text:
Đảo Staten
Đảo Staten (tiếng Anh: Staten Island) là một quận của Thành phố New York nằm trong phần phía tây nam của thành phố. Ngăn cách Đảo Staten với tiểu bang New Jersey là hai eo biển Arthur Kill và Kill Van Kull; về hướng đông thì Vịnh New York ngăn cách đảo với phần còn lại của New York. Với dân số 487.407 người, Đảo Staten là quận ít người nhất trong số năm quận nhưng là quận lớn thứ ba tính theo diện tích (153 km²).
Quận Đảo Staten cùng có chung địa giới với Quận Richmond, quận cực nam của tiểu bang New York. Trước năm 1975, quận này có tên chính thức là Quận Richmond.[2] Đảo Staten đôi khi được cư dân gọi là "quận bị lãng quên" vì họ có cảm giác rằng chính quyền Thành phố New York đã thờ ơ với quận này.[3]
Đảo Staten về tổng quan là quận ngoại thành nhất trong năm quận của Thành phố New York. Bờ biển phía bắc, đặc biệt là các khu dân cư St. George, Tompkinsville, Park Hill, và Stapleton, là khu vực đô thị lớn nhất của đảo. Đây gồm có khu lịch sử được ấn định chính thức là Khu St. George và Khu lịch sử St. Paul’s Avenue-Stapleton Heights. Ở đây có nhiều nhà cửa lớn cất theo kiểu kiến trúc thời Victoria. Bờ biển phía nam có các khu dân cư có vẻ ngoại ô hơn và là nơi có một con đường lát gỗ dài 2,5 dặm Anh. Đây là con đường lát gỗ dài thứ tư trên thế giới. Trong lịch sử, các khu vực trung và miền nam của đảo trước đây là nơi chuyên nuôi gia cầm và bò cung cấp sữa cho thành phố. Tuy nhiên ngành nông nghiệp ở đây gần như đã biến mất sang thế kỷ 20.
Quận được nối với Brooklyn bằng Cầu Verrazano-Narrows còn ba cây cầu Goethals, Outerbridge Crossing, và Bayonne nối đảo với các thị trấn bên New Jersey. Giao thông công cộng trên đảo Staten có xe buýt và một tuyến đường sắt tốc hành của Cơ quan Giao thông Vùng đô thị New York (Metropolitan Transportation Authority), Đường sắt Đảo Staten khởi hành từ bến phà ở Đường George đến Tottenville. Phà Đảo Staten (miễn phí) nối liền đảo với Manhattan, ngoài chức năng phương tiện giao thông còn là điểm thu hút du khách vì tuyến phà băng qua vịnh cho khách nhìn thấy quang cảnh của Tượng Nữ thần Tự do, Đảo Ellis và mũi cực nam của Manhattan chi chít những cao ốc chọc trời.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Trong thế kỷ 16, đảo là một phần của một khu vực rộng hơn được biết là Lenapehoking có người Lenape sinh sống. Họ là một bộ tộc thổ dân châu Mỹ có tiếng nói riêng thuộc nhóm ngôn ngữ Algonquian và sau này người châu Âu gọi họ là người "Delaware".[6] Nhóm người chiếm phần phía nam đảo được gọi tên là người Raritan. Đối với người Lenape, đảo này được biết tên là Aquehonga Manacknong và Eghquaons (Jackson, 1995). Đảo có các đường mòn phía dưới đồi viềng quanh. Một trong các đường mòn này men theo sườn phía nam của ngọn núi gần nơi ngày nay là Lộ Richmond và Lộ Amboy. Người Lenape không sống trong các lều trại cố định mà họ di chuyển theo mùa, canh tác theo phương pháp đốt rẫy làm nông. Thức ăn chủ yếu của họ là loài sò hến (shellfish) trong đó có hào (oyster) là loài bản địa của vùng thượng và hạ Vịnh New York.
Đảo Staten[sửa | sửa mã nguồn]
Sự tiếp xúc của người châu Âu đầu tiên với đảo này được ghi nhận là vào năm 1524 do Giovanni da Verrazzano thực hiện. Ông đi thuyền qua eo biển "The Narrows". Năm 1609, Henry Hudson thiết lập nơi buôn bán của người Hà Lan trong khu vực và đặt tên đảo là Staaten Eylandt theo tên của Tướng Staten của Hà Lan.
Mặc dù khu định cư Hà Lan đầu tiên của thuộc địa Tân Hà Lan được xây trên Manhattan lân cận vào năm 1620, Staaten Eylandt vẫn không bị người Hà Lan thuộc địa hoá trong nhiều thập niên. Từ năm 1639 đến năm 1655, người Hà Lan đã ba lần tìm cách thiết lập một khu định cư thường trực trên hòn đảo nhưng mỗi lần như vậy đều bị phá huỷ vì các cuộc xung đột giữa người Hà Lan và các bộ lạc địa phương. Năm 1661, khu định cư thường trực đầu tiên của người Hà Lan được thiết lập ở Oude Dorp (tiếng Hà Lan có nghĩa là "Làng xưa"),[7] ngay phía nam của the Narrows gần South Beach. Ngày nay, vết tích cuối cùng của Oude Dorp còn tồn tại là khu dân cư Old Town nằm kề bên Lộ Old Town.
Quận Richmond[sửa | sửa mã nguồn]
Vào cuối cuộc chiến tranh giữa Hà Lan và Anh lần thứ hai, người Hà Lan nhượng lại thuộc địa Tân Hà Lan cho Anh Quốc theo hiệp ước Breda và đảo mà bây giờ có tên được Anh hóa thành "Staten Island" trở thành một phần đất của thuộc địa New York mới của Anh.
Năm 1670, người bản thổ Mỹ từ bỏ hết mọi lời tuyên bố chủ quyền đối với Đảo Staten cho người Anh trong một khế ước với Thống đốc Francis Lovelace. Năm 1671, để khuyến khích mở rộng các khu định cư của người Hà Lan, người Anh đã tái khảo sát "Oude Dorp" (lúc đó được biết là Old Town) và mở rộng các lô đất dọc theo bờ biền đến phía nam. Các lô đất này chủ yếu được người Hà Lan định cư và được biết với cái tên là Nieuwe Dorp (có nghĩa là "Làng mới") rồi sau đó được Anh hóa thành "New Dorp".
Thuyền trưởng Christopher Billopp, sau những năm phục vụ tận tụy trong Hải quân Hoàng gia Anh, đã đến châu Mỹ năm 1674 để chỉ huy một đại đội bộ binh. Năm sau đó, ông định cư tại Đảo Staten nơi ông được ban tặng một mãnh đất rộng 932 mẫu Anh (3,8 km²).
Năm 1683, thuộc địa New York được chia thành 10 quận. Đảo Staten cũng như một số tiểu đảo lân cận được nhập thành Quận Richmond. Tên được lấy từ chức vị của một vị hoàng tử không chính thức của Vua Charles II.
Năm 1687 và năm 1688, người Anh chia đảo thành bốn phân khu hành chính dựa trên đặc điểm tự nhiên: 21 km² khu nhà thống đốc thuộc địa Thomas Dongan tại vùng đồi trung tâm được gọi là "Lordship hay Manner of Cassiltown" cùng với ba phân khu hành chính Bắc, Nam và Tây. Các khu hành chính này sau đó trở thành bốn xã Castleton, Northfield, Southfield, và Westfield. Năm 1698, dân số trên đảo là 727.[8]
Năm 1729, một quận lỵ được thiết lập ở làng Richmond Town nằm gân trung tâm đảo. Đến năm 1771, dân số đảo lên đến 2.847.[8]
Cách mạng Mỹ và thế kỷ 19[sửa | sửa mã nguồn]
Đảo đóng vai trò quan trọng trong Chiến tranh Cách mạng Mỹ. Ngày 17 tháng 3 năm 1776, các lực lượng Anh dưới quyền tư lệnh của William Howe tháo chạy khỏi thành phố Boston và đi thuyền về Halifax, Nova Scotia. Từ Halifax, Howe chuẩn bị tấn công Thành phố New York. Howe sử dụng vị trí chiến lược của Đảo Staten làm nơi xuất phát cho cuộc tấn công. Howe thiết lập tổng hành dinh của mình tại New Dorp[9]. Chính nơi đây các đại diện của chính phủ Anh được cho là đã nhận được thông báo đầu tiên về Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ.
Tháng tiếp theo, tháng 8 năm 1776, các lực lượng Anh vượt the Narrows vào Brooklyn và cầm chân lực lượng Mỹ dưới quyền Tướng George Washington trong Trận Long Island. Kết quả là Anh chiếm được New York. Ba tuần sau đó, ngày 1 tháng 9 năm 1776, người Anh tiếp nhận một phái đoàn Mỹ gồm có Benjamin Franklin, Edward Rutledge, và John Adams tại nhà hội nghị trên mũi tây nam của đảo trên khu bất động sản xưa kia của Christopher Billop. Người Mỹ từ chối hứa hẹn hòa bình của người Anh để đổi lấy việc người Mỹ phải rút lại tuyên bố độc lập. Hội nghị kết thúc mà không có một thỏa hiệp nào.
Ngày 22 tháng 8 năm 1777, Trận Đảo Staten xảy ra giữa quân Anh và một số đại đội thuộc Trung đoàn Canada số 2 chiến đấu bên cạnh các đại đội khác của Mỹ. Trong lúc trận chiến chưa phân thắng bại vì cả hai phía đều có hàng trăm người bị bắt làm tù binh thì người Mỹ rút lui.
Các lực lượng Anh vẫn ở trên Đảo Staten suốt chiến tranh. Mặc dù đa số người dân địa phương có xu hướng bảo hoàng nhưng việc tuyển thêm người của đảo vào quân đội phục vụ chiến tranh đã khiến cho người dân trên đảo cảm thấy khó chịu. Người Anh vẫn giữ tổng hành dinh của mình tại các khu dân cư như Bulls Head. Nhiều tòa nhà và nhà thờ bị tàn phá. Nhu cầu quân sự sử dụng các nguồn tài nguyên đã khiến cho rừng trên đảo bị tàn phá vào cuối chiến tranh. Người Anh lại sử dụng đảo làm nơi tiếp nhận cuộc di tản cuối cùng khỏi Thành phố New York vào ngày 5 tháng 12 năm 1783[10]. Sau chiến tranh, các chủ đất lớn thuộc phái bảo hoàng bỏ trốn sang Canada. Tài sản của họ bị phân chia nhỏ và bán đi.
Ngày 4 tháng 7 năm 1827, sự kết thúc chế độ nô lệ tại tiểu bang New York được ăn mừng tại Khách sạn Swan, West Brighton. Năm 1860, những phần đất thuộc phân khu Castleton và Southfield biến thành một thị trấn mới tên là Middletown. Làng New Brighton trong thị trấn Castleton được hợp nhất vào năm 1866. Năm 1872 Làng New Brighton sát nhập tất cả phần còn lại của thị trấn Castleton và nằm tiếp giáp với thị trấn này.
Thống nhất với Thành phố New York[sửa | sửa mã nguồn]
Các thị trấn và làng bị giải thể năm 1898 khi đảo kết hợp thống nhất vào Thành phố New York. Richmond trở thành một trong năm quận của Thành phố New York thống nhất. Trừ các khu vực dọc theo bến cảng, phần lớn quận vẫn chưa được phát triển cho đến khi Cầu Verrazano-Narrows được xây dựng năm 1964. Cây cầu này đã mở cửa hòn đảo chào đón sự phát triển rầm rộ vì hòn đảo từ nay có con đường thông thương với Brooklyn. Cầu Verrazano, cùng với ba cây cầu chính của Đảo Staten, đã tạo ra một con đường mới cho dân chúng và du khách đi lại từ tiểu bang New Jersey đến Brooklyn, Manhattan, và nhưng khu vực xa hơn trên Long Island. Hệ thống xa lộ chạy giữa các cầu có hiệu quả cắt xẻ các khu dân cư củ của quận.
Các cầu mới, đường xá, và tất cả hệ thống giao thồng chính được xây dựng vào đầu nữa thập niên 1990. Cầu Verrazano Bridge đã làm tan biến vẽ tự nhiên ngoại ô trên Đảo Staten. Nó càng trở nên đô thị hóa hơn qua năm tháng. Đến năm 2010, Đảo Staten sẽ có một dân số được ước đoán khoảng 500.000 người.
Suốt thập niên 1990, một phong trào đòi tách quận ra khỏi thành phố càng ngày thêm phát triển trong dân chúng, lên đến đỉnh điểm trong nhiệm kỳ thị trưởng của David Dinkins. Trong kỳ trưng cầu dân ý năm 1993, 65% cử tri bỏ phiếu tán thành việc tách rời khỏi thành phố, nhưng việc thực thi bị Nghị viện Tiểu bang New York ngăn cản.[11][12]
Trong thập niên 1980, Hải quân Hoa Kỳ có một căn cứ trên Đảo Staten được đặt tên là Trạm Hải quân New York. Ban đầu, căn cứ này được dùng làm bến nhà của thiết giáp hạm USS Iowa (BB-61), nhưng vụ nổ một trong các tháp pháo của chiến hạm đã khiến nó bị Hải quân Hoa Kỳ cho ra khỏi danh sách phục vụ. Một số tàu khác trong đó có các khu trục hạm nhỏ như USS Donald B. Beary FF 1085 và USS Ainsworth FF 1090, ít nhất một tuần dương hạm là USS Normandy (CG-60) cũng có căn cứ ở đây. Căn cứ này bị đóng cửa vào năm 1994. Cuối cùng, một kế hoạch sử dụng khu căn cứ này làm phim trường bởi diễn viên và cũng chính là người bản xứ New York, Danny Aiello bị thất bại vì vấn đề tài chính. Mới đây tài sản này đang được thông báo là sẽ được biến thành một khu dân cư mặt tiền biển, đa mục đích.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Cục Điều tra Dân số Hoa Kỳ, quận có tổng diện tích 265,5 km² (102,5 dặm vuông Anh). Đất chiếm 151,5 km² (58,5 dặm vuông) và nước chiếmr 114,0 km² (44,0 dặm vuông) hay 42,95%.
Đảo Staten cách Long Island bởi eo biển the Narrows và đất liền New Jersey bởi eo biển Arthur Kill và Kill Van Kull.
Ngoài đảo chính, quận cũng có một số đảo nhỏ không người:
- Đảo Meadows
- Đảo Prall
- Đảo Shooters (trong Vịnh Newark; một phần của nó thuộc New Jersey)
- Đảo Swinburne (trong Vịnh Hạ New York)
- Đảo Hoffman (trong Vịnh Hạ New York)
Điểm cao nhất trên đảo là đỉnh Todt Hill, cao 410 ft (125 mét), cũng là điểm cao nhất trong năm quận của New York cũng như điểm cao nhất trên bình nguyên duyên hải Đại Tây Dương tính từ phía nam của Great Blue Hill thuộc Massachusetts và là điểm cao nhất duyên hải phía đông tính từ phía nam Maine's Camden Hills.
Trong thập niên 1960, đảo là nơi xảy ra các cuộc chiến quan trọng về việc bảo tồn không gian mở. Kết quả nó trở thành nơi có đất dành cho công viên lớn nhất tại Thành phố New York. Có một "vành đai xanh" quấn quanh đảo với nhiều đường mòn hai bên có nhiều rừng cây.
Đảo Staten là quận duy nhất của Thành phố New York không có ranh giới trên bộ với quận khác (Marble Hill thuộc Manhattan nằm sát bên cạnh quận the Bronx).
Các quận (thuộc tiểu bang) lân cận[sửa | sửa mã nguồn]
- Quận New York, tiểu bang New York (Manhattan) - bắc
- Quận Hudson, New Jersey - bắc
- Quận Union, New Jersey - tây
- Quận Middlesex, New Jersey - tây
- Quận Queens, tiểu bang New York (Queens) - đông
- Quận Kings, tiểu bang New York (Brooklyn) - đông bắc
- Quận Monmouth, New Jersey - nam
Công viên[sửa | sửa mã nguồn]
Một số không gian mở và khu vực lịch sử của đảo được hợp nhất vào năm 1972 thành "Khu giải trí quốc gia Gateway", một phần của Hệ thống Công viên Quốc gia Hoa Kỳ.
Các hồ ao Clay Pit là một khu dự trử công viên tiểu bang rộng 1 km² có đa dạng phong cảnh. Các suối, đồng rộng, rừng cây và đất ngậm nước là nơi sinh sống của nhiều loại động thực vật.[2]
"Công viên những hồ Clove" rộng 0,77 km² có một đồng cỏ lớn, bốn hồ liên kết với nhau qua các con suối là nơi dành cho chèo thuyền, câu cá cũng như nơi trượt băng ngoài trời (trong mùa đông). Công viên những hồ Clove cũng còn được dùng làm nơi picnic, khu vui chơi, sân bóng chày, đi bộ theo đường mòn...[3]
South Beach là một bải biển tắm nắng có quang cảnh đẹp của Đại Tây Dương và Vịnh Hạ New York. Đường lót gỗ F.D.R. dọc theo South Beach dài 2,5 dặm Anh là con đường lót gỗ dài hạng tư trên thế giới. Du khách có thể thưởng ngoạn bằng cách đi bộ hay đi xe đạp suốt các mùa trong năm. Câu cá được cho phép từ tháng 10 đến tháng 5.[4]
Công viên Great Kills dành cho bơi lội ở khu bãi biển, câu cá cách xa bờ, cũng có các sân dành cho bóng chày và bóng bầu dục hay chạy bộ, đi xe đạp theo đường mòn. Câu cá và đi thuyền rất phố biến suốt năm.[5]
Sân Golf và Công viên Latourette nằm trong vành đai xanh Đảo Staten. Công viên xanh này có sân golf 18 lỗ được xây trong 1 khu đất rộng 0,5 km² trong khu đất rừng rộng 1,84 km². Khi đến mùa đông cũng có các khu dành cho trượt tuyết và xe trượt tuyết.[6]
Công viên Silver Lake là một khu giải trí rộng 0,43 km² có một sân golf 18 lỗ, các sân tennis, chỗ cất quần áo, phòng tắm, tiệm ăn và một câu lạc bộ.[7]
Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]
Phà Đảo Staten là hệ thống giao thông trực tiếp duy nhất từ Đảo Staten đến Manhattan trong vòng 25 phút.[13] Bến phà St. George 55 năm đã được tu sửa với số tiền 130 triệu đô la Mỹ và hiện nay có kính từ sàn đến trần cho du khách mục kích cảnh bến phà và những chiếc phà ra vào. Tiền phí qua phà đã bị dẹp bỏ vào năm 1997.
Đảo Staten nối với Brooklyn qua Cầu Verrazano-Narrows sử dụng Xa lộ Liên tiểu bang 278 (I-278), Xa lộ Tốc hành Đảo Staten. Một khi đến Brooklyn, I-278 trở thành Xa lộ Tốc hành Gowanus và sau đó thành Xa lộ Tốc hành Brooklyn Queens đi đến Manhattan qua nhiều cầu và đường hầm.
Đảo Staten nối liền với tiểu bang New Jersey qua ba cầu và một cầu xe lửa. Cầu sắt "Outerbridge Crossing" đến Perth Amboy, New Jersey nằm ở cuối phía nam của Đường 440. Cầu Bayonne đến Bayonne, New Jersey nằm ở cuối phía bắc của Đường 440 và tiếp tục đi đến Thành phố Jersey, New Jersey. Từ lộ thu phí "New Jersey Turnpike", Cầu Goethals sử dụng Xa lộ Liên tiểu bang 278 (I-278) nối Xa lộ Tốc hành Đảo Staten. Cầu xa lửa "Arthur Kill Vertical Lift" phục vụ các chuyến xe lửa chở hàng giữa phần tây bắc đảo và Elizabeth, New Jersey.
Đường sắt Đảo Staten chạy qua đảo từ mũi phía đông bắc đến mũi phía nam. Đảo Staten là quân duy nhất không có dịch vụ của New York City Subway. Dịch vụ xe buýt tốc hành phục vụ khắp đảo đến và đi từ khu trung tâm Manhattan.
-
Phà Đảo Staten nối liền lưu thông giữa Hạ Manhattan và bến phà St. George.
-
-
Xe buýt tốc hành hoạt động khắp đảo đến và đi từ Manhattan.
Chính quyền[sửa | sửa mã nguồn]
Kể từ khi thống nhất với Thành phố New York vào năm 1898, Đảo Staten được quản trị theo Hiến chương Thành phố New York với hệ thống chính quyền thị trưởng-hội đồng "mạnh". Chính quyền trung ương Thành phố New York có trách nhiệm về giáo dục công cộng, các viện quản giáo (nhà tù), thư viện, an ninh, các khu giải trí, vệ sinh, cấp nước và các dịch vụ phúc lợi trên Đảo Staten.
Văn phòng của quận trưởng được thành lập khi thống nhất vào năm 1898 để cân bằng giữa tập quyền với thẩm quyền địa phương. Mỗi quận trưởng từng có một vai trò hành pháp mạnh vì có một phiếu bầu trong "Ban Dự thảo Ngân sách Thành phố New York". Ban này có trách nhiệm hoạch định và chấp thuận những đề nghị về quyền sử dụng đất và ngân sách của chính quyền thành phố. Năm 1989, Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ tuyên bố Ban Dự thảo Ngân sách này là vi hiến vì cho rằng Brooklyn, quận đông dân nhất, không có nhiều đại diện hữu hiệu trong ban này so với Đảo Staten, quận ít dân nhất. Đây là một vi phạm đối với Tu chính án 14, Hiến pháp Hoa Kỳ.[14]
Từ năm 1990, quận trưởng hành động như một người hùng biện cho quận của mình tại các ban ngành của thành phố, hội đồng thành phố, chính quyền tiểu bang New York, và các công ty.
Mỗi quận thành phố là một quận của tiểu bang vì thế có hệ thống toà án tội phạm riêng biệt và một biện lý. Biện lý là công tố viên trưởng được bầu trực tiếp qua hình thức phổ thông đầu phiếu. Đảo Staten có ba thành viên trong Hội đồng thành phố. Đảo cũng có ba khu hành chính, mỗi khu có một ban cộng đồng địa phương phục vụ. Ban cộng đồng là bộ phận đại diện lắng nghe ý kiến đóng góp và phục vụ với tư cách như những người hô hào đốc thúc hay hùng biện cho cư dân địa phương.
Thư viện[sửa | sửa mã nguồn]
Mười hai nhánh của Thư viện Công cộng New York phục vụ quận. Thư viện có các lớp hướng dẫn máy vi tính và dạy tiếng Anh miễn phí cho những người nói ngôn ngữ khác.
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Richmond County, New York, retrieved on May 15, 2009
- ^ New York Public Library Staten Island Timeline, accessed January 16, 2006
- ^ Brown, Chip. "Escape From New York", The New York Times, January 30, 1994. Accessed January 14, 2008. "Given their status as residents of "the forgotten borough" – the sorry Cinderella sister in New York's dysfunctional family – maybe the giddiest aspect of all was the attention." See also Buckley, Cara. "Bohemia by the Bay", The New York Times, October 7, 2007. Accessed January 14, 2008. "Even as New York’s hip young things invade and colonize neighborhoods near, far and out of state, Staten Island has stayed stubbornly uncool. It remains the forgotten borough."
- ^ County and City Data Book:2007 (U.S. Census Bureau), Table B-1, Area and Population, retrieved on July 12, 2008. New York County (Manhattan) was the nation's densest-populated county, followed by Kings County (Brooklyn), Bronx County, Queens County and San Francisco, California.
- ^ American Fact Finder (U.S. Census Bureau): New York by County - Table GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000 Data Set: Census 2000 Summary File 1 (SF 1) 100-Percent Data, retrieved on February 6, 2009
- ^ The Lenape are not "Algonquian Indians". As the Algonquian languages article explains, this refers to a linguistic category, not an ethnicity.
- ^ Ellis, Edward Robb (1966). The Epic of New York City. Old Town Books. tr. 55.
- ^ a ă Greene and Harrington (1932). American Population Before the Federal Census of 1790. New York., as cited in: Rosenwaike, Ira (1972). Population History of New York City. Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press. tr. 12. ISBN 0815621558.
- ^ Lengel. p. 135
- ^ Staten Island Timeline - 1700s
- ^ [1]
- ^ Home Rule' Factor May Block S.I. Secession
- ^ “Ferries & Busses”. New York City Department of Transportaion. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2009.
- ^ Cornell Law School Supreme Court Collection: Board of Estimate of City of New York v. Morris, accessed June 12, 2006
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Kenneth T. Jackson (editor); The Encyclopedia of New York City; Yale University Press; ISBN 0-300-05536-6 (1995).
- John Waldman; Heartbeats in the Muck; ISBN 1-55821-720-7 The Lyons Press; (2000)
- Famous Staten Islanders page at the New York Public Library site:
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- StatenIsland.com www.StatenIsland.com - A resource site on Staten Island
- History of Staten Island in the Photo
- Staten Island - Office of the Borough President
- Timeline of Staten Island History on the New York Public Library site
- Baby-Bombers - Fan site for the Staten Island Yankees started to keep the players' families up to date on the season.
- "The Child Soldiers of Staten Island", Mother Jones, July/August 2007.

markdown:
# Đảo Staten
|
|Đảo Staten
|—
| —
|
|Quận Richmond của
|Tọa độ:
|[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [New York](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) [Thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) [Thành phố New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) [Q1371388](//www.wikidata.org/wiki/Q1371388)[?] **Chính quyền** [Quận (Thành phố New York)](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_(Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York)) [James Molinaro](/w/index.php?title=James_Molinaro&action=edit&redlink=1)(R/C) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng)(265,5 [km²](/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)) **Dân số**(Ước tính tháng 7 năm 2008) [[1]](#cite_note-2008_est_pop-1) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [Năm 2008](/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [Múi giờ miền Đông (Bắc Mỹ)](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_%C4%90%C3%B4ng_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [Múi giờ miền Đông (Bắc Mỹ)](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_%C4%90%C3%B4ng_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-4](/wiki/UTC-4)) [Mã điện thoại](/w/index.php?title=M%C3%A3_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Thành phố kết nghĩa](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_k%E1%BA%BFt_ngh%C4%A9a&action=edit&redlink=1) [Crespina](/wiki/Crespina) **Website:** [Official Website of the Staten Island Borough President](http://www.statenislandusa.com/) **Đảo Staten** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Staten Island*) là một [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_(Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York)) của [Thành phố New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) nằm trong phần phía tây nam của thành phố. Ngăn cách Đảo Staten với tiểu bang [New Jersey](/wiki/New_Jersey) là hai eo biển [Arthur Kill](/w/index.php?title=Arthur_Kill&action=edit&redlink=1) và [Kill Van Kull](/w/index.php?title=Kill_Van_Kull&action=edit&redlink=1); về hướng đông thì [Vịnh New York](/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_New_York&action=edit&redlink=1) ngăn cách đảo với phần còn lại của New York. Với dân số 487.407 người, Đảo Staten là quận ít người nhất trong số năm quận nhưng là quận lớn thứ ba tính theo diện tích (153 km²).
Quận Đảo Staten cùng có chung địa giới với
**Quận Richmond**, quận cực nam của [tiểu bang New York](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York). Trước năm 1975, quận này có tên chính thức là Quận Richmond. Đảo Staten đôi khi được cư dân gọi là "quận bị lãng quên" vì họ có cảm giác rằng chính quyền Thành phố New York đã thờ ơ với quận này. [2] [[3]](#cite_note-3)
Đảo Staten về tổng quan là quận ngoại thành nhất trong năm quận của
[Thành phố New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York). Bờ biển phía bắc, đặc biệt là các khu dân cư [St. George](/w/index.php?title=St._George,_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1), [Tompkinsville](/w/index.php?title=Tompkinsville,_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1), [Park Hill](/w/index.php?title=Clifton,_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1), và [Stapleton](/w/index.php?title=Stapleton,_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1), là khu vực đô thị lớn nhất của đảo. Đây gồm có khu lịch sử được ấn định chính thức là Khu St. George và Khu lịch sử St. Paul’s Avenue-Stapleton Heights. Ở đây có nhiều nhà cửa lớn cất theo kiểu kiến trúc thời Victoria. Bờ biển phía nam có các khu dân cư có vẻ ngoại ô hơn và là nơi có một con đường lát gỗ dài 2,5 [dặm Anh](/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh). Đây là con đường lát gỗ dài thứ tư trên thế giới. Trong lịch sử, các khu vực trung và miền nam của đảo trước đây là nơi chuyên nuôi gia cầm và bò cung cấp sữa cho thành phố. Tuy nhiên ngành nông nghiệp ở đây gần như đã biến mất sang thế kỷ 20.
Quận được nối với
[Brooklyn](/wiki/Brooklyn) bằng [Cầu Verrazano-Narrows](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Verrazano-Narrows&action=edit&redlink=1) còn ba cây cầu [Goethals](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Goethals&action=edit&redlink=1), [Outerbridge Crossing](/w/index.php?title=Outerbridge_Crossing&action=edit&redlink=1), và [Bayonne](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Bayonne&action=edit&redlink=1) nối đảo với các thị trấn bên New Jersey. Giao thông công cộng trên đảo Staten có xe buýt và một tuyến đường sắt tốc hành của Cơ quan Giao thông Vùng đô thị New York ( *Metropolitan Transportation Authority*), Đường sắt Đảo Staten khởi hành từ bến phà ở Đường George đến [Tottenville](/w/index.php?title=Tottenville&action=edit&redlink=1). [Phà Đảo Staten](/w/index.php?title=Ph%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1) (miễn phí) nối liền đảo với [Manhattan](/wiki/Manhattan), ngoài chức năng phương tiện giao thông còn là điểm thu hút du khách vì tuyến phà băng qua vịnh cho khách nhìn thấy quang cảnh của [Tượng Nữ thần Tự do](/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n_T%E1%BB%B1_do), [Đảo Ellis](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Ellis) và mũi cực nam của Manhattan chi chít những cao ốc [chọc trời](/wiki/Nh%C3%A0_ch%E1%BB%8Dc_tr%E1%BB%9Di).
|
|Sơ lược về năm quận của New York
|
|Khu vực thẩm quyền |
|Dân số |
|Diện tích đất
|
|Quận (thành phố) |
|Quận (tiểu bang) |
|ước tính vào
1 tháng 7, 2008
|
|dặm
vuông
|
|Cây số
vuông
|
||New York||1.634.795||23||59|
|
||Bronx||1.391.903||42||109|
|
||Kings||2.556.598||71||183|
|
||Queens||2.293.007||109||283|
|
|Đảo Staten |
|Richmond |
|487.407 |
|58 |
|151
|
|8.363.710 |
|303 |
|786
|19.490.297||47.214||122.284|
|
|Nguồn:
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=1)]
Trong
[thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16), đảo là một phần của một khu vực rộng hơn được biết là [Lenapehoking](/w/index.php?title=Lenapehoking&action=edit&redlink=1) có người [Lenape](/w/index.php?title=Lenape&action=edit&redlink=1) sinh sống. Họ là một bộ tộc [thổ dân châu Mỹ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) có tiếng nói riêng thuộc nhóm ngôn ngữ Algonquian và sau này người [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) gọi họ là người "Delaware". Nhóm người chiếm phần phía nam đảo được gọi tên là người [6] [Raritan](/w/index.php?title=Raritan_(b%E1%BB%99_l%E1%BA%A1c)&action=edit&redlink=1). Đối với người Lenape, đảo này được biết tên là *Aquehonga Manacknong*và *Eghquaons*(Jackson, 1995). Đảo có các đường mòn phía dưới đồi viềng quanh. Một trong các đường mòn này men theo sườn phía nam của ngọn núi gần nơi ngày nay là Lộ Richmond và Lộ Amboy. Người Lenape không sống trong các lều trại cố định mà họ di chuyển theo mùa, canh tác theo phương pháp đốt rẫy làm nông. Thức ăn chủ yếu của họ là loài sò hến ( *shellfish*) trong đó có hào ( *oyster*) là loài bản địa của vùng thượng và hạ Vịnh New York.
### Đảo Staten[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=2)]
Sự tiếp xúc của người châu Âu đầu tiên với đảo này được ghi nhận là vào năm 1524 do
[Giovanni da Verrazzano](/w/index.php?title=Giovanni_da_Verrazzano&action=edit&redlink=1) thực hiện. Ông đi thuyền qua eo biển "The Narrows". Năm 1609, [Henry Hudson](/w/index.php?title=Henry_Hudson&action=edit&redlink=1) thiết lập nơi buôn bán của người [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) trong khu vực và đặt tên đảo là *Staaten Eylandt* theo tên của Tướng Staten của Hà Lan.
Mặc dù khu định cư Hà Lan đầu tiên của thuộc địa
[Tân Hà Lan](/w/index.php?title=T%C3%A2n_H%C3%A0_Lan&action=edit&redlink=1) được xây trên [Manhattan](/wiki/Manhattan) lân cận vào năm 1620, *Staaten Eylandt* vẫn không bị người Hà Lan thuộc địa hoá trong nhiều thập niên. Từ năm 1639 đến năm 1655, người Hà Lan đã ba lần tìm cách thiết lập một khu định cư thường trực trên hòn đảo nhưng mỗi lần như vậy đều bị phá huỷ vì các cuộc xung đột giữa người Hà Lan và các bộ lạc địa phương. Năm 1661, khu định cư thường trực đầu tiên của người Hà Lan được thiết lập ở *Oude Dorp* ( [tiếng Hà Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%C3%A0_Lan) có nghĩa là "Làng xưa"), ngay phía nam của [7] [the Narrows](/w/index.php?title=The_Narrows&action=edit&redlink=1)gần [South Beach](/w/index.php?title=South_Beach,_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1). Ngày nay, vết tích cuối cùng của Oude Dorp còn tồn tại là khu dân cư [Old Town](/w/index.php?title=Old_Town,_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1)nằm kề bên Lộ Old Town.
### Quận Richmond[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=3)]
Vào cuối cuộc chiến tranh giữa Hà Lan và Anh lần thứ hai, người Hà Lan nhượng lại thuộc địa Tân Hà Lan cho
[Anh Quốc](/wiki/Anh_Qu%E1%BB%91c) theo hiệp ước Breda và đảo mà bây giờ có tên được Anh hóa thành "Staten Island" trở thành một phần đất của [thuộc địa New York](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_New_York&action=edit&redlink=1) mới của Anh.
Năm 1670, người bản thổ Mỹ từ bỏ hết mọi lời tuyên bố chủ quyền đối với Đảo Staten cho người Anh trong một khế ước với Thống đốc
[Francis Lovelace](/w/index.php?title=Francis_Lovelace&action=edit&redlink=1). Năm 1671, để khuyến khích mở rộng các khu định cư của người Hà Lan, người Anh đã tái khảo sát "Oude Dorp" (lúc đó được biết là *Old Town*) và mở rộng các lô đất dọc theo bờ biền đến phía nam. Các lô đất này chủ yếu được người Hà Lan định cư và được biết với cái tên là *Nieuwe Dorp* (có nghĩa là "Làng mới") rồi sau đó được Anh hóa thành "New Dorp".
Thuyền trưởng Christopher Billopp, sau những năm phục vụ tận tụy trong
[Hải quân Hoàng gia Anh](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Ho%C3%A0ng_gia_Anh), đã đến [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) năm 1674 để chỉ huy một đại đội bộ binh. Năm sau đó, ông định cư tại Đảo Staten nơi ông được ban tặng một mãnh đất rộng 932 [mẫu Anh](/wiki/M%E1%BA%ABu_Anh) (3,8 km²).
Năm 1683, thuộc địa New York được chia thành 10 quận. Đảo Staten cũng như một số tiểu đảo lân cận được nhập thành
*Quận Richmond*. Tên được lấy từ chức vị của một vị hoàng tử không chính thức của Vua [Charles II](/wiki/Charles_II_c%E1%BB%A7a_Anh).
Năm 1687 và năm 1688, người Anh chia đảo thành bốn phân khu hành chính dựa trên đặc điểm tự nhiên: 21 km² khu nhà thống đốc thuộc địa
[Thomas Dongan](/w/index.php?title=Thomas_Dongan&action=edit&redlink=1) tại vùng đồi trung tâm được gọi là "Lordship hay Manner of Cassiltown" cùng với ba phân khu hành chính Bắc, Nam và Tây. Các khu hành chính này sau đó trở thành bốn xã Castleton, Northfield, Southfield, và Westfield. Năm 1698, dân số trên đảo là 727. [[8]](#cite_note-Rosenwaike-8)
Năm 1729, một
[quận lỵ](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_l%E1%BB%B5) được thiết lập ở làng Richmond Town nằm gân trung tâm đảo. Đến năm 1771, dân số đảo lên đến 2.847. [[8]](#cite_note-Rosenwaike-8)
### Cách mạng Mỹ và thế kỷ 19[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=4)]
Đảo đóng vai trò quan trọng trong
[Chiến tranh Cách mạng Mỹ](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%E1%BB%B9). Ngày 17 tháng 3 năm 1776, các lực lượng Anh dưới quyền tư lệnh của [William Howe](/w/index.php?title=William_Howe&action=edit&redlink=1) tháo chạy khỏi thành phố [Boston](/wiki/Boston) và đi thuyền về [Halifax, Nova Scotia](/wiki/Halifax,_Nova_Scotia). Từ Halifax, Howe chuẩn bị tấn công [Thành phố New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York). Howe sử dụng vị trí chiến lược của Đảo Staten làm nơi xuất phát cho cuộc tấn công. Howe thiết lập tổng hành dinh của mình tại New Dorp . Chính nơi đây các đại diện của chính phủ Anh được cho là đã nhận được thông báo đầu tiên về [9] [Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ](/wiki/Tuy%C3%AAn_ng%C3%B4n_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Hoa_K%E1%BB%B3).
Tháng tiếp theo, tháng 8 năm 1776, các lực lượng Anh vượt
[the Narrows](/w/index.php?title=The_Narrows&action=edit&redlink=1) vào [Brooklyn](/wiki/Brooklyn) và cầm chân lực lượng Mỹ dưới quyền Tướng [George Washington](/wiki/George_Washington) trong [Trận Long Island](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Long_Island&action=edit&redlink=1). Kết quả là Anh chiếm được New York. Ba tuần sau đó, ngày 1 tháng 9 năm 1776, người Anh tiếp nhận một phái đoàn Mỹ gồm có [Benjamin Franklin](/wiki/Benjamin_Franklin), [Edward Rutledge](/w/index.php?title=Edward_Rutledge&action=edit&redlink=1), và [John Adams](/wiki/John_Adams) tại nhà hội nghị trên mũi tây nam của đảo trên khu bất động sản xưa kia của Christopher Billop. Người Mỹ từ chối hứa hẹn hòa bình của người Anh để đổi lấy việc người Mỹ phải rút lại tuyên bố độc lập. Hội nghị kết thúc mà không có một thỏa hiệp nào.
Ngày 22 tháng 8 năm 1777,
[Trận Đảo Staten](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1) xảy ra giữa quân Anh và một số đại đội thuộc Trung đoàn Canada số 2 chiến đấu bên cạnh các đại đội khác của Mỹ. Trong lúc trận chiến chưa phân thắng bại vì cả hai phía đều có hàng trăm người bị bắt làm tù binh thì người Mỹ rút lui.
Các lực lượng Anh vẫn ở trên Đảo Staten suốt chiến tranh. Mặc dù đa số người dân địa phương có xu hướng bảo hoàng nhưng việc tuyển thêm người của đảo vào quân đội phục vụ chiến tranh đã khiến cho người dân trên đảo cảm thấy khó chịu. Người Anh vẫn giữ tổng hành dinh của mình tại các khu dân cư như Bulls Head. Nhiều tòa nhà và nhà thờ bị tàn phá. Nhu cầu quân sự sử dụng các nguồn tài nguyên đã khiến cho rừng trên đảo bị tàn phá vào cuối chiến tranh. Người Anh lại sử dụng đảo làm nơi tiếp nhận cuộc di tản cuối cùng khỏi Thành phố New York vào ngày 5 tháng 12 năm 1783
. Sau chiến tranh, các chủ đất lớn thuộc phái bảo hoàng bỏ trốn sang [10] [Canada](/wiki/Canada). Tài sản của họ bị phân chia nhỏ và bán đi.
Ngày 4 tháng 7 năm 1827, sự kết thúc chế độ nô lệ tại
[tiểu bang New York](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York) được ăn mừng tại Khách sạn Swan, West Brighton. Năm 1860, những phần đất thuộc phân khu Castleton và Southfield biến thành một thị trấn mới tên là Middletown. Làng New Brighton trong thị trấn Castleton được hợp nhất vào năm 1866. Năm 1872 Làng New Brighton sát nhập tất cả phần còn lại của thị trấn Castleton và nằm tiếp giáp với thị trấn này.
### Thống nhất với Thành phố New York[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=5)]
Các thị trấn và làng bị giải thể năm 1898 khi đảo kết hợp thống nhất vào Thành phố New York. Richmond trở thành một trong năm quận của Thành phố New York thống nhất. Trừ các khu vực dọc theo bến cảng, phần lớn quận vẫn chưa được phát triển cho đến khi
[Cầu Verrazano-Narrows](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Verrazano-Narrows&action=edit&redlink=1) được xây dựng năm 1964. Cây cầu này đã mở cửa hòn đảo chào đón sự phát triển rầm rộ vì hòn đảo từ nay có con đường thông thương với Brooklyn. Cầu Verrazano, cùng với ba cây cầu chính của Đảo Staten, đã tạo ra một con đường mới cho dân chúng và du khách đi lại từ tiểu bang [New Jersey](/wiki/New_Jersey) đến Brooklyn, [Manhattan](/wiki/Manhattan), và nhưng khu vực xa hơn trên [Long Island](/wiki/Long_Island). Hệ thống xa lộ chạy giữa các cầu có hiệu quả cắt xẻ các khu dân cư củ của quận.
Các cầu mới, đường xá, và tất cả hệ thống giao thồng chính được xây dựng vào đầu nữa thập niên 1990. Cầu Verrazano Bridge đã làm tan biến vẽ tự nhiên ngoại ô trên Đảo Staten. Nó càng trở nên đô thị hóa hơn qua năm tháng. Đến năm 2010, Đảo Staten sẽ có một dân số được ước đoán khoảng 500.000 người.
Suốt thập niên 1990, một phong trào đòi tách quận ra khỏi thành phố càng ngày thêm phát triển trong dân chúng, lên đến đỉnh điểm trong nhiệm kỳ thị trưởng của
[David Dinkins](/w/index.php?title=David_Dinkins&action=edit&redlink=1). Trong kỳ trưng cầu dân ý năm 1993, 65% cử tri bỏ phiếu tán thành việc tách rời khỏi thành phố, nhưng việc thực thi bị Nghị viện Tiểu bang New York ngăn cản. [[11]](#cite_note-11) [[12]](#cite_note-12)
Trong thập niên 1980,
[Hải quân Hoa Kỳ](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) có một căn cứ trên Đảo Staten được đặt tên là Trạm Hải quân New York. Ban đầu, căn cứ này được dùng làm bến nhà của [thiết giáp hạm](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m) [USS Iowa (BB-61)](/wiki/USS_Iowa_(BB-61)), nhưng vụ nổ một trong các tháp pháo của chiến hạm đã khiến nó bị Hải quân Hoa Kỳ cho ra khỏi danh sách phục vụ. Một số tàu khác trong đó có các khu trục hạm nhỏ như USS Donald B. Beary FF 1085 và USS Ainsworth FF 1090, ít nhất một [tuần dương hạm](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng_h%E1%BA%A1m)là [USS Normandy](/w/index.php?title=USS_Normandy&action=edit&redlink=1)(CG-60) cũng có căn cứ ở đây. Căn cứ này bị đóng cửa vào năm 1994. Cuối cùng, một kế hoạch sử dụng khu căn cứ này làm phim trường bởi diễn viên và cũng chính là người bản xứ New York, [Danny Aiello](/w/index.php?title=Danny_Aiello&action=edit&redlink=1)bị thất bại vì vấn đề tài chính. Mới đây tài sản này đang được thông báo là sẽ được biến thành một khu dân cư mặt tiền biển, đa mục đích. ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Verbridge1.jpg/800px-Verbridge1.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Verbridge1.jpg/800px-Verbridge1.jpg)
[Cầu Verrazano-Narrows](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Verrazano-Narrows&action=edit&redlink=1), nối phần phía đông của đảo với [Brooklyn](/wiki/Brooklyn)và thúc đẩy một thời đại mới của phát triển
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=6)]
Theo
[Cục Điều tra Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_%C4%90i%E1%BB%81u_tra_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3), quận có tổng diện tích 265,5 km² (102,5 [dặm vuông Anh](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)). Đất chiếm 151,5 km² (58,5 dặm vuông) và nước chiếmr 114,0 km² (44,0 dặm vuông) hay 42,95%.
Đảo Staten cách
[Long Island](/wiki/Long_Island) bởi eo biển [the Narrows](/w/index.php?title=The_Narrows&action=edit&redlink=1) và đất liền [New Jersey](/wiki/New_Jersey) bởi eo biển [Arthur Kill](/w/index.php?title=Arthur_Kill&action=edit&redlink=1) và [Kill Van Kull](/w/index.php?title=Kill_Van_Kull&action=edit&redlink=1).
Ngoài đảo chính, quận cũng có một số đảo nhỏ không người:
[Đảo Meadows](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Meadows&action=edit&redlink=1) [Đảo Prall](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Prall&action=edit&redlink=1) [Đảo Shooters](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Shooters&action=edit&redlink=1)(trong [Vịnh Newark](/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_Newark&action=edit&redlink=1); một phần của nó thuộc [New Jersey](/wiki/New_Jersey)) [Đảo Swinburne](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Swinburne&action=edit&redlink=1)(trong [Vịnh Hạ New York](/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1_New_York&action=edit&redlink=1)) [Đảo Hoffman](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Hoffman&action=edit&redlink=1)(trong Vịnh Hạ New York)
Điểm cao nhất trên đảo là đỉnh
[Todt Hill](/w/index.php?title=Todt_Hill&action=edit&redlink=1), cao 410 [ft](/wiki/Ft) (125 mét), cũng là điểm cao nhất trong năm quận của New York cũng như điểm cao nhất trên bình nguyên duyên hải Đại Tây Dương tính từ phía nam của [Great Blue Hill](/w/index.php?title=Great_Blue_Hill&action=edit&redlink=1) thuộc [Massachusetts](/wiki/Massachusetts) và là điểm cao nhất duyên hải phía đông tính từ phía nam [Maine](/wiki/Maine)'s [Camden Hills](http://www.state.me.us/cgi-bin/doc/parks/find_one_name.pl?park_id=14).
Trong
[thập niên 1960](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1960), đảo là nơi xảy ra các cuộc chiến quan trọng về việc bảo tồn không gian mở. Kết quả nó trở thành nơi có đất dành cho công viên lớn nhất tại Thành phố New York. Có một "vành đai xanh" quấn quanh đảo với nhiều đường mòn hai bên có nhiều rừng cây.
Đảo Staten là quận duy nhất của Thành phố New York không có ranh giới trên bộ với quận khác (
[Marble Hill](/w/index.php?title=Marble_Hill,_Manhattan&action=edit&redlink=1) thuộc Manhattan nằm sát bên cạnh quận [the Bronx](/wiki/The_Bronx)).
### Các quận (thuộc tiểu bang) lân cận[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=7)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Winter_Dorm_Views_at_Wagner.JPG/200px-Winter_Dorm_Views_at_Wagner.JPG)
[Thành phố Jersey](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Jersey), [Tượng Nữ thần Tự do](/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n_T%E1%BB%B1_do), [Hạ Manhattan](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1_Manhattan&action=edit&redlink=1), và Trung tâm Brooklyn được nhìn thấy từ Đông Bắc Đảo Staten. [Quận New York, tiểu bang New York (Manhattan)](/wiki/Manhattan)- bắc [Quận Hudson, New Jersey](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Hudson,_New_Jersey)- bắc [Quận Union, New Jersey](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Union,_New_Jersey)- tây [Quận Middlesex, New Jersey](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Middlesex,_New_Jersey)- tây [Quận Queens, tiểu bang New York (Queens)](/wiki/Queens)- đông [Quận Kings, tiểu bang New York (Brooklyn)](/wiki/Brooklyn)- đông bắc [Quận Monmouth, New Jersey](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Monmouth,_New_Jersey)- nam
### Công viên[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=8)]
Một số không gian mở và khu vực lịch sử của đảo được hợp nhất vào năm 1972 thành "Khu giải trí quốc gia Gateway", một phần của
[Hệ thống Công viên Quốc gia Hoa Kỳ](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1).
Các hồ ao Clay Pit là một khu dự trử công viên tiểu bang rộng 1 km² có đa dạng phong cảnh. Các suối, đồng rộng, rừng cây và đất ngậm nước là nơi sinh sống của nhiều loại động thực vật.
[[2]](http://www.si-web.com/Recreation/ClayPitPond.html)
"Công viên những hồ Clove" rộng 0,77 km² có một đồng cỏ lớn, bốn hồ liên kết với nhau qua các con suối là nơi dành cho chèo thuyền, câu cá cũng như nơi trượt băng ngoài trời (trong mùa đông). Công viên những hồ Clove cũng còn được dùng làm nơi
[picnic](/w/index.php?title=Picnic&action=edit&redlink=1), khu vui chơi, sân [bóng chày](/wiki/B%C3%B3ng_ch%C3%A0y), đi bộ theo đường mòn... [[3]](http://www.si-web.com/Recreation/CloveLakes.html) [South Beach](/w/index.php?title=South_Beach,_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1) là một bải biển tắm nắng có quang cảnh đẹp của Đại Tây Dương và Vịnh Hạ New York. Đường lót gỗ F.D.R. dọc theo South Beach dài 2,5 dặm Anh là con đường lót gỗ dài hạng tư trên thế giới. Du khách có thể thưởng ngoạn bằng cách đi bộ hay đi xe đạp suốt các mùa trong năm. Câu cá được cho phép từ tháng 10 đến tháng 5. [[4]](http://www.si-web.com/Recreation/SouthBeach.html)
Công viên Great Kills dành cho bơi lội ở khu bãi biển, câu cá cách xa bờ, cũng có các sân dành cho bóng chày và
[bóng bầu dục](/wiki/B%C3%B3ng_b%E1%BA%A7u_d%E1%BB%A5c) hay chạy bộ, đi xe đạp theo đường mòn. Câu cá và đi thuyền rất phố biến suốt năm. [[5]](http://www.si-web.com/Recreation/GreatKills.html)
Sân Golf và Công viên Latourette nằm trong vành đai xanh Đảo Staten. Công viên xanh này có sân golf 18 lỗ được xây trong 1 khu đất rộng 0,5 km² trong khu đất rừng rộng 1,84 km². Khi đến mùa đông cũng có các khu dành cho trượt tuyết và xe trượt tuyết.
[[6]](http://www.si-web.com/Recreation/Latourette.html)
Công viên Silver Lake là một khu giải trí rộng 0,43 km² có một sân golf 18 lỗ, các sân tennis, chỗ cất quần áo, phòng tắm, tiệm ăn và một câu lạc bộ.
[[7]](http://www.si-web.com/Recreation/SilverLake.html)
## Giao thông[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=9)] [Phà Đảo Staten](/w/index.php?title=Ph%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1) là hệ thống giao thông trực tiếp duy nhất từ Đảo Staten đến [Manhattan](/wiki/Manhattan) trong vòng 25 phút. Bến phà St. George 55 năm đã được tu sửa với số tiền 130 triệu [13] [đô la Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9)và hiện nay có kính từ sàn đến trần cho du khách mục kích cảnh bến phà và những chiếc phà ra vào. Tiền phí qua phà đã bị dẹp bỏ vào năm 1997.
Đảo Staten nối với
[Brooklyn](/wiki/Brooklyn) qua [Cầu Verrazano-Narrows](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Verrazano-Narrows&action=edit&redlink=1) sử dụng [Xa lộ Liên tiểu bang 278](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_Li%C3%AAn_ti%E1%BB%83u_bang_278&action=edit&redlink=1) (I-278), [Xa lộ Tốc hành Đảo Staten](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_T%E1%BB%91c_h%C3%A0nh_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1). Một khi đến Brooklyn, I-278 trở thành [Xa lộ Tốc hành Gowanus](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_T%E1%BB%91c_h%C3%A0nh_Gowanus&action=edit&redlink=1) và sau đó thành [Xa lộ Tốc hành Brooklyn Queens](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_T%E1%BB%91c_h%C3%A0nh_Brooklyn_Queens&action=edit&redlink=1) đi đến [Manhattan](/wiki/Manhattan) qua nhiều cầu và đường hầm.
Đảo Staten nối liền với tiểu bang New Jersey qua ba cầu và một cầu xe lửa. Cầu sắt "Outerbridge Crossing" đến
[Perth Amboy, New Jersey](/w/index.php?title=Perth_Amboy,_New_Jersey&action=edit&redlink=1) nằm ở cuối phía nam của Đường 440. [Cầu Bayonne](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Bayonne&action=edit&redlink=1) đến [Bayonne, New Jersey](/w/index.php?title=Bayonne,_New_Jersey&action=edit&redlink=1) nằm ở cuối phía bắc của Đường 440 và tiếp tục đi đến [Thành phố Jersey, New Jersey](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Jersey,_New_Jersey). Từ lộ thu phí "New Jersey Turnpike", [Cầu Goethals](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Goethals&action=edit&redlink=1) sử dụng Xa lộ Liên tiểu bang 278 (I-278) nối Xa lộ Tốc hành Đảo Staten. Cầu xa lửa "Arthur Kill Vertical Lift" phục vụ các chuyến xe lửa chở hàng giữa phần tây bắc đảo và [Elizabeth, New Jersey](/wiki/Elizabeth,_New_Jersey). [Đường sắt Đảo Staten](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1) chạy qua đảo từ mũi phía đông bắc đến mũi phía nam. Đảo Staten là quân duy nhất không có dịch vụ của [New York City Subway](/wiki/New_York_City_Subway). Dịch vụ xe buýt tốc hành phục vụ khắp đảo đến và đi từ khu trung tâm [Manhattan](/wiki/Manhattan).
-
[Phà Đảo Staten](/w/index.php?title=Ph%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit&redlink=1)nối liền lưu thông giữa Hạ Manhattan và bến phà St. George.
-
-
Xe buýt tốc hành hoạt động khắp đảo đến và đi từ
[Manhattan](/wiki/Manhattan).
## Chính quyền[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=10)] [Tập tin:StatenIslandFlag.gif](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=StatenIslandFlag.gif)
Kể từ khi thống nhất với Thành phố New York vào năm 1898, Đảo Staten được quản trị theo Hiến chương Thành phố New York với hệ thống
[chính quyền thị trưởng-hội đồng](/wiki/Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng-h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng) "mạnh". Chính quyền trung ương Thành phố New York có trách nhiệm về giáo dục công cộng, các viện quản giáo (nhà tù), thư viện, an ninh, các khu giải trí, vệ sinh, cấp nước và các dịch vụ phúc lợi trên Đảo Staten.
Văn phòng của quận trưởng được thành lập khi thống nhất vào năm 1898 để cân bằng giữa tập quyền với thẩm quyền địa phương. Mỗi quận trưởng từng có một vai trò
[hành pháp](/wiki/H%C3%A0nh_ph%C3%A1p) mạnh vì có một phiếu bầu trong "Ban Dự thảo Ngân sách Thành phố New York". Ban này có trách nhiệm hoạch định và chấp thuận những đề nghị về quyền sử dụng đất và ngân sách của chính quyền thành phố. Năm 1989, [Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ](/wiki/T%E1%BB%91i_cao_Ph%C3%A1p_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) tuyên bố Ban Dự thảo Ngân sách này là vi hiến vì cho rằng [Brooklyn](/wiki/Brooklyn), quận đông dân nhất, không có nhiều đại diện hữu hiệu trong ban này so với Đảo Staten, quận ít dân nhất. Đây là một vi phạm đối với Tu chính án 14, Hiến pháp Hoa Kỳ. [[14]](#cite_note-14)
Từ năm 1990, quận trưởng hành động như một người hùng biện cho quận của mình tại các ban ngành của thành phố, hội đồng thành phố, chính quyền tiểu bang New York, và các công ty.
Mỗi quận thành phố là một quận của tiểu bang vì thế có hệ thống toà án tội phạm riêng biệt và một biện lý. Biện lý là công tố viên trưởng được bầu trực tiếp qua hình thức phổ thông đầu phiếu. Đảo Staten có ba thành viên trong Hội đồng thành phố. Đảo cũng có ba khu hành chính, mỗi khu có một ban cộng đồng địa phương phục vụ. Ban cộng đồng là bộ phận đại diện lắng nghe ý kiến đóng góp và phục vụ với tư cách như những người hô hào đốc thúc hay hùng biện cho cư dân địa phương.
## Thư viện[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=11)]
Mười hai nhánh của
[Thư viện Công cộng New York](/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_c%E1%BB%99ng_New_York) phục vụ quận. Thư viện có các lớp hướng dẫn máy vi tính và dạy tiếng Anh miễn phí cho những người nói ngôn ngữ khác.
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=12)]
- ^
**a** **ă** [Richmond County, New York](http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36085.html), retrieved on May 15, 2009 [^](#cite_ref-2) [New York Public Library Staten Island Timeline](http://www.nypl.org/branch/staten/history/timeline5.html), accessed [January 16](/w/index.php?title=January_16&action=edit&redlink=1), [2006](/wiki/2006) **Brown, Chip.** [^](#cite_ref-3) ["Escape From New York"](http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9901E7DC1230F933A05752C0A962958260&scp=6&sq=%22the+forgotten+borough%22+government), *,* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times) [January 30](/w/index.php?title=January_30&action=edit&redlink=1), [1994](/wiki/1994). Accessed [January 14](/w/index.php?title=January_14&action=edit&redlink=1), [2008](/wiki/2008). "Given their status as residents of "the forgotten borough" – the sorry Cinderella sister in New York's dysfunctional family – maybe the giddiest aspect of all was the attention." *See also*Buckley, Cara. ["Bohemia by the Bay"](http://www.nytimes.com/2007/10/07/nyregion/thecity/07hips.html?_r=1&scp=1&sq=%22the+forgotten+borough%22&oref=slogin), *,* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times) [October 7](/w/index.php?title=October_7&action=edit&redlink=1), [2007](/wiki/2007). Accessed [January 14](/w/index.php?title=January_14&action=edit&redlink=1), [2008](/wiki/2008). "Even as New York’s hip young things invade and colonize neighborhoods near, far and out of state, Staten Island has stayed stubbornly uncool. It remains the forgotten borough." [^](#cite_ref-density_4-0) [, retrieved on July 12, 2008. New York County (Manhattan) was the nation's densest-populated county, followed by Kings County (Brooklyn), Bronx County, Queens County and](http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-25%7CUS-25S&-_lang=en) *County and City Data Book:2007*(U.S. Census Bureau), Table B-1, Area and Population [San Francisco, California](/wiki/San_Francisco,_California). [^](#cite_ref-area.3B_5-0) [American Fact Finder (U.S. Census Bureau): New York by County - Table GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000 Data Set: Census 2000 Summary File 1 (SF 1) 100-Percent Data](http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-context=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CONTEXT=gct&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&-tree_id=4001&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US36&-format=ST-2%7CST-2S&-_lang=en), retrieved on February 6, 2009 **The Lenape are** [^](#cite_ref-6) *not*"Algonquian Indians". As the Algonquian languages article explains, this refers to a linguistic category, not an ethnicity. **Ellis, Edward Robb (1966).** [^](#cite_ref-ellis-p55_7-0) *The Epic of New York City*. Old Town Books. tr. 55.
- ^
**a** [Greene and Harrington (1932).](#cite_ref-Rosenwaike_8-1) **ă** *American Population Before the Federal Census of 1790*. New York., as cited in: Rosenwaike, Ira (1972). *Population History of New York City*. Syracuse, N.Y.: [Syracuse University Press](/w/index.php?title=Syracuse_University_Press&action=edit&redlink=1). tr. 12. [ISBN](/wiki/ISBN) [0815621558](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0815621558). **Lengel. p. 135** [^](#cite_ref-l135_9-0) [^](#cite_ref-10) [Staten Island Timeline - 1700s](http://www.nypl.org/branch/staten/index2.cfm?Trg=1&d1=962&template=timeline3) [^](#cite_ref-11) [[1]](http://blog.silive.com/latest_news/2007/10/1031bus.jpg&imgrefurl=http://www.silive.com/news/index.ssf/2007/10/28-week) [^](#cite_ref-12) [Home Rule' Factor May Block S.I. Secession](http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B01E2DB113AF936A35750C0A962958260) [^](#cite_ref-13) [“Ferries & Busses”](http://nyc.gov/html/dot/html/ferrybus/statfery.shtml#trip). New York City Department of Transportaion. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2009. [^](#cite_ref-14) [Cornell Law School Supreme Court Collection: Board of Estimate of City of New York v. Morris](http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html), accessed [June 12](/w/index.php?title=June_12&action=edit&redlink=1), [2006](/wiki/2006)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=13)]
- Kenneth T. Jackson (editor);
*;* [The Encyclopedia of New York City](/w/index.php?title=The_Encyclopedia_of_New_York_City&action=edit&redlink=1) [Yale University Press](/w/index.php?title=Yale_University_Press&action=edit&redlink=1); [ISBN 0-300-05536-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300055366)(1995).
- John Waldman;
*Heartbeats in the Muck*; [ISBN 1-55821-720-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1558217207)The Lyons Press; (2000) [Famous Staten Islanders page at the New York Public Library site:](http://www.nypl.org/branch/staten/index2.cfm?Trg=1&d1=1391)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Staten&action=edit§ion=14)]
|
|![]()
[Đảo Staten](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Staten_Island,_New_York_City?uselang=vi) [StatenIsland.com](http://StatenIsland.com)www.StatenIsland.com - A resource site on Staten Island [History of Staten Island in the Photo](http://oldstatenisland.tripod.com) [Staten Island](http://www.statenislandusa.com/)- Office of the Borough President [Timeline of Staten Island History](http://www.nypl.org/branch/staten/history/timeline5.html)on the New York Public Library site [Baby-Bombers](http://www.baby-bombers.com)- Fan site for the Staten Island Yankees started to keep the players' families up to date on the season. ["The Child Soldiers of Staten Island"](http://www.motherjones.com/commentary/columns/2007/07/witness.html), [Mother Jones](/w/index.php?title=Mother_Jones_(magazine)&action=edit&redlink=1), July/August 2007.

Content-language: vi

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=hhvm


text:
Nguyễn Phúc Tần
Nguyễn Phúc Tần (chữ Hán: 阮福瀕, 18 tháng 7, năm 1620 - 30 tháng 4, năm 1687), còn gọi là Nguyễn Thái Tông (阮太宗), là vị chúa Nguyễn thứ 4 trong của chính quyền Đàng Trong trong lịch sử Việt Nam. Ông ở ngôi từ năm 1648 đến năm 1687, tổng cộng được 39 năm.
Ông nhận tước hiệu Dương Quận công (陽郡公), và được người trong lãnh thổ gọi là chúa Hiền (主賢). Chúa Hiền là một vị chúa có tài, đức độ, vì thế trong thời gian ông này trị vì, nhiều vùng đất mới được mở mang, các kênh Trung Đan, Mai Xá được khơi đào, bờ cõi vô sự, thóc lùa được mùa, bớt lao dịch thuế má, nhân dân ngợi khen là thời thái bình.
Năm 1806, Nguyễn Thế Tổ Gia Long hoàng đế truy phong miếu hiệu cho ông là Thái Tông (太宗), thụy hiệu là Tuyên Uy Kiến Vũ Anh Minh Trang Thánh Đức Thần Công Hiếu Triết hoàng đế (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲皇帝).
Mục lục
Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]
Nguyễn Phúc Tần là con trai thứ 2 của Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan và Đoàn Thị Ngọc, con gái thứ 3 của Thạch quận công Đoàn Công Nhạc, người huyện Diên Phúc, tỉnh Quảng Nam).
Lúc đầu, Nguyễn Phúc Tần được phong làm Thái phó Dũng Lễ Hầu. Ông là một võ tướng có tài.
Tướng chống Trịnh[sửa | sửa mã nguồn]
Tháng 6, năm 1643, theo đề nghị của chúa Trịnh, ba tàu chiến của Công ty Đông Ấn Hà Lan là Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond và Vos tiến vào cửa Thuận An đánh chúa Nguyễn.
Ngày 7 tháng 7, năm 1643, Thế tử Nguyễn Phúc Tần đốc suất 50 chiến thuyền đột kích bất ngờ vào đội thuyền của Công ty Đông Ấn Hà Lan. Tàu đô đốc Wijdenes, là chiếc nặng nhất và chậm nhất trong số 3 tàu đó, bị bốn thuyền chèo tay đuổi kịp, đánh gãy mất bánh lái, đánh đổ cột buồm và bám vào hai bên mạn tàu; viên thuyền trưởng Pieter Baek không hy vọng chạy thoát được nữa, cho châm lửa vào kho thuốc súng và tự đốt cháy tàu, Pieter Baek và nhiều thủy thủ đã bị chết. Hai chiếc tàu kia, theo lời của Jean Gobyn, phải rất chật vật mới tìm được một chỗ trú ở đảo Ngọc (Ile de Perles)[2][3][4].
Chúa Nguyễn Phúc Lan rất vui mừng và khen:
-
- Trước kia tiên quân ta từng đánh phá giặc biển, nay con ta cũng lại như thế, ta không lo gì nữa.
Tháng 2, năm 1648, chúa Trịnh Tráng sai Tiến Quận công Lê Văn Hiểu khởi binh Nam tiến lần thứ 4, dẫn bộ binh tiến lên đóng ở đất Nam Bố Chính, còn thủy quân đánh cửa Nhật Lệ. Nguyễn Phúc Tần được phong làm Tiết chế chủ quân và cùng vua cha ra Quảng Bình tiếp ứng, chia thủy quân phục sẵn ở sông Cẩm La, sai Nguyễn Hữu Tiến mang 100 con voi đánh úp quân Trịnh lúc nửa đêm, quân bộ tiếp sau vào đánh phá. Quân Trịnh thua lớn, bị thủy quân Nguyễn chặn đánh chạy đến tận sông Lam mới thôi.
Tháng 3, năm 1648, Thế tử Nguyễn Phúc Tần định cho quân vượt sông Gianh đánh ra Bắc Bố Chính thì nghe tin Chúa Thượng ngã bệnh chết trên thuyền trên đường về Thuận Hóa nên phải lui binh.
Điều hành Đàng Trong[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1648, chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan đột ngột qua đời, Thế tử Nguyễn Phúc Tần mời chú là Nguyễn Phúc Trung lên gánh vác việc nước, xong ông này từ chối.
Nguyễn Phúc Tần lên ngôi ở tuổi 29, thường được gọi là chúa Hiền. Quần thần tôn ông làm Tiết chế Thuỷ bộ Chư dinh kiêm Tổng Nội ngoại Bình chương Quân quốc Trọng sự Thái bảo Dương Quận công (勇郡公).
Năm 1653, chúa Hiền sai đắp đồn Sa Chùy (ở cửa biển Nhật Lệ, bấy giờ gọi là lũy Mũi Dùi).
Quân sự[sửa | sửa mã nguồn]
Tháng 3, năm 1653, Chúa Hiền cho mở một cuộc duyệt binh lớn ở xã An Cựu[5], xét khí giới cùn sắc để định thưởng phạt.
Lực lượng thủy binh Đàng Trong thời Chúa Nguyễn Phúc Tần có tới 22740 quân, bao gồm [cần dẫn nguồn]:
- Cơ Trung hầu 10 thuyền, 300 người.
- Nội bộ 60 đội thuyền, hơn 3.280 người.
- 2 cơ Tả trung và Hữu trung, mỗi cơ 14 thuyền, đều hơn 700 người.
- Nội thủy 58 thuyền, 6.410 người.
- Cơ Tả trung kiên 12 thuyền, 600 người.
- Cơ Hữu trung kiên 10 thuyền, 500 người.
- 2 cơ Tả trung bộ và Hữu trung bộ, mỗi cơ 10 thuyền, đều 450 người.
- Cơ Tiền trung bộ 12 đội, mỗi đội 5 thuyền, cộng 2700 người.
- 4 cơ Tả dực, Hữu dực, Tiền dực, Hậu dực, mỗi cơ 5 thuyền, cộng hơn 1100 người.
- 4 đội Tiền thủy, Hậu thủy, Tả thủy, Hữu thủy, mỗi đội 5 thuyền, đều hơn 500 người.
- 8 cơ Tả nội bộ, Hữu nội bộ, Tiền nội bộ, Hậu nội bộ, Tả súng, Hữu súng, Tiền súng, Hậu súng, mỗi cơ 6 thuyền, cộng 2100 người.
- Dinh tả bộ 10 thuyền, cộng hơn 450 người.
- 4 đội Tiền bính, Hậu bính, Tả bính, Hữu bính, mỗi đội 4 thuyền, đều hơn 200 người.
- Cơ Tả thủy 5 thuyền, hơn 200 người.
Thi cử[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1674, Chúa Nguyễn mở khoa thi gọi là thi chính đồ và thi hoa văn. Thi chính đồ chia ra làm ba kỳ: Kỳ đệ nhất thi tứ lục, kỳ đệ nhị thi thơ phú, kỳ đệ tam thi văn sách. Thi hoa văn thì cũng phải ba ngày, mỗi ngày chỉ phải làm có một bài thơ mà thôi. Ai đậu thì được bổ vào làm việc ở Tam ti.
Quan tri phủ tri huyện làm sơ khảo, quan cai bạ, ký lục, vệ úy làm giám khảo. Những quyển đậu, thì chia ra làm ba hạng: Hạng thứ nhất gọi là giám sinh, được bổ ra làm tri phủ, tri huyện; hạng thứ nhì gọi là sinh đồ được bổ làm huấn đạo; hạng thứ ba cũng gọi là sinh đồ được bổ làm lễ sinh, hoặc làm nhiêu học.
Vụ Thị Thừa[sửa | sửa mã nguồn]
Có người con gái là con hát, quê Nghệ An nhan sắc xinh đẹp tên là Thị Thừa được lấy vào cung phục vụ chúa. Chúa Hiền lúc đó nhân đọc sách Quốc ngữ, đọc tới chuyện Ngô vương là Ngô Phù Sai mất nước vì nàng Tây Thi liền tỉnh ngộ, lập tức sai Thị Thừa mang ngự bào cho chưởng dinh Nguyễn Phúc Kiều, giấu bức thư trong dải áo, ngầm sai Kiều dìm nước để giết Thị Thừa đi[6][7].
Đối ngoại[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1651, Quốc vương Chiêm Thành Po Rome mất, Po Nraup lên làm Quốc vương kế vị. Theo sử Chăm, Po Nraup là em cùng mẹ khác cha của Po Rome.
Năm 1653, vua nước Chiêm Thành là Po Nraup sang quấy nhiễu ở đất Phú Yên, chúa Hiền liền sai quan cai cơ là Hùng Lộc lãnh 3000 quân sang đánh.
Quân đến Phú Yên, tiếp tục vượt đèo Hổ Dương núi Thạch Bi, nhân lúc đêm tối đánh thẳng vào thành, phóng lửa đánh gấp, cả phá được. Po Nraup trốn chạy.
Po Nraup sai con là Xác Bà Ân dâng thư xin hàng. Chúa Hiền thuận y cho, lấy sông Phan Rang làm ranh giới.
Vùng phía Đông sông đến địa đầu Phú Yên (vùng Kauthara) đặt làm 2 phủ Thái Khang[8] và Diên Ninh[9]. Đặt dinh Thái Khang[10] do Hùng Lộc trấn giữ.
Phần phía Tây sông (vùng Panduranga) vẫn thuộc về Chăm Pa, và bắt giữ lệ cống[11].
Sang năm 1654, trấn thủ dinh Bố Chính là Xuân Sơn vào tiếp quản dinh Thái Khang, nhằm kinh lý vùng đất mới chiếm được, tổ chức di dân bình ổn dinh Thái Khang, thu gom nguồn tài nguyên hương liệu nhằm khuếch trương cảng Hội An.
Bên cạnh Vương quốc Chiêm Thành, tình hình Vương quốc Chân Lạp bấy giờ cực kỳ rối ren, chú cháu anh em tranh quyền đoạt vị, tàn sát lẫn nhau, vị vua mới lên ngôi lại theo đạo Hồi gây ra xung đột giữa các tầng lớp dân.
Năm 1658, 2 con còn sống sót của Preah Outey là Ang Sur và Ang Tan dấy binh chống lại vua Chân Lạp Ramathipadi I (Nặc Ông Chân) nhưng thất bại. Hai người này tìm kiếm lời khuyên của Thái hậu Ngọc Vạn, Ang Sur và Ang Tan đã cầu cứu chúa Phúc Tần.
Chúa Hiền liền sai Phó tướng dinh Trấn Biên (Phú Yên) là Nguyễn Phước Yến dẫn 3000 quân đến thành Hưng Phước (bấy giờ là Mỗi Xuy, nay thuộc huyện Phúc An, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu), phá được thành rồi tiến vào bắt Ramathipadi I bỏ vào lồng sắt đem về giam ở Quảng Bình. Năm 1659, Ramathipadi I đã được phóng thích vì chúa Hiền muốn ông ta gây ảnh hưởng lên người kế nhiệm, nhưng ông ta đã chết trên đường trở về Vương quốc.
Nhờ sự can thiệp của người Việt mà Ang Sur được làm Quốc vương, xưng là Barom Reachea V, đóng tại Long Úc (Oudong); Ang Nan (Nặc Nộn) làm Phó vương đóng tại thành Sài Gòn. Đổi lại các Quốc vương Chân Lạp phải thần phục Đàng Trong và thực hiện triều cống định kỳ. Vì sự phụ thuộc quá lớn vào chúa Nguyễn Đàng Trong, dẫn tới hệ quả người Việt tràn đến sinh sống và kiểm soát những vùng đất thuộc Chân Lạp.
Tháng 12, năm 1672, Quốc vương Barom Reachea V bị Bô Tâm[12] giết chết rồi cướp ngôi, Bô Tâm xưng là Chey Chettha III.
Ang Tan (Nặc Ông Tân), chú của Chey Chettha III, chạy sang cầu cứu chúa Nguyễn. Nhưng ngay sau đó tháng 5 năm 1673, Chey Chettha III cũng bị giết trên giường ngủ bởi người Mã Lai thuộc phe của Ramathipadi I.
Ang Chea (Nặc Ông Đài), con trai đầu của vua Barom Reachea V lên ngôi sau đó, xưng là Keo Fa II.
Năm 1674, Nặc Ông Đài đã đi cầu viện Ayutthaya (Thái Lan) để đánh Nặc ông Nộn, và chiếm được thành Sài Gòn. Ang Nan (Nặc Ông Nộn) bỏ chạy sang cầu cứu ở dinh Thái Khang (nay là Khánh Hòa). Đồng thời, Ông Đài cho đắp thành lũy ở địa đầu Mỗi Xuy; làm cầu phao và xích sắt, đắp thành Nam Vang; nhờ Xiêm cứu viện để chống lại chúa Nguyễn.
Chúa Hiền bèn sai Cai cơ đạo Nha Trang là Nguyễn Dương Lâm cùng với Nguyễn Đình Phái làm tham mưu đem binh chia ra hai đạo sang đánh Nặc ông Đài.
Tháng 3 năm 1674, quân tiên phong của Nguyễn Diên đến trước đánh úp lũy Mỗi Xuy[13], rồi chiếm được lũy, mấy ngày sau quân Cao Miên các nơi họp lại vây đánh rất dữ, nhưng Nguyễn Diên đóng giữ cửa Lũy mà không ra đánh.
Khi đại binh của Nguyễn Dương Lâm ập đến, Diên bèn cùng hợp sức ra đánh, quân Cao Miên tan vỡ, bị chết và thương rất nhiều. Sau đó, đại binh tiến đến Sài Gòn.
Tháng 4 năm 1674, phá được 3 lũy: Sài Côn (đất trấn Phiên An), Gò Vách và rồi tiến quân lên vây thành Nam Vang. Nặc Ông Đài phải bỏ thành chạy vào rừng, bị thuộc hạ giết chết. Nặc ông Thu ra hàng. Nặc ông Thu là chính dòng con trưởng cho nên lại lập làm chính quốc vương đóng ở Long Úc (thành Vũng Luông), để Nặc ông Nộn làm đệ nhị quốc vương như cũ, đóng ở thành Sài Gòn, bắt hằng năm phải triều cống[14].
Lại còn gia phong cho Nguyễn Dương Lâm làm Trấn thủ dinh Thái Khang (Khánh Hòa) lo việc phòng ngự ngoài biên.
Năm 1679, có quan nhà Minh là tổng binh trấn thủ đất Long Môn (Quảng Tây) Dương Ngạn Địch, phó tướng Hoàng Tiến, tổng binh châu Cao, châu Lôi, và châu Liêm (thuộc Quảng Đông) là Trần Thượng Xuyên, phó tướng Trần An Bình, không chịu làm tôi nhà Thanh, đem 3000 quân cùng 50 chiếc thuyền xin được vào Kinh bằng hai cửa Tư Dung và Đà Nẵng (nay là cửa Hàn thuộc Quảng Nam). Dâng sớ xin được làm dân mọn xứ Việt.
Chúa Hiền thấy họ cùng quẫn mà chạy sang, lại tỏ bày lòng trung thực, vả lại xứ Đông Phố (một tên khác của đất Gia Định xưa) của nước Cao Miên, đất đai màu mỡ có đến ngàn dặm, triều đình chưa rỗi để lo liệu, chi bằng tận dụng sức lực của họ, giao cho họ khai hoang đất đai để ở. Nghĩ vậy, triều đình tổ chức khao đãi ân cần, chuẩn y cho giữ nguyên chức hàm, phong cho quan tước rồi lệnh cho tới Nông Nại (Đồng Nai) khai hóa đất đai. Mặt khác, triều đình còn hạ chỉ dụ cho Quốc vương Cao Miên (Thủy Chân Lạp) biết việc ấy để không xảy ra chuyện ngoài ý muốn[14].
Bọn tướng Long Môn họ Dương đem binh thuyền tiến vào cửa Xoài Rạp (nay gọi là Lôi Lạp (Soi Rạp)) và cửa Đại cửa Tiểu (thuộc trấn Định Tường) dừng trú tại xứ Mỹ Tho (là trấn lỵ của Định Tường). Bọn tướng các xứ Cao, Lôi, Liêm họ Trần thì đem binh thuyền tiến vào cửa Cần Giờ rồi đồn trú tại xứ Bàn Lân thuộc Đồng Nai (là lỵ sở trấn Biên Hòa), đất Lộc Đã (tức là đất Đồng Nai thuộc Biên Hòa).
Họ lo mở mang đất đai, lập thành phố chợ, giao thông buôn bán. Tàu thuyền người Hoa, người phương Tây, người Nhật, người Chà Và (người gốc Java), tụ tập tấp nập, phong hóa Trung Quốc dần dần lan ra thấm đượm cả vùng Đông Phố[14].
Các sự kiện khác[sửa | sửa mã nguồn]
- Năm 1686, có người Pháp tên là Verret được phép mở cửa hàng ở cù lao Côn Lôn.
- Năm 1644, chúa Hiền ở bắt giết những người đi giảng đạo ở Đà Nẵng.
Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 19 tháng 3, năm Đinh mão (30 tháng 4, 1687), chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần không được khỏe, cho triệu con thứ là Hoàng Ân Hầu Nguyễn Phúc Thái đến bảo rằng:
- Ta bình sinh ra vào gian hiểm giữ nhà, giữ nước. Con nối ngôi phải sửa thêm nhân chính cho yên bờ cõi. Các quan văn võ đều do ta cất dùng để mưu mọi bề, đừng để bọn tiểu nhân len vào.
Sau đó, Nguyễn Phúc Tần triệu các quan đại thần tới và bảo rằng:
- Ta với các khanh một chí hướng với nhau mà công việc mưa đồ chưa trọn. Nay con ta tuổi còn nhỏ, mong nhờ các khanh giúp đỡ cho công việc của tổ tông rõ ràng. Đừng quên lời ấy.
Nói rồi, ông qua đời, thọ 68 tuổi. Lăng mộ tại làng Hải Cát, Huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên. Lăng được đặt tên là Trường Hưng lăng (長興陵), thụy hiệu của ông là Công Cao Đức Hậu Dũng Triết vương (功高德厚勇哲王).
Vào đời Vũ vương Nguyễn Phúc Khoát, ông được tặng miếu hiệu là Nghị Tổ (毅祖), thụy hiệu cải thành Tuyên Uy Kiến Vũ Anh Minh Trang Chánh Thánh Đức Thần Công Hiếu Triết vương (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲王).
Nguyễn Phúc Thái lên kế nghiệp, tức chúa Nghĩa (主義).
Gia quyến[sửa | sửa mã nguồn]
- Thân phụ: Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan, sau thụy tôn thành Thần Tông Hiếu Chiêu hoàng đế (神宗孝昭皇帝).
- Thân mẫu: Đoàn Thị Ngọc (段氏玉), sau tặng thụy thành Trinh Thục Hiếu Chiêu hoàng hậu (貞淑孝昭皇后).
- Phu nhân:
- Chu Thị Viên (朱氏媛; 1625 - 1684)[1], bà vào hầu chúa Hiền trong thời kỳ tiểm để, được phong làn Chánh phu nhân (正夫人). Khi mất, được phong tặng là Tán Quốc Chính Phu Nhân (贊國正夫人), táng ở làng An Ninh (Hương Thủy, Thừa Thiên). Nguyễn Thế Tổ Gia Long hoàng đế truy tôn Từ Mẫn Chiêu Thánh Cung Tĩnh Trang Thận Hiếu Triết Hoàng Hậu (慈敏昭聖恭靖莊慎孝哲皇后). Táng vào Trường Hưng lăng. Bà được phối thờ với chúa Hiền ở Thái Miếu, án thứ hai bên tả. Bà sinh được 2 trai và 1 gái: Nguyễn Phúc Diễn (tước Phúc Quốc Công), Nguyễn Phúc Thuần (tức Quốc Uy Công), Nguyễn Phúc Ngọc Tào.
- Tống Thị Đôi (宋氏堆), con ông Thíếu phó Quận công Tốn Phúc Khang (宋福康), mẹ bà họ Phạm, quê ở huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Bà tính hiền hậu, lúc mới vào cung với thứ bậc là Cơ, sau ngày càng được ân sủng được phong làm Thứ phi. Khi mất, táng tại làng Đình Môn (Hương Trà, Thừa Thiên). Gia Long hoàng đế truy tôn Từ Tiên Huệ Thánh Trinh Thuận Tĩnh Nhân Hiếu Triết Hoàng Hậu (慈僊惠聖貞順靜仁孝哲皇后), đặt tên lăng là Quang Hưng lăng. Bà được phối thờ với chúa Hiền ở Thái Miếu, án thứ hai bên tả. Bà sinh ra Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái.
- Công tử:
- Phúc Quận công Nguyễn Phúc Diễn (福郡公阮福演; 1639 - 1685), mẹ là Từ Mẫn Chu hoàng hậu.
- Nguyễn Anh Tông Nguyễn Phúc Thái, mẹ là Từ Tiên Tống hoàng hậu.
- Cương Quận công Nguyễn Phúc Trân (岡郡公阮福沴; 1650 - 1685), mẹ là Từ Tiên Tống hoàng hậu.
- Quốc Uy công Nguyễn Phúc Thuần (國威公阮福淳; 1652 - 1675), mẹ là Từ Mẫn Chu hoàng hậu.
- Công tử thứ 5, mất sớm không con.
- Nguyễn Phúc Nhiễu, mất sớm không con.
- Công nữ:
- Nguyễn Phúc Ngọc Tào
- Khuyết danh
- Khuyết danh
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Gia tộc Nguyễn Phước 2006
- ^ Theo sách Những người châu Âu ở nước An Nam, Charles B. Maybon
- ^ Theo sách Đại Nam thực lục
- ^ http://www.thanhnien.com.vn/pages/20110804/hai-chien-tu-lich-su-den-hien-dai-tau-to-sung-lon-van-thua.aspx
- ^ Bây giờ là phường An Cựu, thành phố Huế.
- ^ Sách Đại Nam thực lục Tiền biên, quyển 4 nói Kiều bị dìm chết)
- ^ Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn nói Thị Thừa bị đánh thuốc độc chết
- ^ Phủ Thái Khang có 2 huyện là Quảng Phúc, Tân An. Nay là Ninh Hòa, Khánh Hòa
- ^ Phủ Diên Ninh có 3 huyện là Phúc Điền, Vĩnh Xương, Hoa Châu. Nay là Diên Khánh, Khánh Hòa
- ^ Nay gồm tỉnh Khánh Hòa và một phần phía Bắc tỉnh Ninh Thuận
- ^ Vùng lãnh thổ còn lại lúc này của Chăm Pa chỉ còn từ sông Phan Rang (Ninh Thuận) đến Sông Dinh (Hàm Tân, Bình Thuận)
- ^ Bô Tâm là rể đồng thời vừa là cháu ruột của vua Barom Reachea V. Bô Tâm là con trai của Ang Non Padumaraja I
- ^ Sau nay gọi là lũy Phước Tứ, ở phía Đông trạm Biên Phước thuộc địa phận huyện Phước An, nằm ngang đường cái. Nay là Gò Đồn, làng Long Điền, An Ngãi, Long Điền, Bà Rịa–Vũng Tàu
- ^ a ă â Gia Định Thành Thông Chí. Quyển 3: Cương vực chí- Trịnh Hoài Đức.

markdown:
# Nguyễn Phúc Tần
|
|![]()
|
|Bài này hay đoạn này đang được phát triển. Bài viết chưa hoàn thiện và thông tin trong bài chưa hoàn chỉnh.
Bạn có thể đóng góp để bài hoàn thiện hơn. Nếu trang này
· (
|
|![]()
|
|Bài viết hoặc đoạn này cần thêm
Những nội dung không có nguồn có thể bị
|Nguyễn Thái Tông
|
阮太宗
|
|[Chúa Nguyễn](/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n) [1648](/wiki/1648)- [1687](/wiki/1687) [Nguyễn Phúc Lan](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Lan) [Nguyễn Phúc Thái](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Th%C3%A1i) [Châu Thị Viên](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_Th%E1%BB%8B_Vi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Tống Thị Đôi](/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_Th%E1%BB%8B_%C4%90%C3%B4i&action=edit&redlink=1)
|Hậu duệ|
|Nguyễn Phúc Diễn
|
Nguyễn Phúc Trân
Nguyễn Phúc Thuần
Nguyễn Phúc Niên
Nguyễn Phúc Nhiễu
Nguyễn Phúc Ngọc Tảo
Hai hoàng nữ khuyết danh
|Tước vị|
|Dương Quận công (陽郡公)
|
Công Cao Đức Hậu Dũng Triết vương (功高德厚勇哲王)
Tuyên Uy Kiến Vũ Anh Minh Trang Chánh Thánh Đức Thần Công Hiếu Triết vương (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲王)
宣威建武英明莊正聖德神功孝哲皇帝
Ngắn: Hiếu Triết hoàng đế
(孝哲皇帝)
[Nghị Tổ](/wiki/Ngh%E1%BB%8B_T%E1%BB%95)(毅祖) [Thái Tông](/wiki/Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)(太宗) [Họ Nguyễn](/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n) [Nguyễn Phúc Lan](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Lan) [Đoàn Thị Ngọc](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_qu%C3%BD_phi) [18 tháng 7](/wiki/18_th%C3%A1ng_7), năm [1620](/wiki/1620) [[1]](#cite_note-nguyenphuoctoc-1) [30 tháng 4](/wiki/30_th%C3%A1ng_4), năm [1687](/wiki/1687) [[1]](#cite_note-nguyenphuoctoc-1) [Vĩnh Hưng lăng](/w/index.php?title=V%C4%A9nh_H%C6%B0ng_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1)(長興陵) **Nguyễn Phúc Tần** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 阮福瀕, [18 tháng 7](/wiki/18_th%C3%A1ng_7), năm [1620](/wiki/1620) - [30 tháng 4](/wiki/30_th%C3%A1ng_4), năm [1687](/wiki/1687)), còn gọi là **Nguyễn Thái Tông** (阮太宗), là vị [chúa Nguyễn](/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n) thứ 4 trong của chính quyền [Đàng Trong](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Trong) trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông ở ngôi từ năm [1648](/wiki/1648) đến năm [1687](/wiki/1687), tổng cộng được 39 năm.
Ông nhận tước hiệu
**Dương Quận công** (陽郡公), và được người trong lãnh thổ gọi là **chúa Hiền** (主賢). Chúa Hiền là một vị chúa có tài, đức độ, vì thế trong thời gian ông này trị vì, nhiều vùng đất mới được mở mang, các kênh [Trung Đan](/w/index.php?title=Trung_%C4%90an&action=edit&redlink=1), [Mai Xá](/wiki/Mai_X%C3%A1) được khơi đào, bờ cõi vô sự, thóc lùa được mùa, bớt lao dịch thuế má, nhân dân ngợi khen là thời thái bình.
Năm
[1806](/wiki/1806), [Nguyễn Thế Tổ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BA%BF_T%E1%BB%95) Gia Long hoàng đế truy phong [miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) cho ông là [Thái Tông](/wiki/Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) (太宗), [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) là **Tuyên Uy Kiến Vũ Anh Minh Trang Thánh Đức Thần Công Hiếu Triết hoàng đế** (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲皇帝).
## Mục lục
## Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=1)]
Nguyễn Phúc Tần là con trai thứ 2 của Chúa Thượng
[Nguyễn Phúc Lan](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Lan) và [Đoàn Thị Ngọc](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_qu%C3%BD_phi), con gái thứ 3 của Thạch quận công [Đoàn Công Nhạc](/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_C%C3%B4ng_Nh%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1), người huyện [Diên Phúc](/w/index.php?title=Di%C3%AAn_Ph%C3%BAc&action=edit&redlink=1), tỉnh [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)).
Lúc đầu, Nguyễn Phúc Tần được phong làm
*Thái phó Dũng Lễ Hầu*. Ông là một võ tướng có tài.
## Tướng chống Trịnh[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=2)] [Tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_6), năm [1643](/wiki/1643), theo đề nghị của chúa Trịnh, ba tàu chiến của Công ty Đông Ấn Hà Lan là Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond và Vos tiến vào cửa Thuận An đánh chúa Nguyễn.
Ngày
[7 tháng 7](/wiki/7_th%C3%A1ng_7), năm [1643](/wiki/1643), Thế tử Nguyễn Phúc Tần đốc suất 50 chiến thuyền đột kích bất ngờ vào đội thuyền của Công ty Đông Ấn Hà Lan. Tàu đô đốc Wijdenes, là chiếc nặng nhất và chậm nhất trong số 3 tàu đó, bị bốn thuyền chèo tay đuổi kịp, đánh gãy mất bánh lái, đánh đổ cột buồm và bám vào hai bên mạn tàu; viên thuyền trưởng [Pieter Baek](/w/index.php?title=Pieter_Baek&action=edit&redlink=1) không hy vọng chạy thoát được nữa, cho châm lửa vào kho thuốc súng và tự đốt cháy tàu, [Pieter Baek](/w/index.php?title=Pieter_Baek&action=edit&redlink=1) và nhiều thủy thủ đã bị chết. Hai chiếc tàu kia, theo lời của Jean Gobyn, phải rất chật vật mới tìm được một chỗ trú ở đảo Ngọc (Ile de Perles) [[2]](#cite_note-2) [[3]](#cite_note-3) . [4]
Chúa Nguyễn Phúc Lan rất vui mừng và khen:
-
*Trước kia tiên quân ta từng đánh phá giặc biển, nay con ta cũng lại như thế, ta không lo gì nữa.*
-
[Tháng 2](/wiki/Th%C3%A1ng_2), năm [1648](/wiki/1648), chúa [Trịnh Tráng](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Tr%C3%A1ng) sai Tiến Quận công [Lê Văn Hiểu](/w/index.php?title=L%C3%AA_V%C4%83n_Hi%E1%BB%83u&action=edit&redlink=1) khởi binh *Nam tiến lần thứ 4*, dẫn bộ binh tiến lên đóng ở đất [Nam Bố Chính](/w/index.php?title=Nam_B%E1%BB%91_Ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1), còn thủy quân đánh [cửa Nhật Lệ](/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Nh%E1%BA%ADt_L%E1%BB%87&action=edit&redlink=1). Nguyễn Phúc Tần được phong làm Tiết chế chủ quân và cùng vua cha ra Quảng Bình tiếp ứng, chia thủy quân phục sẵn ở [sông Cẩm La](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_C%E1%BA%A9m_La&action=edit&redlink=1), sai [Nguyễn Hữu Tiến](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ti%E1%BA%BFn) mang 100 con voi đánh úp quân Trịnh lúc nửa đêm, quân bộ tiếp sau vào đánh phá. Quân Trịnh thua lớn, bị thủy quân Nguyễn chặn đánh chạy đến tận [sông Lam](/wiki/S%C3%B4ng_Lam) mới thôi. [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_3), năm [1648](/wiki/1648), Thế tử Nguyễn Phúc Tần định cho quân vượt [sông Gianh](/wiki/S%C3%B4ng_Gianh) đánh ra [Bắc Bố Chính](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%91_Ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) thì nghe tin Chúa Thượng ngã bệnh chết trên thuyền trên đường về Thuận Hóa nên phải lui binh.
## Điều hành Đàng Trong[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=3)]
Năm
[1648](/wiki/1648), chúa Thượng [Nguyễn Phúc Lan](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Lan) đột ngột qua đời, Thế tử Nguyễn Phúc Tần mời chú là [Nguyễn Phúc Trung](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Trung&action=edit&redlink=1) lên gánh vác việc nước, xong ông này từ chối.
Nguyễn Phúc Tần lên ngôi ở tuổi 29, thường được gọi là
**chúa Hiền**. Quần thần tôn ông làm *Tiết chế Thuỷ bộ Chư dinh kiêm Tổng Nội ngoại Bình chương Quân quốc Trọng sự Thái bảo Dương Quận công* (勇郡公).
Năm
[1653](/wiki/1653), chúa Hiền sai đắp [đồn Sa Chùy](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Sa_Ch%C3%B9y&action=edit&redlink=1) (ở cửa biển Nhật Lệ, bấy giờ gọi là [lũy Mũi Dùi](/w/index.php?title=L%C5%A9y_M%C5%A9i_D%C3%B9i&action=edit&redlink=1)).
### Quân sự[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=4)] [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_3), năm [1653](/wiki/1653), Chúa Hiền cho mở một cuộc duyệt binh lớn ở xã An Cựu , xét khí giới cùn sắc để định thưởng phạt. [5]
Lực lượng thủy binh Đàng Trong thời Chúa Nguyễn Phúc Tần có tới 22740 quân, bao gồm
[: [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
- Cơ Trung hầu 10 thuyền, 300 người.
- Nội bộ 60 đội thuyền, hơn 3.280 người.
- 2 cơ Tả trung và Hữu trung, mỗi cơ 14 thuyền, đều hơn 700 người.
- Nội thủy 58 thuyền, 6.410 người.
- Cơ Tả trung kiên 12 thuyền, 600 người.
- Cơ Hữu trung kiên 10 thuyền, 500 người.
- 2 cơ Tả trung bộ và Hữu trung bộ, mỗi cơ 10 thuyền, đều 450 người.
- Cơ Tiền trung bộ 12 đội, mỗi đội 5 thuyền, cộng 2700 người.
- 4 cơ Tả dực, Hữu dực, Tiền dực, Hậu dực, mỗi cơ 5 thuyền, cộng hơn 1100 người.
- 4 đội Tiền thủy, Hậu thủy, Tả thủy, Hữu thủy, mỗi đội 5 thuyền, đều hơn 500 người.
- 8 cơ Tả nội bộ, Hữu nội bộ, Tiền nội bộ, Hậu nội bộ, Tả súng, Hữu súng, Tiền súng, Hậu súng, mỗi cơ 6 thuyền, cộng 2100 người.
- Dinh tả bộ 10 thuyền, cộng hơn 450 người.
- 4 đội Tiền bính, Hậu bính, Tả bính, Hữu bính, mỗi đội 4 thuyền, đều hơn 200 người.
- Cơ Tả thủy 5 thuyền, hơn 200 người.
### Thi cử[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=5)]
Năm
[1674](/wiki/1674), Chúa Nguyễn mở khoa thi gọi là thi [chính đồ](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) và thi [hoa văn](/w/index.php?title=Hoa_v%C4%83n&action=edit&redlink=1). Thi chính đồ chia ra làm ba kỳ: Kỳ đệ nhất thi [tứ lục](/w/index.php?title=T%E1%BB%A9_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1), kỳ đệ nhị thi thơ phú, kỳ đệ tam thi [văn sách](/w/index.php?title=V%C4%83n_s%C3%A1ch&action=edit&redlink=1). Thi hoa văn thì cũng phải ba ngày, mỗi ngày chỉ phải làm có một bài thơ mà thôi. Ai đậu thì được bổ vào làm việc ở Tam ti.
Quan tri phủ tri huyện làm sơ khảo, quan cai bạ, ký lục, vệ úy làm giám khảo. Những quyển đậu, thì chia ra làm ba hạng: Hạng thứ nhất gọi là giám sinh, được bổ ra làm tri phủ, tri huyện; hạng thứ nhì gọi là sinh đồ được bổ làm
[huấn đạo](/w/index.php?title=Hu%E1%BA%A5n_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1); hạng thứ ba cũng gọi là sinh đồ được bổ làm [lễ sinh](/w/index.php?title=L%E1%BB%85_sinh&action=edit&redlink=1), hoặc làm [nhiêu học](/w/index.php?title=Nhi%C3%AAu_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1).
### Vụ Thị Thừa[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=6)]
Có người con gái là con hát, quê
[Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) nhan sắc xinh đẹp tên là Thị Thừa được lấy vào cung phục vụ chúa. Chúa Hiền lúc đó nhân đọc sách [Quốc ngữ](/wiki/Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF), đọc tới chuyện Ngô vương là [Ngô Phù Sai](/wiki/Ng%C3%B4_Ph%C3%B9_Sai) mất nước vì nàng [Tây Thi](/wiki/T%C3%A2y_Thi) liền tỉnh ngộ, lập tức sai Thị Thừa mang ngự bào cho chưởng dinh [Nguyễn Phúc Kiều](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Ki%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1), giấu bức thư trong dải áo, ngầm sai Kiều dìm nước để giết Thị Thừa đi [[6]](#cite_note-6) . [7]
### Đối ngoại[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=7)]
Năm
[1651](/wiki/1651), Quốc vương Chiêm Thành [Po Rome](/w/index.php?title=Po_Rome&action=edit&redlink=1) mất, [Po Nraup](/w/index.php?title=Po_Nraup&action=edit&redlink=1) lên làm Quốc vương kế vị. Theo sử Chăm, Po Nraup là em cùng mẹ khác cha của Po Rome.
Năm
[1653](/wiki/1653), vua nước [Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) là Po Nraup sang quấy nhiễu ở đất [Phú Yên](/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn), chúa Hiền liền sai quan cai cơ là [Hùng Lộc](/w/index.php?title=H%C3%B9ng_L%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) lãnh 3000 quân sang đánh.
Quân đến Phú Yên, tiếp tục vượt
[đèo Hổ Dương](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A8o_H%E1%BB%95_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) [núi Thạch Bi](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Th%E1%BA%A1ch_Bi&action=edit&redlink=1), nhân lúc đêm tối đánh thẳng vào thành, phóng lửa đánh gấp, cả phá được. Po Nraup trốn chạy.
Po Nraup sai con là
[Xác Bà Ân](/w/index.php?title=X%C3%A1c_B%C3%A0_%C3%82n&action=edit&redlink=1) dâng thư xin hàng. Chúa Hiền thuận y cho, lấy [sông Phan Rang](/wiki/S%C3%B4ng_Dinh_(Ninh_Thu%E1%BA%ADn)) làm [ranh giới](/w/index.php?title=Ranh_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1).
Vùng phía Đông sông đến địa đầu Phú Yên (vùng
[Kauthara](/wiki/Kauthara)) đặt làm 2 [phủ Thái Khang](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Th%C3%A1i_Khang&action=edit&redlink=1) và [8] [Diên Ninh](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_Di%C3%AAn_Ninh&action=edit&redlink=1) . Đặt [[9]](#cite_note-9) [dinh Thái Khang](/w/index.php?title=Dinh_Th%C3%A1i_Khang&action=edit&redlink=1) do Hùng Lộc trấn giữ. [[10]](#cite_note-10)
Phần phía Tây sông (vùng
[Panduranga](/wiki/Panduranga)) vẫn thuộc về Chăm Pa, và bắt giữ lệ cống . [11]
Sang năm
[1654](/wiki/1654), trấn thủ [dinh Bố Chính](/w/index.php?title=Dinh_B%E1%BB%91_Ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) là [Xuân Sơn](/wiki/Xu%C3%A2n_S%C6%A1n) vào tiếp quản [dinh Thái Khang](/w/index.php?title=Dinh_Th%C3%A1i_Khang&action=edit&redlink=1), nhằm kinh lý vùng đất mới chiếm được, tổ chức di dân bình ổn [dinh Thái Khang](/w/index.php?title=Dinh_Th%C3%A1i_Khang&action=edit&redlink=1), thu gom nguồn tài nguyên hương liệu nhằm khuếch trương cảng [Hội An](/wiki/H%E1%BB%99i_An).
Bên cạnh Vương quốc
[Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh), tình hình Vương quốc [Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p) bấy giờ cực kỳ rối ren, chú cháu anh em tranh quyền đoạt vị, tàn sát lẫn nhau, vị vua mới lên ngôi lại theo [đạo Hồi](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_H%E1%BB%93i) gây ra xung đột giữa các tầng lớp dân.
Năm
[1658](/wiki/1658), 2 con còn sống sót của [Preah Outey](/w/index.php?title=Preah_Outey&action=edit&redlink=1) là [Ang Sur](/wiki/Barom_Reachea_V) và [Ang Tan](/w/index.php?title=Ang_Tan&action=edit&redlink=1) dấy binh chống lại vua Chân Lạp [Ramathipadi I](/wiki/Ramathipadi_I) (Nặc Ông Chân) nhưng thất bại. Hai người này tìm kiếm lời khuyên của [Thái hậu Ngọc Vạn](/wiki/C%C3%B4ng_n%E1%BB%AF_Ng%E1%BB%8Dc_V%E1%BA%A1n), Ang Sur và Ang Tan đã cầu cứu chúa Phúc Tần.
Chúa Hiền liền sai Phó tướng dinh Trấn Biên (
[Phú Yên](/wiki/Ph%C3%BA_Y%C3%AAn)) là [Nguyễn Phước Yến](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Y%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) dẫn 3000 quân đến [thành Hưng Phước](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_H%C6%B0ng_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) (bấy giờ là [Mỗi Xuy](/w/index.php?title=M%E1%BB%97i_Xuy&action=edit&redlink=1), nay thuộc huyện [Phúc An](/wiki/Ph%C3%BAc_An), tỉnh [Bà Rịa - Vũng Tàu](/wiki/B%C3%A0_R%E1%BB%8Ba_-_V%C5%A9ng_T%C3%A0u)), phá được thành rồi tiến vào bắt [Ramathipadi I](/wiki/Ramathipadi_I) bỏ vào lồng sắt đem về giam ở [Quảng Bình](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh). Năm [1659](/wiki/1659), [Ramathipadi I](/wiki/Ramathipadi_I) đã được phóng thích vì chúa Hiền muốn ông ta gây ảnh hưởng lên người kế nhiệm, nhưng ông ta đã chết trên đường trở về Vương quốc.
Nhờ sự can thiệp của người Việt mà
[Ang Sur](/wiki/Barom_Reachea_V) được làm Quốc vương, xưng là [Barom Reachea V](/wiki/Barom_Reachea_V), đóng tại Long Úc ( [Oudong](/wiki/Oudong)); [Ang Nan](/wiki/Ang_Nan) (Nặc Nộn) làm Phó vương đóng tại thành [Sài Gòn](/wiki/S%C3%A0i_G%C3%B2n). Đổi lại các Quốc vương [Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p) phải thần phục [Đàng Trong](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Trong) và thực hiện triều cống định kỳ. Vì sự phụ thuộc quá lớn vào chúa Nguyễn [Đàng Trong](/wiki/%C4%90%C3%A0ng_Trong), dẫn tới hệ quả người Việt tràn đến sinh sống và kiểm soát những vùng đất thuộc Chân Lạp. [Tháng 12](/wiki/Th%C3%A1ng_12), năm [1672](/wiki/1672), Quốc vương [Barom Reachea V](/wiki/Barom_Reachea_V) bị [Bô Tâm](/w/index.php?title=B%C3%B4_T%C3%A2m&action=edit&redlink=1) giết chết rồi cướp ngôi, Bô Tâm xưng là [12] [Chey Chettha III](/wiki/Chey_Chettha_III). [Ang Tan](/w/index.php?title=Ang_Tan&action=edit&redlink=1) (Nặc Ông Tân), chú của [Chey Chettha III](/wiki/Chey_Chettha_III), chạy sang cầu cứu chúa Nguyễn. Nhưng ngay sau đó tháng 5 năm [1673](/wiki/1673), Chey Chettha III cũng bị giết trên giường ngủ bởi người Mã Lai thuộc phe của [Ramathipadi I](/wiki/Ramathipadi_I). [Ang Chea](/wiki/Keo_Fa_II) ( [Nặc Ông Đài](/wiki/Keo_Fa_II)), con trai đầu của vua [Barom Reachea V](/wiki/Barom_Reachea_V) lên ngôi sau đó, xưng là [Keo Fa II](/wiki/Keo_Fa_II).
Năm
[1674](/wiki/1674), [Nặc Ông Đài](/wiki/Keo_Fa_II) đã đi cầu viện [Ayutthaya](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya) (Thái Lan) để đánh [Nặc ông Nộn](/wiki/Ang_Nan), và chiếm được thành [Sài Gòn](/wiki/S%C3%A0i_G%C3%B2n). [Ang Nan](/wiki/Ang_Nan) (Nặc Ông Nộn) bỏ chạy sang cầu cứu ở dinh Thái Khang (nay là Khánh Hòa). Đồng thời, [Ông Đài](/wiki/Keo_Fa_II) cho đắp thành lũy ở địa đầu Mỗi Xuy; làm cầu phao và xích sắt, đắp [thành Nam Vang](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_Nam_Vang&action=edit&redlink=1); nhờ Xiêm cứu viện để chống lại chúa Nguyễn.
Chúa Hiền bèn sai Cai cơ đạo Nha Trang là
[Nguyễn Dương Lâm](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_D%C6%B0%C6%A1ng_L%C3%A2m&action=edit&redlink=1) cùng với [Nguyễn Đình Phái](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Ph%C3%A1i&action=edit&redlink=1) làm tham mưu đem binh chia ra hai đạo sang đánh [Nặc ông Đài](/w/index.php?title=N%E1%BA%B7c_%C3%B4ng_%C4%90%C3%A0i&action=edit&redlink=1).
Tháng 3 năm
[1674](/wiki/1674), quân tiên phong của [Nguyễn Diên](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Di%C3%AAn&action=edit&redlink=1) đến trước đánh úp [lũy Mỗi Xuy](/w/index.php?title=L%C5%A9y_M%E1%BB%97i_Xuy&action=edit&redlink=1) , rồi chiếm được lũy, mấy ngày sau quân Cao Miên các nơi họp lại vây đánh rất dữ, nhưng [13] [Nguyễn Diên](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Di%C3%AAn&action=edit&redlink=1)đóng giữ cửa Lũy mà không ra đánh.
Khi đại binh của
[Nguyễn Dương Lâm](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_D%C6%B0%C6%A1ng_L%C3%A2m&action=edit&redlink=1) ập đến, Diên bèn cùng hợp sức ra đánh, quân Cao Miên tan vỡ, bị chết và thương rất nhiều. Sau đó, đại binh tiến đến Sài Gòn.
Tháng 4 năm
[1674](/wiki/1674), phá được 3 lũy: [Sài Côn](/wiki/S%C3%A0i_C%C3%B4n) (đất [trấn Phiên An](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A5n_Phi%C3%AAn_An&action=edit&redlink=1)), [Gò Vách](/w/index.php?title=G%C3%B2_V%C3%A1ch&action=edit&redlink=1) và rồi tiến quân lên vây [thành Nam Vang](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_Nam_Vang&action=edit&redlink=1). [Nặc Ông Đài](/wiki/Keo_Fa_II) phải bỏ thành chạy vào rừng, bị thuộc hạ giết chết. [Nặc ông Thu](/wiki/Chey_Chettha_IV) ra hàng. [Nặc ông Thu](/wiki/Chey_Chettha_IV) là chính dòng con trưởng cho nên lại lập làm chính quốc vương đóng ở [Long Úc](/wiki/Oudong) (thành Vũng Luông), để [Nặc ông Nộn](/wiki/Ang_Nan) làm đệ nhị quốc vương như cũ, đóng ở thành Sài Gòn, bắt hằng năm phải triều cống . [14]
Lại còn gia phong cho
[Nguyễn Dương Lâm](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_D%C6%B0%C6%A1ng_L%C3%A2m&action=edit&redlink=1) làm Trấn thủ dinh Thái Khang (Khánh Hòa) lo việc phòng ngự ngoài biên.
Năm
[1679](/wiki/1679), có quan [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) là tổng binh trấn thủ đất Long Môn ( [Quảng Tây](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y)) [Dương Ngạn Địch](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BA%A1n_%C4%90%E1%BB%8Bch), phó tướng [Hoàng Tiến](/wiki/Ho%C3%A0ng_Ti%E1%BA%BFn), tổng binh [châu Cao](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_Cao&action=edit&redlink=1), [châu Lôi](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_L%C3%B4i&action=edit&redlink=1), và [châu Liêm](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_Li%C3%AAm&action=edit&redlink=1) (thuộc [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng)) là [Trần Thượng Xuyên](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Xuy%C3%AAn), phó tướng [Trần An Bình](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_An_B%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), không chịu làm tôi [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh), đem 3000 quân cùng 50 chiếc thuyền xin được vào Kinh bằng hai cửa Tư Dung và Đà Nẵng (nay là cửa Hàn thuộc Quảng Nam). Dâng sớ xin được làm dân mọn xứ Việt.
Chúa Hiền thấy họ cùng quẫn mà chạy sang, lại tỏ bày lòng trung thực, vả lại xứ Đông Phố (một tên khác của đất Gia Định xưa) của nước Cao Miên, đất đai màu mỡ có đến ngàn dặm, triều đình chưa rỗi để lo liệu, chi bằng tận dụng sức lực của họ, giao cho họ khai hoang đất đai để ở. Nghĩ vậy, triều đình tổ chức khao đãi ân cần, chuẩn y cho giữ nguyên chức hàm, phong cho quan tước rồi lệnh cho tới Nông Nại (Đồng Nai) khai hóa đất đai. Mặt khác, triều đình còn hạ chỉ dụ cho Quốc vương Cao Miên (Thủy Chân Lạp) biết việc ấy để không xảy ra chuyện ngoài ý muốn
. [14]
Bọn tướng Long Môn họ Dương đem binh thuyền tiến vào cửa Xoài Rạp (nay gọi là Lôi Lạp (Soi Rạp)) và cửa Đại cửa Tiểu (thuộc
[trấn Định Tường](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A5n_%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1)) dừng trú tại xứ [Mỹ Tho](/wiki/M%E1%BB%B9_Tho) (là trấn lỵ của Định Tường). Bọn tướng các xứ Cao, Lôi, Liêm họ Trần thì đem binh thuyền tiến vào cửa Cần Giờ rồi đồn trú tại xứ Bàn Lân thuộc [Đồng Nai](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Nai) (là lỵ sở [trấn Biên Hòa](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A5n_Bi%C3%AAn_H%C3%B2a&action=edit&redlink=1)), đất Lộc Đã (tức là đất Đồng Nai thuộc Biên Hòa).
Họ lo mở mang đất đai, lập thành phố chợ, giao thông buôn bán. Tàu thuyền người Hoa, người phương Tây, người Nhật,
[người Chà Và](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ch%C3%A0_V%C3%A0&action=edit&redlink=1) (người gốc [Java](/wiki/Java)), tụ tập tấp nập, phong hóa Trung Quốc dần dần lan ra thấm đượm cả vùng Đông Phố . [14]
## Các sự kiện khác[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=8)]
- Năm
[1686](/wiki/1686), có người Pháp tên là Verret được phép mở cửa hàng ở cù lao Côn Lôn.
- Năm
[1644](/wiki/1644), chúa Hiền ở bắt giết những người đi giảng đạo ở Đà Nẵng.
## Qua đời[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=9)]
Ngày
[19 tháng 3](/wiki/19_th%C3%A1ng_3), năm Đinh mão ( [30 tháng 4](/wiki/30_th%C3%A1ng_4), [1687](/wiki/1687)), chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần không được khỏe, cho triệu con thứ là Hoàng Ân Hầu [Nguyễn Phúc Thái](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Th%C3%A1i) đến bảo rằng: *Ta bình sinh ra vào gian hiểm giữ nhà, giữ nước. Con nối ngôi phải sửa thêm nhân chính cho yên bờ cõi. Các quan văn võ đều do ta cất dùng để mưu mọi bề, đừng để bọn tiểu nhân len vào.*
Sau đó, Nguyễn Phúc Tần triệu các quan đại thần tới và bảo rằng:
*Ta với các khanh một chí hướng với nhau mà công việc mưa đồ chưa trọn. Nay con ta tuổi còn nhỏ, mong nhờ các khanh giúp đỡ cho công việc của tổ tông rõ ràng. Đừng quên lời ấy.*
Nói rồi, ông
[qua đời](/wiki/Ch%E1%BA%BFt), thọ 68 tuổi. Lăng mộ tại làng [Hải Cát](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_C%C3%A1t&action=edit&redlink=1), Huyện [Hương Trà](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%A0), tỉnh [Thừa Thiên](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn). Lăng được đặt tên là [Trường Hưng lăng](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%C6%B0ng_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1) (長興陵), [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) của ông là **Công Cao Đức Hậu Dũng Triết vương** (功高德厚勇哲王).
Vào đời Vũ vương
[Nguyễn Phúc Khoát](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Kho%C3%A1t), ông được tặng [miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) là [Nghị Tổ](/wiki/Ngh%E1%BB%8B_T%E1%BB%95) (毅祖), [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) cải thành **Tuyên Uy Kiến Vũ Anh Minh Trang Chánh Thánh Đức Thần Công Hiếu Triết vương** (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲王).
Nguyễn Phúc Thái lên kế nghiệp, tức
**chúa Nghĩa** (主義).
## Gia quyến[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=10)]
- Thân phụ: Chúa Thượng
[Nguyễn Phúc Lan](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Lan), sau thụy tôn thành *Thần Tông Hiếu Chiêu hoàng đế*(神宗孝昭皇帝).
- Thân mẫu:
[Đoàn Thị Ngọc](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_qu%C3%BD_phi)(段氏玉), sau tặng thụy thành *Trinh Thục Hiếu Chiêu hoàng hậu*(貞淑孝昭皇后).
- Phu nhân:
[Chu Thị Viên](/w/index.php?title=Chu_Th%E1%BB%8B_Vi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)(朱氏媛; 1625 - 1684) , bà vào hầu chúa Hiền trong thời kỳ tiểm để, được phong làn [[1]](#cite_note-nguyenphuoctoc-1) **Chánh phu nhân**(正夫人). Khi mất, được phong tặng là **Tán Quốc Chính Phu Nhân**(贊國正夫人), táng ở làng An Ninh ( [Hương Thủy](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BB%A7y), [Thừa Thiên](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn)). [Nguyễn Thế Tổ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BA%BF_T%E1%BB%95)Gia Long hoàng đế truy tôn *Từ Mẫn Chiêu Thánh Cung Tĩnh Trang Thận Hiếu Triết Hoàng Hậu*(慈敏昭聖恭靖莊慎孝哲皇后). Táng vào Trường Hưng lăng. Bà được phối thờ với chúa Hiền ở [Thái Miếu](/wiki/Th%C3%A1i_Mi%E1%BA%BFu), án thứ hai bên tả. Bà sinh được 2 trai và 1 gái: Nguyễn Phúc Diễn (tước **Phúc Quốc Công**), Nguyễn Phúc Thuần (tức **Quốc Uy Công**), Nguyễn Phúc Ngọc Tào. [Tống Thị Đôi](/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_Th%E1%BB%8B_%C4%90%C3%B4i&action=edit&redlink=1)(宋氏堆), con ông Thíếu phó Quận công [Tốn Phúc Khang](/w/index.php?title=T%E1%BB%91n_Ph%C3%BAc_Khang&action=edit&redlink=1)(宋福康), mẹ bà họ Phạm, quê ở huyện [Tống Sơn](/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1), tỉnh [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Bà tính hiền hậu, lúc mới vào cung với thứ bậc là *Cơ*, sau ngày càng được ân sủng được phong làm *Thứ phi*. Khi mất, táng tại làng Đình Môn ( [Hương Trà](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%A0), [Thừa Thiên](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn)). Gia Long hoàng đế truy tôn *Từ Tiên Huệ Thánh Trinh Thuận Tĩnh Nhân Hiếu Triết Hoàng Hậu*(慈僊惠聖貞順靜仁孝哲皇后), đặt tên lăng là [Quang Hưng lăng](/w/index.php?title=Quang_H%C6%B0ng_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1). Bà được phối thờ với chúa Hiền ở Thái Miếu, án thứ hai bên tả. Bà sinh ra Chúa Nghĩa [Nguyễn Phúc Thái](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Th%C3%A1i).
- Công tử:
- Phúc Quận công
[Nguyễn Phúc Diễn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Di%E1%BB%85n&action=edit&redlink=1)(福郡公阮福演; 1639 - 1685), mẹ là Từ Mẫn Chu hoàng hậu. **Nguyễn Anh Tông**, mẹ là Từ Tiên Tống hoàng hậu. [Nguyễn Phúc Thái](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Th%C3%A1i)
- Cương Quận công
[Nguyễn Phúc Trân](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Tr%C3%A2n&action=edit&redlink=1)(岡郡公阮福沴; 1650 - 1685), mẹ là Từ Tiên Tống hoàng hậu.
- Quốc Uy công
[Nguyễn Phúc Thuần](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Thu%E1%BA%A7n)(國威公阮福淳; 1652 - 1675), mẹ là Từ Mẫn Chu hoàng hậu.
- Công tử thứ 5, mất sớm không con.
- Nguyễn Phúc Nhiễu, mất sớm không con.
- Công nữ:
[Nguyễn Phúc Ngọc Tào](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Ng%E1%BB%8Dc_T%C3%A0o&action=edit&redlink=1)
- Khuyết danh
- Khuyết danh
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=11)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=12)]
- ^
**a** **ă** **â** [Gia tộc Nguyễn Phước 2006](#CITEREFGia_t.E1.BB.99c_Nguy.E1.BB.85n_Ph.C6.B0.E1.BB.9Bc2006) **Theo sách Những người châu Âu ở nước An Nam, Charles B. Maybon** [^](#cite_ref-2) **Theo sách Đại Nam thực lục** [^](#cite_ref-3) [^](#cite_ref-4) [http://www.thanhnien.com.vn/pages/20110804/hai-chien-tu-lich-su-den-hien-dai-tau-to-sung-lon-van-thua.aspx](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20110804/hai-chien-tu-lich-su-den-hien-dai-tau-to-sung-lon-van-thua.aspx) **Bây giờ là phường An Cựu, thành phố Huế.** [^](#cite_ref-5) **Sách Đại Nam thực lục Tiền biên, quyển 4 nói Kiều bị dìm chết)** [^](#cite_ref-6) **Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn nói Thị Thừa bị đánh thuốc độc chết** [^](#cite_ref-7) **Phủ Thái Khang có 2 huyện là Quảng Phúc, Tân An. Nay là Ninh Hòa, Khánh Hòa** [^](#cite_ref-8) **Phủ Diên Ninh có 3 huyện là Phúc Điền, Vĩnh Xương, Hoa Châu. Nay là Diên Khánh, Khánh Hòa** [^](#cite_ref-9) **Nay gồm** [^](#cite_ref-10) [tỉnh Khánh Hòa](/wiki/T%E1%BB%89nh_Kh%C3%A1nh_H%C3%B2a)và một phần phía Bắc [tỉnh Ninh Thuận](/wiki/T%E1%BB%89nh_Ninh_Thu%E1%BA%ADn) **Vùng lãnh thổ còn lại lúc này của Chăm Pa chỉ còn từ** [^](#cite_ref-11) [sông Phan Rang](/wiki/S%C3%B4ng_Dinh_(Ninh_Thu%E1%BA%ADn))(Ninh Thuận) đến [Sông Dinh](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Dinh_(B%C3%ACnh_Thu%E1%BA%ADn)&action=edit&redlink=1)(Hàm Tân, Bình Thuận) **Bô Tâm là rể đồng thời vừa là cháu ruột của vua** [^](#cite_ref-12) [Barom Reachea V](/wiki/Barom_Reachea_V). Bô Tâm là con trai của Ang Non [Padumaraja I](/wiki/Padumaraja_I) **Sau nay gọi là lũy Phước Tứ, ở phía Đông trạm Biên Phước thuộc địa phận huyện Phước An, nằm ngang đường cái. Nay là Gò Đồn, làng Long Điền, An Ngãi, Long Điền, Bà Rịa–Vũng Tàu** [^](#cite_ref-13)
- ^
**a** **ă** [Gia Định Thành Thông Chí. Quyển 3: Cương vực chí- Trịnh Hoài Đức.](#cite_ref-ReferenceA_14-2) **â**
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n&action=edit§ion=13)]
|Tiền nhiệm:
|Chúa Thượng |
||Kế nhiệm:
|Chúa Nghĩa
|
|
|
|
|Chúa Trịnh
||Nhà Tây Sơn
||Nhà Nguyễn
|Nguyễn Phúc Tần ·

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Encoding: gzip

X-UA-Compatible: IE=Edge

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1054 hit (1), cp1053 frontend miss (0)