markdown:
**Khách sạn gần Tháp Danube (Donauturm)**- Hotels.com cung cấp lựa chọn khách sạn tốt nhất gần Tháp Danube (Donauturm) với mức giá thấp cạnh tranh. So sánh các giá đặt phòng tốt nhất gần Tháp Danube (Donauturm) và tận hưởng các ưu đãi phút chót. Đặt phòng ngay hôm nay với công cụ đặt phòng trực tuyến bảo mật của Hotels.com và mong chờ sự tiện nghi & chất lượng.
# Khách sạn gần Tháp Danube (Donauturm)
![ Vienna, Austria](http://a2.cdn-hotels.com/da/assets/s/6.0/images/brands/hcom/core/dio/widget/1.gif)
![ Vienna, Austria](http://a2.cdn-hotels.com/da/assets/s/6.0/images/brands/hcom/core/dio/widget/1.gif)
Xem khách sạn gần Tháp Danube (Donauturm) trên bản đồ
## Phương tiện giao thông
## Khám phá Tháp Danube (Donauturm)
## Được nhiều khách từ Việt Nam quan tâm
#### Khách sạn trong phạm vi 1 km của Tháp Danube (Donauturm)
Meliá Vienna
Tuyệt vời 4,4 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho441834/melia-vienna-vienna-ao/#reviews) **91**nhận xét )
196 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Park Inn by Radisson Uno City Vienna
Tuyệt vời 4,4 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho128430/park-inn-by-radisson-uno-city-vienna-vienna-ao/#reviews) **110**nhận xét )
70 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
#### Khách sạn trong phạm vi 2 km của Tháp Danube (Donauturm)
Suite Novotel Wien City (ex Messe)
Tuyệt vời 4,2 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho204813/suite-novotel-wien-city-ex-messe-vienna-ao/#reviews) **297**nhận xét )
100 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
ARCOTEL Kaiserwasser Vienna
Tuyệt vời 4,3 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho256169/arcotel-kaiserwasser-vienna-vienna-ao/#reviews) **211**nhận xét )
308 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
NH Danube City
Tuyệt vời 4,1 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho139636/nh-danube-city-vienna-ao/#reviews) **173**nhận xét )
78 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Ramada Hotel and Suites Vienna
Tuyệt vời 4,2 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho340346/ramada-hotel-and-suites-vienna-floridsdorf-ao/#reviews) **92**nhận xét )
84 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Austria Trend Hotel Donauzentrum
Tốt 3,5 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho134765/austria-trend-hotel-donauzentrum-vienna-ao/#reviews) **70**nhận xét )
180 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Austria Trend Hotel Lassalle
Tốt 3,8 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho116649/austria-trend-hotel-lassalle-vienna-ao/#reviews) **138**nhận xét )
138 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Lenas Donau
Tốt 3,6 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho330361/lenas-donau-vienna-ao/#reviews) **66**nhận xét )
124 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Strandhotel Alte Donau
Xuất sắc 5,0 / 5
[(](http://vi.hotels.com/ho393331/strandhotel-alte-donau-vienna-ao/#reviews) **2**nhận xét )
29 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua

Content-Language: vi-VN

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: max-age=0, no-cache, no-store

Set-Cookie: user=QSp2aV9WTnxIQ09NX1ZO; Domain=.hotels.com; Expires=Fri, 18-Dec-2015 07:21:02 GMT; Path=/


markdown:
![if gt IE 7]> <![endif]>
Đặt phòng tại khách sạn này và tích lũy đêm sau thời gian lưu trú
**Vị trí. **
Comfort Inn Sedalia Station nằm ở trung tâm của
**Sedalia**. **Đặc điểm của khách sạn. **
Comfort Inn Sedalia Station có
*hồ bơi trong nhà* và *bồn tắm thủy lực*. Khách có thể *truy cập Internet không dây miễn phí* tại các khu vực chung, ngoài ra còn có các máy vi tính phục vụ khách nằm ngay trong khách sạn. Khách sạn này có các dịch vụ, tiện nghi phục vụ nhu cầu công việc, hội nghị, bao gồm *trung tâm dịch vụ văn phòng phục vụ 24 giờ* và *phòng họp*. Khách sạn phục vụ *bữa sáng miễn phí* mỗi ngày. Các tiện ích, dịch vụ khác bao gồm *trang thiết bị giặt ủi*, *lò sưởi ở sảnh* và *báo miễn phí ở sảnh*. *Bãi đậu xe tự phục vụ* miễn phí. **Tiện nghi phòng. **
76 phòng tại Comfort Inn Sedalia Station bao gồm
*báo miễn phí* và *dụng cụ pha cà phê/trà*. Các phòng được trang bị *Internet tốc độ cao có dây và không dây miễn phí*. *TV LCD* *32* *inch* được trang bị *kênh truyền hình cáp*. Khách sạn cũng cung cấp *lò vi sóng* và *tủ lạnh* trong phòng. Các tiện nghi bổ sung bao gồm *máy sấy tóc* và *bàn ủi/dụng cụ ủi quần áo*.
Trẻ em dưới 14 tuổi không được phép vào hồ bơi hoặc bồn tắm thủy lực mà không có sự giám sát của người lớn.
Tên trên thẻ tín dụng sử dụng khi nhận phòng để thanh toán các chi phí phát sinh phải là tên khách chính trong hồ sơ đặt phòng.
Bạn sẽ thanh toán các khoản phí sau khi nhận hoặc trả phòng:
|Ẩm thực||
|
|Vui chơi, giải trí||
|
|Làm việc từ xa||
|
|Dịch vụ||
|
|Tiện nghi||
|
|Hỗ trợ người khuyết tật||
|
|Tiện nghi như tại nhà||
|
|Nghỉ ngơi||
|
|Giải trí||
|
|Kết nối||
|
|Ẩm thực||
|
Trẻ em dưới 14 tuổi không được phép vào hồ bơi hoặc bồn tắm thủy lực mà không có sự giám sát của người lớn.
Tên trên thẻ tín dụng sử dụng khi nhận phòng để thanh toán các chi phí phát sinh phải là tên khách chính trong hồ sơ đặt phòng.
Bạn sẽ thanh toán các khoản phí sau khi nhận hoặc trả phòng:
Chúng tôi đã liệt kê mọi khoản phí được khách sạn thông báo với mình. Tuy nhiên, phí cụ thể có thể khác biệt, ví dụ như phụ thuộc vào thời gian lưu trú hoặc loại phòng của bạn.
Chúng tôi đang theo dõi giá của khách sạn này vào ngày lưu trú dự kiến của bạn
**( - )**

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

Content-Encoding: gzip

Pragma: no-cache

Connection: close

Vary: Accept-Encoding

Set-Cookie: user=QSp2aV9WTnxIQ09NX1ZOIUUqMTM1NjE2fG51bGx8bnVsbHwyIUYq; Domain=.hotels.com; Expires=Fri, 18-Dec-2015 07:18:37 GMT; Path=/


markdown:
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận Từ vựng của Urban mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.

Server: Cowboy

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-Xss-Protection: 1; mode=block

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Cache-Control: max-age=3600, public

Via: 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: MISS


markdown:
Photos & Videos
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-45353.jpg)
my dsl's
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-45275.jpg)
QG's DSL
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-32568.jpg)
Sexy DSL's
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-23809.jpg)
girl w/a pair of dsl
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-14622.jpg)
Also hot!
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-14621.jpg)
Hot!
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-13023.jpg)
dsl
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-12648.jpg)
look at those lips oh my
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-8748.jpg)
D'ose Sum Lips!
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-8589.jpg)
dsl, black-and-white style.
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-2969.jpg)
DSLs
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-2382.jpg)
DSL
![ ](http://media.urbandictionary.com/image/page/dsl-1414.jpg)
DSL
2
1. Digital Subscriber Line
2. Dick Sucking Lips
2. Dick Sucking Lips
1. Person: "I finally have dsl now...fuck dial-up!"
2. Guy: "Damn Angelina Jolie sure has a nice set of dsl."
2. Guy: "Damn Angelina Jolie sure has a nice set of dsl."
viết bởi
[Katopolis](/author.php?author=Katopolis)13 Tháng hai, 2005
3
DSL's are full, luscious lips that engulf your weiner with little to no trouble at all.
When I first saw those DSL's, the first thing that came to my mind was "Can I stick my dick in your mouth?"
viết bởi
[Havor](/author.php?author=Havor)10 Tháng mười, 2005
4
A rare drug that has the opposite effects of LSD. Common effects include removal of bright colors, serious thoughts, slow loading times, and hearing of dial tones.
"Have some DSL." "The diial tone... It's not a hallucination, maaan!"
viết bởi
[Ayeraw](/author.php?author=Ayeraw)12 Tháng mười hai, 2008
5
dick sucking lips, oh yeah
BRatZ dolls... perfect example of DSL
viết bởi
[Kiwii](/author.php?author=Kiwii)13 Tháng mười, 2005
6
Keisha had me cumming fast with her DSL
viết bởi
[Phred](/author.php?author=Phred)23 Tháng năm, 2004
7
abbreviation for:DICK SUCKING LIPS
Man Sarah has got some mad DSL yo!
viết bởi

X-Served-By: cache-iad2125-IAD, cache-atl6228-ATL

X-Cache: MISS, MISS


markdown:
1
Douchemerica is the big piece of land in the east where all the douches live.
Inhabitants are the Douchebitaner and Indians.
Inhabitants are the Douchebitaner and Indians.
I always wanted to go to Douchemerica!
Why?! only douchebags live there!
Why?! only douchebags live there!
viết bởi

X-Served-By: cache-iad2141-IAD, cache-atl6220-ATL


markdown:
1
Homemade version of the Egg McMuffin, Made by your MOM
My Mom made me a Egg Mom Muffin for breakfast this morning
viết bởi
[Tricksmaster](/author.php?author=Tricksmaster)09 Tháng ba, 2012
2
Same as McDonald's Egg McMuffin, but homemade by your MOM
My Mom made me an Egg Mom Muffin for breakast this morning.
viết bởi


markdown:
1
To snitch or divulge private information about a person. Mainly equivalent to snitch though, used in criminal terms.
To snitch for some sort of protection or legal incentive.
To snitch for some sort of protection or legal incentive.
"Shiiit son, why the fuck am I in jail? My friend got out on parole!"
"Hah, stupidass, he rolled on you!"
"H-He wouldn't roll on me...I think..."
"Hah, your ass is grass!"
"Hah, stupidass, he rolled on you!"
"H-He wouldn't roll on me...I think..."
"Hah, your ass is grass!"
viết bởi
[TFE](/author.php?author=TFE)23 Tháng năm, 2006
2
Creative
[masterpiece](/define.php?term=masterpiece)used for smoking [weed](/define.php?term=weed), where a [joint](/define.php?term=joint)/ spliff is rolled at the end of a [cigarette](/define.php?term=cigarette). Better smoking, as well as contaminates the cigarette, creating two joints essentially in one. The modified cigarette is called a ' [Funk](/define.php?term=Funk)'.
A- Man i feel for something new
B- Lets smoke a roll-on?
B- Lets smoke a roll-on?
viết bởi
[HardestHard](/author.php?author=HardestHard)22 Tháng mười một, 2011
3
Marijuana rolled onto a cigarette with either cigarette paper or a blunt wrapper.
Yo $kip, you gots any
[Bambu](/define.php?term=Bambu), cause I wanna build me a big roll on.
viết bởi

X-Served-By: cache-iad2133-IAD, cache-atl6234-ATL

X-Cache: HIT, MISS


markdown:
15
n. 1)A cat who doesn't get fed very much, and overeats when they do get fed.
n. 2)A cat who you THINK is big boned, but really is fat.
n. 3)Change fat to phat- A cool cat. Possibly fat. It depends.
n. 2)A cat who you THINK is big boned, but really is fat.
n. 3)Change fat to phat- A cool cat. Possibly fat. It depends.
1) Sorry Mr. Pussy Wussy, I'm out of food. Maybe I'll feed you next month.
2) Guy One: Aweh, look, I think your cat's big boned. How cute!
Guy Two: Shut up, he's FAT! He's a FAT CAT! He's going in the county fair!
3)a) Guy One: Your cat just knocked over your Christmas tree HAHAHAHA! What a loser.
Guy Two: Naa man, he's phat.
b) Guy One: Your cat is phat, man.
Guy Two: Excuse me?!
Guy One: P-H-A-T
Guy Two: STOP CONFUSING ME WITH SPELLING!
2) Guy One: Aweh, look, I think your cat's big boned. How cute!
Guy Two: Shut up, he's FAT! He's a FAT CAT! He's going in the county fair!
3)a) Guy One: Your cat just knocked over your Christmas tree HAHAHAHA! What a loser.
Guy Two: Naa man, he's phat.
b) Guy One: Your cat is phat, man.
Guy Two: Excuse me?!
Guy One: P-H-A-T
Guy Two: STOP CONFUSING ME WITH SPELLING!
viết bởi
[FatCatLover101](/author.php?author=FatCatLover101)06 Tháng mười hai, 2009
1
Smug, selfish and greedy the businessman/woman who exploits their position for their own personal gain at the cost of the businesses or community
"those fat cats at city hall, who don't realise the need for feng shui classes at junior school level."
viết bởi
[CloudRoxxors](/author.php?author=CloudRoxxors)22 Tháng mười, 2003
3
Legnedary Drug Dealer in Queens, NY in the 80's dubbed Lorenzo "Fat Cat" Nichols. Was bigger than the Supreme Team, the Cooley Brothers, and "Tony Montana" Michels. Supplied Drugs to the Supreme Team and was the 1st and most dominate hustler to set up the cocaine trade. Serving a 25 year life sentence in NY and got another 10 years for setting up a car stealing ring in jail. Won't be released until around 2015. His organization is responsible for the killing of an 18 year old cop named Edward byrne which effictively ended the Crack Era because Federal Prosecutors cracked down on Queens, NY so hard and effictively.
Fat Cat singlehandeldly started and ended hustling and slinglin in NY.
viết bởi
[CK1](/author.php?author=CK1)03 Tháng một, 2006
4
Sandwich invented in New Brunswick, NJ on the campus of Rutgers University. Although many derivatives exist today, such as the "Fat Darrell", voted best sandwich by Maxim Magazine, the original Fat Cat was engineered on a "Grease Truck" (a rolling lunch truck) sometime in the late seventies. The original sandwich consists of two hamburger patties lined up on a sub roll, french fries, lettuce, tomato, onions, cheese and ketchup. It is then held closed with parchment paper wrapped around the lower 3/4 of sandwich holding all the ingredients in tightly.
I'm fucking starving, lets go get a Fat Cat.
viết bởi
[bigjrz](/author.php?author=bigjrz)18 Tháng mười hai, 2005
5
Wealthy campaign contributors. It's an acronym for "Financially Able To Contribute A Tremendous Sum."
"The fatcats filtered their contributions through political action committees."
viết bởi
[Brooks Burford](/author.php?author=Brooks+Burford)04 Tháng mười một, 2003
6
business folk who shit on all the little people in order to make themselves rich fat cats of society so that they can send their 2 year old child to fencing lessons only to have children look down on all the other kids who aren't as fortunate/spoiled as themselves. there are nice rich ppl out there, only they aren't called fat cats
'their parents send her to grade 8 violin lessons, 4 karate lessons a week, ballet 6 times a week...... isn't that a bit much for a 2 yr old?'
viết bởi
[idi0t](/author.php?author=idi0t)22 Tháng ba, 2005
7
Greedy, bottom line business person who exploits people and the economy for vested interests.
Damn that fat cat Mitt Romney. He'll destroy the country, and the world.
viết bởi

X-Served-By: cache-iad2150-IAD, cache-jfk1024-JFK


markdown:
# Books and calendars...
|
|![]()
[greeting cards](http://www.nobleworkscards.com/urban-dictionary-funny-greeting-cards.html?utm_source=urban+dictionary&utm_medium=text+link&utm_campaign=Urban+Dictionary)Free shipping
(even for a single card)!
![ 51uchy%2bxpll. sx260 ](http://ecx.images-amazon.com/images/I/51ucHY%2BxplL._SX260_.jpg)
![ 51uchy%2bxpll. sx260 ](http://ecx.images-amazon.com/images/I/51ucHY%2BxplL._SX260_.jpg)
[2014 daily calendar](http://www.amazon.com/gp/product/144943360X/ref=as_li_ss_tl?ie=UTF8&camp=1789&creative=390957&creativeASIN=144943360X&linkCode=as2&tag=urbandictio08-20)Order on Amazon ![ 51rxkcmrsrl. sl500 aa300 ](http://ecx.images-amazon.com/images/I/51RXKcMrSrL._SL500_AA300_.jpg)
![ 51rxkcmrsrl. sl500 aa300 ](http://ecx.images-amazon.com/images/I/51RXKcMrSrL._SL500_AA300_.jpg)
[mo' urban dictionary](http://www.amazon.com/gp/product/0740768751/ref=as_li_ss_tl?ie=UTF8&tag=urbandictio08-20)Order on Amazon ![ 51gzvyz5rcl. sl500 aa300 ](http://ecx.images-amazon.com/images/I/51gZvYZ5RCL._SL500_AA300_.jpg)
![ 51gzvyz5rcl. sl500 aa300 ](http://ecx.images-amazon.com/images/I/51gZvYZ5RCL._SL500_AA300_.jpg)
|
|![]()
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận
**Từ vựng của Urban** mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.

WARC-Truncated: length

Cache-Control: max-age=0, private, must-revalidate

X-Served-By: cache-iad2125-IAD, cache-atl6220-ATL


markdown:
Sign in to
**post new definitions, images, and sounds** and create lists of favorites.
[](/add.php) [](/random.php) [](/users.php)
Sign in to
**post new definitions, images, and sounds** and create lists of favorites.
Vui lòng cho biết email của bạn để nhận
**Từ vựng của Urban** mỗi sáng nhé!
Địa chỉ daily@urbandictionary.com sẽ gửi thư cho bạn. Chúng tôi cam kết sẽ không để xảy ra tình trạng gửi thư rác vào hộp mail của bạn.

X-Served-By: cache-iad2136-IAD, cache-atl6233-ATL


markdown:
*Aegista inexpectata*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Aegista inexpectata
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Mollusca](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Gastropoda](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng)
nhánh
[Heterobranchia](/w/index.php?title=Heterobranchia&action=edit&redlink=1)
nhánh
[Euthyneura](/w/index.php?title=Euthyneura&action=edit&redlink=1)
nhánh
[Panpulmonata](/w/index.php?title=Panpulmonata&action=edit&redlink=1)
nhánh
[Eupulmonata](/w/index.php?title=Eupulmonata&action=edit&redlink=1)
nhánh
[Stylommatophora](/w/index.php?title=Stylommatophora&action=edit&redlink=1) [Sigmurethra](/w/index.php?title=Sigmurethra&action=edit&redlink=1) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Helicoidea](/w/index.php?title=Helicoidea&action=edit&redlink=1) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Bradybaenidae](/w/index.php?title=Bradybaenidae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Aegista](/w/index.php?title=Aegista&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **A. inexpectata** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Aegista inexpectata* [Kuroda](/wiki/Nagamichi_Kuroda)& Minato, 1977 * là một loài Aegista inexpectata* [ốc](/wiki/%E1%BB%90c)đất liền hô hấp trên cạn, là [động vật thân mềm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [chân bụng](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng) [có phổi](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng_c%C3%B3_ph%E1%BB%95i&action=edit&redlink=1) [sống trên cạn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_s%E1%BB%91ng_tr%C3%AAn_c%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1)thuộc họ [Bradybaenidae](/w/index.php?title=Bradybaenidae&action=edit&redlink=1). Nó là loài [đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu)của [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Aegista_inexpectata&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aegista_inexpectata&action=edit§ion=1)]
- Mollusc Specialist Group 1996.
[Aegista inexpectata](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/530/all). [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy nhập 6 tháng 8 năm 2007. [Bản mẫu:Bradybaenidae-stub](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Bradybaenidae-stub&action=edit&redlink=1)

Content-language: vi

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1053 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=hhvm


markdown:
# Chi Cóc bà mụ
|Chi Cóc bà mụ|
|
|![]()
[Cóc bà mụ thông thường](/wiki/C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5_th%C3%B4ng_th%C6%B0%E1%BB%9Dng) *Alytes obstetricans* [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Amphibia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Anura](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Alytidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Alytes** [Wagler](/w/index.php?title=Johann_Georg_Wagler&action=edit&redlink=1), 1830 * Boscá, 1879. Alytes cisternasii* *Arntzen et García-París, 1995.* [Alytes dickhilleni](/wiki/C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5_B%C3%A9tica) *Pasteur et Bons, 1962.* [Alytes maurus](/wiki/C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5_Maroc) *(Sanchíz et Adrover, 1979).* [Alytes muletensis](/wiki/C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5_Mallorca) *(Laurenti, 1768).* [Alytes obstetricans](/wiki/C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5_th%C3%B4ng_th%C6%B0%E1%BB%9Dng) **Chi Cóc bà mụ** ( *Alytes*) là một chi của [Bộ Không đuôi](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i) (hay một chi [ếch](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i)) nằm trong [họ cùng tên](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5) ( [Alytidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5) hay [Discoglossidae](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5)). Các thành viên của chi Cóc bà mụ có thể được tìm thấy ở phần lớn lãnh thổ [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và miền Tây Bắc [Châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Con đực của các loài Cóc bà mụ có tập tính mang trứng của nó và con cái trên mình [[1]](#cite_note-1) , chính vì vậy những loài cóc này mang cái tên " [2] [bà mụ](/w/index.php?title=B%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)" . Cụ thể, khi giao phối, cóc cái đẻ một chùm trứng và cóc đực [[3]](#cite_note-3) [thụ tinh](/wiki/Th%E1%BB%A5_tinh)cho chúng, sau đó cóc đực sẽ quấn những trứng đã thụ tinh này quanh chân để bảo vệ trứng không bị các loài sinh vật khác ăn mất. Khi trứng sắp nở, con đực sẽ lội qua những vũng nước nông, tạo điều kiện cho những con [nòng nọc](/wiki/N%C3%B2ng_n%E1%BB%8Dc)mới nở khỏi trứng có thể bơi xuống nước. Năm loài hiện có của chi Cóc bà mụ có thể được tìm thấy ở Tây Âu, Bắc Phi, và [Mallorca](/wiki/Mallorca).
Cóc bà mụ cũng có thể tìm thấy ở những vùng đồi núi cao 5.000–6.500
[foot](/wiki/Foot) (1.500-2.000 [mét](/wiki/M%C3%A9t)) ở dãy [Pyrénées](/wiki/Pyr%C3%A9n%C3%A9es), tỉ như tại [khối núi Néouvielle](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%91i_n%C3%BAi_N%C3%A9ouvielle&action=edit&redlink=1). So với các loài [lưỡng cư](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0) khác, [lưỡi](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1i) của cóc bà mụ có hình dáng khá tròn và dẹt chứ không thuôn gọn. Chính vì vậy, một trong các tên khoa học của [họ cùng tên với nó](/wiki/H%E1%BB%8D_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5), *Discoglossidae*, mang nghĩa là "cóc lưỡi tròn". Ở [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) cóc bà mụ sống trong các [đụn cát](/wiki/%C4%90%E1%BB%A5n_c%C3%A1t) nằm trên [bờ biển](/wiki/B%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n). Chúng chia sẻ khu vực sống cùng với [cóc sọc vàng](/w/index.php?title=C%C3%B3c_s%E1%BB%8Dc_v%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) ( *Epidalea calamita*).
## Mục lục
## Mô tả[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=1)]
Chi Cóc bà mụ bao gồm năm loài, phân bổ ở Tây Âu, Bắc Phi, và đảo Mallorca. Chúng là các sinh vật ngại tiếp xúc,sống về đêm, vàsử dụng tiếng kêu đặc trưng để "liên lạc" với đồng loại. Vào ban ngày, cóc bà mụ trú ẩn dưới các tảng đá, khúc gỗ hay trong các hang đào dưới lòng đất. Chúng thích đào hang trong những vùng đất cát khô vì chất đất ở đây thích hợp cho việc đào bới bằng hai chân trước và mõm của cóc. Đến đêm chúng bò ra ngoài để kiếm ăn và sau đó lại quay về hang ẩn nấo trước khi trời sáng. Trong
[mùa đông](/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng), loài [cóc bà mụ thông thường](/wiki/C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5_th%C3%B4ng_th%C6%B0%E1%BB%9Dng) sẽ [ngủ đông](/wiki/Ng%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4ng) trong các hốc nhỏ hay các hang đào mà những loài vật khác bỏ lại.
### Nguồn thức ăn[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=2)]
Cóc bà mụ thường quanh quẩn ở các khu vực gần hang ổ của chúng để kiếm ăn. Giống như các loại ếch nhái khác, cóc bà mụ sử dụng chiếc lưỡi dính và dài của chúng để chụp bắt con mồi. "Nạn nhân" của chúng khá đa dạng về chủng loại, trong đó bao hàm các loại
[ong](/wiki/Ong), [ruồi](/wiki/Ru%E1%BB%93i), [dế](/wiki/D%E1%BA%BF), [bướm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bm), [rết](/wiki/R%E1%BA%BFt), [cuốn chiếu](/wiki/Cu%E1%BB%91n_chi%E1%BA%BFu) và [kiến](/wiki/Ki%E1%BA%BFn). Thức ăn của nòng nọc là các thành phần của [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt), còn cóc non thì ăn các loại mồi tương tự nhưng có kích thước nhỏ hơn so với cóc trưởng thành. Cóc bà mụ nhai thức ăn bằng những răng nhỏ và cứng trong mồm.
### Tập tính "bà mụ"[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=3)]
Cóc đực quấn trứng xung quanh cặp chân của chúng. Khi trứng gần nở, chúng lội xuống các vũng nước nông để nòng nọc chui khỏi vỏ trứng và bơi xuống nước.
### Tự vệ[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=4)]
Giống như các loài
[cóc](/wiki/C%C3%B3c) khác, Cóc bà mụ có các bướu li ti trên da chứa [chất độc](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99c) và chất độc sẽ phóng thích ra khi chúng bị tấn công hay bị cầm trên tay. Chất độc này mạnh đến nỗi cóc bà mụ có rất ít [thiên địch](/wiki/Thi%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%8Bch), và các bướu độc cũng giúp cóc bà mụ bảo vệ các trứng mà chúng mang trên lưng. Tuy nhiên nòng nọc không sở hữu loại chất độc này và vì vậy chúng là mục tiêu dễ nuốt của các loài [cá](/wiki/C%C3%A1) hay [côn trùng](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) sống dưới nước.
## Danh sách các loài[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=5)]
|Danh pháp hai phần||Tên thông thường|
|
| (Boscá, 1879) |Cóc bà mụ Iberia|
|
| (Arntzen & García Paris, 1995) |Cóc bà mụ Bética|
|
| (Pasteur & Bons, 1962)
|
| (Sanchiz & Adrover, 1979) |Cóc bà mụ Mallorca|
|
| (Laurenti, 1768) |Cóc bà mụ thông thường|
### Cóc bà mụ trong phòng thí nghiệm[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=6)]
Quá trình
[chết rụng tế bào](/wiki/Ch%E1%BA%BFt_r%E1%BB%A5ng_t%E1%BA%BF_b%C3%A0o) ( *Apoptosis*) được phát hiện lần đầu trên [nòng nọc](/wiki/N%C3%B2ng_n%E1%BB%8Dc) của cóc bà mụ vào năm 1842 bởi [Carl Vogt](/w/index.php?title=Carl_Vogt&action=edit&redlink=1).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=7)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=8)]
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi_C%C3%B3c_b%C3%A0_m%E1%BB%A5&action=edit§ion=9)]
- Carl Vogt:
*Untersuchungen über die Entwicklungsgeschichte der Geburtshelferkröte. (Alytes obstetricians)*, Solothurn: Jent und Gassman, (1842), pp 130 [Arthur Koestler](/w/index.php?title=Arthur_Koestler&action=edit&redlink=1), *The Case of the Midwife Toad*, London: Hutchinson, 1971.

X-Cache: cp1067 hit (1), cp1055 frontend miss (0)


markdown:
# Không gian tôpô
**Không gian tôpô**, hay **không gian topo**, là những cấu trúc cho phép người ta hình thức hóa các khái niệm như là sự [hội tụ](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_t%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1), tính [liên thông](/wiki/T%E1%BA%ADp_h%E1%BB%A3p_li%C3%AAn_th%C3%B4ng) và tính [liên tục](/wiki/Li%C3%AAn_t%E1%BB%A5c). Chúng xuất hiện hầu như trong tất cả mọi ngành của [toán học](/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) hiện đại và là một khái niệm thống nhất có tính trọng tâm. Ngành toán nghiên cứu về các không gian tôpô gọi là *. topology*
## Mục lục
## Định nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=1)]
Một
**không gian topo** là một [tập](/wiki/T%E1%BA%ADp) [X](/wiki/X) cùng với một họ *T* của các [tập con](/wiki/T%E1%BA%ADp_h%E1%BB%A3p#Quan_h.E1.BB.87_gi.E1.BB.AFa_c.C3.A1c_t.E1.BA.ADp_h.E1.BB.A3p) của *X* thỏa mãn các [tiên đề](/wiki/Ti%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%81) sau đây:
.
.
Họ
**T** được gọi là một topo trên **X**. Các tập hợp trong [được](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1) gọi là các [tập mở](/wiki/T%E1%BA%ADp_m%E1%BB%9F), và [phần bù](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_b%C3%B9) của chúng trong
được gọi là các
[tập đóng](/wiki/T%E1%BA%ADp_%C4%91%C3%B3ng). Các phần tử của
được gọi là các
[điểm](/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m).
Yêu cầu hợp của bất kì họ nào của các tập mở cũng là một tập mở.
Bằng
[quy nạp](/w/index.php?title=Quy_n%E1%BA%A1p_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), giao của bất kì họ hữu hạn nào của các tập mở cũng mở. Do đó, bởi hợp của họ rỗng là tập rỗng, và giao của họ rỗng là (bởi định nghĩa) *X*, một định nghĩa tương đương có thể đưa ra bằng các yêu cầu một topo là đóng dưới phép hợp và phép giao hữu hạn.
### Ví dụ[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=2)]
={1,2,3,4} và tập hợp
gồm hai tập con của
tạo thành một không gian
={1,2,3,4} và tập hợp
={{},{1,2,3,4},{1},{1,2},{3,4},{1,3,4}} gồm năm tập con của
tạo thành một không gian tôpô (X, T).Ta có thể viết tắt
là
.
## So sánh các loại topo[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=3)]
Nhiều loại topo khác nhau có thể được đặt trên một tập hợp để tạo nên một không gian topo. Khi mọi tập trong một topo
*T* 1 cũng là một tập trong topo *T* 2, ta nói rằng *T* 2 là ["mịn hơn"](/w/index.php?title=Topo_m%E1%BB%8Bn_h%C6%A1n&action=edit&redlink=1) *T* 1, và *T* 1 là ["thô hơn"](/w/index.php?title=Topo_th%C3%B4_h%C6%A1n&action=edit&redlink=1) *T* 2. Một chứng minh chỉ dựa trên sự tồn tại của một số loại tập mở nào đó cũng đúng cho bất kì topo nào mịn hơn, và tương tự như vậy một chứng minh chỉ dựa trên một số tập nào đó không mở cũng đúng cho bất cứ topo nào thô hơn. Các từ "lớn hơn" và "nhỏ hơn" đôi lúc được sử dụng thay cho "mịn hơn" và "thô hơn". Các từ "mạnh hơn" và "yếu hơn" cũng được sử dụng trong sách vở, nhưng không được đồng ý bởi đại đa số về mặt ngữ nghĩa, do đó ta luôn luôn phải chắc chắn về cách sử dụng của tác giả khi đọc sách.
Bộ sưu tập của tất các topo trên một tập cố định
*X* tạo thành một [lattice đầy đủ](/w/index.php?title=Lattice_%C4%91%E1%BA%A7y_%C4%91%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1): nếu *F* = { *T* α: α trong A} là một bộ sưu tập các topo trên *X*, thì [gặp](/w/index.php?title=Infimum&action=edit&redlink=1) của *F* là giao của *F*, và [nối](/w/index.php?title=Supremum&action=edit&redlink=1) của *F* là gặp của một bộ sưu tập của các topo trên *X* chứa mọi phần tử của *F*.
Nói chung nếu
**T**
thì ta nói
**T** thô hơn
, và
"mịn hơn"
**T**.
## Ánh xạ liên tục[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=4)]
Một
[ánh xạ](/wiki/%C3%81nh_x%E1%BA%A1) giữa hai không gian topo được nói là [liên tục](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_t%E1%BB%A5c_(topo)&action=edit&redlink=1) nếu như [nghịch ảnh](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8Bch_%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1) của mọi tập mở là mở. Đây là một cố gắng để nắm bắt trực giác về việc không có "vết đứt" hay "sự phân cách" trong hàm đó. Một [phép đồng phôi](/wiki/Ph%C3%A9p_%C4%91%E1%BB%93ng_ph%C3%B4i) ( *homeomorphism*) là một [song ánh](/wiki/Song_%C3%A1nh) liên tục và [ánh xạ ngược](/wiki/%C3%81nh_x%E1%BA%A1#.C3.81nh_x.E1.BA.A1_t.C3.ADch_v.C3.A0_.C3.A1nh_x.E1.BA.A1_ng.C6.B0.E1.BB.A3c) của nó cũng liên tục. Hai không gian gọi là "đồng phôi" nếu như có một phép đồng phôi giữa chúng. Dưới quan điểm topo, các không gian đồng phôi là như nhau.
- Xem các không gian topo như là các
[vật](/w/index.php?title=V%E1%BA%ADt_(l%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_ph%E1%BA%A1m_tr%C3%B9)&action=edit&redlink=1) và các ánh xạ liên tục như là các [cấu xạ](/w/index.php?title=C%E1%BA%A5u_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) thì họ các không gian topo lập thành một phạm trù, kí hiêu là Top. Đây là một [phạm trù](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_tr%C3%B9_(to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) cơ bản trong toán học. Cố gắng phân loại các vật của phạm trù này (xê xích một phép đồng phôi) bởi các [bất biến](/wiki/B%E1%BA%A5t_bi%E1%BA%BFn_(to%C3%A1n)) đã tạo ra nhiều lãnh vực nghiên cứu mới, như là [lý thuyết đồng luân](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_lu%C3%A2n) ( *homotopy theory*), [lý thuyết đồng điều](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91i%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1) ( *homology theory*) và [lý thuyết K](/w/index.php?title=L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_K&action=edit&redlink=1) ( *K - theory*), v.v.
## Các định nghĩa tương đương[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=5)]
Có nhiều định nghĩa tương đương khác để định nghĩa một không gian tôpô. Ví dụ, sử dụng
[các định luật de Morgan](/w/index.php?title=C%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_de_Morgan&action=edit&redlink=1), các tiên đề định nghĩa tập mở trở thành các tiên đề định nghĩa các tập đóng:
- Tập trống và
*X*là đóng.
- Giao của bất kì họ của các tập đóng nào cũng đóng.
- Hợp của bất kì cặp hai tập đóng nào cũng đóng.
Sử dụng các tiên đề này có thể định nghĩa không gian tôpô là một tập
*X* cùng với một họ *T* các tập con của *X* thỏa mãn các tiên đề sau:
- Tập rỗng và tập
*X*thuộc *T*.
- Giao của họ bất kỳ các tập thuộc họ
*T*cũng thuộc họ *T*.
- Hợp của hai tập thuộc họ
*T*cũng thuộc họ *T*.
Theo định nghĩa này, các tập hợp trong tôpô
*T* được gọi là các tập đóng, còn phần bù của chúng được gọi là các tập mở.
Một cách khác để định nghĩa một không gian tôpô là sử dụng
[các tiên đề bao đóng Kuratowski](/w/index.php?title=C%C3%A1c_ti%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%81_bao_%C4%91%C3%B3ng_Kuratowski&action=edit&redlink=1), định nghĩa các tập đóng như là những điểm bất động của một [toán tử](/wiki/To%C3%A1n_t%E1%BB%AD) trên [tập mũ](/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_m%C5%A9&action=edit&redlink=1) của `X` (tập của các tập con của `X`).
Một
[lân cận](/wiki/L%C3%A2n_c%E1%BA%ADn_(to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc)) của một điểm *x* là bất kì một tập nào chứa một tập mở có chứa *x*. *Hệ các lân cận tại* x *chứa tất cả các lân cận của* x *. Một topo có thể được xác định bởi một tập các tiên đề liên quan đến tất cả các hệ lân cận.*
Một
[lưới](/w/index.php?title=L%C6%B0%E1%BB%9Bi_(to%C3%A1n)&action=edit&redlink=1) là một sự tổng quát hóa khái niệm của [dãy](/w/index.php?title=D%C3%A3y&action=edit&redlink=1). Một topo được xác định hoàn toàn nếu như với mọi lưới trong *X* tập hợp các điểm [hội tụ](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_t%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) ( *accumulation point*) của nó được xác định.
## Ví dụ về các không gian topo[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=6)]
Một tập hợp cho trước có thể có nhiều tôpô trên đó. Nếu như một tập được cho một tôpô khác, nó sẽ được xem như là một không gian tôpô khác. Bất kì tập nào cũng có được cho
[tô pô rời rạc](/wiki/T%C3%B4_p%C3%B4_r%E1%BB%9Di_r%E1%BA%A1c) mà trong đó bất kì tập nào cũng mở. Những dãy (hay lưới) hội tụ trong không gian này là những dãy (hay lưới) cuối cùng hằng số. Cũng vậy, bất kì tập nào cũng được cho [tôpô hiển nhiên](/w/index.php?title=T%C3%B4p%C3%B4_hi%E1%BB%83n_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) (cũng còn được gọi là tôpô không rời rạc), mà trong đó chỉ có tập trống hay là toàn bộ không gian là mở. Mọi dãy và lưới và trong tôpô này hội tụ tới mỗi điểm trong không gian. Ví dụ này cho thấy trong không gian tô pô tổng quát, giới hạn của chuỗi không nhất thiết là duy nhất.
Có nhiều cách định nghĩa một tô pô trên
**R**, tập hợp của các [số thực](/wiki/S%E1%BB%91_th%E1%BB%B1c). Tô pô quy chuẩn trên **R** được tạo ra bởi các đoạn mở. Những đoạn mở này tạo thành một [nền](/w/index.php?title=N%E1%BB%81n_(topo)&action=edit&redlink=1) hay cơ sở cho topo đó, nghĩa là mọi tập mở là hợp của các tập mở cơ sở. Tổng quát hơn, [không gian Euclid](/wiki/Kh%C3%B4ng_gian_Euclide)
có thể được cho một topo. Trong tô pô thông thường trên
**R** các tập mở cơ sở là các n [quả cầu](/wiki/Qu%E1%BA%A3_c%E1%BA%A7u)mở. Tương tự như vậy, **C**và ![ \mathbb{C}^n](http://upload.wikimedia.org/math/4/8/6/486df4caa0484bc404da57f8058a0ee1.png)
Mọi
[không gian metric](/wiki/Kh%C3%B4ng_gian_m%C3%AAtric) có thể được cho một tôpô metric, mà trong đó các tập mở cơ sở là những quả cầu mở định nghĩa bởi metric đó. Đây là tôpô quy chuẩn trên bất kì [không gian vectơ định chuẩn](/wiki/Kh%C3%B4ng_gian_%C4%91%E1%BB%8Bnh_chu%E1%BA%A9n) nào.
Nhiều tập hợp các
[toán tử](/wiki/To%C3%A1n_t%E1%BB%AD) trong [giải tích hàm](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_t%C3%ADch_h%C3%A0m) được trang bị với những tô pô định nghĩa bằng cách xác định khi nào thì một dãy của các hàm hội tụ đến hàm zero.
Bất kì
[trường địa phương](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BB%8Ba_ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) nào cũng có một topo bản chất của nó, và tôpô này có thể mở rộng ra không gian vectơ định nghĩa trên trường đó.
Bất kì
[đa tạp](/wiki/%C4%90a_t%E1%BA%A1p) nào cũng có to po tự nhiên bởi vì một cách địa phương chúng là Euclidean. Tương tự như vậy, mỗi [đơn hình](/w/index.php?title=%C4%90%C6%A1n_h%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) ( *simplex*) và bất kì [phức đơn hình](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A9c_%C4%91%C6%A1n_h%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) ( *simplicial complex*) thừa kế một tô pô tự nhiên từ
.
[Tô pô Zariski](/w/index.php?title=T%C3%B4_p%C3%B4_Zariski&action=edit&redlink=1) được định nghĩa một cách đại số trên [phổ của một vành](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_m%E1%BB%99t_v%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) hay là một [đa tạp đại số](/wiki/%C4%90a_t%E1%BA%A1p_%C4%91%E1%BA%A1i_s%E1%BB%91) ( *algebraic variety*). Trên **R** hay n **C** , tập hợp đóng của tôpô Zariski là tập hợp các nghiệm của hệ các phương trình *n* [đa thức](/wiki/%C4%90a_th%E1%BB%A9c).
Một
[đồ thị tuyến tính](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_th%E1%BB%8B_tuy%E1%BA%BFn_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) có một [to po tự nhiên](/w/index.php?title=To_po_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) tổng quát hóa nhiều khía cạnh hình học của [đồ thị](/wiki/L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%93_th%E1%BB%8B) với các đỉnh và các cạnh. [Không gian Sierpiński](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_Sierpi%C5%84ski&action=edit&redlink=1) là không gian tô pô đơn giản không hiển nhiên, không rời rạc. Nó có nhiều mối liên quan quan trọng đến lý thuyết máy tính và ngữ pháp.
Bất kì tập vô hạn nào cũng có thể được cho
[tôpô cùng hữu hạn](/w/index.php?title=T%C3%B4p%C3%B4_c%C3%B9ng_h%E1%BB%AFu_h%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1) trong đó các tập mở là tập trống và những tập mà phần bù là hữu hạn. Đây là tô pô [T 1](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_T1&action=edit&redlink=1) nhỏ nhất trên bất kì tập vô hạn nào.
Đường thẳng thực có thể được cho
[tôpô giới hạn dưới](/w/index.php?title=T%C3%B4p%C3%B4_gi%E1%BB%9Bi_h%E1%BA%A1n_d%C6%B0%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1). Ở đây, các tập mở cơ sở là các đoạn nửa mở [ *a*, *b*). Topo này trên **R** là thực sự mịn hơn topo Euclidean định nghĩa phía trên; một dãy hội tụ đến một điểm trong topo này nếu và chỉ nếu nó hội tụ từ bên trên trong tô pô Euclidean. Ví dụ này cho thấy một tập có thể có nhiều loại topo khác nhau định nghĩa trên đó.
Nếu là một số
[thứ tự](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A9_t%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1), thì tập hợp [0, Γ] có thể được trang bị với [topo thứ tự](/w/index.php?title=Topo_th%E1%BB%A9_t%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)
## Phân loại các không gian topo[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=7)]
Các không gian tô pô có thể được phân loại, chính xác đến một đồng phôi, bằng các tính chất tô pô của chúng. Tính chất tô pô là tính chất của không gian không thay đổi trong các phép biến đổi đồng phôi. Để chứng minh hai không gian không đồng phôi, có thể tìm một tính chất tô pô mà chúng khác nhau. Ví dụ như tính
[liên thông](/wiki/T%E1%BA%ADp_h%E1%BB%A3p_li%C3%AAn_th%C3%B4ng), tính [compact](/wiki/Compact) và dựa vào các [tiên đề tách](/wiki/Ti%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%81_t%C3%A1ch). Xem thêm các [tính chất tôpô](/w/index.php?title=T%C3%ADnh_ch%E1%BA%A5t_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit&redlink=1).
## Các không gian topo với cấu trúc đại số[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=8)]
Đối với các đối tượng đại số thường có tôpô tự nhiên trên đó. Tôpô này tương thích với các phép toán theo nghĩa các phép toán này là các ánh xạ liên tục. Điều này dẫn tới các khái niệm như
[nhóm tôpô](/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit&redlink=1), [không gian vectơ tôpô](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_vect%C6%A1_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit&redlink=1)...
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=9)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit§ion=10)]
|
|![]()
[Không gian tôpô](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Topology?uselang=vi)
- Tiếng Anh
[Elementary Topology: A First Course](http://www.math.uu.se/~oleg/educ-texts.html)Viro, Ivanov, Netsvetaev, Kharlamov (St. Petersburg University) [An invitation to Topology](http://www.math.toronto.edu/~drorbn/People/Eldar/thesis/)Planar Machines' web site [Geometry and Topology Index](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Indexes/Geometry_Topology.html), [MacTutor History of Mathematics archive](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/) [ODP category](http://dmoz.org/Science/Math/Topology/) [The Topological Zoo](http://www.geom.uiuc.edu/zoo/)at [The Geometry Center](/w/index.php?title=The_Geometry_Center&action=edit&redlink=1) [Topology Atlas](http://at.yorku.ca/topology/) [Topology Course Lecture Notes](http://at.yorku.ca/i/a/a/b/23.htm)Aisling McCluskey and Brian McMaster, Topology Atlas [Topology Glossary](http://www.ornl.gov/sci/ortep/topology/defs.txt) [Rigorous proof of a discrete space's countability](http://www.cool-rr.com/protein.htm)
- Tiếng Việt
[Bài giảng về "Không gian tô pô" tại trường Đại học Cần Thơ](http://www.ctu.edu.vn/coursewares/supham/topodaicuong/chuong2.htm) [Khái niệm "không gian tôpô" trên BKTTVN](http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=2341aWQ9MTE5MTYmZ3JvdXBpZD0ma2luZD1leGFjdCZrZXl3b3JkPUtIJWMzJTk0TkcrR0lBTitUJWMzJTk0UCVjMyU5NA==&page=1) [Không gian vectơ tôpô](http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=276AaWQ9MTE5MjImZ3JvdXBpZD0ma2luZD1leGFjdCZrZXl3b3JkPUtIJWMzJTk0TkcrR0lBTitWRUNUJWM2JWEwK1QlYzMlOTRQJWMzJTk0&page=1)
|Các chủ đề chính trong
|

X-Cache: cp1065 hit (1), cp1065 frontend miss (0)


markdown:
# Lịch sử Chăm Pa
[Lịch sử Chăm pa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_pa&redirect=no))
|Loạt bài
|Lịch sử Chăm Pa
|
|![]()
[Văn hóa Sa Huỳnh](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Sa_Hu%E1%BB%B3nh)10000 TCN–200 SCN [Hồ Tôn Tinh](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%B4n_Tinh)trước thế kỷ 1 TCN [Tượng Lâm](/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_L%C3%A2m)592–710 [Lâm Ấp](/wiki/L%C3%A2m_%E1%BA%A4p)thế kỷ 1–192 [Hoàn Vương](/wiki/Ho%C3%A0n_V%C6%B0%C6%A1ng)192–749 [Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh)875–1471 [Panduranga-Chăm Pa](/wiki/Panduranga-Ch%C4%83m_Pa)1471–1697 [Thuận Thành trấn](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Th%C3%A0nh_tr%E1%BA%A5n)1697–1832 **Lịch sử Chăm Pa**, bao gồm các quốc gia [Hồ Tôn](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%B4n_Tinh), [Lâm Ấp](/wiki/L%C3%A2m_%E1%BA%A4p), [Hoàn Vương](/wiki/Ho%C3%A0n_V%C6%B0%C6%A1ng), [Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh)( *Campanagara*) và [Thuận Thành](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Th%C3%A0nh_tr%E1%BA%A5n)( *Nagar Cam*), độc lập được từ [192](/wiki/192)và kết thúc vào [1832](/wiki/1832) . Trước [[1]](#cite_note-1) [thế kỷ thứ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2), vùng đất của vương quốc Chăm Pa cổ đã được nhắc đến với tên [Hồ Tôn Tinh](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%B4n_Tinh)(trong truyền thuyết), rồi tên huyện [Tượng Lâm](/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_L%C3%A2m)(thuộc quận Nhật Nam thời [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)) khi nằm dưới sự thống trị của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Lãnh thổ này được ghi nhận là từ [miền Trung](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Trung_(Vi%E1%BB%87t_Nam))trở vào [miền Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), thay đổi tùy thời kỳ. Từ 1694 đến 1832, chúa Chăm Pa (Trấn vương Thuận Thành) nằm dưới sự đô hộ của các [chúa Nguyễn](/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n), vua [nhà Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n)và vua [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)cho đến lúc bị sáp nhập hoàn toàn.
Lịch sử vương quốc Chăm Pa được khôi phục dựa trên ba nguồn sử liệu chính
: [2]
- Các di tích còn lại bao gồm các công trình đền tháp xây bằng gạch còn nguyên vẹn cũng như đã bị phá hủy và cả các công trình chạm khắc đá;
- Các văn bản còn lại bằng tiếng Chăm và tiếng Phạn trên các bia và bề mặt các công trình bằng đá;
- Các sách sử của Việt Nam và Trung Quốc, các văn bản ngoại giao, và các văn bản khác liên quan còn lại.
## Mục lục
[1 Thời tiền sử](#Th.E1.BB.9Di_ti.E1.BB.81n_s.E1.BB.AD) [2 Văn hóa Sa Huỳnh](#V.C4.83n_h.C3.B3a_Sa_Hu.E1.BB.B3nh) [3 Hồ Tôn](#H.E1.BB.93_T.C3.B4n) [4 Lâm Ấp](#L.C3.A2m_.E1.BA.A4p) [5 Hoàn Vương](#Ho.C3.A0n_V.C6.B0.C6.A1ng) [6 Chiêm Thành](#Chi.C3.AAm_Th.C3.A0nh) [6.1 Triều đại Phật giáo ở Indrapura](#Tri.E1.BB.81u_.C4.91.E1.BA.A1i_Ph.E1.BA.ADt_gi.C3.A1o_.E1.BB.9F_Indrapura) [6.2 Khmer xâm chiếm Kauthara](#Khmer_x.C3.A2m_chi.E1.BA.BFm_Kauthara) [6.3 Rời bỏ kinh đô Indrapura](#R.E1.BB.9Di_b.E1.BB.8F_kinh_.C4.91.C3.B4_Indrapura) [6.4 Người Việt triệt phá Vijaya](#Ng.C6.B0.E1.BB.9Di_Vi.E1.BB.87t_tri.E1.BB.87t_ph.C3.A1_Vijaya) [6.5 Khmer xâm chiếm Bắc Champa](#Khmer_x.C3.A2m_chi.E1.BA.BFm_B.E1.BA.AFc_Champa) [6.6 Người Chăm chiếm Angkor](#Ng.C6.B0.E1.BB.9Di_Ch.C4.83m_chi.E1.BA.BFm_Angkor) [6.7 Vijaya bị người Khmer chinh phục](#Vijaya_b.E1.BB.8B_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_Khmer_chinh_ph.E1.BB.A5c) [6.8 Cuộc xâm lược của quân Nguyên Mông](#Cu.E1.BB.99c_x.C3.A2m_l.C6.B0.E1.BB.A3c_c.E1.BB.A7a_qu.C3.A2n_Nguy.C3.AAn_M.C3.B4ng) [6.9 Jaya Simhavarman III](#Jaya_Simhavarman_III) [6.10 Chế Bồng Nga](#Ch.E1.BA.BF_B.E1.BB.93ng_Nga) [6.11 Xung đột với nhà Hồ](#Xung_.C4.91.E1.BB.99t_v.E1.BB.9Bi_nh.C3.A0_H.E1.BB.93) [6.12 Đại Việt chinh phục và tàn phá Vijaya](#.C4.90.E1.BA.A1i_Vi.E1.BB.87t_chinh_ph.E1.BB.A5c_v.C3.A0_t.C3.A0n_ph.C3.A1_Vijaya)
-
[7 Panduranga-Chăm Pa](#Panduranga-Ch.C4.83m_Pa) [8 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thời tiền sử[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=1)]
Người dân Chăm Pa có nguồn gốc
[Malayo-Polynesian](/w/index.php?title=Malayo-Polynesian&action=edit&redlink=1) di cư đến đất liền Đông Nam Á từ [Borneo](/wiki/Borneo) vào thời đại [văn hóa Sa Huỳnh](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Sa_Hu%E1%BB%B3nh) ở thế kỷ thứ 1 và thứ 2 trước Công nguyên. Qua quan sát đồ đất nung, đồ thủ công và đồ tùy táng đã phát hiện thấy có một sự chuyển đổi liên tục từ những địa điểm khảo cổ như hang động Niah ở [Sarawak](/wiki/Sarawak), Đông [Malaysia](/wiki/Malaysia). Các địa điểm văn hóa Sa Huỳnh rất phong phú đồ [sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) trong khi nền [văn hóa Đông Sơn](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%90%C3%B4ng_S%C6%A1n) cùng thời kỳ ở miền Bắc Việt Nam và các nơi khác trong khu vực Đông Nam Á lại chủ yếu là đồ đồng. [Ngôn ngữ Chăm](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ch%C4%83m) thuộc [ngữ hệ Nam Đảo](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Nam_%C4%90%E1%BA%A3o) ( *Austronesian*).
## Văn hóa Sa Huỳnh[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=2)]
Văn hóa Sa Huỳnh là xã hội tiền sử thuộc thời đại kim khí tại khu vực ven biển miền Trung Việt Nam. Năm
[1909](/wiki/1909), đã phát hiện khoảng 200 lọ được chôn ở Sa Huỳnh, một làng ven biển ở nam [Quảng Ngãi](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ng%C3%A3i). Từ đó đến nay đã phát hiện được rất nhiều hiện vật ở khoảng 50 địa điểm khảo cổ. Sa Huỳnh có đặc điểm văn hóa [thời đại Đồng Thau](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%90%E1%BB%93ng_Thau&action=edit&redlink=1) rất đặc trưng với phong cách riêng thể hiện qua các hiện vật như rìu, dao và đồ trang sức. Việc định tuổi theo [phương pháp phóng xạ carbon](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1_carbon&action=edit&redlink=1) đã xếp văn hóa Sa Huỳnh đồng thời với văn hóa Đông Sơn, tức khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Người Chăm bắt đầu cư trú tại đồng bằng ven biển miền Trung Việt nam từ khoảng năm 200 công nguyên. Lúc này người Chăm đã tiếp thu các yếu tố của văn hóa tôn giáo và chính trị của Ấn Độ. Các nghiên cứu khảo cổ học của các tác giả Việt Nam đã cho thấy người Chăm chính là hậu duệ về mặt ngôn ngữ và văn hóa của người Sa Huỳnh cổ. Các hiện vật khảo cổ của người Sa Huỳnh đã cho thấy họ đã là những người thợ thủ công rất khéo tay và đã sản xuất ra nhiều đồ trang sức và vật dụng trang trí bằng đá và [thủy tinh](/wiki/Th%E1%BB%A7y_tinh). Phong cách trang sức Sa Huỳnh còn phát hiện thấy ở [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) và [Philippines](/wiki/Philippines) cho thấy họ đã buôn bán với các nước láng giềng ở Đông Nam Á cả bằng đường biển và đường bộ. Các nhà khảo cổ cũng quan sát thấy các hiện vật bằng sắt đã được người Sa Huỳnh sử dụng trong khi người Đông Sơn láng giềng vẫn còn chủ yếu sử dụng đồ đồng.
## Hồ Tôn[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=3)] *Xem bài chính* [Hồ Tôn](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%B4n_Tinh)
## Lâm Ấp[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=4)]
Theo sử liệu Trung Quốc, vương quốc Chăm Pa đã được biết đến đầu tiên là vương quốc Lâm Ấp bắt đầu từ năm 192 ở khu vực
[Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) ngày nay, sau cuộc khởi nghĩa của người dân địa phương chống lại [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n). Trong nhiều thế kỷ sau đó, quân đội Trung Quốc đã nhiều lần cố gắng chiếm lại khu vực này nhưng không thành công . [3]
Từ nước láng giềng
[Phù Nam](/wiki/Ph%C3%B9_Nam) ở phía tây và nam, Lâm Ấp nhanh chóng hấp thu nền văn minh Ấn Độ . Các học giả đã xác định thời điểm bắt đầu của Chăm Pa là thế kỷ thứ 4 Công nguyên, khi quá trình Ấn hóa đang diễn ra. Đây chính là giai đoạn mà người Chăm đã bắt đầu có các văn bản mô tả trên đá bằng chữ Phạn và bằng chữ Chăm, và họ đã có [4] [bộ chữ cái hoàn chỉnh](/wiki/Ch%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt_Ch%C4%83m)để ghi lại tiếng nói của người Chăm . [[5]](#cite_note-5)
Vị vua đầu tiên được mô tả trong văn bia là
[Bhadravarman](/w/index.php?title=Bhadravarman&action=edit&redlink=1), cai trị từ năm [349](/wiki/349) đến [361](/wiki/361). Ở [thánh địa Mỹ Sơn](/wiki/Th%C3%A1nh_%C4%91%E1%BB%8Ba_M%E1%BB%B9_S%C6%A1n), vua Bhadravarman đã xây dựng nên ngôi đền thờ thần có tên là Bhadresvara, cái tên là sự kết hợp giữa tên của nhà vua và tên của thần [Shiva](/wiki/Shiva), vị thần của các thần trong Ấn Độ giáo . Việc thờ vua như thờ thần, chẳng hạn như thờ với tên thần Bhadresvara hay các tên khác vẫn tiếp diễn trong các thế kỷ sau đó [6] . [[7]](#cite_note-7)
Vào thời Bhadravarman, kinh đô của Lâm Ấp là kinh thành Simhapura ("thành phố Sư tử"), nằm ở dọc hai con sông và bao quanh bởi tường thành có chu vi dài đến tám dặm. Theo ghi chép lại của một người Trung Quốc thì người Lâm Ấp vừa ưa thích ca nhạc nhưng cũng lại hiếu chiến, và có "mắt sâu, mũi thẳng và cao, và tóc đen và xoăn"
. [8]
Cũng theo tài liệu Trung Quốc, Sambhuvarman lên ngôi vua Lâm Ấp năm 529. Các tài liệu cũng mô tả vị vua này đã cho khôi phục lại ngôi đền thờ Bhadresvara sau một vụ cháy. Sambhuvarman cũng đã cử sứ thần sang cống tuế Trung Quốc, và đã xâm lược không thành phần đất mà ngày nay là miền Bắc Việt Nam
. Năm 605, tướng Lưu Phương [9] [nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y)xâm lược Lâm Ấp, và đã chiến thắng sau khi dụ tượng binh của Lâm Ấp đến và tiêu diệt tại trận địa mà trước đó ông đã cho đào nhiều hố nhỏ và phủ cỏ lên . Vào khoảng những năm 620, các vua Lâm Ấp đã cử nhiều sứ thần sang [[10]](#cite_note-10) [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)và xin được làm nước phiên thuộc của Trung Quốc . [[11]](#cite_note-11)
Các tài liệu Trung Quốc ghi nhận cái chết của vị vua cuối cùng của Lâm Ấp là vào khoảng năm 756 Công nguyên. Sau đó trong một thời gian dài, các sách sử Trung quốc gọi Chăm Pa là "Hoàn Vương"
. Tài liệu Trung Quốc sớm nhất sử dụng tên có dạng "Chăm Pa" là vào năm 877, tuy nhiên, những cái tên như vậy đã được người Chăm sử dụng muộn nhất là từ năm 629, và người Khmer đã dùng muộn nhất là từ năm 657 [12] . [[13]](#cite_note-13)
## Hoàn Vương[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=5)]
Từ thế kỷ thứ 7 đến thế kỷ thứ 10, người Chăm kiểm soát việc buôn bán
[hồ tiêu](/wiki/H%E1%BB%93_ti%C3%AAu) và tơ lụa giữa Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, và đế quốc [Abbassid](/w/index.php?title=Abbassid&action=edit&redlink=1) ở [Baghdad](/wiki/Bagdad). Người Chăm còn bổ sung thêm cho nguồn thu nhập của mình từ thương mại, không chỉ bằng việc xuất khẩu [ngà voi](/w/index.php?title=Ng%C3%A0_voi&action=edit&redlink=1) và [trầm hương](/wiki/Tr%E1%BA%A7m_h%C6%B0%C6%A1ng) mà còn bằng cả các hoạt động cướp phá trên biển và các nước láng giềng ven biển . [14]
### Thánh địa của người Chăm ở Mỹ Sơn[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=6)]
Vào nửa cuối thế kỷ thứ 7, các ngôi đền của hoàng gia bắt đầu được xây dựng tại
[Mỹ Sơn](/wiki/Th%C3%A1nh_%C4%91%E1%BB%8Ba_M%E1%BB%B9_S%C6%A1n). Tôn giáo chính lúc này là thờ thần [Shiva](/wiki/Shiva) nhưng các ngôi đền cũng thờ cả thần [Vishnu](/wiki/Vishnu). Các học giả gọi phong cách kiến trúc thời kỳ này là phong cách Mỹ Sơn E1, để chỉ các di tích ở Mỹ Sơn điển hình theo phong cách này. Các công trình còn đến nay của phong cách này bao gồm bệ đá hình [linga](/wiki/Linga) được biết với tên gọi là bệ đá Mỹ Sơn E1 và phần trán tường có hình [Brahma](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Thi%C3%AAn) được sinh ra từ hoa sen nở từ rốn của thần Vishnu đang ngủ . [15]
Trong một văn bia khắc năm 657 tìm thấy ở Mỹ Sơn, vua Prakasadharma, người lấy hiệu là Vikrantavarman I, đã tự xưng có bên ngoại là hậu duệ của Brahman Kaundinya và công chúa rắn Soma, người theo truyền thuyết cũng là thủy tổ của người Khmer. Chính văn bia này đã cho thấy mối quan hệ về văn hóa và chủng tộc giữa vương quốc Chăm Pa và đế quốc Khmer. Bia được khắc nhân dịp vua cho dựng tượng đài, có lẽ là linga, cho thần Shiva
. Một văn bia khác mô tả lời cầu nguyện chân thành của vua khi hiến tế cho Shiva: người là nguồn khởi thủy của sự kết thúc vĩnh viễn sự sống, điều rất khó đạt được; mà bản chất thực sự nằm ngoài suy nghĩ và lời nói của con người, tuy nhiên những ai mà ý niệm tương đồng với vũ trụ thì hình thái của người sẽ hiện ra [16] . [[17]](#cite_note-17)
### Thời kỳ hưng thịnh của Kauthara[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=7)]
Vào thế kỷ thứ 8, trung tâm chính trị của Chăm Pa đã tạm thời chuyển từ Mỹ Sơn xuống khu vực Panduranga và Kauthara, với trung tâm ở quanh quần thể đền tháp là
[Tháp Bà](/wiki/Th%C3%A1p_Po_Nagar) - Po Nagar ở gần [Nha Trang](/wiki/Nha_Trang) ngày nay nơi để thờ nữ thần đất Yan Po Nagar. Năm 774, người [Java](/wiki/Java) đã phá hủy Kauthara, đốt đền thờ Po Nagar, và mang đi tượng Shiva. Vua Chăm là Satyavarman đã đuổi theo quân giặc và đánh bại chúng trong một trận thủy chiến. Năm 781, Satyavarman đã dựng bia tại Po Nagar, tuyên bố đã chiến thắng và kiểm soát toàn bộ khu vực và đã dựng lại đền. Năm 787, người Java lại đốt phá đền thờ Shiva ở gần Panduranga . [18]
## Chiêm Thành[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=8)]
### Triều đại Phật giáo ở Indrapura[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=9)]
Năm 875, vua
[Indravarman II](/w/index.php?title=Indravarman_II&action=edit&redlink=1) đã xây dựng nên triều đại mới ở [Indrapura](/wiki/Indrapura) (thành Đồng Dương, ở huyện [Thăng Bình](/wiki/Th%C4%83ng_B%C3%ACnh), Việt Nam ngày nay). Vua Indravarman tự xưng là hậu duệ của [Bhrigu](/w/index.php?title=Bhrigu&action=edit&redlink=1) trong sử thi [Mahabharata](/wiki/Mahabharata), và quyết đoán rằng chính kinh thành Indrapura đã từng được chính Bhrigu ở thời cổ đại xây dựng nên . [19]
Indravarman là vị vua Chăm đầu tiên theo
[Phật giáo Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa) và xem đây là tôn giáo chính thức. Ở trung tâm của Indrapura, ông đã xây dựng một tu viện Phật giáo (vihara) để thờ [bồ tát](/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t) [Lokesvara](/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m) (Quán Thế Âm). Di tích này đã bị hủy hoại trong [chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), chỉ còn lại một số hình ảnh và bản vẽ từ trước chiến tranh. Một số tượng đá từ tu viện cũng được gìn giữ tại các viện bảo tàng ở Việt Nam. Các học giả đã gọi phong cách nghệ thuật điển hình tại Indrapura là [phong cách Đồng Dương](/w/index.php?title=Phong_c%C3%A1ch_%C4%90%E1%BB%93ng_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1). Phong cách đặc trưng bởi tính năng động và tính hiện thực về mặt dân tộc học khi mô tả người Chăm. Các tác phẩm còn lại của phong cách này có một số bức tượng [dvarapala](/w/index.php?title=Dvarapala&action=edit&redlink=1) hay hộ pháp rất dữ tợn trước đây được đặt ở quanh tu viện. Thời kỳ Phật giáo thống trị, Chăm Pa kết thúc năm 925, lúc phong cách Đồng Dương đã bắt đầu nhường bước cho các phong cách tiếp theo có mối liên hệ với sự phục hồi của đạo thờ [thần Si-va](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_Si-va&action=edit&redlink=1) . [20]
Các vua của triều đại Indrapura đã xây dựng ở Mỹ Sơn một số đền tháp vào thế kỷ thứ 9 và thứ 10. Các đền tháp này ở Mỹ Sơn đã xác định một phong cách kiến trúc và nghệ thuật khác mà các học giả gọi là
[phong cách Mỹ Sơn A1](/w/index.php?title=Phong_c%C3%A1ch_M%E1%BB%B9_S%C6%A1n_A1&action=edit&redlink=1), dùng để chỉ tất cả các di tích ở Mỹ Sơn điển hình cho phong cách này. Với sự chuyển đổi tôn giáo từ Phật giáo trở về Si-va giáo vào khoảng thế kỷ thứ 10, trung tâm tôn giáo của người Chăm cũng chuyển từ Đồng Dương trở về Mỹ Sơn . [21]
Chăm Pa đạt đến đỉnh cao của văn minh Chăm ở Indrapura nằm tại khu vực Đồng Dương và Mỹ Sơn ngày nay. Các yếu tố dẫn đến sự suy yếu của Chăm Pa ở các thế kỷ sau chính là ở vị trí lý tưởng nằm trên các tuyến thương mại, dân số ít và thường xuyên có chiến tranh với các nước láng giếng là Đại Việt ở phía Bắc và
[Khmer](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer) ở phía Tây và Nam.
Lịch sử Bắc Chăm Pa (Indrapura và Vijaya) phát triển đồng thời với vương quốc láng giềng là nền văn minh
[Angkor](/wiki/Angkor) của [người Khmer](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khmer) nằm ở phía bắc hồ lớn [Tonle Sap](/wiki/Tonl%C3%A9_Sap) trên phần đất mà ngày nay là [Campuchia](/wiki/Campuchia). Sau khi vương triều Chăm ở Indrapura được thiết lập năm 875 thì chỉ hai năm sau tức năm 877 tại [Roluos](/wiki/Angkor), vua Indravarman I đã thiết lập đế quốc Khmer. Lịch sử của Chăm Pa và đế quốc Khmer cũng đều phát triển rực rỡ trong thế kỷ 10 đến thế kỷ 12, rồi đều dần suy yếu và tan rã vào thế kỷ thứ 15. Năm 1238, đế quốc Khmer mất miền đất phía tây xung quanh [Sukhothai](/wiki/Sukhothai) sau một cuộc nổi dậy của người [Xiêm](/wiki/Xi%C3%AAm). Thành công của cuộc nổi dậy không chỉ mở ra kỷ nguyên độc lập của người Xiêm mà còn báo trước sự tan rã của Angkor năm 1431 sau khi bị người Xiêm từ [vương quốc Ayutthaya](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya) phá hủy và rồi bị sáp nhập vào Sukhothai năm 1376. Sự suy yếu của Chăm Pa cũng diễn ra đồng thời với Angkor, dưới sức ép từ Đại Việt, quốc gia nằm ở miền Bắc Việt Nam ngày nay, và chấm hết khi kinh thành Vijaya (tức Chà Bàn) bị người Việt chinh phục và phá hủy vào năm [1471](/wiki/1471).
### Khmer xâm chiếm Kauthara[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=10)]
Năm 944 và 945, quân đội Khmer từ Angkor đã xâm chiếm khu vực Kauthara
. Khoảng năm 950, người Khmer đã phá hủy [22] [đền Po Nagar](/wiki/Th%C3%A1p_Po_Nagar)và lấy đi tượng nữ thần. Năm 960, vua Chăm là [Jaya Indravaman I](/w/index.php?title=Jaya_Indravaman_I&action=edit&redlink=1)đã cử sứ thần sang [nhà Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)(lúc này đóng đô ở [Khai Phong](/wiki/Khai_Phong)). Năm 965, nhà vua đã cho xây dựng lại đền thờ Po Nagar và tượng nữ thần để thay thế cho bức tượng đã bị lấy đi . [[23]](#cite_note-23)
### Rời bỏ kinh đô Indrapura[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=11)]
Vào nửa cuối thế kỷ thứ 10, các vua của triều đại
[Indrapura](/wiki/Indrapura) đã tiến hành chiến tranh với [Đại Cồ Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t). Trước đó, ở nửa đầu thế kỷ này, người Việt đã giành được độc lập từ tay người Trung quốc. Sau khi [Ngô Quyền](/wiki/Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n) chiến thắng quân [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n) trên [sông Bạch Đằng](/wiki/S%C3%B4ng_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng) năm [938](/wiki/938), đất nước lại trải qua thời kỳ [loạn các sứ quân](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_12_s%E1%BB%A9_qu%C3%A2n) và được [Đinh Bộ Lĩnh](/wiki/%C4%90inh_Ti%C3%AAn_Ho%C3%A0ng) thống nhất năm 968 với quốc hiệu [Đại Cồ Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t) và kinh đô ở [Hoa Lư](/wiki/Hoa_L%C6%B0) thuộc địa phận [Trường Yên](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Y%C3%AAn) tỉnh [Ninh Bình](/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) ngày nay . [24]
Năm 979, vua Chăm là
[Parameshvaravarman I](/w/index.php?title=Parameshvaravarman_I&action=edit&redlink=1) (sách [Đại Việt Sử kí Toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) gọi là Bê Mi Thuế) đã cử hạm đội sang tấn công [Hoa Lư](/wiki/Hoa_L%C6%B0). Tuy nhiên, toàn bộ quân viễn chinh đã bị tan rã sau một cơn [bão](/wiki/B%C3%A3o). Năm 982, vua [Lê Hoàn](/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0nh) của [Đại Cồ Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%E1%BB%93_Vi%E1%BB%87t) đã cử ba sứ thần sang Indrapura. Sau khi các sứ thần bị giam giữ, vua [Lê Hoàn](/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0nh) đã quyết định đánh Chăm Pa. Quân Đại Việt đã chiếm Indrapura và giết vua Parameshvaravarman. Họ mang về nước rất nhiều nhạc công và vũ công Chăm, chính những người này về sau đã ảnh hưởng đến sự phát triển nghệ thuật của Đại Việt . Do hậu quả để lại của việc tàn phá, người Chăm đã rời bỏ Indrapura vào khoảng năm 1000. Trung tâm của Chăm Pa được chuyển xuống [25] [Vijaya](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)ở phía nam nằm trên đất tỉnh [Bình Định](/wiki/B%C3%ACnh_%C4%90%E1%BB%8Bnh)ngày nay mà người Việt thời [Lý](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD)gọi là [Phật Thệ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) . [[26]](#cite_note-26)
### Người Việt triệt phá Vijaya[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=12)]
Mâu thuẫn giữa Champa và Đại Việt đã không chấm dứt với việc người Chăm từ bỏ kinh đô Indrapura. Champa đã chịu các đợt tấn công của Đại Việt năm 1021 và 1026. Năm 1044, một trận đại chiến diễn ra giữa Đại Việt và Champa đã dẫn đến cái chết của vua Jaya Simhavarman II (sách sử Việt gọi là Sạ Đẩu) và việc vua
[Lý Thái Tông](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) của Đại Việt trực tiếp chỉ huy cuộc triệt hạ kinh đô Vijaya . Quân Việt mang về nước [27] [voi](/wiki/Voi), nhạc công và cả hoàng hậu [Mỵ Ê](/wiki/M%E1%BB%B5_%C3%8A), người đã nhảy xuống sông tự tử trên đường về [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long) . Từ đó, Champa bắt đầu nộp cống cho các vua Đại Việt, và vào năm 1065 đã cống nạp một con [[28]](#cite_note-28) [tê giác](/wiki/T%C3%AA_gi%C3%A1c)trắng. Năm 1068, vua Vijaya là [Rudravarman III](/wiki/Ch%E1%BA%BF_C%E1%BB%A7)(tức [Chế Củ](/wiki/Ch%E1%BA%BF_C%E1%BB%A7)) lại tấn công Đại Việt để trả thù trận thua năm 1044. Một lần nữa vương quốc Champa bị thất bại và Đại Việt lại chiếm và đốt phá kinh đô Vijaya. Kinh đô Vijaya bị đốt phá một lần nữa vào năm 1069, khi tướng [Lý Thường Kiệt](/wiki/L%C3%BD_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ki%E1%BB%87t)chỉ huy hải quân tấn công Champa và chiếm Vijaya . Vua Rudravarman bị bắt làm tù binh và sau đó đã đổi ba châu [[29]](#cite_note-29) [Địa Lý](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_L%C3%BD_(%C4%91%E1%BB%8Ba_danh)&action=edit&redlink=1), [Ma Linh](/wiki/Ma_Linh)và [Bố Chính](/wiki/B%E1%BB%91_Ch%C3%ADnh)lấy tự do [[30]](#cite_note-30) . Lợi dụng tình hình chiến sự, các thủ lĩnh người Chăm ở phía Nam đã dựng lên một vương quốc độc lập. Đến năm 1084, các vua Bắc Champa mới có thể tái thống nhất đất nước [[31]](#cite_note-31) . Trong năm 1075, quân Đại Việt do Lý Thường Kiệt chỉ huy lại tấn công Champa nhưng không thắng được và phải rút quân về. Tuy không thắng nhưng Lý Thường Kiệt đã cho vẽ họa đồ ba châu mới lấy được và đổi châu Địa Lý làm châu Lâm Bình, châu Ma Linh làm châu Minh Linh và đồng thời chiêu mộ dân chúng đến đấy ở [[32]](#cite_note-32) . [[33]](#cite_note-33)
### Khmer xâm chiếm Bắc Champa[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=13)]
Năm 1074, vua
[Harivarman IV](/w/index.php?title=Harivarman_IV&action=edit&redlink=1) lên ngôi đã cho phục dựng lại các đền tháp ở Mỹ Sơn và mở ra một thời kỳ thịnh vượng ngắn ngủi. Harivarman thiết lập quan hệ hòa bình với Đại Việt nhưng lại mở ra cuộc chiến với người Khmer của [đế chế Angkor](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer). Năm 1080, quân đội Khmer đã tấn công Vijaya và các trung tâm khác ở miền Bắc Champa. Các đền tháp và tu viện đã bị phá hủy; các di sản văn hóa đã bị lấy đi. Sau những thất bại này, quân Champa dưới sự chỉ huy của vua Harivarman đã đẩy lùi quân địch, khôi phục lại kinh đô và các đền tháp . [34]
Khoảng năm 1080, một triều đại mới đã ra đời ở cao nguyên
[Korat](/w/index.php?title=Korat&action=edit&redlink=1) trên đất [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) ngày nay đã chiếm ngai vàng Angkor của đế quốc Khmer. Ngay sau đó, các vua của triều đại mới đã tiến hành mở rộng đế quốc. Sau thất bại của các cuộc tấn công Đại Việt năm 1132 và 1137 , các vua Angkor đã quay sang Chăm Pa. Năm 1145, quân đội Khmer dưới sự chỉ huy của vua [35] [Suryavarman II](/wiki/Suryavarman_II), người đã xây dựng [Angkor Wat](/wiki/Angkor_Wat), đã chiếm Vijaya và phá hủy các đền tháp ở Mỹ Sơn. Vua Khmer sau đó đã tấn công và chiếm toàn bộ miền Bắc Champa. Tuy nhiên, năm 1149, vua [Jaya Harivarman](/w/index.php?title=Jaya_Harivarman&action=edit&redlink=1), lãnh đạo của tiểu quốc Panduranga ở phía Nam, đã đánh bại quân xâm lược và lên ngôi vua của các vua tại Vijaya. Ông đã dành thời gian trị vị còn lại để đàn áp các cuộc nổi loạn tại Amaravati và Panduranga . [[36]](#cite_note-36)
### Người Chăm chiếm Angkor[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=14)]
Năm
[1167](/wiki/1167), [Jaya Indravarman IV](/w/index.php?title=Jaya_Indravarman_IV&action=edit&redlink=1) (sử Việt gọi ông là Chế Chí) lên ngôi vua Chăm Pa. Tài liệu văn bia mô tả ông dũng cảm, sử dụng thành thạo mọi loại vũ khí, và thông hiểu [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), thuộc hết các lý lẽ [Dharmasutra](/w/index.php?title=Dharmasutra&action=edit&redlink=1) (một kinh [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)) và các học thuyết [Phật giáo Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa) . Sau khi thiết lập hòa bình với Đại Việt năm 1170, vua Jaya Indravarman đã đánh sang Khmer. Năm 1177, một lần nữa quân đội của nhà vua đã bất ngờ tấn công thủ đô Khmer là [37] [Yasodharapura](/w/index.php?title=Yasodharapura&action=edit&redlink=1)từ các thuyền chiến đi ngược [sông Mekong](/wiki/S%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long)đến hồ lớn [Tonle Sap](/wiki/Tonl%C3%A9_Sap)ở Khmer. Quân Chăm đã chiếm thủ đô Khmer, giết vua Khmer, và mang về nhiều chiến lợi phẩm . [[38]](#cite_note-38)
### Vijaya bị người Khmer chinh phục[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=15)]
Người Khmer nhanh chóng ủng hộ nhà vua mới
[Jayavarman VII](/wiki/Jayavarman_VII) người đã đẩy lùi quân Chăm ra khỏi vương quốc Khmer vào năm 1181. Khi Jaya Indravarman IV một lần nữa tấn công Khmer năm 1190, Jayavarman VII đã giao cho một hoàng tử người Chăm là Vidyanandana làm tổng chỉ huy quân Khmer. Vidyanandana đã đánh bại quân xâm lược Chăm và thậm chí tiến lên chiếm Vijaya và bắt sống vua Jaya Indravarman về Angkor.
Sau khi chinh phục Vijaya, vua Khmer chọn người em rể là Hoàng tử In làm vua bù nhìn ở Chăm Pa. Nội chiến nổ ra tại Chăm Pa giữa các phe phái và cuối cùng Hoàng tử In chiến thắng nhưng lại tuyên bố Chăm Pa độc lập khỏi vương quốc Khmer
. Quân Khmer đã cố gắng chiếm lại Chăm Pa nhưng không thành trong suốt những năm 1190. Năm 1203, cuối cùng thì tướng của vua [39] [Jayavarman VII](/wiki/Jayavarman_VII)cũng chiếm lại được Vijaya và biến Chăm Pa trở lại thành một tỉnh của Angkor. Chăm Pa hoàn toàn mất độc lập cho đến năm 1220 . Sau đó, Vijaya đi vào giai đoạn suy thoái kéo dài hơn hai thế kỷ. Thời kỳ này đi đến kết thúc bởi Đại Việt và chỉ có một gián đoạn ngắn ngủi trong những cố gắng quân sự của vua [[40]](#cite_note-40) [Che Bonguar](/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga).
### Cuộc xâm lược của quân Nguyên Mông[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=16)]
Năm 1270,
[Kublai Khan](/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) dựng nên [nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) ở [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) và dần dần chiếm hết miền Nam Trung Quốc do [nhà Nam Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) cai trị. Năm 1280, Kublai Khan quay sang thôn tính Chăm Pa và Đại Việt. Năm [1283](/wiki/1283), quân Nguyên dưới sự chỉ huy của tướng [Sogetu](/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) đánh Chăm Pa và chiếm kinh thành Vijaya. Việc xâm lược Chăm Pa không có kết quả lâu dài. Thay vì tấn công trực diện, vua Chăm đã cho rút quân lên [Tây Nguyên](/wiki/T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn) và tiến hành chiến tranh du kích. Hai năm sau, quân Nguyên phải rút lui và Sogetu bị giết trên đất Đại Việt trong một trận chiến khác trên đường rút quân về . [41]
### Jaya Simhavarman III[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=17)]
Năm 1307, vua Chăm là
[Jaya Simhavarman III](/wiki/Ch%E1%BA%BF_M%C3%A2n) (sử Việt gọi là Chế Mân), đã dựng đền thờ [Po Klaung Garai](/wiki/Th%C3%A1p_Po_Klong_Garai) ở Panduranga ( [Phan Rang](/wiki/Phan_Rang_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))), và nhượng hai [châu Ô](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%94), [Lý](/wiki/Ch%C3%A2u_L%C3%BD) ở phía bắc cho Đại Việt làm [của hồi môn](/w/index.php?title=C%E1%BB%A7a_h%E1%BB%93i_m%C3%B4n&action=edit&redlink=1) để cưới [công chúa Huyền Trân](/wiki/Huy%E1%BB%81n_Tr%C3%A2n) [nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n). Không lâu sau hôn lễ, nhà vua băng hà, Đại Việt cử người cướp công chúa trở về để tránh bị hỏa táng theo tục lệ của người Chăm . Tuy nhiên phần đất hồi môn của Chế Mân đã không trở về với Chăm Pa. Để giành lại miền đất này, và nhân cơ hội Đại Việt suy yếu trong thế kỷ thứ 14, quân Chăm bắt đầu thường xuyên xâm nhập biên giới vào sâu trong đất Đại Việt ở phía Bắc [42] . [[43]](#cite_note-43)
### Chế Bồng Nga[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=18)]
Vị vua hùng mạnh cuối cùng của vương quốc Chăm Pa là
[Chế Bồng Nga](/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga). Không có văn bia Chăm Pa nào đề cập đến ông và Biên Niên Sử cũng không ghi chép về ông. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư (1491), ông cai trị từ năm [1360](/wiki/1360) đến năm [1390](/wiki/1390). Ông tấn công vào Đại Việt nhiều lần. Quân đội Chăm Pa đã đánh phá [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long) vào các năm [1372](/wiki/1372) và [1378](/wiki/1378) . Trong lần tấn công cuối cùng của Quân đội Chăm Pa vào lãnh thổ nhà Trần là vào năm [44] [1389](/wiki/1389). Tuy lúc đầu bị quân đội nhà Trần do [Hồ Quý Ly](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly)chỉ huy chặn lại , nhưng sau đó do dùng mưu dụ quân đội nhà Trần truy kích mà Quân đội Chăm Pa tiến lên thắng lớn. Nhờ có mưu kế của tướng [[45]](#cite_note-45) [Nguyễn Đa Phương](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90a_Ph%C6%B0%C6%A1ng)nên quân đội nhà Trần mới có thể rút lui bảo toàn lực lượng . Quân đội Chăm Pa dưới sự chỉ huy của Chế Bồng Nga và La Khải theo hai đường thủy bộ tiến đến tận [[46]](#cite_note-mb-46) [Hải Triều](/wiki/H%E1%BA%A3i_Tri%E1%BB%81u)(khúc [sông Luộc](/wiki/S%C3%B4ng_Lu%E1%BB%99c)chảy qua huyện [Phù Tiên](/wiki/Ph%C3%B9_Ti%C3%AAn), [Hải Hưng](/wiki/H%E1%BA%A3i_H%C6%B0ng)và huyện [Hưng Hà](/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%A0), [Thái Bình](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh)ngày nay) . Tại đây, sau trận thủy chiến với [[46]](#cite_note-mb-46) [Trần Khát Chân](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%C3%A1t_Ch%C3%A2n), Chế Bồng Nga đã chết tại trận, La Khải bèn nhân cơ hội rút quân về nước tự lập làm vua. Đó là năm [1390](/wiki/1390) . Đây là lần tấn công cuối cùng của quân đội Chiêm Thành vào Đại Việt nhưng cũng đã đủ để đặt dấu chấm hết cho [[47]](#cite_note-47) [nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n).
### Xung đột với nhà Hồ[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=19)]
Năm 1391,
[Hồ Quý Ly](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly) đem đại quân tới tận biên giới Việt - Chăm và cử Hoàng Phụng Thế đem quân tấn công Chăm Pa nhưng quân Chăm Pa đặt mai phục thắng lớn khiến toàn quân Việt tan vỡ chỉ có Phụng Thế thoát được về. Ngay trong năm đó Quý Ly cũng rút quân về . [48]
Đến năm 1402,
[Hồ Hán Thương](/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng) lại đem quân đi đánh Chăm Pa. Tiền quân Việt do viên tướng người Chăm là Chế Đa Biệt (tên Việt là Đinh Đại Trung) giao tranh quyết liệt với quân Chăm do Chế Tra Nan chỉ huy khiến hai bên đều tổn thất, cả hai viên tướng đều bị chết nhưng cũng làm cho vua Chăm là Jaya Indravarman VII (sách sử Việt gọi là Ba Đích Lại) (là con của La Ngai) [49] phải nhường đất Chiêm Động (Hồ Quý Ly chia làm hai châu Thăng và Hoa, nay là đất các huyện [[50]](#cite_note-50) [Thăng Bình](/wiki/Th%C4%83ng_B%C3%ACnh), [Tam Kỳ](/wiki/Tam_K%E1%BB%B3), [Quế Sơn](/wiki/Qu%E1%BA%BF_S%C6%A1n), [Duy Xuyên](/wiki/Duy_Xuy%C3%AAn)tỉnh Quảng Nam) và cả đất Cổ Lũy (Hồ Quý Ly chia làm hai châu Tư và Nghĩa nay là các huyện [[51]](#cite_note-chinhhoa202-51) [Bình Sơn](/wiki/B%C3%ACnh_S%C6%A1n), [Sơn Tịnh](/wiki/S%C6%A1n_T%E1%BB%8Bnh), [Tư Nghĩa](/wiki/T%C6%B0_Ngh%C4%A9a), [Mộ Đức](/wiki/M%E1%BB%99_%C4%90%E1%BB%A9c), [Đức Phổ](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Ph%E1%BB%95)tỉnh Quảng Ngãi) cho [[51]](#cite_note-chinhhoa202-51) [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93).
Năm 1403,
[Hồ Hán Thương](/wiki/H%E1%BB%93_H%C3%A1n_Th%C6%B0%C6%A1ng) lại giao Nguyên Khôi thống lĩnh quân thủy bộ tiến đánh Chăm Pa nhưng vì lương thực tiếp tế không đủ lại có hải quân Minh giúp quân Chăm nên phải rút quân về . [52]
Năm
[1407](/wiki/1407), nhân khi quân Minh sang xâm lược [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), quân Chăm Pa cũng tấn công [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) và lấy lại được đất cũ (Chiêm Động và Cỗ Lũy) . Tướng Minh là [53] [Trương Phụ](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ph%E1%BB%A5)tiêu diệt các lực lượng chống đối của tàn dư nhà Hồ, giết tướng [Hoàng Hối Khanh](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BB%91i_Khanh)và thu hàng tướng [Đặng Tất](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_T%E1%BA%A5t); đất đai Trương Phụ thu về nhà Minh chỉ đến Hoá châu, không tiến xuống vùng đất Chăm Pa vừa lấy lại.
### Đại Việt chinh phục và tàn phá Vijaya[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=20)]
Năm
[1446](/wiki/1446), quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của [Trịnh Khả](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3), Lê Thụ và Lê Khắc Phục đã tấn công Chăm Pa. Cuộc tấn công kết thúc thắng lợi và thành Vijaya mà người Việt thời Lê gọi là thành [Chà Bàn](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) (hay [Đồ Bàn](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)) rơi vào tay quân Việt. Quân Việt cũng bắt sống vua Chăm là Bí Cai (Bichai) và mang về Thăng Long cùng với nhiều phi tần . Tuy nhiên năm sau quân Việt đã bị đẩy lùi [54] . [[55]](#cite_note-lethanhkhoi243-55)
Năm
[1470](/wiki/1470), quân Đại Việt do vua [Lê Thánh Tông](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) trực tiếp chỉ huy lại tấn công Chăm Pa. Quân Đại Việt lúc này đã rất mạnh và có tổ chức tốt. Ngược lại quân Chăm rất yếu và thiếu tính tổ chức . Thủy quân Đại Việt do các tướng [55] [Đinh Liệt](/wiki/%C4%90inh_Li%E1%BB%87t)và Lê Niệm chỉ huy tấn công trước. Lê Thánh Tông dẫn đại quân theo sau . Tháng 2 năm đó, vua Chăm là Trà Toàn cử em đem tượng binh và bộ binh đến sát trung quân của vua Lê Thánh Tông [[56]](#cite_note-56) . Các tướng Lê Hy Cát, Hoàng Nhân Thiêm, Lê Thế và Trịnh Văn Sái đem thủy quân chắn giữ cửa biển Sa Kỳ (nay là huyện Bình Sơn tỉnh Quảng Ngãi) chặn lối rút của quân Chăm [[57]](#cite_note-chinhhoa448-57) . Vua Lê Thánh Tông dẫn thủy quân tiến đánh quân Chăm [[57]](#cite_note-chinhhoa448-57) ở cửa Áp (tức cửa Tân Áp, sau là cửa Đại Áp ở huyện Tam Kỳ tỉnh [[57]](#cite_note-chinhhoa448-57) [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)) và cửa Tọa (tức cửa Cựu Tọa sau là cửa Tiểu Áp cách cửa Đại Áp hơn 7 dặm [[57]](#cite_note-chinhhoa448-57) ). Đồng thời bộ binh Đại Việt do [[58]](#cite_note-58) [Nguyễn Đức Trung](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%A9c_Trung)ngầm đi đường núi tấn công quân Chăm khiến quân Chăm phải rút về thành Vijaya . Quân Việt nhanh chóng tiến lên đánh bại quân Chăm và bao vây thành Vijaya [[57]](#cite_note-chinhhoa448-57) Thành Vijaya thất thủ vào ngày [[59]](#cite_note-59) [2 tháng 3](/wiki/2_th%C3%A1ng_3)năm [1471](/wiki/1471)sau bốn ngày giao tranh . Vua Chăm là Trà Toàn bị bắt sống và chết trên đường chở về Thăng Long [[55]](#cite_note-lethanhkhoi243-55) . Ít nhất hơn 60.000 người Chăm bị giết và 30.000 bị bắt làm nô tỳ cho quân Đại Việt. Kinh thành Vijaya bị phá hủy hoàn toàn [[60]](#cite_note-60) . Sau chiến thắng vua Lê Thánh Tông đã sáp nhập các địa khu Amaravati và Vijaya [[55]](#cite_note-lethanhkhoi243-55) và lập nên thừa tuyên Quảng Nam và duy trì vệ quân Thăng Hoa ở đây [[55]](#cite_note-lethanhkhoi243-55) . Tướng Chăm là Bô Trì Trì (tên Chăm: ?) chiếm vùng đất Panduranga (sách sử Việt gọi là Phan Lung) xưng làm vua của người Chăm xin nộp cống xưng thần và vua Lê Thánh Tông phong Bô Trì Trì làm vương đất Chăm (sách Toàn thư gọi là Chiêm Thành tức là vùng đất Phan Rang, Thuận Hải ngày nay) [[61]](#cite_note-61) . Vua Lê Thánh Tông cũng phong vương cho tiểu vương xứ Kauthara (sách Toàn thư gọi là Hoa Anh tức là vùng đất tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa ngày nay) [[62]](#cite_note-62) và nước [[63]](#cite_note-63) [Nam Bàn](/wiki/Ti%E1%BB%83u_qu%E1%BB%91c_Jarai)(sau này là hai nước [Thủy Xá](/wiki/Th%E1%BB%A7y_X%C3%A1_-_H%E1%BB%8Fa_X%C3%A1)và [Hỏa Xá](/wiki/Th%E1%BB%A7y_X%C3%A1_-_H%E1%BB%8Fa_X%C3%A1)mà ngày nay là đất các tỉnh [Gia Lai](/wiki/Gia_Lai), [Kon Tum](/wiki/Kon_Tum)và [Đăk Lăk](/wiki/%C4%90%E1%BA%AFk_L%E1%BA%AFk)tức miền đất Tây Nguyên) . Chính thất bại này đã dẫn đến việc người Chăm lần đầu tiên di cư với số lượng lớn sang Campuchia và [[64]](#cite_note-64) [Malacca](/wiki/Melaka) . [[55]](#cite_note-lethanhkhoi243-55)
## Panduranga-Chăm Pa[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=21)]
Phần đất còn lại của vương quốc Chăm Pa lịch sử mà sách sử người Việt gọi là Chiêm Thành chỉ từ Phú Yên ngày nay trở về Nam (Kauthara và Panduranga) và từ năm 1653 Chăm Pa chỉ còn nửa đất phía nam của địa khu Panduranga (tức Phan Rang, Phan Rí và Phan Thiết ngày nay). Tuy nhiên, dưới sự bảo hộ của Đại Việt, vương quốc này vẫn giữ được độc lập dưới sự cai trị của các chúa Chăm.
Năm
[1594](/wiki/1594) chúa Chăm là Po At đã gửi lực lượng sang giúp Sultan xứ Johor để tấn công quân [Bồ Đào Nha](/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) ở [Malacca](/wiki/Melaka) . [65]
Năm 1611, chúa
[Nguyễn Hoàng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ho%C3%A0ng) đã cử một viên tướng người Chăm mà sử Việt gọi là Văn Phong đánh chiếm hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hoa để lập ra phủ Phú Yên, sau đổi thành dinh Trấn Biên . [66]
Trong các năm 1627 đến 1651 là giai đoạn chúa Chăm là
[Po Rome](/w/index.php?title=Po_Rome&action=edit&redlink=1) xưng vương và lấy con gái của chúa [Nguyễn Phúc Nguyên](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Nguy%C3%AAn) là [Ngọc Hoa](/wiki/C%C3%B4ng_n%E1%BB%AF_Ng%E1%BB%8Dc_Khoa) (có sách gọi là [Ngọc Khoa](/wiki/C%C3%B4ng_n%E1%BB%AF_Ng%E1%BB%8Dc_Khoa)). Đây cũng là giai đoạn mà quan hệ Việt – Chăm diễn ra tốt đẹp . Năm 1653, chúa Chiêm là Bà Bật (còn gọi là Bà Tấm, Bà Thâm, Bà Thấm hay Bà Tranh; tên Chiêm:?) xâm lấn Phú Yên. Chúa [66] [Nguyễn Phúc Tần](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n)cử cai cơ Hùng Lộc và tham mưu Minh Vũ đem quân vượt qua dãy núi Thạch Bi chiếm đất Chăm đến sát bờ trái sông Phan Rang ngày nay lập ra hai phủ là Thái Khang (nay là Ninh Hòa) và Diên Ninh (nay là Diên Khánh). Đây cũng là thời điểm Chăm Pa nộp cống xưng thần với các chúa Nguyễn . [[66]](#cite_note-nhanvantre188-66)
Theo Đại Nam Thực Lục Tiền Biên (1834), năm
[1692](/wiki/1692), Chúa Chăm tên Bà Tranh đã tấn công vào phủ Diên Ninh và dinh Bình Khang tức vùng Diên Khánh ngày nay. Cuộc tấn công này đã thất bại và quân Chăm bị tướng [Nguyễn Hữu Cảnh](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_C%E1%BA%A3nh) đánh bại vào năm 1693. Chúa Nguyễn đổi tên Chiêm Thành Quốc thành Thuận Thành Trấn, sau đó đổi Thuận Thành Trấn thành Bình Thuận Phủ.
Theo Đại Nam Thực Lục Tiền Biên (1834) và Hoa Di Biến Thái (Ka-i-hen-tai, sử liệu Nhật Bản cuối thế kỷ thứ 17-đầu thế kỷ thứ 18), sau khi Chúa Bà Tranh chết tại Huế, em trai của Bà Tranh là Kế Bà Tử đã nổi dậy. Quy tộc Chăm tên Ốc Nha Đạt và người Mãn Thanh tên A Ban chỉ huy quân Chăm. Lúc đó Nguyễn Hữu Cảnh đang đi Tây Chính, và quân Nguyễn ở lại đã bị quân Chăm tiêu diệt hoàn toàn. Khi Nguyễn Hữu Cảnh trở lại, Kế Bà Tử đã ký hòa ước với chúa Nguyễn Phúc Chu. Chúa Nguyễn Phúc Chu đã đồng ý khôi phục vương quốc Chăm Pa với hình thức là một khu tự trị với tên là Thuận Thành Trấn, và chúa Chăm được gọi là Trấn Vương, là thần hạ của chúa Nguyễn. Theo bộ văn bản hoàng gia Chăm (bản chữ Hán), mối quan hệ phiên thuộc giữa vùng đất cai quản bởi các chúa Chăm và chính quyền trung ương của chúa Nguyễn diễn ra tốt đẹp.
### Thuận Thành trấn[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=22)]
Năm 1697, chúa Nguyễn Phúc Chu cho lập phủ Bình Thuận (từ Phan Rang trở về tây) chia làm hai huyện An Phước và Hòa Đa
. Cũng từ đây vùng đất Chăm còn lại (Phan Rang trở về đông) đã trở thành phiên thuộc của chúa Nguyễn và mối quan hệ giữa chúa Nguyễn và chúa Chăm là mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và địa phương [67] . [[67]](#cite_note-nv-67)
Đến năm 1712, chúa Nguyễn Phúc Chu đã ban hành một bản hiệp ước mới gọi là Ngũ điều Nghị định, trong đó khẳng định quyền xét xử của các chúa Chăm đối với các thần dân
[người Chăm](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ch%C4%83m) và cũng quy định nghĩa vụ của các chúa Chăm đối với các [chúa Nguyễn](/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n). Để giải quyết xung đột giữa người Chăm và người Việt, bản hiệp ước quy định các xung đột này sẽ do chúa Chăm tức Trấn Vương cùng với quan Cai bạ và quan Ký lục (cả hai là người Việt) phán quyết . Chế độ tự trị này được duy trì cho đến tận năm [68] [1832](/wiki/1832)qua các đời chúa Nguyễn, thời [Tây Sơn](/wiki/T%C3%A2y_S%C6%A1n)và thời kỳ đầu triều đại [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n). Tuy nhiên, các đời chúa Chăm sau Po Saktiray Da Patih không còn duy trì được mối quan hệ trực tiếp với các chúa Nguyễn và mọi công việc của Thuận Thành Trấn được tiến hành thông qua phủ Bình Thuận cho đến tận cuộc [[67]](#cite_note-nv-67) [nội chiến giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_T%C3%A2y_S%C6%A1n-Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n,_1771-1785).
Năm 1793, phiên vương Thuận Thành là Tá (gọi theo Tiền Biên; tên Chăm: Po Tithun da parang) theo phe Tây Sơn bị Nguyễn Ánh đánh bại.
[Nguyễn Ánh](/wiki/Gia_Long) cho tướng người Chăm của phe mình là Thôn Bá Hú (tức Nguyễn Văn Hào, gọi theo Tiền Biên, tên Chăm: Po Lathun da paguh) làm Chánh trấn Thuận Thành và trong năm 1794 đặt chế độ chánh trấn và phó trấn và bỏ chế độ phiên vương. [[69]](#cite_note-69)
Tháng 10 năm
[1832](/wiki/1832), chúa Chăm cuối cùng là Po Phaok The (tên chữ Hán là Nguyễn Văn Thừa) trả lại toàn bộ dân và đất cho vua Minh Mạng và trở thành một viên quan địa phương triều Nguyễn. Vua Minh Mạng đã xóa trấn Thuận Thành và đặt phủ Ninh Thuận vào cùn năm đó. Theo sách Tiễu Bình Thuận Man Phỉ Phương Luộc (1835) và bộ Đại Nam Thực Lục Chính Biên Đệ Nhị Kỷ (1860), sau khi chúa Po Phaok The thoại vị và trở thành viên quan triều Nguyễn, nhóm Lê Văn Khôi ở miền Nam bắt tay với Po Phaok The và một số quý tộc cũng như lãnh đạo tôn giáo Islam Chăm như Lá Buôn Vương, Thầy Điên. Lúc đó triều Nguyễn đang đánh Lê Văn Khôi ở miền Nam, và quân Nguyễn ở lại Ninh Thuận, Bình Thuận bị phiến quân Chăm và các bộ lạc miền núi tấn công mà chưa kịp đối phó. Có một số quý tộc thì lại theo vua Minh Mạng và không tham gia phiến quân, cộng đồng Chăm và các bộ lạc miền núi bị chia rẻ giữa hai phe: phe Lê Văn Khôi (phe chúa Chăm cũ) và phe vua Minh Mạng. Khi vua Minh Mang đưa quân tiêu diệt phiến quân Chăm và các bộc lạc miền núi, Thị Khăn Oa (Nai Khan Wa), công nữ Chăm hợp tác với vua Minh Mạng kêu gọi tất phiến quân còn lại đầu hàng, trở về phía triều đình. Công nữ đã thuyết phục thành công. Vua Minh Mạng đồng ý duy trì hoàng gia Chăm (gia đình chúa Chăm). Các hoàng tử Chăm đời đời nhận chức Tri huyện Huyện Hòa Đa Thổ (tức Quận Phan Lý Chàm thời chính quyền Sài Gòn) dưới triều Nguyễn. Theo các bộ sắc phong mà các hoàng tử Chăm được vua Nguyễn các đời gửi (bản chữ Hán), mối quan hệ giữa các ông tri huyện huyện Hòa Đa Thổ và chính quyền Huế diễn ra tốt đẹp đến tận năm 1945.
Năm 1945, Hoàng tử Dụng Gạch (em trai công nữ Nguyễn Thị Thềm) đang là chức hương bộ và được gọi là Bộ Gạch, làm việc tại palei Kalon tức ấp Trinh Hòa (nay là xã Phan Sơn, Phan Lâm, Huyện Bắc Bình và Khu Bảo tồn Thiên nhiên Kalon Sông Mao) nơi mà Bà Nai Khan Wa cùng các bộ lạc miền núi khai hoang. Hoàng tử Dụng Gạch đã hưởng ứng lời kêu gọi cách mạng tháng Tám, bảo cho bà con Chăm và các dân tộc miền núi theo cách mạng. Sau cách mạng thành công, Hoàng tử Dụng Gạch giữ chức Phó chủ tịch Ủy ban Hành chính Lâm thời Huyện Hòa Đa phụ trách miền núi.
Lịch sử miền đất Tây Nguyên ngày nay sau khi tách khỏi lịch sử Chăm Pa vào năm 1471 còn chưa được các học giả quan tâm nghiên cứu. Mối quan hệ lịch sử giữa Chăm Pa (trước thời Lê), Nam Bàn (thời Lê) và hai nước Thủy Xá, Hóa Xá (thời Nguyễn) còn chưa được chứng minh. Tuy nhiên theo
[Cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) thì vua Lê Thánh Tông phong cho dòng dõi chúa Chăm Pa làm Nam Bàn quốc vương và đất đai Nam Bàn chính là đất phụ thuộc Chăm Pa xưa (trước thời Lê) và vào thời Nguyễn đấy chính là đất của hai nước Thủy Xá và Hỏa Xá (tức Tây Nguyên ngày nay). Sau khi Chăm Pa bị sáp nhập hoàn toàn vào Việt Nam thì hai nước Thủy Xá và Hỏa Xá tức miền đất [70] [Tây Nguyên](/wiki/T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn)ngày nay vẫn giữ được độc lập nhưng trở thành phiên thuộc của [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) cho đến thời Pháp thuộc [[71]](#cite_note-71) . Còn một số Bon, Palei phía Nam Lâm Đồng thì triều Nguyễn đặt Phủ Di Dinh Thổ (tức Phủ Di Linh Thượng), đưa viên quan Chăm cai trị cho đến năm 1945 nên mối quan hệ giữa hoàng gia Chăm và các bộ lạc miền núi rất mật thiết như hoàng tử Dụng Gạch được các bộ lạc miền núi tín tưởng. [[72]](#cite_note-72)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=23)] [^](#cite_ref-1) [Việt Nam Sử lược](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/vnsl/index.html)của [Trần Trọng Kim](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim)- Bản điện tử **Vickery, "Champa Revised," tr.4.** [^](#cite_ref-2) **Lê Thành Khôi,** [^](#cite_ref-lethanhkhoi103_3-0) *Histoire du Vietnam*, tr.103. **Lê Thành Khôi,** [^](#cite_ref-4) *Histoire du Vietnam*, tr.105. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-5) *My Son Relics*, tr.181. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-6) *Champa*, tr.31. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-7) *Champa*, tr.38-39; Ngô Vǎn Doanh, *My Son Relics*, tr.55 trở đi. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-8) *My Son Relics*, tr.56 trở đi. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-9) *My Son Relics*, tr.60 trở đi. **Ngô Văn Doanh,** [^](#cite_ref-10) *My Son Relics*, tr.62 trở đi.; Lê Thành Khôi, *Histoire du Vietnam*, tr.107-108. Toàn thư (bản tiếng Việt NXH KHXH 1998 tr.187) tập I. **Ngô Vǎn Doanh, My Son Relics, tr.63.** [^](#cite_ref-11) **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-12) *My Son Relics*, tr.66. **Jean Boisselier,** [^](#cite_ref-13) *La statuaire du Champa*, tr.87. **Lê Thành Khôi,** [^](#cite_ref-14) *Histoire du Vietnam*, tr.109. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-15) *Champa*, tr.49. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-16) *My Son Relics*, tr.66 trở đi; tr.183 trở đi. Bản dịch tiếng Anh ở trang 197 trở đi. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-17) *My Son Relics*, tr.210. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-18) *My Son Relics*, tr.72. **Jean Boisselier,** [^](#cite_ref-19) *La statuaire du Champa*, tr.90 trở đi. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-20) *My Son Relics*, tr.72 trở đi., tr.184. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-21) *Champa*, tr.32; Ngô Vǎn Doanh, *My Son Relics*, tr.71 trở đi. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-22) *My Son Relics*, tr.73. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-23) *My Son Relics*, tr.75. **Lê Thành Khôi,** [^](#cite_ref-24) *Histoire du Vietnam*, tr.122, 141. **Toàn thư, bản NXB KHXH 1998 theo mộc bản Chính Hòa, tr. 222, tập I.** [^](#cite_ref-25) **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-26) *Champa*, tr.34; Ngô Vǎn Doanh, *My Son Relics*, tr.75-76. **Mộc bản Chính Hòa, tr. 265-266. tập I** [^](#cite_ref-27) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 267. tập I.** [^](#cite_ref-28) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 274. tập I.** [^](#cite_ref-29) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 274-275. tập I.** [^](#cite_ref-30) **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-31) *My Son Relics*, tr.77; Lê Thành Khôi, *Histoire du Vietnam*, tr.163 trở đi. **Jean Boisselier,** [^](#cite_ref-32) *La statuaire du Champa*, tr.312. **Mộc bản Chính Hòa, tr. 278, tập I.** [^](#cite_ref-33) **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-34) *My Son Relics*, tr.78, 188; Ngô Vǎn Doanh, *Champa*, tr.33. Bản tiếng Anh của bia Mỹ Sơn ca ngợi thắng lợi của nhà vua ở trang 218 trở đi. **Mộc bản Chính Hòa, tr. 306 và tr.309. tập I.** [^](#cite_ref-35) **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-36) *Champa*, tr.35; Ngô Vǎn Doanh, *My Son Relics*, tr.84. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-37) *My Son Relics*, tr.87. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-38) *My Son Relics*, tr.89 và tr. 188; Ngô Vǎn Doanh, *Champa*, tr.36. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-39) *My Son Relics*, tr.89 trở đi., tr.189. **Ngô Vǎn Doanh,** [^](#cite_ref-40) *Champa*, tr.36. **Lê Thành Khôi,** [^](#cite_ref-41) *Histoire du Vietnam*, tr.184. **Toàn thư bản NXB KHXH 1998 từ mộc bản Chính Hòa, tr.91.** [^](#cite_ref-42) **Lê Thành Khôi,** [^](#cite_ref-43) *Histoire du Vietnam*, tr.193-194. **Mộc bản Chính Hòa, tr. 154, tr. 164-165 tập II.** [^](#cite_ref-44) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 177-178 tập II.** [^](#cite_ref-45)
- ^
**a** [Mộc bản Chính Hòa, tr. 178 tập II.](#cite_ref-mb_46-1) **ă** **Mộc bản Chính Hòa, tr. 180 tập II.** [^](#cite_ref-47) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 182, tập II.** [^](#cite_ref-48) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 193, tập II.** [^](#cite_ref-49) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 201, tập II.** [^](#cite_ref-50)
- ^
**a** [Mộc bản Chính Hòa, tr. 202, tập II.](#cite_ref-chinhhoa202_51-1) **ă** **Mộc bản Chính Hòa, tr. 206, tập II.** [^](#cite_ref-52) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 219, tập II.** [^](#cite_ref-53) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 356-357, tập II.** [^](#cite_ref-54)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Lê Thành Khôi,](#cite_ref-lethanhkhoi243_55-5) **d** *Histoire du Vietnam*, tr.243. **Mộc bản Chính Hòa, tr. 445-446, tập II.** [^](#cite_ref-56)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [. Mộc bản Chính Hòa, tr. 448, tập II.](#cite_ref-chinhhoa448_57-4) **c** **Cương Mục Chính Biên, quyển 22 tờ 3, chú lại của bản Toàn thư tiếng Việt NXB KHXH 1998 từ mộc bản Chính Hòa tr. 448, tập II.** [^](#cite_ref-58) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 449, tập II.** [^](#cite_ref-59) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 450, tr. 452, tập II.** [^](#cite_ref-60) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 452, tập II.** [^](#cite_ref-61) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 450, tập II.** [^](#cite_ref-62) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 450, tập II. Chú thích về Hoa Anh của Cương Mục dẫn lại theo chú của bản Toàn thư tiếng Việt NXB KHXH 1998 từ mộc bản Chính Hòa tr. 450, tập II.** [^](#cite_ref-63) **Mộc bản Chính Hòa, tr. 450, tập II. Chú thích về Nam Bàn của Cương Mục dẫn lại theo chú của bản Toàn thư tiếng Việt NXB KHXH 1998 từ mộc bản Chính Hòa tr. 450, tập II.** [^](#cite_ref-64) **Manguin, "The Introduction of Islam into Campa", tr.12.** [^](#cite_ref-65)
- ^
**a** **ă** [Nhóm Nhân văn Trẻ, Hỏi đáp Lịch sử Việt nam, tr. 188, tập 3, NXB Trẻ, 2007.](#cite_ref-nhanvantre188_66-2) **â**
- ^
**a** **ă** [Nhóm Nhân văn Trẻ, Hỏi đáp Lịch sử Việt nam, tr. 189, tập 3, NXB Trẻ, 2007.](#cite_ref-nv_67-2) **â** **Tiền biên, quyển 8, tr. 14a dẫn theo Danny.** [^](#cite_ref-68) **Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Đại Nam Thực lục Chính Biên, Đệ nhất kỷ, bản dịch của Viện Sử học, tái bản lần 1, NXB Giáo dục, 2007, tr. 306** [^](#cite_ref-69) **Khâm Định Việt Sử Thông giám Cương Mục, bản tiếng Việt, NXB Giáo dục, 1998, tr. 524.** [^](#cite_ref-70) **Sách Quốc Triều Chính Biên Toát Yếu, bản tiếng Việt do Quốc Sử Quán dịch - NXB Nghiên cứu Sử Địa Việt nam 1972, tr. 128, 142, 148, 184 còn ghi lại các lần hai nước Thủy Xá và Hỏa Xá nộp cống cho nhà Nguyễn. Sách cũng cho biết việc nộp cống này được bắt đầu từ trước khi cải thổ quy lưu tức năm 1829, Sdd tr. 76. Sau cải thổ quy lưu, năm 1841, Sdd tr. 128, cả hai nước đều xin làm phiên thuộc.** [^](#cite_ref-71) **Lần cuối cùng sách Quốc Triều Chính Biên Toát Yếu đề cập đến việc hai nước Thủy Xá và Hỏa Xá nộp cống cho nhà Nguyễn là năm 1869. Quốc Triều Chính Biên Toát Yếu, bản tiếng Việt NXB Nghiên cứu Sử Địa Việt nam 1972, tr. 187.** [^](#cite_ref-72)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa&action=edit§ion=24)] [Vương quốc Chăm pa](/wiki/Ch%C4%83m_Pa) [Lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Người Chăm](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ch%C4%83m) [Chế Bồng Nga](/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) [Huyền Trân Công chúa](/wiki/Huy%E1%BB%81n_Tr%C3%A2n) [Trần Khát Chân](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%C3%A1t_Ch%C3%A2n) [Tôn giáo của người Chăm](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ch%C4%83m) [Thành Đồ Bàn](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) [Sự suy vong của Vương quốc Chăm Pa](/wiki/S%E1%BB%B1_suy_vong_c%E1%BB%A7a_V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ch%C4%83m_Pa) [Niên biểu quan hệ Đại Việt-Chăm Pa](/wiki/Ni%C3%AAn_bi%E1%BB%83u_quan_h%E1%BB%87_%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t-Ch%C4%83m_Pa)

X-Cache: cp1066 hit (2), cp1055 frontend miss (0)


markdown:
# Sân bay quốc tế El Arish
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [31°04′24″B 033°50′9″Đ / 31,07333°B 33,83583°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_El_Arish¶ms=31_04_24_N_033_50_09_E_type:airport_region:EG)
|Sân bay quốc tế El Arish|
|مطار العريش الدولي|
|
|
HEAR
|Vị trí|
|Thành phố||
|[m](/wiki/M%C3%A9t)(121 [ft](/wiki/Foot)) **Sân bay quốc tế El Arish** ( [tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp): مطار العريش الدولي) ( [IATA](/wiki/M%C3%A3_s%C3%A2n_bay_IATA): **AAC**, [ICAO](/wiki/M%C3%A3_s%C3%A2n_bay_ICAO): **HEAR**) là một [sân bay](/wiki/S%C3%A2n_bay) gần [El Arish](/w/index.php?title=El_Arish&action=edit&redlink=1), [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp). Sân bay này là nơi hoạt động chính của hãng [Palestinian Airlines](/wiki/Palestinian_Airlines) và là sân bay gần [Dải Gaza](/wiki/D%E1%BA%A3i_Gaza) nhất. Hãng này đã chuyển qua sân bay này sau khi [Sân bay quốc tế Yasser Arafat](/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Yasser_Arafat) ngừng hoạt động do bị quân đội Israel phá hủy. Năm 2006, sân bay này đã phục vụ 15.166 lượt khách.
## Các hãng hàng không và các tuyến điểm[
[sửa](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_El_Arish&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_El_Arish&action=edit§ion=1)] [Palestinian Airlines](/wiki/Palestinian_Airlines)(Amman) [Royal Jordanian](/wiki/Royal_Jordanian)(Amman)

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1053 frontend miss (0)