markdown:
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
**TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
**
--- oOo ---
BÀI GIẢNG MÔN HỌC
**THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
**
ENVIRONMENTAL HYDROLOGY
Biên soạn:
LÊ ANH TUẤN, PhD.
Cần Thơ, 2008
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
**LỜI MỞ ĐẦU VÀ GIỚI THIỆU
**
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU VÀ GIỚI THIỆU........................................................................................ ii
MỤC LỤC .......................................................................................................................... ii
Danh sách hình................................................................................................................... iv
Danh sách bảng ................................................................................................................... v
Chương 1.
NHẬP MÔN – THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG............................................ 7
1.1
Đặc trưng của môi trường nước .............................................................................. 7
1.1.1
Định nghĩa và tính chất của nước .................................................................. 7
1.1.2
Môi trường nước............................................................................................ 8
1.1.3
Vai trò của nước trong cuộc sống.................................................................. 8
1.2
Giới thiệu môn học Thủy văn môi trường .............................................................. 9
1.3
Đặc điểm của hiện tượng thủy văn ....................................................................... 10
1.4
Phương pháp nghiên cứu ...................................................................................... 11
1.5
Lịch sử môn học.................................................................................................... 13
1.6
Mạng lưới khí tượng thủy văn ở Việt Nam .......................................................... 14
Chương 2.
TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI................................................ 15
1.1
Các thể chứa nước trên trái đất ............................................................................. 15
1.1.1
Nước trong khí quyển .................................................................................. 15
1.1.2
Nước trong thủy quyển ................................................................................ 15
1.1.3
Nước trong địa quyển .................................................................................. 15
1.1.4
Nước trong sinh quyển ................................................................................ 15
1.2
Chu trình thủy văn ................................................................................................ 16
1.2.1
Chu trình thủy văn ....................................................................................... 16
1.2.2
Minh họa chu trình thủy văn........................................................................ 16
1.3
Phân phối nước trên trái đất.................................................................................. 17
1.3.1
Các số liệu về lượng nước trên trái đất........................................................ 17
1.3.2
Nhận xét sự phân phối nước trong thiên nhiên............................................ 19
1.3.3
Vấn đề sử dụng nguồn nước ........................................................................ 20
1.4
Bảo vệ môi trường nước ....................................................................................... 21
Chương 3.
CÁC YẾU TỐ KHÍ HẬU ẢNH HƯỞNG ĐẾN DÒNG CHẢY.............. 23
3.1
Mưa ....................................................................................................................... 23
3.1.1
Sự giáng thủy và mưa .................................................................................. 23
3.1.2
Sự hình thành mưa....................................................................................... 23
3.1.3
Tính toán lượng mưa bình quân .................................................................. 25
3.2
Ấm độ không khí .................................................................................................. 28
3.2.1
Các đặc trưng của ẩm độ không khí ............................................................ 28
3.2.2 Sự thay đổi độ ẩm không khí theo thời gian ........................................................ 30
3.3
Bốc hơi.................................................................................................................. 30
3.3.1 Định nghĩa............................................................................................................ 30
3.3.3 Chế độ bốc hơi và nhân tố ảnh hưởng đến bốc hơi.............................................. 31
3.4 Gió, bão....................................................................................................................... 32
3.4.1 Sự hình thành gió ................................................................................................. 32
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn
ii
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ
**----------------------------------------------------------------------------------------------------------3.4.2 Các đặc trưng của gió .......................................................................................... 32
**
3.4.3 Các loại gió .......................................................................................................... 35
3.4.4 Dông..................................................................................................................... 37
3.3.5 Bão tố ................................................................................................................... 38
Chương 4.
LƯU VỰC SÔNG VÀ PHƯƠNG TRÌNH CÂN BẰNG NƯỚC ............ 44
4.1
Hệ thống sông ngòi ............................................................................................... 44
4.2
Lưu vực sông và các đặc trưng của sông .............................................................. 46
4.2.1
Lưu vực sông ............................................................................................... 46
4.2.2
Sự hình thành dòng chảy sông ngòi............................................................. 47
4.2.3
Các đặc trưng hình học của lưu vực ............................................................ 48
4.2.3.1 Diện tích lưu vực....................................................................................... 48
4.2.3.2 Chiều dài sông chính và chiều dài lưu vực ............................................... 48
4.2.3.3 Chiều rộng bình quân lưu vực................................................................... 49
4.2.3.4 Hệ số hình dạng lưu vực ........................................................................... 49
4.2.3.5 Độ cao bình quân lưu vực ......................................................................... 49
4.2.3.6 Độ dốc bình quân lưu vực J ...................................................................... 50
4.2.3.7 Mật độ lưới sông ....................................................................................... 50
4.2.4
Các đặc trưng biểu thị dòng chảy ................................................................ 51
4.2.4.1 Lưu lượng nước ........................................................................................ 51
4.2.4.2 Tổng lượng dòng chảy .............................................................................. 52
4.2.4.3 Độ sâu dòng chảy...................................................................................... 52
4.2.4.4 Module dòng chảy..................................................................................... 52
4.2.4.5 Hệ số dòng chảy........................................................................................ 52
4.3
Phương trình cân bằng nước ................................................................................. 53
4.3.1
Nguyên lý .................................................................................................... 53
4.3.2
Phương trình cân bằng nước thông dụng..................................................... 53
4.3.3
Phương trình cân bằng nước của lưu vực kín và hở trong thời đoạn bất kỳ 54
4.3.3.1 Lưu vực kín............................................................................................... 54
4.3.3.2 Lưu vực hở................................................................................................ 54
4.3.4
Phương trình cân bằng nước trong nhiều năm............................................. 54
4.4
Các hoạt động của con người ảnh hưởng đến cân bằng nước khu vực................. 55
Chương 5.
THỦY TRIỀU VÀ SỰ XÂM NHẬP MẶN VÙNG CỬA SÔNG........... 57
5.1 Khái niệm về vùng cửa sông....................................................................................... 57
5.1.1
Vùng ven biển ngoài cửa sông..................................................................... 57
5.1.2
Vùng cửa sông ............................................................................................. 57
5.1.3
Vùng trên cửa sông...................................................................................... 57
5.2
Thuỷ triều.............................................................................................................. 58
5.2.1
Định nghĩa thuỷ triều................................................................................... 58
5.2.2
Phân loại thuỷ triều...................................................................................... 59
5.2.2.1 Bán nhật triều đều ..................................................................................... 59
5.2.2.2 Bán nhật triều không đều .......................................................................... 59
5.2.2.3 Nhật triều đều............................................................................................ 60
5.2.2.4 Nhật triều không đều................................................................................. 60
5.2.3
Nguyên nhân gây ra thuỷ triều .................................................................... 62
5.3 Đặc tính thủy văn vùng cửa sông có thủy triều .......................................................... 63
5.3.1
Hiện tượng thuỷ triều ở cửa sông ................................................................ 63
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn
iii
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ
----------------------------------------------------------------------------------------------------------5.3.2
Sự thay đổi mực nước cửa sông chịu ảnh hưởng triều ................................ 64
5.4 Sự xâm nhập mặn vào cửa sông.................................................................................. 64
5.4.1
Hiện tượng xâm nhập mặn........................................................................... 64
5.4.2
Môi trường nước vùng cửa sông.................................................................. 66
Chương 6.
CHẾ ĐỘ THỦY VĂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG....... 67
6.1
Giới thiệu .............................................................................................................. 67
6.2
Hệ thống Mekong ................................................................................................. 67
6.3
Điều kiện tự nhiên vùng ĐBSCL.......................................................................... 70
6.4
Đặc điểm khí hậu vùng ĐBSCL ........................................................................... 73
6.5
Đặc điểm chế độ thủy văn vùng ĐBSCL.............................................................. 76
6.5.1
Mạng lưới sông và kênh .............................................................................. 76
6.5.2
Đặc điểm chế độ thủy văn ........................................................................... 78
6.5.3
Phân phối dòng chảy.................................................................................... 80
6.5.4
Nước ngầm vùng ĐBSCL............................................................................ 82
6.5.5
Bùn cát trong sông Cửu Long...................................................................... 83
6.6
Thủy triều và sự truyền triều vào sông Cửu Long ................................................ 84
6.6.1
Thủy triều vùng ven biển ĐBSCL ............................................................... 84
6.6.2
Sự truyền triều vào sông Cửu Long và bán đảo Cà Mau............................. 84
**Danh sách hình
**
Hình 1.1 Quan hệ môn học với các chuyên ngành ........................................................... 10
Hình 1.2 Minh họa các quan hệ hình thành dòng chảy..................................................... 11
Hình 1.3 Các phương pháp nghiên cứu thủy văn............................................................. 12
Hình 1.4 Mạng thông tin khí tượng .................................................................................. 14
Hình 2.1 Minh họa chu trình thủy văn trên trái đất .......................................................... 16
Hình 2.2 Sơ đồ hệ thống của chu trình thủy văn.............................................................. 17
Hình 2.3 Minh họa chiều dày lớp nước trong chu trình thủy văn..................................... 18
Hình 2.4 Đặc trưng phân phối chính về lượng nước ở dạng tĩnh và động trên trái đất. .. 18
Hình 2.5 Sơ đồ Hệ thống nguồn nước trong Qui hoạch nguồn nước .............................. 21
Hình 2.6. Minh họa quan hệ 3E ........................................................................................ 22
Hình 2.7 Minh họa sự tương quan việc quản lý nước với các yếu tố khác nhau.............. 22
liên quan đến môi trường, Klemes (1973). ....................................................................... 22
Hình 3.1 Mưa địa hình .................................................................................................... 23
Hình 3.2 Mưa đối lưu...................................................................................................... 24
Hình 3.4 Sự thay đổi lượng mưa bình quân tháng các trạm ............................................. 25
Hình 3.5 Ví dụ tính lượng mưa bình quân với 3 phương pháp khác nhau ....................... 27
Hình 3.6 Các loại nhiệt kế ẩm kế đặt trong trạm đo khí tượng......................................... 29
Hình 3.7 Thùng đo bốc hơi loại A .................................................................................... 30
Hình 3.8 Thay đổi lượng bốc hơi trung bình tháng (mm) tại Cần Thơ và Sóc Trăng ..... 31
Hình 3.9 Nguyên nhân sinh ra gió .................................................................................... 32
Hình 3.10 Hướng gió quy ước theo độ ............................................................................ 32
Hình 3.11 Hướng gió ........................................................................................................ 33
Hình 3.12 Đo tốc độ và hướng gió.................................................................................... 33
Hình 3.13 Gió hành tinh................................................................................................... 35
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn
iv
...................10 Hình dạng đường nêm mặn vùng tiếp giáp dòng triều và dòng sông ...........10 Xác định độ cao bình quân lưu vực bằng đường đồng mức ............... Raudkivi................................. 46 Hình 4...........................................................1 Lưu vực sông Mekong .... 82 Danh sách bảng Bảng 2...................... 49 Hình 4.....10 Mực nước đỉnh lũ nhiều năm qua Tân Châu và Châu Đốc.............................1: Phân phối nước trên trái đất (theo A............... 66 Hình 6.....Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Hình 3.8 Lực hút tương hỗ của mặt trăng và mặt trời tạo nên sự thay đổimực nước triều62 Hình 5....11 Phân bố vận tốc theo chiều sâu dòng sông chịu ảnh hưởng thủy triều ..... 45 Hình 4.........................1 Bảng cấp gió (Beaufort Scale)............................ 59 Hình 5...........2 Diễn biến một con triều trong một ngày ................3 Diễn biến thay đổi mực nước triều tháng (triều Biển Đông tháng 1/1982) ........................................................ 65 Hình 5... 65 Hình 5.... 56 Hình 4.14 Sự chênh lệch áp suất gây nên các luồng gió từ đất liền ra biển ....................9 Hiện tượng xâm nhập mặn từ biển vào lòng sông vùng cửa sông..............9 Phân bố dòng chảy kiệt tính toán theo mô hình triều bán nhật..............3 Cân bằng nước (mm/năm) các đại dương ......4 Bán nhật triều đều .................. Lê Anh Tuấn v ................... 41 Hình 4................. 64 Hình 5......... Gió biển.................... 58 Hình 5. 36 Hình 3...........................................................................17 Gió địa hình (gió foehn)..................... 48 Hình 4. 45 Hình 4................. J.... 19 Bảng 2.......................... 60 Hình 5............1 Các dạng phân bố sông nhánh trong một lưu vực sông ......................16 Hướng gió về đêm ở một thung lũng dưới sườn núi........................ 61 Hình 5..........................................16 Quá trình đô thị hoá làm thay đổi lượng chảy tràn và thấm rút ........................1 Khu vực cửa sông .....................................12 Lưu tốc kế kiểu cá sắt . 61 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS...... 68 Hình 6.................................. 44 Hình 4............. 47 Hình 4................................................5 Bán nhật triều không đều .....12 Đo mưa...........................................................6 Nhật triều đều...... 56 Hình 5....4 Sự phân cấp các nhánh sông ..........................14 Minh họa các giá trị trong phương trình cân bằng nước thông dụng.......................................................9 Hình dạng của lưu vực ảnh hưởng đến khả năng tập trung nước lũ .............................. 40 Hình 3..........3 Hệ thống sông Mekong........................1 Thủy triều ở một số cảng chính ở Việt Nam ................. 19 Bảng 2.......................... 53 Hình 4...................................................... 50 Hình 4............... 36 Hình 3.................................................... 34 Bảng 5.......12 Nước ngầm ven biển và sự xâm nhập mặn vào tầng nước ngầm ...................... 59 Hình 5.............15 Hoạt động của con người làm ô nhiễm nước trong chu trình thuỷ văn ......20 Hình dạng và vị trí các loại mây khác nhau...... 51 Hình 4......................... 44 Hình 4.....................................................5 Lưu vực sông và khái niệm đường phân nước...................................7 Triều ở Biển Tây vùng ĐBSCL là dạng nhật triều không đều ... 37 Hình 3........................................................................................... 19 Bảng 3....................................... 80 Hình 6...............................................................6 Lưu vực sông với các đường đồng cao độ .............................15 Gió đất....... 51 Hình 4....................... 60 Hình 5.......................13 Tổng quát hóa phương trình cân bằng nước .................................................. 54 Hình 4...............11 Mật độ lưới sông cho biết sự phong phú của nguồn nước của lưu vực ......7 Định diện tích lưu vực bằng phương pháp phân ô vuông.........................................................................................................8 Cách xác định chiều dài sông và chiều dài lưu vực ...............................2 Phân phối lượng nước ngọt trên lục địa .............. 57 Hình 5...................2 Một dạng phân bố sông giữa hình cành cây và hình lông chim ................................ 1979)........ 35 Hình 3................. 48 Hình 4....
.9 So sánh lượng mưa trung bình tháng (mm) một số trạm vùng ĐBSCL..........3 Tỉ lệ sử dụng ruộng đất nông nghiệp của ĐBSCL ...... 83 Bảng 6......................7 So sánh tốc độ gió trung bình tháng (m/s) một số trạm vùng ĐBSCL......... 74 Bảng 6..........................13 Khoáng vi lượng trong nước sông Mekong....................... 70 Bảng 6..... 74 Bảng 6. 74 Bảng 6..15 Biên độ triều trên sông vào mùa lũ. Lê Anh Tuấn vi ....... 70 Bảng 6.................................. 73 Bảng 6.................................. 85 Bảng 6. 75 Bảng 6...............................................................4 So sánh nhiệt độ trung bình tháng (t °C) một số trạm vùng ĐBSCL ............5 So sánh bốc hơi trung bình (mm/tháng) một số trạm vùng ĐBSCL ........11 Một số đặc trưng mặt cắt những kênh chính vùng ĐBSCL ........................................14 Biên độ triều trên sông Cửu Long ...........................Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bảng 6........1 Lưu vực Mekong qua 4 quốc gia duyên hà .....................................2 Thống kê hiện trạng canh tác lúa toàn năm 1996 vùng ĐBSCL ....... 73 Bảng 6...................6 So sánh ẩm độü trung bình tháng (%) một số trạm vùng ĐBSCL ..... 85 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. 76 Bảng 6........................8 Tần suất xuất hiện thấp nhất đi qua trung và hạ lưu sông Mekong....... 78 Bảng 6....10 Lượng mưa gây úng ngập (mm) ở một số trạm vùng ĐBSCL........... 73 Bảng 6....
Nước tinh khiết có công thức cấu tạo gồm 2 nguyên tử hydro và một nguyên tử oxy. thực và động vật và vận hành của thiên nhiên.500 calori. không mùi.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chương 1. nước có khối lượng riêng là 1000 kg/m3. Nước chi phối nhiều hoạt động của con người." Khái niệm đơn giản về nước là như vậy. Dưới áp suất khí trời 1 atmosphere. Đặc tính này của nước đã cứu thoát sự sống khỏi bị khô héo nhanh chóng và giúp cho các nguồn nước không bị khô hạn. NHẬP MÔN – THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG 1. • Nước là một dung môi vạn năng Nước có thể hòa tan được rất nhiều chất. Trong cơ thể người và động vật. Nước có nhiệt độ cao hơn sẽ chìm xuống đáy giúp các thủy sinh vật tồn tại và lớp băng đá . -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.1 Định nghĩa và tính chất của nước Nước được xem như một tài nguyên quí giá và cần thiết cho sự sống. đặc biệt là các chất khoáng và chất khí cung cấp dinh dưỡng và giúp cho sự trao đổi chất trong cơ thể sinh vật. • Nước rất khó bay hơi Ở 20°C. • Nước có nhiệt dung rất lớn Nước có khả năng hấp thu rất nhiều nhiệt lượng khi nóng lên và đồng thời cũng tỏa ra nhiều nhiệt lượng khi lạnh đi. Lê Anh Tuấn 7 . loại bỏ một phần chất bẩn. giúp cho sự sống khỏi sự tiêu diệt ở mức chênh lệnh nhiệt độ quá lớn.1 Đặc trưng của môi trường nước 1. máu và dịch mô vận chuyển được đến các cơ quan nội tạng cũng nhờ khả năng mao dẫn của nước.trở thành chiếc áp giáp bảo vệ sự sống phía dưới nó. • Nước lại nở ra khi đông đặc Khi hạ nhiệt độ xuống thấp dưới 4°C thì thể tích nước lại tăng lên. muốn 1 lít nước bốc hơi phải tốn 539. nhưng đi sâu nghiên cứu. không vị. nước là một chất không màu. làm băng đá nổi lên mặt nước. nước từ dưới đất có thể thấm đến từng ngọn cây. ta thấy nước có nhiều tính chất kỳ diệu bảo đảm cho sự sống được tồn tại và phát triển. • Nước có sức căng mặt ngoài lớn Nhờ có sức căng mặt ngoài lớn nên nước có tính mao dẫn mạnh. • Nước có khả năng tự làm sạch Nước trong quá trình vận chuyển của nó khắp nơi trong thiên nhiên còn có khả năng tự làm sạch. Đến diểm đông đặc 0°C.có tính dẫn nhiệt rất kém . Theo định nghĩa thông thường: " Nước là một chất lỏng thông dụng.1. Khả năng này giúp cho nhiệt độ ban ngày trên trái đất ít nóng hơn và ban đêm đỡ lạnh đi. Hiện tượng naỳ có một ý nghĩa rất lớn trong việc duy trì sự sống trên trái đất. nước sôi ở 100°C và đông đặc ở 0°C. thể tích nước tăng lên khoảng 9 % so với bình thường. tạo điều kiện cho môi trưòng sinh thái được cải thiện. làm tiêu diệt các sinh vật sống trong nó.
Sự phong phú tài nguyên nước là tiền đề cho việc phát triển nông nghiệp. đất đai. cá có khoảng 80 % nước trong cơ thể. chất lượng và động thái. truyền mặn. • Nước chiếm thành phần chủ yếu trong cấu tạo cơ thể thực và động vật. • Số lượng là đặc trưng biểu thị mức độ phong phú của tài nguyên nước trên một lãnh thổ. lâm nghiệp. Nước đồng thời cũng là một tai ương cho loài người và các sinh vật khác.1. 1. Môi trường nước là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học tự nhiên. • Chất lượng nước bao gồm các đặc trưng về hàm lượng các chất hoà tan hoặc không hoà tan trong nước có lợi hoặc có hại theo tiêu chuẩn của đối tượng sử dụng. sự trao đổi nước giữa các khu vực chứa nước. sản xuất. công nghiệp. phân loại và đối phó với các diễn biến thời tiết. Chính các hoạt động tự nhiên này đã làm thay đổi đáng kể các tính chất khí hậu.70 % nước. môi trường tự nhiên và xã hội. Con người có khoảng 65 . Không có nước sự sống lập tức bị rối loạn. đặc biệt nước chiếm tới 95 % trong huyết tương. trong rong rêu và các loại thủy thực vật khác có 95 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1.75 % trọng lượng nước trong cơ thể. Nước được sử dụng trong sinh hoạt. dòng chảy. giao thông vận tải. giao thông vận tải. cây trên cạn có 50 . sinh sống và tương tác qua lại đều bị ảnh hưởng và phụ thuộc vào nước. sự vận chuyển và quy luật chuyển động của nước trong sông.… Tài nguyên nước trên trái đất được đánh giá bởi ba đặc trưng: lượng. kỹ thuật và cả kinh tế . thủy điện. diêm nghiệp. nước ngầm. thủy hải sản và phát triển cư dân. ngưng lại và tiêu diệt. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn 8 . Môi trường nước có thể bao quát trong một lưu vực rộng lớn hoặc chỉ chứa trong một giọt nước.xã hội.. thủy điện. ngư nghiệp. các thay đổi dòng chảy và các biến động môi trường để tổ chức xã hội.… Môi trường nước được hiểu là môi trường mà những cá thể tồn tại.1. nông nghiệp. Nước là nguồn sống cho tất cả mọi sinh giới và là một tài nguyên quan trọng của mỗi quốc gia. • Động thái của nước được đánh giá bởi sự thay đổi các đặc trưng dòng chảy theo thời gian.98 % là nước. Nước đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa nhiệt độ trên trái đất.. tìm hiểu. .2 Môi trường nước Nước bảm đảm việc duy trì sự sống và phát triển của các loài thực và động vật.3 Vai trò của nước trong cuộc sống Nước là yếu tố hàng đầu quyết định sự tồn tại và phát triển của sinh giới. Trái đất của chúng ta thường xuyên chịu sự tác động của sự chuyển hóa của dòng khí quyển và thủy quyển tạo nên. các quá trình trao đổi chất hoà tan. Con người đã chú tâm từ lâu ghi nhận. điều chỉnh cuộc sống và cải tạo điều kiện tự nhiên và phòng chống các thiên tai thảm họa có thể xảy ra.
tránh một phần thiên tai. điều cần phải có các dữ liệu diễn biến của tính chất khí tượng . thủy lợi. đều nằm dọc theo các vùng tập trung nước.thủy văn khu vực là một chương không thể thiếu trong lý luận thực tiễn. văn hóa xã hội. Môn học Thủy văn môi trường rất cần thiết cho nhiều ngành trong xã hội như nông nghiệp. ... công nghiệp. khí tượng .. giao thông vận tải..50. Vật lý (cơ học. Sự sống thường tập trung ở các nguồn nước. y tế.000 m3 nước. (hình 1.000 m3 nước và để có 1 tấn thịt trong chăn nuôi cần tốn 20. các trung tâm kinh tế. công nghiệp. giảm nhẹ các rủi ro trong cuộc sống sản xuất và cải tạo môi trường sinh sống. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. giải tích. kỹ thuật môi trường. hữu cơ)... 1 tấn gạo cần tiêu thụ 1.). Mục tiêu của môn học là giúp cho sinh viên hiểu rõ các diễn biến phức tạp của thiên nhiên nhằm phòng. v. chống. khoa học kỹ thuật.2 Giới thiệu môn học Thủy văn môi trường Thủy văn môi trường (Environmental hydrology) là môn học giới thiệu các tính chất. Trong các dự án phát triển.)..1). Hóa học (vô cơ. đại số. nông nghiệp. phần lớn các nền văn minh. ngư nghiệp.. bào vệ môi trường.. biến các vùng đất màu mỡ thành các vùng khô cằn. chiến tranh. hàng không..thủy văn khu vực..v.. • Lượng nước trên trái đất là một máy điều hòa nhiệt và làm cho cán cân sinh thái được cân bằng.500 m3 nước. bố trí dân cư . phương pháp tính cân bằng tài nguyên nước trong hệ thống phục vụ cho các hoạt động sản xuất xã hội. Lê Anh Tuấn 9 ..500 . quy hoạch phát triển.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------• Muốn có thực phẩm cho người và gia súc cần có nước: muốn có 1 tấn lúa mì.. Mặt khác. xung đột giữa các quốc gia và các vùng khu vực có thể do nguyên nhân tranh giành tài nguyên nước quí báu này. Do vậy. động vật học) và Tin học (xử lý dữ liệu. quản lý tài nguyên. . Môn học Thủy văn môi trường chuyên nghiên cứu các hiện tượng và quá trình vật lý diễn biến trên không trung và mặt đất. quản lý môi trường và tài nguyên thiên nhiên. đồ họa. đặc điểm nguồn nước. Sinh học (thực vật. dân cư. • Sự thay đổi cán cân phân phối nước hoặc sự phá hoại nguồn nước có thể làm tàn lụi các vùng trù phú. quang học. phần đánh giá đặc điểm môi trường. Môn học này được biên soạn cho sinh viên các ngành khoa học môi trường. cũng như ảnh hưởng qua lại của các hiện tượng này với nhau. các diễn biến liên quan đến môi trường nước. . kỹ thuật tài nguyên nước. nhiệt học. cần 300 .2. và tiên lượng các hiện tượng vật lý xảy ra trong khí quyển và dòng chảy sông ngòi. GIS.. môn học này lại là môn cơ sở cho các chuyên ngành khác như sinh thái. 1. giao thông vận tải. kiến trúc. Các kế hoạch phát triển sản xuất.000 . hình thành mở rộng đô thị. môn học sẽ có liên quan đến một loại các môn khoa học tự nhiên như Toán học (hình học. điều chỉnh cơ cấu nông thôn.). Trong những thập niên sắp tới.
. lớp phủ thực vật.QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN – KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG .TIN HỌC .V.2): 1. Dòng chảy là kết quả tương tác của 3 nhân tố chính (hình 1.. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. .3 Đặc điểm của hiện tượng thủy văn Hiện tượng thủy văn là một quá trình rất phức tạp liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau của tự nhiên. thổ nhưỡng.VẬT LÝ.ĐỊA LÝ - THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG (MÔN HỌC CƠ SỞ) CÁC CHUYÊN NGÀNH NÔNG NGHIỆP – SINH THÁI . mưa. xây dựng nhà máy công nghiệp. bốc hơi..QUY HOẠCH . tất cả tùy thuộc vào tính hình kinh tế .. vừa mang tính chu kỳ vừa mang tính ngẫu nhiên. địa hình. mang tính qui luật của khu vực. Lê Anh Tuấn 10 . Nhân tố khí tượng: như nhiệt độ.. 2.SINH HỌC . gió.THỦY LỢI . Con người cũng là một nhân tố ảnh hưởng đến 2 nhân tố khí tượng và nhân tố mặt đệm.. có thể mang tính qui luật hoặc qui luật không rõ ràng. Yếu tố này biến động lớn theo thời gian. của miền có điều khiện tương tự.1 Quan hệ môn học với các chuyên ngành 1. ..xã hội và các biến động của những quyết định chủ quan của con người.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------CÁC MÔN CƠ BẢN TOÁN HỌC . trồng hoặc phá rừng. địa chất. khai hoang mở rộng diện tích canh tác. Nhân tố con người: bao gồm tất cả các hoạt động do con người gây ra như xây dựng các công trình thủy lợi. Hình 1. Yếu tố này thay đổi chậm so với thời gian. .HÓA HỌC .. xảy ra. diễn biến và chấm dứt nhanh. áp suất không khí. .V. Nhân tố mặt đệm: như diện tích khu vực. Nhân tố này có thể thay đổi nhanh hoặc chậm. 3.
Các mô hình toán học hoặc vật lý để mô phỏng một hay nhiều hiện tượng thủy văn cũng có thể xây dựng từ phương pháp này.v. có 3 phương pháp chính trong nghiên cứu thủy văn học: (a) phương pháp phân tích nguyên nhân hình thành.. (b) phương pháp tổng hợp địa lý. NHIỆT ĐỘ + v. (BIẾN ĐỔI ??? !!! ) Hình 1. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.. (a) Phương pháp phân tích nguyên nhân hình thành Phương pháp này xem sự hình thành một hiện tượng thủy văn như là kết quả tác động của một loạt các nhân tố vật lý.v. các bảng tra cứu hoặc các đồ thị. (c) phương pháp thống kê xác suất. (BIẾN ĐỔI NHANH) NHÂN TỐ MẶT ĐỆM + DIỆN TÍCH LƯU VỰC + ĐỊA HÌNH .2 Minh họa các quan hệ hình thành dòng chảy 1. Dựa vào số liệu của trạm tham khảo ta có thể suy ra số liệu của trạm đang xét trong điều kiện chưa có hoặc không đủ số liệu. địa mạo..4 Phương pháp nghiên cứu Ba nhân tố hình thành dòng chảy như khí tượng. khí hậu. . bao gồm các nhân tố vật lý chính và nhân tố phụ cho nhân tố chính. do vậy các hiện tượng thủy văn đều mang cả 2 tính chất: tính ngẫu nhiên và tính tất định. phương trình toán học. Hiện nay. (BIẾN ĐỔI CHẬM) NHÂN TỐ CON NGƯỜI + CÔNG TRÌNH THỦY + CANH NÔNG + XD CÔNG NGHIỆP + v. Phương pháp này tìm các mối tương quan giữa các nhân tố và biểu thị chúng dưới dạng các biểu thức. mặt đệm và con người. (b) Phương pháp tổng hợp địa lý Phương pháp này có thể chia làm 3 phương pháp khác: • Phương pháp tương tự địa lý: Giả sử có 2 trạm thủy văn (một trạm đang xét và 1 trạm tham khảo)..) tương tự giống nhau thì ta có thể suy đoán là các điều kiện thủy văn của chúng cũng tương tự như nhau.ĐỊA MẠO + ĐẤT ĐAI + v. nếu 2 trạm này có những điều kiện địa lý tự nhiên (địa hình..v..Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- DÒNG CHẢY NHÂN TỐ KHÍ TƯỢNG + MƯA + BỐC HƠI + GIÓ.. Lê Anh Tuấn 11 .
còn các yếu tố địa lý tập hợp thành các tham số tổng hợp. (c) Phương pháp thống kê xác suất Phương pháp này xem đặc trưng thủy văn xuất hiện như một đại lượng ngẫu nhiên. Phương pháp này sự dụng nhiều trong tính toán các đặc trưng thủy văn cho các công trình thủy lợi. • Phương pháp tham số địa lý tổng hợp: Phương pháp này coi đại lượng thủy văn là hàm của nhiều yếu tố địa lý. Vì vậy. Lê Anh Tuấn 12 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------• Phương pháp nội suy địa lý: Phương pháp này các đặc trưng thủy văn có tính cách là đặc trưng địa lý nên có thể phân khu vực. xem sự xuất hiện một giá trị thủy văn nào đó có độ tin cậy và xác suất xuất hiện khác nhau. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU THỦY VĂN PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH NGUYÊN NHÂN HÌNH THÀNH + Quan hệ toán học + Mô hình toán + Mô hình vật lý PHƯƠNG PHÁP TỔNG HỢP ĐỊA LÝ + Phương pháp tương tự địa lý + Phương pháp nội suy địa lý + Phương pháp tham số địa lý tổng hợp PHƯƠNG PHÁP THỐNG KÊ XÁC SUẤT + Lý thuyết thống kê + Phân tích tần suất Hình 1.3 Các phương pháp nghiên cứu thủy văn -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. ta có thể áp dụng các lý thuyết xác suất và thống kê để tìm qui luật diễn biến của hiện tượng thủy văn. Các yếu tố chính được xem xét chi tiết riêng biệt. phân vùng thủy văn hoặc xây dựng các bản đồ đẳng trị của các đại lượng thủy văn.
Van Te Chow (1964) đã phân chia lịch sử ngành học Khí tượng . Giai đoạn kinh nghiệm (empiricism): từ 1900 .thủy văn. công cuộc mở mang bờ cõi.. Ấn Độ. lịch sử cũng đã chứng minh ông cha ta đã có những quan sát và phân tích các hiện tượng thời tiết và dòng chảy. Từ khi có hoạt động sản xuất nông nghiệp. các triều đình khác nhau đều lưu dụng các quan Hộ đê. Giai đoạn thực nghiệm (experimentation): từ 1700 .Thủy văn ở Châu Âu ra làm 8 giai đoạn sau: 1. các quan sát ghi chép về khí tượng . Giai đoạn lý thuyết hóa (theorization): từ 1950 . Các câu ca dao.587) đã mô tả các trạm đo mưa. Tuy nhiên. Giai đoạn suy đoán (speculation): trước năm 1400 2. thời tiết chính là các ghi chép. con người đã phải đối mặt với thiên nhiên. phát triển sản xuất. ghi chép và tiên đoán các diễn biến dòng chảy trên sông Nile từ giai đoạn 1800 trước Công nguyên. dòng chảy để phục vụ sản xuất và bảo vệ mùa màng. con người đã dần dần tích lũy được ít nhiều các kinh nghiệm. hầu hết các khu vực đều có mạng lưới đo đạc khí tượng thủy văn. Sự phát triển của xã hội loài người. Hy Lạp và một số quốc gia khác từ thế kỷ thứ IV . Tuy nhiên. con người càng lúc càng vươn xa hơn hơn nơi ở cố định ban đầu của mình và đã dần dần hình thành các bản ghi chép đầu tiên đặt nền móng cho ngành khoa học khí tượng thủy văn. Giai đoạn hiện đại hóa (modernization): từ 1800 . Các tài liệu khảo cổ khác cũng cho thấy. truyền miệng ban đầu của ngành khí tượng thủy văn của mỗi dân tộc. đánh giá và dự báo các diễn biến của thiên nhiên. từ trước thế kỷ thứ 20 chưa tìm thấy các tài liệu ghi chép về khí tượng và thủy văn.1900 6.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. khí hậu. Người cổ Ai Cập đã biết tầm quan trọng của việc đo đạc. hệ thống máy tính nhanh và mạnh. . hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn mới thực sự hình thành..1950 8. Ngành Khí tượng Nông nghiệp thế giới chính thức thành lập năm 1921. Đến thế kỷ thứ XV . và hơn nữa có thể dự đoán một phần các thay đổi thời tiết. các phương tiện vệ tinh. các dụng cụ đo theo dõi thời tiết tự động kỹ thuật số đã giúp con người ngày càng hoàn thiện hơn trong công tác theo dõi. câu hò.thủy văn đã tìm thấy ở Trung Quốc. khi người Pháp cai trị nước ta. Hệ thống đê điều ở miền Bắc có được phải từ các nghiên cứu về dòng chảy sông ngòi. Ngày nay. Thật sự đến thế kỷ XVII trở đi. hướng gió và tiến trình phỏng đoán mưa. trụ sở tại Rome (Ý). Trong thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20.1800 5. người ta đã có các dụng cụ đo thời tiết tuy còn thô sơ nhưng cũng đánh dấu một bước tiến quan trọng của lịch sử ngành. các dụng cụ chính xác hơn và các nghiên cứu có tính hệ thống đã thực sự hình thành khoa học về khí tượng .nay Tại Việt nam.V. Ai Cập. Giai đoạn đo ghi (measurement): từ 1600 . Ngô Quyền đã áp dụng qui luật thủy triều trên sông Bạch Đằng trong trận chiến thắng quân xâm lược Nam Hán. Tài liệu khí tượng được ghi nhận đầu tiên từ năm 1902. đánh dấu. Để phục vụ -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Các câu hát. 505 .1700 4. Tác phẩm Brihatsamhita của Varahamihira (Ấn Độ. tục ngữ về thiên nhiên. Giai đoạn suy luận hóa (rationalization): từ 1930 . theo dõi sự thay đổi thời tiết và các diễn biến dòng chảy. và từ 1010 đến nay.1930 7.5 Lịch sử môn học Từ thuở hoang sơ. ca dao về thời tiết đã có lâu đời. Lê Anh Tuấn 13 .1600 3.XVI. Giai đoạn quan sát (observation): từ 1400 . các qui luật của thiên nhiên.
5. hạn chế thiệt hại do thiên tai và các giải pháp khắc phục. phân tích và nghiên cứu khí tượng thủy văn của chúng ta là Tổng cục Khí tượng Thủy văn (Department of Meteorology and Hydrology). 6.WMO). Đài KTTV vùng Việt Bắc. trụ sở tại thành phố Đà Nẵng. Tổ chức Khí tượng Nông nghiệp thế giới được đặt trong Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp (Food and Agriculture Organization .FAO) dưới sự hợp tác chuyên môn của Tổ chức Khí tượng Thế giới (World Meteorological Organization . Đài KTTV vùng Trung du và Đồng bằng Bắc Bộ.6 Mạng lưới khí tượng thủy văn ở Việt Nam Ở Việt Nam. Hình 1. Đài KTTV vùng Tây nguyên. 4. 9. trụ sở tại thành phố Hồ Chí Minh. Đài KTTV vùng Bắc Trung Bộ. trụ sở tại thị xã Pleyku.kỹ thuật. cơ quan quản lý việc đo đạt.. Lê Anh Tuấn 14 .thủy văn. có nhiệm vụ theo dõi. Môn học khoa học về khí tượng thủy văn đã được hình thành từ lâu và được giảng dạy trong hầu hết các trường đào tạo chuyên ngành về khoa học . phân tích dữ liệu và dự báo diễn biến khí hậu. 2. Đài KTTV vùng Nam Bộ. Đài KTTV vùng Đông Bắc. các tỉnh thành và khu vực đều có các trạm đo đạc theo nhiều chỉ tiêu khác nhau. Đài KTTV vùng Tây Bắc. trao đổi số liệu ở nhiều nước và khu vực trên thế giới. tổ chức WMO đã có đại diện và các trạm quan trắc.. Mỗi vùng có một đài khí tượng có nhiệm vụ thông tin thời tiết. 7. Nước ta có 9 vùng khí tượng . 3. trụ sở tại thành phố Hải Phòng. phân bố như sau: 1. mực nước. đo dạt. trụ sở tại thành phố Vinh. trụ sở tại thị xã Sơn La. trụ sở tại Hà Nội.4. ========================================================== -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. 8. . Đài KTTV vùng Nam Trung Bộ. Hiện nay. trụ sở tại thành phố Nha Trang.4 Mạng thông tin khí tượng 1. Đài KTTV vùng Trung Trung Bộ. Tất cả các số liệu quan trắc và kết quả phân tích đều được lưu trữ. tính toán ngày càng hiện đại phục vụ cho sản xuất. Hệ thống ghi nhận số liệu và trao đổi có thể minh họa như hình 1. Các cán bộ khoa học khí tượng thủy văn cùng các phương tiện đo đạc. ổn định xã hội. trụ sở tại thành phố Việt Trì. Đến nay.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------sản xuất nông nghiệp hiệu quả.
1. Hành tinh chúng ta được gọi để chỉ trái đất và khoảng không gian dày chừng 80 .4 Nước trong sinh quyển Nước hiện diện trong cơ thể động vật và trong tế bào thực vật. nếu các khối bằng này tan ra sẽ làm mực nước biển dâng cao trên 60 m. ngoài ra nước còn hiện diện ở các sông suối. Đây là quyển tích nhiều nước nhất. sông ngòi.8 % diện tích địa cầu. Đại dương và biển cả chứa 1.000 km3 nước. ao hồ.. trong không khí và cả trong cơ thể sinh vật nữa. sông ngầm.000 km3. Lê Anh Tuấn 15 . 1. ao hồ. Mật độ hơi nước giảm dần theo chiều cao. khe suối. Lượng nước trong sinh quyển ước chừng 10.1 Các thể chứa nước trên trái đất Nhìn từ vũ trụ về trái đất. trong đó lượng nước trong đới trao đổi .v.từ mặt đất đến độ sâu 800 m . 1.5 triệu km2. 1. trong các liên kết lý hóa của khoáng đá và lượng ẩm trong các lớp thổ nhưỡng.200 km3.14. chiếm đến 70.1. nếu có sự biến động về lượng nước này trong cơ thể sẽ gây rối loạn trong sự trao đổi chất và đe dọa sự sống ngay. biển cả. dạng cứng tinh thể trong tuyết hay băng. diện tích biển và đại dương tăng thêm 1.1.2 Nước trong thủy quyển Thủy quyển bao gồm đại dương.1 Nước trong khí quyển Trong khí quyển.90 km bao quanh. ta có thể thấy nước hiện diện từ mọi phía. Khí quyển chứa khoảng 12. nước chứa trong các mạch ngầm.37 tỷ km3 nước trãi ra trên 360 km2 diện tích.1.3 km.000 km3. Lượng nước chứa trong địa quyển toàn bộ địa cầu có khoảng 64 triệu km3. bằng 1/41 lượng mưa rơi hằng năm xuống trái đất.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chương 2.3 Nước trong địa quyển Trong đất đá. trong đất đá. Đại dương và biển đã chiếm hết 2/3 diện tích bề mặt trái đất. Lượng này tuy rất ít so với toàn thể lượng nước trên trái đất nhưng rất quan trọng.000 . có chiều dày trung bình 2 . trong các ao hồ trên 230. nước còn hiện diện trong các khe hở của đá. v.. kể cả các khối băng đá bao phủ ở hai cực của địa cầu. Trong trái đất. trong các mạch nước ngầm. Nước trong sông suối có khoảng 1. TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI 1. đầm lầy. thể tích khối băng trong 2 cực ước chừng 26 triệu km3.1. thủy quyển. ao hồ ngầm. nước tồn tại ở 4 quyển: khí quyển. nước tồn tại ở dạng hơi trong sương mù hay các giọt lỏng li ti trong mây. địa quyển và sinh quyển.là khoảng 4 triệu km3 và lượng ẩm trong các lớp đất thổ nhưỡng ước chừng 80 ngàn km3. đầm lầy. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.
một phần thấm xuống đất thành dòng chảy ngầm rồi đổ ra sông biển. Hầu hết các loại nước đều tham gia vào vòng tuần hoàn.1 và 2. Chu trình thủy văn được minh họa ở hình 2.2 Chu trình thủy văn 1. Lê Anh Tuấn 16 . biển. 1. nước nằm trong các tầng sâu của trái đoất và nước ở trong các núi băng vĩnh cửu ở 2 cực.1 Chu trình thủy văn Nước trong tự nhiên không ngừng tuần hoàn do tác dụng của năng lượng mặt trời và trọng lực trái đất.2 Minh họa chu trình thủy văn Hình 2.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1. hơi nước ngưng tụ thành mưa rơi xuống mặt biển. Khi gặp lạnh. đại dương. Một phần nước mưa bốc hơi trở lại khí quyển.1 Minh họa chu trình thủy văn trên trái đất -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. nưóc từ trái đất bay vào khí quyển. chỉ trừ các loại nước ở trạng thái liên kết hóa học trong các tinh thể khoáng vật. Nước trên mặt biển.2. rồi từ hí quyển đổ vào đất lại tạo ra một chu trình khép kín.2. đại dương và mặt đất.2. trên mặt sông. hồ ở mặt đất và từ trong sinh vật được mặt trời đốt nóng. Cứ như thế. hình thành vòng tuần hoàn nước trong thiên nhiên. không ngừng bốc hơi và phát tán vào khí quyển. một phần khác chảy tràn trên mặt đất theo trọng lực rồi đổ ra sông. ta gọi đó là chu trình thủy văn (hydrological cycle). Hơi nước trong khí quyển tập trung thànhcác khối mây.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. bốc thoát hơi.3 là các số liệu cho sự phân nước trên trái đất.3 và 2.000 m và nếu đem chia đều cho mỗi đầu người hiện nay trên trái đất (trên 6 tỷ người) thì bình quân sẽ được xấp xỉ 30 triệu m3 nước/người. Các số liệu trên đây chỉ là các số liệu khái quát.3 Phân phối nước trên trái đất 1. … thay đổi làm khối lượng nước thay đổi.8 tỷ km3 nước. tính toán và suy diễn cho ta con số tổng lượng nước có trên hành tinh này ước chừng 1.3.2 và bảng 2. Hình 2.1. bức xạ.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------BỨC XẠ MẶT TRỜI KHÔNG KHÍ MƯA BỐC .1. trên lục địa và đại dương.1 Các số liệu về lượng nước trên trái đất Rất khó có kết quả chính xác về lượng nước có trên trái đất. số liệu về sự phân phối nước trên trái đất lúc nào cũng biến động do trái đất luôn luôn vận động làm các điều kiện khí hậu như nhiệt độ. Khối lượng nước này chiếm chừng 1 % khối lượng trái đất. gió. Các bảng 2. Lê Anh Tuấn 17 . Nếu đem rãi đều trên toàn bộ bề mặt địa cầu ta sẽ được một lớp nước dày vào khoảng 4. bảng 2.2 Sơ đồ hệ thống của chu trình thủy văn 1. nhưng qua nhiều kết quả khảo sát.4 .THOÁT HƠI MƯA ĐỌNG NƯỚC CHẢY Ở LỚP MẶT BIỂN THẤM CHỨA TRONG ĐẤT NƯỚC NGẦM MƯA LỚN CHẢY TRÀN MẶT SỰ CHẢY LẪN CHẢY NGẦM VÀ CHỨA TRONG SÔNG CHẢY TRONG SÔNG ĐẠI DƯƠNG ĐỊA QUYỂN Hình 2. Thật sự.4 cho thấy sự phân phối nước trên trái đất theo chiều dày lớp nước trong chu trình thủy văn.
2 x 103 km3/năm 38 x 103 km3/năm BIỂN và ĐẠI DƯƠNG V =1370 x 106 km3 T ≈ 2600 năm 71.3 Minh họa chiều dày lớp nước trong chu trình thủy văn KHÍ QUYỂN V = 14 x 103 km3 T = 10 ngày 1. T ≈ 12 ngày HỒ V=230x106km3.8 x 103 km3/năm 108 x 103 km3/năm 0.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 2. T ≈ 5-10 ngàn năm NƯỚC NGẦM TRAO ĐỔI V = 4 x106km3. T≈ 2-50 tuần SINH QUYỂN V = 10 km3.4 Đặc trưng phân phối chính về lượng nước ở dạng tĩnh và động trên trái đất. Lê Anh Tuấn 18 .1 x 103 km3/năm 454 x 103 km3/năm BĂNG ĐÁ V = 24 x 103 km3 T = 10. V là thể tích khối nước tính bằng km3 và T là thời gian tuần hoàn của nước. T ≈ 300 năm Hình 2. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. T ≈ vài tuần NƯỚC NGẦM V = 64x106km3.7 x 103 km3/năm ĐỊA QUYỂN V = 88. T≈ 10 năm ĐỘ ẨM TRONG ĐẤT V= 75x106km3.32 x 103 km3 SÔNG V= 230 km3.000 năm 416 x 103 km3/năm 1.
1979).0 125. Greenland và Canidian.93 4.3. 1994) Đại dương Đại Tây Dương Bắc Băng Dương Ấn Độ Dương Thái Bình Dương Diện tích (triệu km2) 107 12 75 167 Lượng mưa 780 240 1010 1210 Chảy tràn từ lục địa 200 230 70 60 Bốc hơi 1040 120 1380 1140 Trao đổi với các đại dương khác .458.008 0.1: Phân phối nước trên trái đất (theo A.3 686 20780 139 4225 48 1465 547 16555 Bắc Mỹ 20.0 726 32690 293 13190 76 3410 433 19500 Châu Phi 30.322.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bảng 2.4 500 10960 198 4350 46 1020 300 6610 TỔNG SỐ * 132.0008 0.2 Phân phối lượng nước ngọt trên lục địa (theo Livovich.001 0. J. 2.0 105.39 (0.2 Nhận xét sự phân phối nước trong thiên nhiên 1.3 Cân bằng nước (mm/năm) các đại dương (theo K.27) 1.0 10.8 1648 29355 583 10380 210 3740 1065 18975 Châu Úc 8.0001 # 100 Bảng 2. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.7 670 13910 287 5960 84 1740 383 7950 Nam Mỹ 17.000. Subgramanya.0 (4.7 736 6405 226 1965 54 465 510 4440 Liên Xô (cũ) 22.0 1. Lượng nước trên trái đất tập trung chủ yếu ở đại dương và biển cả. Bảng 2.000. Lê Anh Tuấn 19 .0 64.3 834 110305 294 38830 90 11885 540 71468 Lục địa * Tổng phần đất trong bảng này không kể phần đất của Quần đảo Antarctica.652.60 350 . Đa số lượng là nước mặn không sử dụng cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp và công nghiệp được.0) 24.370. 1973) Diện tích Lượng mưa Chảy tràn Bốc hơi Triệu Tổng số Chảy ngầm km2 mm km3 mm km3 mm km3 mm km3 Châu Âu 9.000. Nước mặn có thể gây nghộ độc muối cho cơ thêí sinh vật và gây ăn mòn các thiết bị kim loại trong công nghiệp. Raudkivi.2 1. TT 1 2 3 4 5 6 7 8 9 NƠI CHỨA NƯỚC THỂ TÍCH (Triệu m3) 1.2 Biển và đại dương Nước ngầm (Lượng nước đến 800 m) Băng hà Hồ nước ngọt Hồ nước mặn Hơi ẩm trong đất Hơi ẩm trong khí quyển Sinh vật Nước sông TỔNG CỘNG DIỆN TÍCH (Triệu km2) 360 129 16 510 TỈ LỆ (%) 93.300 130 1.8 734 7165 319 3110 109 1065 415 4055 Châu Á 45.0 75.005 0.0 14.65 0. chiếm đến 94% tổng lượng nước trên trái đất.009 0.
. Ô nhiễm nguồn nước thường là ô nhiễm nước sông. không đủ cho cả nhân loại sử dụng trong sinh hoạt và sản xuất công nông nghiệp. vùng Trung Đông. Vận chuyển các khối băng hà về dùng. Con người và các loài thực và động vật khác tập trung chủ yếu ở khu vực sông ngòi nhưng lượng nước sông chỉ chiếm 0. hạn hán kéo dài. Đức. Khai thác các nguồn nước ngầm.3 Vấn đề sử dụng nguồn nước Con người chỉ mới khai thác được 0. thực hiện các kênh đào khổng lồ đưa nước vào hoang mạc... cải tạo các đầm lầy. Tùy vào vấn đề cần giải quyết. Lọc..Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------3. Các nhà khoa học . vị trí thiên nhiên khắc nghiệt nên chi phí khai thác rất lớn. 1. chiếm trên 1. các nhà thủy học thường phải có một tập hợp các dữ liệu khu vực khảo sát. độ ẩm. Mỗi ngày trên thế giới cũng có hàng trăm người chết vì những nguyên nhân liên quan đến nước như đói. Nhật. Lượng nước mưa phân phối trên trái đất không đều và không hợp lý. tuy nhiên do xa nơi ở của loài người. . Lịch sử thế giới cũng đã ghi nhận có các cuộc xung đột giữa một số nước cũng như lãnh thổ vì muốn tranh giành nguồn nước. bổ sung nhu cầu nước cho loài người. Singapore.v. cải tạo thế giới. v. khử nước biển thành nước ngọt. 4. gồm: • • • • • • • Các ghi nhận về thời tiết: nhiệt độ. Một số phương án táo bạo được đề xuất nhằm mục tiêu phân phối nguồn nước hợp lý như: • • • • Làm thủy lợi. Các công việc trên phục vụ cho kinh tế xã hội loài người và một lần nữa khẳng định vai trò của con người trong việc chinh phục thiên nhiên. 5.017 % lượng nước có trên địa cầu. Lê Anh Tuấn 20 . Châu Úc và cả ở các quốc gia phát triển như Mỹ.6 % tổng lượng nước trên trái đất. xây dựng các hồ chứa. Lượng nước ngọt ở trong lòng đất và băng hà ở 2 cực là lượng nước ngọt khá tinh khiết. hiện nay có trên 50 quốc gia trên thế giới đang lâm vào cảnh thiếu nước. vùng Trung Á. Nguồn nước cần được hiểu như một nguồn tài nguyên quí giá cần phải được bảo vệ và khai thác hợp lý. khát. có nơi mưa quá nhiều gây lũ lụt.. Theo số liệu báo động của Liên hiệp quốc. Pháp. ..0001 % tổng lượng nước.3. dịch bệnh. . có nơi khô kiệt. Tùy theo vị trí địa lý và biến động thời tiết. Chuỗi số liệu về lượng mưa Các số liệu về dòng chảy mặt đất Số liệu về bốc thoát hơi nước Tính chất thấm lọc của khu vực Đặc điểm nguồn nước ngầm Tính chất địa lý và địa chất khu vực khảo sát -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. hoặc hạn chế thiên tại. vận tốc gió...kỹ thuật trên thế giới đang làm hết sức mình để khai thác.. tháo nước ở các vùng ngập úng. đặc biệt nghiêm trọng ở các vùng Châu Phi.
Nhu cầu sử dụng đủ nước sạch cho ăn uống. con người và tài nguyên sinh thái hiện nay đang bị đe dọa mất quân bình.. Các nguồn nước sử dụng hiện nay ít nhiều đều bị ô nhiễm với các mức độ khác nhau.4 Bảo vệ môi trường nước Nước cần thiết cho sự sống và hoạt động của con người. chống úng . nhiều nơi rất trầm trọng. Sự thiếu cân nhắc.Phòng lũ. Do đó. Sự tác động qua loại giữa nước. đòi hỏi sự quan tâm của tất cả mọi người trên hành tinh chúng ta. Qui trình xem xét như hình 2.Các yêu cầu khác CÂN BẰNG NƯỚC Đặc trưng cân bằng . đe dọa cuộc sống sức khoẻ con người.Chức năng .Lượng . Các dự án đầu tư thủy lợi hiện nay đều cần -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. quản lý kém trong khai thác có thể gây các hậu quả xấu về môi trường sinh thái. vấn đề bảo vệ môi trường nước hiện nay rất quan trọng và cấp bách.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Việc khai thác đúng mức và khoa học tài nguyên nước sẽ tạo thêm nhiều lương thực và thực phẩm cũng như của cải cho loài người.Động thái Hệ thống chỉ tiêu đánh giá .5 sau: HỆ THỐNG NGUỒN NƯỚC HỆ THỐNG TÀI NGUYÊN Tài nguyên nước Dạng: -Nước mặt -Nước ngầm -Đại dương HỆ THỐNG CÔNG TRÌNH THỦY LỢI . phá hoại sự cân bằng trong sinh giới.Độ tin cậy Phương pháp đánh giá .Chất . chống úng Bảo vệ và cải tạo môi trường .Lượng .Phương pháp mô phỏng Phương pháp xác định cân bằng hợp lý Hình 2. sinh hoạt và sản xuất ngày càng gia tăng trước sự gia tăng dân số trên thế giới và nhu cầu phát triển toàn diện của nhân loại.Phương pháp tối ưu . Đặc trưng: .5 Sơ đồ Hệ thống nguồn nước trong Qui hoạch nguồn nước 1. trong đó việc phân tích các tác động qua lại giữa các thành phần cấu thành hệ thống. Cần phải có một chương trình qui hoạch sử dụng nguồn nước khoa học.Kinh tế .Xử lý chất lượng và cải tạo môi trường .Kho nước.Môi trường .Chất lượng .Động thái HỆ THỐNG CÁC NHU CẦU NƯỚC - Sử dụng nước Tiêu hao nước Phòng lũ. các công trình cấp nước và đầu mối .. Lê Anh Tuấn 21 .
Minh họa quan hệ 3E • • • • • • • • • • Chính trị Kinh tế Xã hội Luật lệ Tổ chức Địa lý Địa chất Khí hậu Sinh thái Sinh vật TỰ NHIÊN XÃ HỘI MÔI TRƯỜNG NGUỒN NƯỚC NHU CẦU NƯỚC Dòng thông tin Dòng phản hồi SỐ LƯỢNG VÀ CHẤT LƯỢNG NỨƠC CÁC NGÀNH KHOA HỌC KỸ THUẬT VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN NỨƠC Các họat động sử dụng nguồn nước: CẤP NƯỚC – TƯỚI TIÊU – THỦY ĐIỆN – GIAO THÔNG – THỦY SẢN – PHÒNG LŨ – XỬ LÝ Ô NHIỄM – SINH THÁI MÔI TRƯỜNG Hình 2. khoa học ứng dụng và các ngành sử dụng nứơc đều có mối quan hệ với nhau như trình bày ở hình 2.6 cho thấy mối tương quan ấy.7. Kỹ thuật (Engineering) Kinh tế (Economic) Môi trường (Environment) Hình 2.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------phải được xem xét cẩn thận ở cả 3 khía cạnh cho cân đối (hay còn gọi là quan hệ 3E) là: Kỹ thuật (Engineering). các lãnh vực khoa học cơ bản.7 Minh họa sự tương quan việc quản lý nước với các yếu tố khác nhau liên quan đến môi trường. Việc quản lý nước. Minh họa ở hình 2.6. Klemes (1973). Kinh tế (Economic) và Môi trường (Environment). ============================================================ -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn 22 .
Một khối không khí ẩm ướt khi gặp lạnh sẽ có sự ngưng tụ hình thành mưa. Loại này gọi là mưa địa hình. Phần lớn hơi nước bốc lên từ các đại dương và biển vùng nhiệt đới. CÁC YẾU TỐ KHÍ HẬU ẢNH HƯỞNG ĐẾN DÒNG CHẢY 3. khối khí sẽ bị nâng lên gây hiện tượng lạnh đi vì động lực (Hình 3.2 Sự hình thành mưa Mây (cloud) là một khối ẩm không khí tập hợp bởi sự bốc thoát hơi của nước. 3.1). Hơi nước ngưng tụ gây mưa ở một nên sườn dãy núi.1 Mưa 3. Mưa là nguồn cung cấp nước ngọt chính trên thế giới và là yếu tố quan trọng nhất của sự hình thành dòng chảy sông ngòi ở nước ta.1. rất đặc trưng ở khu vực Trường sơn nước ta. Trong một khái niệm gần đúng ở nước ta.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chương 3. lượng giáng thủy và lượng mưa rơi (rainfall) có giá trị gần như nhau. tuyết) và rơi xuống mặt đất. gây ra mưa: • Do địa hình (nâng sơn: Orographic lifting) Khi một khối không khí ẩm đang di chuyển gặp một dãy núi chận lại. Lê Anh Tuấn 23 . bên kia lại khô.1 Mưa địa hình -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Mưa là hiện tượng các hạt nước nước có từ sự ngưng tụ hơi nước trong mây và rơi xuống đất. (Xem Bài đọc thêm: "Sự hình thành và phân biệt các loại mây" ở cuối chương) Có 3 tiến trình chính tạo nên sự làm lạnh. Mưa địa hình thường lớn và kéo dài.1. Mưa cũng là đối tượng nghiên cứu cơ bản liên quan đến vấn đề khai thác tài nguyên nước và chống thiên tai như lũ lụt. hạn hán. sương) hoặc thể rắn (mưa đá.1 Sự giáng thủy và mưa Sự giáng thủy (precipitation) hay là sự ngưng kết hơi nước trong khí quyển là quá trình nước từ thể hơi chuyển sang thể lỏng (mưa. Mây Địa hình cao Gió Mưa Núi Hình 3.
2 Mưa đối lưu • Do hội tụ (Convergence) Khi có bão. hơi nước ngưng tụ gây mưa kèm sấm chớp (Hình 3.2). các cơn gió hội tụ lại tạo ra các xoáy lớn (Cyclone) nâng không khí ẩm lên cao và gây mưa lớn.3 Mưa front -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.3). Đây là hiện tượng thường xảy ra ở nước ta trong mùa mưa. 700 600 500 400 300 200 100 0 Mây Nhiệt độ thấp Hơi nước bốc cao Mưa Nhiệt độ cao Mặt đất Hình 3. Khí nóng mặt tiếp xúc front nóng Mưa rơi Khí lạnh (di chuyển chậm) Hình 3. Khi khối không khí lạnh di chuyển vào vùng không khí nóng sẽ tạo ra hiện tượng front lạnh và ngược lại khi một khối không khí nóng đi vào vùng không khí lạnh đứng yên hay di chuyển chậm sẽ tạo front nóng.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------• Do đối lưu (Convection) Do sự gia tăng nhiệt độ trong mùa khô tạo nên sự bốc hơi nước mạnh mẽ. Mưa xảy ra ở mặt tiếp xúc giữa khối không khí nóng và lạnh (Hình 3. Lê Anh Tuấn 24 . khối không khí ẩm sát mặt đốt bị nâng lên cao gây hiện tượng mất nhiệt. Khi một khối không khí lạnh đang di chuyển gặp một khối không khí nóng và ẩm sẽ tạo ra một vùng tiếp xúc gọi là front.
4 Sự thay đổi lượng mưa bình quân tháng các trạm: Cần Thơ (1949-1987). lượng mưa có đơn vị tính là mm. 1 tháng hay 1 tuần. Dụng cụ để đo mưa gọi là thùng đo mưa (raingauge) được đặt giữa trời để đo mưa để đo lớp nước mưa rơi xuống đất. Lượng mưa bình quân theo thời đoạn: Trong thời đoạn 1 năm.3 Tính toán lượng mưa bình quân Lượng mưa trong một thời đoạn nào đó là chiều dày lớp nước mưa đo được tại một hay nhiều trạm đo mưa trong thời đoạn đó. Phương pháp tính bình quân lưu vực Lưu vực là phần diện tích mà lượng mưa rơi trên đó sẽ tập trung vào một hệ thống sông. Trong tính toán thủy nông.1. ngược lại là nhóm năm mưa ít. 400 C a n th o 350 R a ch g ia 300 S o c tr a n g 250 200 150 100 50 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tháng Hình 3. lưọng mưa bình quân tháng hay tuần có ý nghĩa nhiều hơn lượng mưa tính theo mùa hay năm (Hình 3. Lê Anh Tuấn 25 . lượng mưa bình quân của một trạm đo mưa được xác định theo công thức sau: n X tb = trong đó : ∑X i =1 i n Xtb là lượng mưa bình quân.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 3. Có thể xác định lượng mưa bình quân khi có 1 trạm hay nhiều trạm đo mưa. 1 mùa.Rạch Giá (1960-1987) và Sóc Trăng (1977-1987) b. (3-1) Những năm liên tục có lượng mua Xi ≥ Xtb lập thành nhóm năm mưa nhiều. Trên một lưu vực có thể có nhiều trạm đo mưa. các tính lượng mưa bình quân trên lưu vực như sau: • Phương pháp bình quân số học (Arithmetical-Mean Method) Phương pháp này sử dụng khi trạm đo mưa khá nhiều và đặt tương đối đồng đều trên lưu vực: -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. a. Xi là lượng mưa ở thời đoạn thứ i n là số thời đoạn tính toán. Phần lưu vực sẽ nói rõ hơn ở chương sau.4). (xem hình trong phần phụ lục).
Lượng mưa bình quân tính theo công thức: n X + X i +1 fi i ∑ 2 i =1 X bq = F (3-3) với fi là diện tích giữa 2 đuờng đẳng vũ có lượng mưa tương ứng là Xi và Xi+1. các đường này được vẽ bằng cách nội suy khi trên vùng có nhiều trạm đo mưa. + Vẽ các đường trung trực của các tam giác đó thành các đa giác. Khu vực này được khống chế bởi các đường trung trực nối liền các trạm với nhau.X i =1 n i i ∑ fi = F i =1 (3-2) Xi là lượng mưa tại trạm thứ i đại diện cho mảng diện tích thứ i n là số đa giác hoặc số trạm mưa fi là diện tích của khu vực thứ i F là diện tích khu vực tính bằng km2 • Phương pháp đường đẳng vũ (Isohyetal Method) Đường đẳng vũ là đường cong nối liền các điểm có lượng mưa bằng nhau. Trình tự vẽ và tính toán như sau: + Nối các trạm đo mưa trên bản đồ thành các tam giác. Lê Anh Tuấn 26 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------n X tb = trong đó : ∑X i =1 i (3-1) n n là số trạm đo mưa trên lưu vực Xi là lượng mưa ở trạm thứ i • Phương pháp đa giác Thiessen (Thiessen Polygons Method) Phương pháp này xem các điểm đo mưa tại một vị trí nào đó là đại diện cho lượng mưa chỉ ở khu vực nhất định chung quanh nó. + Lượng mưa tại trạm đo mưa nằm trong mỗi đa giác sẽ đại diện cho lượng mưa trên phần diện tích đa giác đó. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. + Lượng mưa bình quân lưu vực sẽ được tính theo công thức: n X bq = trong đó: ∑ f .5 là một ví dụ cho cả trường hợp tính lượng mưa bình quân. Hình 3. + Đo diện tích từng đa giác.
76 X = 71.7 127.5 37.5 Ví dụ tính lượng mưa bình quân với 3 phương pháp khác nhau -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.0 6 X = 78.2 14.1 + 48.3 48.60 13.3 25 102 39.18 7.1 127.3 + 114.11 16.1 114.76 mm 114.0 75.5 16.3 39.3 + 75.5 25 16.3 127.5 48.1 114.8 71.1 # 100.25 11.0 114.3 39.0 75.1 75.1 68.1 37.1 49.6 37. Lê Anh Tuấn 27 .5 Lượng mưa đo (mm) (1) 16.48 13.5 51 48.89 71.3 75.1 19.5 mm X= 68.11 8.8 + 68.8 68.8 71.3 127.5 Phương pháp đa giác Thiessen 44.3 39.1 76 68.0 12.0 102 51 76 44.5 Phương pháp đường đẳng vũ Trị đẳng vũ (mm) (1) 127 102 76 51 25 > 25 Diện tích bao bọc Diện tích mưa thực (km2) (2) 34 233 534 1041 1541 1621 (km2) (3) 34 199 300 508 500 80 (a) (b) Mưa trung bình (mm) Thể tích mưa (3) x (4) (4) 135 117 89 64 38 20 Tổng = (5) 4590 23283 26000 32448 19000 1600 107621 Lượng mưa bình quân: X = 107621 = 66 mm 1621 (a) là diện tích giới hạn bởi đường biên đường đẳng vũ (b) là diện tích giữa 2 đường đẳng vũ và biên của lưu vực Hình 3.1 48.00 Lượng mưa gia trọng (mm) (4) = (1) x (3) 0.1 49.6 13.3 19.6 37.5 127 49.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------16.1 17.1 3.7 + 127.6 37.1 114.5 Diện tích đa giác (km2) (2) 18 311 282 311 52 238 212 197 1621 % tổng diện tích (%) (3) 1.8 Phương pháp bình quân số học 71.3 44.10 1.
06) được thay bằng 0. Tỷ số 1 + α. đơn vị thường dùng là g/m3 hay g/cm3. là lượng nước có trong một đơn vị thể tích không khí.6 và 242 t 7 .t (3-6) t là nhiệt độ không khí (t °C) α là hệ số dãn nở của không khí.06 ≈ 1. Giữa độ ẩm tuyệt đối a và áp suất hơi nước có mối liên hệ sau: a= 1.t Độ ẩm tương đối (R): là tỷ số giữa áp suất hơi nước ở trạng thái thực tế e với áp • suất hơi nước ở trạng thái bão hòa E. 6 . • Áp suất hơi nước (e): còn gọi là sức trương hơi nước là phần áp suất do hơi nưóc chứa trong không khí gây ra và được biểu thị bằng milimét cột thủy ngân (mmHg) hoặc milibar (mb): 1 mb = 10-3 bar = 102 N/m2 = 3/4 mmHg Ở một nhiệt độ nhất định.1 × 10 trong đó 6.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 3.0036 e là áp suất hơi nước đo bằng mmHg..1 Các đặc trưng của ẩm độ không khí Ẩm độ không khí (air humidity/ moisture) là lượng hơi nước chứa trong không khí.2.8. thoát hơi nước từ sự hô hấp của thực và động vật và hơi nước từ các hoạt động công nghiệp. α = 0. biển. lò hơi phát ra. tính theo công thức: E = 6 . . Người ta dùng 3 đặc trưng sau để xác định độ ẩm không khí.2 Ấm độ không khí 3.1 7. trong đó Ghi chú: 1. tầng không khí ở sát mặt đất lúc nào cũng có hơi nước: nước từ hồ ao. áp suất hơi nưóc ứng với giới hạn tối đa của hơi nước trong không khí gọi là áp suất hơi nước bão hòa hay áp suất cực đại của hơi nước trong không khí và được ký hiệu là E. sông. nên trị số độ ẩm tuyệt đối a và áp suất hơi nước e gần bằng nhau. bốc hơi tỏa ra. Lê Anh Tuấn 28 . R thường được tính bằng %: e R = 100% (3-7) E -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.t 242 + t (3-5) là áp suất bão hòa ở nhiệt độ 0 °C là các hệ số thực nghiệm là nhiệt độ không khí • Độ ẩm tuyệt đối (a): còn gọi là mật độ hơi nước.06 ⋅ e (g/m3) 1 + α. trong cùng một nhiệt độ.. trường hợp e tính bằng milibar thì hệ số trước e (là 1.
Hình 3. T + Td (3-8) R ≈ 100 112 + 0. T trong đó : T là nhiệt độ không khí tính theo độ Celsius Td là nhiệt độ điểm sương (dewpoint).9.6 dưới. Nhiệt kế tự ghi (Thermograph . Lê Anh Tuấn 29 . Td là nhiệt độ có áp suất hơi nước bão hòa E bằng áp suất hơi nước thực tế e.records temperature).Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Vì e ≤ E nên R% ≤ 100 %. Nhiệt kế bầu khô & ướt (Wet & dry bulb thermometers).6 Các loại nhiệt kế ẩm kế đặt trong trạm đo khí tượng Nhiệt kế max & min (Maximum & minimum thermometers). Độ ẩm tương đối R có thể tính gần đúng từ: 8 112 − 0. d=E-e (mmHg) hoặc (mb) (3-9) Trong một trạm khí tượng. là hiệu số giữa áp suất hơi • nước bão hòa E và áp suất hơi nước e trong không khí ở một nhiệt độ nhất định. ta thường sử dụng độ ẩm tương đối để chỉ số lượng hơi nước trong không khí. Độ thiếu hụt bão hòa (d): hay còn gọi là độ hụt ẩm. Trong nông nghiệp. Td được định nghĩa là nhiệt độ mà ở đó hơi nước trong không khí đạt tới trạng thái bão hòa.1. Ẩm kế tự ghi (Hydrograph .records humidity) -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. thiết bị ghi ẩm độ được đặt chung với các nhiệt kế khác nhau như hình 3.
2.9) và thấp nhất vào mùa khô (tháng 3 . độ ẩm cao nhất vào mùa mưa (tháng 8 .. tại miền Bắc Việt Nam độ ẩm tương đối cao nhất vào mùa Đông (tháng 12..5 giờ sáng (miền Nam Việt Nam) và khoảng 6 . .) * Các trạm khí tượng Việt Nam thường đo bốc hơi bằng thùng bốc hơi loại A (hình 3. Trong cân bằng nưóc người ta gọi chung là bốc thoát hơi (Evapotranspiration). gió.4). tháng 1). ẩm độ. hoang mạc.. mặt đất..) * đặc điểm địa lý (vùng núi.3. đồng bằng.7). là tổng lượng nước mất đi do sự bốc hơi nước từ mặt nước. Nước không ngừng bốc hơi lên khí quyển. Hình 3.3 Bốc hơi 3.) * diễn biến của khí tượng (nhiệt độ... Lê Anh Tuấn 30 . xích đạo.7 Thùng đo bốc hơi loại A -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. đêm. Trong năm.) * lớp đất mặt (đất sét. .2 Sự thay đổi độ ẩm không khí theo thời gian Hằng ngày. . ..) * lớp phủ thực vật (rừng cây. Lượng bốc hơi thường tính bằng chiều dày lớp nước bốc hơi. 3. mùa nắng. Miền Nam Việt Nam chịu sự ảnh hưởng rõ rệt của gió mùa. độ ẩm không khí cao nhất từ 4 .. Thoát hơi (Transpiration) là sự bốc hơi xảy ra ở bề mặt các mô của thực và động vật. gió và đi vào không khí. đất cát.. độ ẩm thấp nhất vào khoảng 13 ... . mùa mưa. . Tốc độ bốc hơi là lượng nước bóc hơi trong một đơn vị thời gian (mm/ngày). qua lá cây của lớp phủ thực vật. hoặc nói tắt hơn là bốc hơi. đơn vị là mm.1 Định nghĩa Bốc hơi (Evaporation) là hiện tượng chuyển hóa các phân tử nước từ thể lỏng sang thể hơi do tác dụng chính của nhiệt độ. ôn đới.7 giờ sáng (miền Bắc Việt Nam).14 giờ. thấp nhất vào mùa hè (tháng 6 ..Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 3.7). lượng bốc hơi phụ thuộc vào nhiều yếu tố: thời gian (ngày.
tốc độ gió trung bình tháng (m/s) ở độ cao 8 .8 Thay đổi lượng bốc hơi trung bình tháng (mm) tại Cần Thơ và Sóc Trăng -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.7 (miền Bắc VN) và thấp nhất vào tháng 9 . E .lượng bốc hơi tháng (mm/tháng) d . Trong năm bốc hơi cao nhất vào các tháng 2 . Độ bốc hơi lớn nhất thường thấy vào những buổi trưa và nhỏ nhật vào thời điểm trước khi mặt trời mọc.5 d trong 3 công thức trên: Z .10 m.4 (miền Nam VN). (3-12) (3-13) (3-14) Tổng lượng bốc hơi Wz trên một diện tích bề mặt F (km2) trong một thời đoạn nào đó được xác định theo công thức: Wz = 103 .w) d2/3 • Công thức Davis: Z = 0.6 (1 + 0.8). tháng 5 .10 (miền Nam VN).1 (miền Bắc VN). Lê Anh Tuấn 31 . tháng 12 .2.3 Chế độ bốc hơi và nhân tố ảnh hưởng đến bốc hơi Diễn biến bốc hơi hằng ngày tương ứng với diễn biến nhiệt độ ngày.e) w .3. 3.(15 + 3 w) • Công thức Poliacov: Z = 18. 200 Can Tho Soc trang 150 100 50 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tháng Hình 3. vào những lúc có gió lớn thì độ bốc hơi cũng gia tăng. F trong đó (m3) (3-15) E (mm) là tổng lượng bốc hơi trong thời đoạn tính toán. Trong ngày. Mùa hè diễn biến của bốc hơi ngày rõ nét hơn mùa đông (hình 3.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Một số công thức kinh nghiệm xác định độ bốc hơi: • Công thức Maietikhomirov: Z = d.độ thiếu hụt bão hòa bình quân tháng (d = E .
2 Các đặc trưng của gió + Hướng gió : được biểu thị bằng hướng mà từ đó gió thổi đến. N ( 0° /360°) E ( 90°) W ( 270°) S ( 180°) Hình 3.4 Gió. 90° là hướng Đông. Chính sự chuyển động của không khí tạo ra gió (hình 3. Lê Anh Tuấn 32 . BỨC XẠ MẶT TRỜI Gió DÒNG THĂNG MẶT ĐẤT DÒNG GIÁNG Hình 3. Sự dịch chuyển khối không khí diễn ra cho đến khi có sự cân bằng áp suất mới chấm dứt.9).10 Hướng gió quy ước theo độ -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Hướng gió có thể biểu thị bằng độ với qui ước: lấy 0° (hoặc 360°) là hướng Bắc.9 Nguyên nhân sinh ra gió 3. ví dụ gió thổi từ phương bắc đến gọi là gió bắc. Khi mặt đất bị đốt nóng không đều tạo nên các khối không khí có nhiệt độ khác nhau. Không khí có khuynh hướng chuyển động từ nơi có áp suất cao đến nơi có áp suất thấp. Người ta định hướng gió theo độ và theo phương pháp phương vị. bão 3.1 Sự hình thành gió Sự chuyển động của không khí tương đối với mặt đất theo phương nằm ngang gọi là gió.4.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 3.10). 180° là hướng Nam và 270° là hướng Tây (hình 3. dẫn đến sự chênh lệch áp suất không khí.4.
Nam Tây Nam SSE .12 Đo tốc độ và hướng gió -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.Bắc Đông Bắc WNW . trong đó có 4 hướng chính theo 4 phương trời là : Bắc (N . Hình 3.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Theo phương pháp phương vị. Đông (E East) và Tây (W .Tây Tây Nam ESE .Đông Nam SW . các hướng còn lại ở giữa là các hướng nhánh.Đông Đông Nam SSW .Tây Bắc SE .11 Hướng gió Đo gió là một trong các công việc quan trọng trong đo đặc khí hậu (hình 3.Nam Đông Nam Hình 3. Lê Anh Tuấn 33 .South).11 sau: Ghi chú: NE .Đông Bắc NW . như hình 3.12).Đông Đông Bắc WSW .Tây Nam NNW . Nam (S .Tây Tây Bắc ENE .West).North).Bắc Tây Bắc NNE . ta qui ước chia mặt phẳng trái đất theo 16 hướng.
9) 10.4 .81. Lê Anh Tuấn 34 .7 (34. Không đi ngược gió được.0 .9) 0. Sóng khá cao Cành nhỏ bị bẻ gãy.8 .1).9) > 28. cấp gió được ghi nhận đến cấp 14. Sóng rất nhỏ Bụi và mảnh giấy nhỏ bắt đầu bay.17. có thể phá vỡ các tàu nhỏ. hồ nước phẳng lặng như gương Khói hơi bị rối động.7.10.5 . khói lên thẳng.4 (16.20.13.5 .9) 20. lá cây xào xạc. Ngoài biển sóng vừa và dài Càng lớn lung lay.1 Bảng cấp gió (Beaufort Scale) Cấp gió 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tốc độ (m/s) (km/g) 0 . Tốc độ gió còn có thể biểu thị bằng cấp gió theo 12 cấp do Đô đốc hải quân Anh Francis Beaufort (1774 . cấp 15. mặt nước gợn lên như vảy cá Mặt cảm thấy có gió.0 .0) Phân hạng Lặng gió Gió rất nhẹ Gió nhẹ Gió nhỏ Gió vừa Gió khá mạnh Gió mạnh Gió khá to Gió to Gió rất lớn Gió bão Gió bão to Mô tả Mọi vật yên tĩnh.9) 13.8 .0 .1857) đề nghị.0 .9) 8.5 (3.2.9) 5.4 (96.9) 3. thiệt hại lớn và rất lớn -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.0 .33. Ngoài biển sóng cao và dài Làm hư hại nhà cửa.9) 24. Bảng 3.0 . Bảng này đã được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) chấp nhận từ năm 1894 trong một cuộc họp tại Utrecht. khó đi bộ ngược chiều gió. Ở một số nước.0 . Sóng lớn có bọt dày đặc.9 (24. Hạn chế ra khơi Làm bật rễ cây. dây điện ngoài phố thổi vi vu.3.0 .6 .9 .15.0.43.5 (> 110.1 (55.109. sóng nhỏ và dài hơn Cây nhỏ có lá lung lay.0 .54.2 (0 .0 .8.9) 1. Hà Lan (Bảng 3.3 (9. Cành nhỏ lung lay.7 (68.24.0 . Sóng cực kỳ lớn.3 .4 (82. giật ngói trên mái nhà.13. mặt nước hồ ao gợn sóng. Sóng rất lớn và reo dữ dội. sóng gợn nhưng không có sóng vỗ Lá và cành cây nhỏ bắt đầu rung động. Ngọn sóng bắt đầu có bụi nước bắn lên Cây to rung chuyển.1. Ở các cấp này gió được gọi là cuồng phong (sức gió có khi đạt trên 200 – 250 km/giờ). Cờ lay nhẹ.28. Cấm tàu thuyền ra khơi Sức phá hoại rất lớn.2 .95.67. Phá đổ nhà cửa.9) 17.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------+ Tốc độ gió : Tốc độ gió đo bằng số mét gió di chuyển được trong 1 giây (m/s) hoặc số kilômét trong một giờ (km/g).5.8 (44.
Lê Anh Tuấn 35 .14 Sự chênh lệch áp suất gây nên các luồng gió từ đất liền ra biển + Gió địa phương (local wind): là gió hình thành do các tác nhân vật lý.14). địa hình. gió mùa thổi từ lục địa ra biển và mùa hạ gió mùa thổi từ biển và đất liền (hình 3. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Gió địa phương có thể kể ra như sau: - Gió đất.3 Các loại gió + Gió hành tinh (planet wind): là gió quanh năm thổi theo một hướng từ miền áp cao đến miền áp thấp. địa lý của từ địa phương cục bộ. Hình 3. Gió biển thổi vào ban ngày từ biển vào đất liền. Nguyên nhân chính là sự sự nóng lên và lạnh đi không đều của đất liền và mặt nước trong một ngày đêm (Hình 3.13 Gió hành tinh + Gió mùa (monsoon wind): là những luồng không khí di chuyển theo mùa khá ổn định. Về mùa đông. Hình 3.13). gió đất thổi vào ban đêm từ đất liền ra đến biển. làm cho các luồng không khí ở bắc bán cầu bị lệch về bên phải và ở nam bán cầu lệch về bên trái (Hình 3. Gió mùa hình thành do sự khác nhau về nhiệt độ dẫn đến sự chênh lệch áp suất không khí trên đất liền và trên biển.15). Gió hành tinh hình thành do lực Coriolis (lực hình thành do sự quay trái đất).Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 3. gió biển: là gió quan sát đưọc ở vùng ven biển tiếp giáp với đất liền. đổi hướng ngược chiều hoặc gần như ngược chiều từ mùa đông qua mùa hạ.4.
do ảnh hưởng của địa hình càng lúc càng cao làm nhiệt độ gió giảm dần. thổi ở các vùng núi trong các ngày quang đãng và ổn định. ban đêm gió thổi từ sườn núi lạnh xuống thung lũng (Hình 3. độ ẩm gia tăng dần dẫn đến gây mưa tại chỗ (Hình 3.16). . Bên kia núi. gió thung lũng: là gió đổi chiều một cách tuần hoàn. khô thổi từ trên núi xuống.16 Hướng gió về đêm ở một thung lũng dưới sườn núi (Ban ngày hướng gió thổi theo chiều ngược lại) -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. rõ rệt nhất là vào mùa hè.Gió núi.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Biển Đất liền Hình 3. Đây là một thứ gió nóng. Đây là loại gió rất đặc trưng của dãy Trường Sơn nước ta. nhất là đoạn tỉnh Quảng Trị Quảng Bình (gió Lào). Gió biển (Mũi tên chỉ hướng gió về đêm.17).Gió Foehn (gió địa hình): cũng là một loại gió địa phương hình thành do sự hoàn lưu động lực. ban ngày ngược lại) .15 Gió đất. Kết quả khi gió lên đến đỉnh núi thì khá khô và gia tăng nhiệt khi đi dần xuống núi. Lê Anh Tuấn 36 . Hướng gió về đêm Núi cao Núi cao Thung lũng Hình 3. Ban ngày gió thổi từ thung lũng lên cao dọc theo sườn núi nóng.
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Mây
Gió
Vùng
ướt
Mưa
Núi cao
Vùng
khô
Hình 3.17 Gió địa hình (gió foehn)
3.4.4 Dông
Dông (storm) là hiện tượng thường xảy ra trong mùa hè, ở Việt Nam khoảng từ tháng 4
đến tháng 8. Dông hình thành do sự phóng điện trong các đám mây dày đặc, tạo thành
chớp sấm, đôi khi đi kèm với gió mạnh và mưa rào. Nguyên nhân gây ra dông là trong
mùa hè, mặt đất bị nóng lên do hấp thu nhiều bức xạ mặt trời làm các luồng không khí
nóng và ẩm bốc lên cao, không khí có nhiệt độ thấp hơn tràn tới ở phía dưới (Hình 3.18).
Đây là một dạng đối lưu, hình thành dông nhiệt. Trường hợp, luồng không khí nóng và
ẩm bốc lên cao dọc theo các sườn núi, gọi là dông địa hình. Khi lên đến một độ cao nào
đó, các đám mây tích điện chạm nhau gây nên chớp sấm, nhiệt độ khối không khí giảm
gây nên các trận mưa rào lớn.
Hình 3.18 Ba giai đoạn của một cơn dông
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn
37
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ
----------------------------------------------------------------------------------------------------------•
•
•
Giai đoạn khởi phát: Hiện tượng đối lưu tạo nên những đám mây tích (cumulus),
sau đó phát triển thành mây vũ tích (cumulonuums). Hơi nước chuyển thành các
giọt nước giải phóng năng lượng.
Giai đoạn chín muồi: Các giọt nước bị đông lại. Trên đỉnh mây bắt đầu trải rộng
ra như hình "cái đe". Các tinh thể nước đá và nước mưa hoà lẫn rơi xuống mạnh
mẽ. Mưa bắt đầu rơi.
Giai đoạn suy tàn: Các cụm mây mất dần hơi nước và rã tan dần. Cơn dông có
thể tiếp tục nếu có các cụm mây mới phát triển chung quanh các bờ cạnh của
chúng.
Dông có thể gây tác hại đối với mùa màng và con người. Trong cơn dông có mưa lớn, gió
giật mạnh có thể làm gãy đổ cây cối, gây sấm chớp nguy hiểm. Tuy nhiên, người ta ghi
nhận nước mưa trong các cơn dông có nhiều lượng đạm hơn các cơn mưa bình thường.
3.3.5 Bão tố
Bão (hurricane/typhoon) là một xoáy thuận nhiệt đới phát triển mạnh tạo nên một vùng
gió lớn, xoáy mạnh và mưa to trải ra ở một diện rộng. Trong mùa nóng, nhiệt độ nước
biển tăng cao (t° ≥ 25°C), lượng không khí ẩm và nóng bốc lên cao, gặp tác dụng của lực
ly tâm của trái đất tạo thành các xoáy, các xoáy này di chuyển gặp các dòng không khí di
chuyển thẳng đứng sẽ tạo thành các dải hội tụ làm cho vòng xoáy mạnh lên và hình thành
bão.
Đường kính một cơn bão có thể lên đến vài trăm kilômét, chiều cao từ 3 - 9 km, tốc độ di
chuyển của cơn bão khoảng 10 - 20 km/giờ, diện tích ảnh hưởng của cơn bão có thể rộng
từ 800 - 1.500 km2. Cách khu vực trung tâm bão khoảng 100 - 200 km, thường có gió cấp
6, cấp 7. Vùng trung tâm bão gió giật lên cấp 10, cấp 11, có khi đến cấp 12 (vận tốc gió
có thể từ 100 - 200 km/giờ). Trong khu vực bão, lượng mưa rất lớn, có khi đạt đến vài
trăm milimét nước trong 1 ngày đêm. Tại Việt Nam, bão thường xuất hiện từ tháng 7 đến
tháng 11 hằng năm, khoảng 60% cơn bão xuất phát từ vùng biển của quần đảo Caroline,
Philippines, còn lại khoảng 40% cơn bão từ các nơi khác phía nam Biển Đông.
(Xem Bài đọc thêm: " Những điều cần biết về bão" ở cuối chương)
Hình 3.19:
Hình ảnh cơn bão
Andrew đổ bộü vào
vùng biển Florida
(Ảnh vệ tinh khí tượng
Meteosat)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn
38
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ
----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bài đọc thêm
**SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÂN BIỆT CÁC LOẠI MÂY
**
--- oOo ---
Mây là sản phẩm của sự ngưng kết hơi nước trong lớp khí quyển có độ cao vài trăm mét
trở lên. Mây tập hợp bởi các giọt nước nhỏ li ti có đường kính lớn hơn 0,005 mm hoặc
những tinh thể băng đá có kính thước cỡ 0,25 - 0,50 mm. Những phân tử nước trong mây
tụ thành từng đám, có hình thể thay đổi tùy theo độ cao và lơ lửng trong không khí.
Những hạt nước trang mây lớn hơn 0,1 mm có thể rơi xuống đất thành mưa. Hạt mưa khi
rơi xuống đất có đường kính từ 1 - 7 mm. Mây được hình thành do các nguyên nhân sau:
•
•
•
Do hiện tượng đối lưu nhiệt. Các khối khí mang hơi nước bốc lên theo phương thẳng
đứng. Mây có dạng múi bông, cuộn thành từng đống, ngọn tròn, chân mây ngang.
Do ảnh hưởng bức xạ. Trong điều kiện thời tiết ổn định, mây có dạng tầng, từng lớp.
Do sự hình thành front. Thường do không khí nóng chuyển động đi lên trên mặt dốc
của không khí lạnh, hình dạng và màu sắc mây thay đổi, có dạng sợi, màu trắng đến
xám xanh đậm. Mây này thường bao phủ bầu trời.
**Tuỳ theo độ cao, người ta chia ra làm 4 loại mây chính và 10 dạng mây cơ bản (Hình
**
3.20):
+ Loại 1: mây tầng cao
Chân mây cao trên 6 km, cấu tạo bởi những tinh thể băng, không gây mưa, gồm 3 dạng:
+ Mây ti (Cirrus - Ci): là những đám mây có dạng mày phướn, hay hình sợi lông
tơ mỏng, không che khuất mặt trời, không cho mưa, báo hiệu thời tiết tốt. Trường hợp
mây ti có dạng bó lông dài nằm song song, đầu hơi cuốn thì báo trước có thể có con dông
hoặc bão sẽ đến.
+ Mây ti tích (Cirro-cumulus - Cc): có dạng múi bông, nụ mây trắng mỏng phân
bố thành hàng, cụm. Từ dưới đất nhìn lên, mây ti tích giống như một bãi cát có sóng,
không che khuất ánh sáng mặt trời, không cho mưa, thời tiết tốt nếu có màu trắng.
Trường hợp mây chuyển qua màu xám kết hợp với may ti dạng bó lông dài thì báo trước
trời có thể có bão.
+ Mây ti tằng (Cirro-stratus - Cs): màng mây mỏng, màu trắng nhạt hoặc xám
trắng, có khi che phủ cả bầu trời nhưng không che khuất hết ánh sáng mặt trời hoặc mặt
trăng gây hiện tượng quầng viền sáng không cho mưa nhưng có thể sắp có mưa.
+ Loại 2: mây tầng giữa
Chân mây có độ cao từ 2 - 6 km, tầng này mây lớn và dày hơn, mang hơi nước và tinh thể
băng, mây có màu xám và tạo bóng râm ở mặt đất, gồm 2 dạng:
+ Mây trung tích (Alto-cumulus - Ac): gồm nhiều mảng mâ trắng và xám ở thấp
hơn mây ti, có kích thước lớn hơn và phân bố thành hàng hay gợn sóng có dạng luống
cày hoặc cuộn tròn như đàn cừu. Hiện tượng tiêu biểu của mây này là có tán và áng sáng
ngũ sắc. Nếu có dạng đàn cừu thì báo hiệu trời sắp mưa. Ở dạng chồng chất như tường thì
sẽ có dông.
+ Mây trung tằng (Alto-stratus - As): có hình dáng sợi tơ mỏng, màu xám hơi
xanh như một tấm màn hoặc có màu trắng đục như nhìn qua cửa kính mờ. Mây này cho
mưa.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn
39
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG
Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ
**----------------------------------------------------------------------------------------------------------+ Loại 3: mây tầng thấp
**
Chân mây cao dưới 2 km, gồm những may lớn, không có đường viền, có 3 dạng:
+ Mây tằng (Stratus - St): chứa nhiều hơi nước, dày, có dạng đồng nhất và màu
xám tối. Mây thường sinh ra mưa phùn và thường xuất hiện vào mùa xuân.
+ Mây tằng tích (Strato-cumulus - Sc): thường xếp thành những dải song song
nhưng các luống cày hay xếp từng lớp sóng hoặc dạng hình nấm. Mây tằng tích có màu
trắng, ở giữa có màu xám dày đặc. Mây này cho mưa nhỏ rải rác.
+ Mây vũ tầng (Nimbo-stratus - Ns): lớp mây xám thẫm, dày đặc bao trùm bầu
trời không cho áng sáng chiếu xuống. Mây này cho mưa lớn và kéo dài.
+ Loại 4: mây phát triển theo chiều thẳng đứng
Chân mây thấp dưới 2 km nhưng đỉnh của mây có thể cao đạt 6 - 8 km, có 2 dạng:
+ Mây tích (Cumulus - Cu): có dạng cuộn bông lớn, như cuộn khói nhô lên cao
như đầu bắp cải, phần trên có viền rõ rệt, nổi bậc trên nền trời xanh, đáy phẳng. về mùa
hè, mây tích thường xuất hiện buổi sáng, khoảng giữa trưa phát triển mạnh nhất, về chiều
tỏa rộng như một quả núi. Mây này biểu hiện thời tiết tốt.
+ Mây vũ tích (Cumulo-nimbus - Cb): khối mây trắng lớn, chân màu thẫm. mây
Cb là sự phát triển của mây Cu. Dạng mây phát triển thành hình khối, thẳng đứng như
một cột tháp khổng lồ. Mây này có thể kết thúc bằng các cơn dông và mưa rào có sấm
chớp, gió lốc và đôi khi có vòi rồng.
Mây ti (Cirrus - Ci)
Mây ti tích
(Cirro-cumulus - Cc)
Mây ti tằng
(Cirro-stratus - Cs)
Mây trung tích
(Alto-cumulus - Ac)
Mây vũ tích
(Cumulo-nimbus - Cb)
Mây tằng tích
(Strato-cumulus - Sc)
Mây tích (Cumulus - Cu)
Mây vũ tầng
(Nimbo-stratus - Ns)
Hình 3.20 Hình dạng và vị trí các loại mây khác nhau
-----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn
40
Lê Anh Tuấn 41 . không thấm và chảy tràn đi. Lượng mưa từ 0. Dụng cụ đo mưa gọi là vũ lượng kế (rain gauge) (hình 3.0 .5 mm. • • • • • Tên gọi Mưa không đáng kể Mưa nhỏ Mưa vừa Mưa to Mưa rất to Qui định về lượng mưa Lượng mưa từ 0.0 mm Lượng mưa từ 10.50.12 Đo mưa -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.0.0 mm Hình 3. • • • Tên gọi Mưa vài nơi Mưa rải rác Mưa nhiều nơi Qui định về diện mưa (khu vực mưa) Số trạm có mưa ≤ 1/3 tổng số trạm đo mưa khu vực.100. Số trạm có mưa > 1/3 hoặc = 1/2 tổng số trạm đo mưa khu vực.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bài đọc thêm CÁC QUI ĐỊNH GỌI MƯA TRONG CÁC BẢN TIN THỜI TIẾT Lượng mưa được tính bằng chiều dày đo bằng mm của lớp nước rơi trên một mặt phẳng nằm ngang.5 .0 mm Lượng mưa từ 50.0 mm Lượng mưa > 100.21). không bốc hơi. Cường độ mưa vượt quá 1 mm/phút gọi là mưa rào.0 .0 . Cường độ mưa là lượng mưa tính ra mm rơi trong 1 phút.10. Số trạm có mưa > 1/2 tổng số trạm đo mưa khu vưc.
Tin bão xa: Khi vị trí trung tâm bão ở phía tây kinh tuyến 120° Đông. Tin cuối cùng về cơn bão: Khi bão đã tan hoặc không còn khả năng ảnh hưỏng đến nước ta nữa. 5. nhưng chưa có khả năng di chuyển về phía đất liền nước ta trong một vài ngày tới. Loại tin này không phổ biến rộng rãi. các bản tin bão được phân thành 5 loại: 1. 4.000 km và có khả năng di chuyển về phía nước ta. nhưng phát hiện bão có khả năng di chuyển vào biển Đông thì phát tin bão theo dõi. 8. 9 tháng 7. 10 tháng 9. 12 2.Huế: Từ Đà Nẳng đến Thuận Hải: Từ Thuận Hải đến Cà Mau: tháng 7. 3.000 km nhưng chưa có khả năng di chuyển về phía đất liền nước ta.1 Tin bão Căn cứ vào vị trí. Tin bão khẩn cấp: Khi vị trí trung tâm bão ở phía Tây kinh tuyến 115° Đông. Lê Anh Tuấn 42 . Phân biệt áp thấp nhiệt đới và bão Vùng áp suất thấp của không khí phát sinh trên các biển nhiệt đới. hoặc khi vị trí trung tâm bão cách điểm gần nhất thuộc bờ biển đất liền nước ta từ 500 đến 1. Tin bão gần: Khi vị trí trung tâm bão ở phía Tây kinh tuyến 117° Đông.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bài đọc thêm NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VỀ BÃO --. Hồ Chí Minh) -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. 3. Thời gian thường có bão tại các địa phương Việt Nam • • • • Từ Quảng Ninh đến Thanh Hóa: Từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên .oOo --- 1.000 km và có khả năng di chuyển về phía đất liền nước ta. Tin bão theo dõi: Khi bão còn ở phía Đông kinh tuyến 120° Đông. 2. Khi sức gió mạnh từ cấp 8 trở lên (tức là từ 62 km/giờ trở lên) gọi là bão. sức gió mạnh đến cấp 12 trở lên (trên 118 km/giờ) thì được gọi là bão mạnh. 3. hoặc khi vị trí trung tâm bão cách điểm gần nhất thuộc bờ biển đất liền nước ta từ 300 đến 500 km. (Theo Phân Viện Khí tượng Thủy văn TP. hoặc khi vị trí trung tâm bão cách điểm gần nhất cách điểm gần nhất thuộc bờ biển đất liền nước ta dưới 300 km.2 Tin áp thấp nhiệt đới Đối với các bản tin áp thấp nhiệt đới không chia thành các loại khác nhau như đối với các bản tin bão mà chỉ có một loại duy nhất là "tin áp thấp nhiệt đới". 11. 9. Phân biệt tin áp thấp nhiệt đới về các loại tin bão 3. cách điểm gần nhất thuộc bờ biển đất liền nước ta từ 300 km trở lên và có khả năng di chuyển về phía đất liền nước ta trong một vài ngày tới. 10. còn cách bờ biển đất liền nước ta trên 1. khi có sức gió mạnh từ cấp 6 đến cấp 7 (tức là từ 39 đến 61 km/giờ) gọi là áp thấp nhiệt đới. 11 tháng 10. tình hình phát triển cụ thể của bão. 8. cách điểm gần nhất thuộc bờ biển đất liền nước ta từ 500 đến 1.
thu phân và đông chí. cụ thể theo thứ tự từ cung Hợi sang cung Tuất. chăm sóc và ước tính thời kỳ thu hoạch mùa màng ứng với âm . càng ngày càng ít được nông dân sử dụng hơn là theo dõi các bản tin dự báo thời tiết của các cơ quan chuyên môn. có ngày tháng dương lịch và tên gọi như sau: 4/2 6/3 3/4 6/5 6/6 8/7 8/8 8/9 8/10 8/11 8/12 6/1 Tiết khí Lập xuân (đầu xuân) Kinh trập (sâu nở) Thanh minh (trong sáng) Lập hạ (đầu hè) Mang chủng (lúa trổ) Tiểu thử (nắng vừa) Lập thu (đầu thu) Bạch lộ (mưa ngâu) Hàn lộ (mát mẻ) Lập đông (đầu đông) Đại tuyết (tuyết nhiều) Tiểu hàn (lạnh vừa) Trung khí 20/2 Vũ thủy (ẩm ướt) 21/3 Xuân phân (giữa xuân) 21/4 Cốc vũ (mưa thuận) 22/5 Tiểu mãn (lúa xanh) 22/6 Hạ chí (giữa hè) 23/7 Đại thử (nắng to) 24/8 Xử thử (nắng yếu) 23/9 Thu phân (giữa thu) 24/10 Sương giáng (sương rơi) 23/11 Tiểu tuyết (tuyết nhẹ) 22/12 Đông chí (giữa đông) 21/1 Đại hàn (giá rét) Một điều lưu ý là 24 tiết khí hậu này đều được ghi trong âm lịch. còn người Trung hoa thì lấy con thỏ -). Mùi (dê). Người Trung hoa xưa. Ngọ (ngựa). Thìn (rồng). vật hậu chỉ phù hợp với vùng lưu vực sông Hoàng Hà nên nếu áp dụng ở Việt Nam thì phải có điều chỉnh. sửa đổi cho phù hợp.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bài đọc thêm SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP VÀ 24 TIẾT KHÍ HẬU --. Tỵ (rắn).theo người Việt nam. Tuất (chó). Ngày mà Mặt trời đi qua 2 cung gọi là Trung khí. Tuy nhiên hiện nay. Sửu (trâu). mỗi cung dài 30° và gọi tên 12 con vật tượng trưng cho 12 cung: Tý (chuột). Hợi (heo).dương lịch mà sáng tạo ra một kiểu "nông lịch" của riêng mình. Chia đường Hoàng đạo ra làm 12 cung. Những phản ánh đặc trưng khí hậu. gộp chung gọi là 24 tiết. người nông dân Việt Nam thường quan sát sự vận động và vị trí của mặt trăng theo từng mùa để định thời gian gieo trồng. vạch ra một đường tròn gọi là đường Hoàng đạo. Mão (mèo . Dậu (gà). hạ chí. Lê Anh Tuấn 43 . Mặt trời di chuyển từ Đông sang Tây. Người Châu Âu xưa cách đây vài trăm năm trước Công nguyên đã căn cứ vào vị trí bóng mặt trời hoặc chòm sao Bắc đẩu cùng một số hiện tượng thiên nhiên khác để xác định được các ngày xuân phân. trong khi ngày xuất hiện của nó lại hầu như rơi vào những ngày nhất định trong năm của dương lịch. Họ nhìn vị trí Mặt trời chuyển động biểu kiến giữa các chòm sao.oOo --Trong sản xuất nông nghiệp theo kiểu cổ truyền. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Dần (cọp). Tổng cộng có 12 Trung khí và 12 Tiết khí xen kẽ nhau trong 1 năm. ngày đi qua điểm giữa mỗi cung gọi là Tiết khí. ngược chiều kim đồng hồ. Thân (khỉ). rồi đến cung Dậu và cuối cùng đến cung Tý. từ những năm 130 trước Công nguyên đã có những sách Thiên văn ghi chép từ vị trí lưu vực sông Hoàng Hà để xây dựng lịch. cách theo dõi khí hậu kiểu này. cấy bón.
đầm. LƯU VỰC SÔNG VÀ PHƯƠNG TRÌNH CÂN BẰNG NƯỚC 4.. và tiếp tục đổ ra hồ hoặc biển. hình 4. Lê Anh Tuấn 44 . tập hợp lại thành mây.1. hồ..1 Hệ thống sông ngòi Hơi nước từ mặt thoáng địa cầu bốc lên khí quyển. Dạng hình nan Dạng hình song song Dạng hình lông Dạng phân bố hỗn hợp Hình 4. Phần chảy tràn này sẽ đi theo các khe rãnh. dạng phân bố song song hoặc dạng hỗn hợp (hình 4.. suối.2 Một dạng phân bố sông giữa hình cành cây và hình lông chim -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. hơi nước trong mây ngưng tụ lại thành mưa rơi xuống đất. Trong các điều kiện thích hợp.1 Các dạng phân bố sông nhánh trong một lưu vực sông Hình 4. phần còn lại sẽ chảy tràn theo sườn dốc theo tác dụng của trọng lực.2). Tất cả các khe. dần dần hợp thành suối..Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chương 4. hợp lại thành hệ thống sông ngòi (river system). Hệ thống sông có thể có dạng hình nan quạt. Lượng nước mưa một phần bị tổn thất do bốc hơi trở lại trên không trung. dạng hình lông chim. sông rạch lớn nhỏ khác nhau . một phần đọng lại ở các khu trũng và thấm xuống đất. sông .
3 Hệ thống sông Mekong Các sông đổ vào sông chính gọi là sông nhánh cấp I.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Tên của hệ thống sông thường lấy từ tên con sông chính trong hệ thống đó... có lưu lượng dòng chảy lớn nhất trực tiếp đổ ra biển hoặc các hồ nội địa. sông nhánh cấp III sẽ đổ vào sông nhánh cấp II.4). sông Hồng. Sự phân bố của các sông nhánh dọc theo sông chính quyết định tích chất dòng chảy trên hệ thống sông. tương tự như vậy. Lê Anh Tuấn 45 . . Hình 4. Thông thường con sông chính là con sông dài nhất..3)...4 Sự phân cấp các nhánh sông -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Sông nhánh cấp III Sông nhánh cấp II Sông nhánh cấp I Sông nhánh cấp I Sông chính Hình 4. sông chảy vào sông nhánh cấp I gọi là sông nhánh cấp II. sông Nil. Ví dụ sông Mekong (hình 4. (hình 4..
Thông thường đường phân nước mặt và ngầm không trùng nhau. • Đường phân nước ngầm phân chia sự tập trung nước ngầm giữa các lưu vực.6). Bốc thoát hơi Mây Đường phân nước mặt Điểm phân nước ngầm Mưa Đồng lụt Đất thấm Đất thấm Đất không thấm Hình 4.5): • Đường phân nước mặt là đường nối liên tục các điểm cao nhất chung quanh lưu vực và giới hạn bởi các lưu vực khác.1 Lưu vực sông Lưu vực sông (river basin) là phần mặt đất mà nước trên đó (kể cả nước mặt và nước ngầm) sẽ chảy ra sông. Muốn xác định đường phân lưu phải căn cứ vào bản đồ địa hình có vẽ các đưòng đồng cao độ (Hình 4.2. Nói cách khác.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 4. Lưu vực sông được giới hạn bằng đường phân nước (water-shed line) của lưu vực. Nước mưa rơi xuống đường phân nước sẽ chảy về 2 phía của đường phân nước và đi về 2 lưu vực khác kế cận nhau theo sườn dốc của chúng.2 Lưu vực sông và các đặc trưng của sông 4. Lê Anh Tuấn 46 . lưu vực sông là phần diện tích khu vực tập trung nước của sông. Thực tế. Có 2 loại đường phân nước: đừng phân nước mặt và đường phân nước ngầm (Hình 4. người ta thường lấy đường phân nước mặt để xác định diện tích lưu vực và gọi là đường phân lưu.5 Lưu vực sông và khái niệm đường phân nước -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.
2. Lượng nước mưa ngấm vào đất sẽ bổ sung cho lượng nước ngầm có trong đất. Do đó. lượng mưa bị ngầm vào đất và không sinh ra dòng chảy. thời gian duy trì dòng chảy ngầm có thể chỉ một vài tháng. Lượng nước chảy trên mặt lưu vực một phần bị tổn thất do phải lấp vào các chỗ trũng trên mặt đất. Đối với các sông nhỏ hoặc khe suối. Lê Anh Tuấn 47 . cường độ thấm giảm đi và trên mặt đất bắt đầu sinh ra dòng chảy mặt. một phần mất đi do rễ cây hút. lúc đầu do độ ẩm của đất nhỏ. một phần bị ngấm xuống đất trong quá trình chuyển động trên mặt lưu vực.2 Sự hình thành dòng chảy sông ngòi Dòng chảy trong sông ở nước ta đều do mưa xuống khu vực tạo thành. Nước ngầm vận chuyển về hệ thống sông với thời gian tập trung tùy thuộc lớn vào tương quan giữa mực nước sông và mực nước ngầm. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. còn các sông lớn dòng chảy ngầm có thể kéo dài cả năm.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 4. Khi có mưa. Một phần lượng nước ngấm xuống bị bốc hoi qua mặt đất. một phần bị bốc hơi. phần còn lại chảy vào các khe nhỏ và tập trung dần vào các khe lớn hơn và dần dần đổ vào hệ thống sông suối. Khi mưa rơi xuống đất. một phần tạo thành dòng chảy mặt đổ ra sông. Sau một thời gian kể từ lúc bắt đầu mưa. làm cho mực nước ngầm tăng lên. phần còn lại ngầm xuống đất và tạo thành dòng chảy ngầm cung cấp cho hệ thống sông.6 Lưu vực sông với các đường đồng cao độ 4. bởi vậy dòng chảy mặt sẽ không còn nữa sau một khoảng thời gian không dài khi mưa kết thúc. sự tồn tại dòng chảy ngầm trên hệ thống sông ngòi kéo dài sau một khoảng thời gian khá dài. Sự hình thành dòng chảy mặt sinh ra trong thời gian có mưa. Thời gian tập trung nước mưa về hệ thống sông suối khá nhanh.
7). tức L' = L1. Các đường cắt ngang lưu vực lấy vuông góc với trục dòng chính tại vị trí vẽ đường cắt ngang đó (Hình 4..8 Cách xác định chiều dài sông và chiều dài lưu vực -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.2..7 Định diện tích lưu vực bằng phương pháp phân ô vuông 4. Chiều dài lưu vực L' (km) là tổng các chiều dài các đoạn gấp khúc từ cửa sông qua các điểm giữa các đoạn thẳng cắt ngang lưu vực cho điểm nguồn của sông..Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 4.. Diện tích lưu vực được xác định từ bản đồ có tỉ lệ xích trong khoảng 1/10. Sông chính là con sông có chiều dài dài nhất (hoặc tải lưu lượng lớn nhất). Ln L' (km) = L1 + L2 + L3 + .3 Các đặc trưng hình học của lưu vực 4.000.2 Chiều dài sông chính và chiều dài lưu vực Chiều dài sông chính L (km) là chiều dài tính theo chiều dòng chảy đo từ nguồn sông đến cửa sông. Có thể dùng phương pháp phân ô vuông hoặc dùng máy đo diện tích để xác định diện tích lưu vực.2.3. Hình 4.1 Diện tích lưu vực Diện tích lưu vực F (km2) là diện tích được khống chế bởi đường phân lưu của khu vực (Hình 4. + Li + .2.8).3. người ta coi chiều dài sông chính là chiều dài lưu vực. Lê Anh Tuấn 48 . Thông thường.000 đến 1/100. + Ln Ln-2 Ln-1 L3 Nguồn sông L1 Li L2 L (km) Cửa sông Hình 4.
5 Độ cao bình quân lưu vực Độ cao bình quân lưu vực Hbq xác định từ bản đồ đường đồng mức cao độ (Hình 4.số mảnh diện tích -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.2.10).Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 4. thông thường thì Kd ≤ 1.diện tích giữa 2 đường đồng mức cao độ n .2. Kd biểu thị hình dạng của lưu vực.0.3 Chiều rộng bình quân lưu vực Chiều rộng bình quân lưu vực B (km) là tỉ số diện tích và chiều dài lưu vực.3.3.3. B F = 2 = 2 L1 L1 L1 Kd = (4-2) H (m) Kd << 1 t H (m) Kd # 1 t Hình 4.4 (4-1) Hệ số hình dạng lưu vực Hệ số hình dạng lưu vực Kd là tỉ số giữa bề rộng lưu vực và chiều dài lưu vực. Lê Anh Tuấn 49 . n H bq = trong đó: ∑ f .9). ngược lại càng hẹp và càng dài thì Kd càng nhỏ và khả năng tập trung nước lũ càng lớn (Hình 4.h i =1 n i i ∑ f i = F i =1 ( m) (4-3) hi . F B= L1 4. Lưu vực càng có hình dạng vuông thì Kd → 1.9 Hình dạng của lưu vực ảnh hưởng đến khả năng tập trung nước lũ 4. B L1 .2.cao trình bình quân giữa 2 đường đồng mức cao độ fi .
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- hi 1100 fi hi+1 li 1400 1200 1600 1500 1300 Hình 4.6 Độ dốc bình quân lưu vực J n J = ∆h.2.10 Xác định độ cao bình quân lưu vực bằng đường đồng mức 4.khoảng cách bình quân giữa 2 đường đồng mức gần nhau.3.2.chênh lệch cao độ giữa 2 đường đồng mức (trên bản đồ địa hình thường có các giá trị như nhau đối với mọi đuờng đồng mức. Những vùng có nguồn nước phong phú thì D thường có giá trị cao (Hình 4.7 Mật độ lưới sông Mật độ lưới sông D (km/km2) bằng tổng chiều dài (Σ Li) của tất cả các sông suối trên lưu vực chia cho diện tích lưu vực F. ∆h . nghĩa là các giá trị tăng giảm của đường đồng mức đều như nhau). Lê Anh Tuấn 50 . -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.11). mật độ lưới sông càng lớn. n D= ∑L i =1 F i (4-5) Sông suối càng dày.3. ∑l i =1 i n ∑ f i = F i =1 (4-4) li . trong đó: 4.
2.12) Hình 4.11 Mật độ lưới sông cho biết sự phong phú của nguồn nước của lưu vực 4. ký hiệu là Q(t) hoặc Q ~ t.4.2.4 Các đặc trưng biểu thị dòng chảy 4.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 4. Lưu lượng bình quân trong một khoảng thời gian T bất kỳ là giá trị trung bình của lưu lượng nước trong khoảng thời gian đó.1 Lưu lượng nước Lưu lượng nước (water discharge) là lượng nước chảy qua mặt cắt cửa ra trong một đơn vị thời gian là 1 giây (m3/s). Lưu lượng là tích số của vận tốc trung bình dòng chảy nhân cho diện tích mặt cắt ướt của dòng chảy. Vận tốc dòng chảy được đo bằng lưu tốc kế (Hình 4. Lưu lượng bình quân được tính theo công thức tích phân hoặc biểu thức sau: -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Quá trình thay đổi của lưu lượng nước theo thời gian tại tuyến cửa ra gọi là quá trình lưu lượng. Lê Anh Tuấn 51 . Đồ thị của sự thay đổi giữa lưu lượng nước và thời gian là đường quá trình lưu lượng nước.12 Lưu tốc kế kiểu cá sắt Lưu lượng nước tại một thời điểm bất kỳ gọi là lưu lượng tức thời.
4 Module dòng chảy Module dòng chảy là trị lưu lượng trên 1 đơn vị diện tích lưu vực là 1 km2. F là diện tích lưu vực (km2). Y= 4.4.W W = 3 6 10 .2.4.3 Độ sâu dòng chảy Giả sử đem tổng lượng nước chảy qua mặt cắt cửa ra trong một khoảng thời gian nào đó trải đều trên toàn diện tích lưu vực.106 (mm) 4. F 10 .T.2 Tổng lượng dòng chảy Tổng lượng dòng chảy W (m3 hay km3) là lượng nước chảy qua mặt cất cửa ra trong một khoảng thời gian T nào đó từ thời điểm t1 đến t2. 10 3 . 103 và Y = M.2. t2 W = ∫ Q( t ) dt t1 hoặc W = Q (t 2 − t1 ) (4-7) trong đó Q là lưu lượng bình quân trong khoảng thời gian T. F trong đó W là tổng lượng nước (m3).Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------n 1 T Q = . 4. Y α= (4-12) X α là hệ số không thứ nguyên. vì 0 ≤ Y ≤ X nên 0 ≤ α ≤ 1. 10 3 .t1. ∫ Q( t ) dt T o hoặc Q= ∑Q i =1 i n (4-6) trong đó Q là giá trị bình quân của lưu lượng. Lê Anh Tuấn 52 .2. ta có dạng các biến đổi sau: W = Y.2.4.gọi là độ sâu dòng chảy.4. Qi là lưu lượng bình quân tại mỗi thời đoạn thứ i bất kỳ. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.5 (4-8) (4-9) (4-10) (4-11) Hệ số dòng chảy Hệ số dòng chảy α là tỷ số giữa độ sâu dòng chảy Y (mm) (hay còn gọi là lớp dòng chảy) và lượng mưa tương ứng X (mm) sinh ra trong thời gian T. ta được 1 lớp nước có chiều dày là Y (thường tính bằng mm) . F . T = t2 . Q M= (l/s. 4.km2) F Tìừ các công thức trên. n là số thời gian tính toán.
lượng nước trữ trong lưu vực ở thời đoạn cuối của ∆t.lượng dòng chảy mặt đi. 2 trị số M và Y thường được sử dụng.lượng mưa bình quân rơi trên lưu vực. giả thiết có một mặt trụ thẳng đứng bao quanh khu vực đó tới tầng không thấm nước như hình vẽ 4. W2 . α phản ánh tình hình sản sinh dòng chảy trên lưu vực.3. ta có biểu thức sau: (4-13) (X + Z1 + Y1 + W1 ) . ∆U : mang dấu + khi U1 > U2 và ngược lại. Y2 . Bởi vậy.13).2 Phương trình cân bằng nước thông dụng Trong một khu vực bất kỳ. trong một lưu vực riêng biệt hoặc trên toàn trái đất được gọi là phương trình cân bằng nước (water balance equation).1 Nguyên lý Phương trình phản ánh một cách định lượng vòng tuần hoàn của nước trong một lưu vực sông. W1 .(Z2 + Y2 + W2) = U2 .lượng nước trữ trong lưu vực ở thời đoạn đầu của ∆t. Y1 .lượng dòng chảy ngầm đi. Z1 . Để so sánh mức độ dồi dào nguồn nước. Dựa vào nguyên lý cân bằng nước. Phương trình cân bằng nước xuất phát từ định luật bảo toàn vật chất. tổn thất dòng chảy càng nhỏ và ngược lại.lượng dòng chảy mặt đến. U2 .U1 = ± ∆U trong đó: X . Chọn thời đoạn ∆t bất kỳ. Tương tự.lượng dòng chảy ngầm đến.3 Phương trình cân bằng nước 4.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Hệ số α càng lớn.lượng nước ngưng tụ trên mặt lưu vực.lượng nước bốc hơi bình quân khỏi lưu vực. TỔNG LƯỢNG NƯỚC ĐẾN TỔNG LƯỢNG NƯỚC ĐI CHÊNH LỆCH LƯỢNG NƯỚC TRỮ Hình 4. đối với một lưu vực có thể phát biểu như sau: "Hiệu số của lượng nước đến và lượng nước đi khỏi một lưu vực trong một thời đoạn tính toán nhất định bằng sự thay đổi trữ lượng nước chứa trong lưu vực đó " (Hình 4. Z2 . độ sâu dòng chảy Y càng lớn thì lượng nước càng nhiều.13 Tổng quát hóa phương trình cân bằng nước 4.3. U1 . -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Module dòng chảy M phản ánh khả năng phong phú của nguồn nước trong một lưu vực. 4. Lê Anh Tuấn 53 .14.
3. ta có: X = Y + Z ± ∆U 4. Lê Anh Tuấn 54 . Để viết phương trình cân bằng nước trong thời đoạn nhiều năm.3. 1 ngày hoặc nhỏ hơn nữa.3.1 Lưu vực kín Lưu vực kín là lưu vực mà đường phân chia nước mặt và ngầm trùng nhau.4 Phương trình cân bằng nước trong nhiều năm Phương trình (4-14) và (4-15) viết cho thời đoạn bất kỳ.14 Minh họa các giá trị trong phương trình cân bằng nước thông dụng 4. người ta lấy bình quân trong nhiều năm các thành phần trong phương trình cân bằng nước.W1 4. Lưu vực hở Đối với lưu vực hở sẽ có lượng nước ngầm từ lưu vực khác chảy vào hoặc ngược lại. 1 tháng.3. khi đó không có nước mặt và nước ngầm từ lưu vực khác chảy đến. Gọi Y = Y2 + W2 là tổng lượng nước mặt và ngầm chảy ra khỏi lưu vực và Z = Z2 . tức ∆t có thể là 1 năm.Z1 là lượng bốc hơi đã trừ lượng ngưng tụ.3. tức là Y1 = 0 và W1 = 0. xét trong n năm: -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.2 (4-14) Lưu vực hở b. Với (4-14). khi đó phương trình cân bằng nước có dạng: X = Y + Z ± ∆W ± ∆U trong đó : (4-15) ± ∆W = W2 .3 Phương trình cân bằng nước của lưu vực kín và hở trong thời đoạn bất kỳ 4.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chảy mặt đến Y1 Bốc hơi Z2 Mưa X Nước trữ ∆U Chảy ngầm đến W1 Lớp đất không thấm Chảy mặt đi Y2 Chảy ngầm đi W2 Hình 4.3.
Nếu n đủ lớn. giao thông. Z0 = ∑Z i =1 n i .1 Cân bằng nước trung bình nhiều năm trên thế giới và Việt Nam Mưa Lãnh thổ Diện tích Chảy mặt Bốc hơi 3 2 3 3 3 3 3 10 Km mm 10 Km mm 10 Km mm 103Km Vùng Toàn thế giới Toàn lục địa Đại dương Việt Nam 510. công nghiệp.000 361. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.15). Y0 . . Bảng 4. Con người biết khai thác nguồn nước để tạo ra năng lượng. và đồng thời cũng thải ra các chất ô nhiễm làm chất lượng nguồn nước suy giảm (Hình 4. chuẩn dòng chảy năm và chuẩn bốc hơi năm. giá trị bình quân nhiều năm của ± ∆Wi không tiến đến 0 được vì sự trao đổi nước ngầm giữa các lưu vực không cân bằng thường diễn ra 1 chiều. Ngoài ra các hoạt động phá rừng.1. Đối với lưu vực hở. đô thị hoá. Con người thải nhiều thán khí (CO2) làm cán cân nhiệt độ trên trái đất thay đổi làm khí hậu biến đổi. thì X0 . mở rộng các khu công nghiệp.000 365 1130 800 1270 1850 577 119 458 315 130 857 47 47 1130 485 1400 993 577 72 505 4... . cung cấp nước cho canh tác nông nghiệp. Sự hoạt động của con người làm thay đổi vòng tuần hoàn nước và ảnh hưởng lớn đến chất lượng nước khu vực. Y0 = ∑Y i i =1 n n . Lê Anh Tuấn 55 . tương tự sẽ có: X0 = Y0 + Z0 ± ∆W0 (4-18) Trong trường hợp lưu vực hở. thấm rút (Hình 4.. làm biến đổi tính chất chuyển vận nước như làm thay đổi khả năng chảy tràn.4 Các hoạt động của con người ảnh hưởng đến cân bằng nước khu vực Con người là sinh vật chính cai quản tài nguyên nước trên trái đất.000 149.16). Z0 lần lược được gọi là chuẩn mưa năm. do đó phương trình (4-16) sẽ trở thành: (4-17) X0 = Y0 + Z0 n trong đó: X0 = ∑X i =1 n i n . Cân bằng nước trung bình nhiều năm năm trên thế giới và Việt Nam có thể tham khảo ở bảng 4.. sinh hoạt.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- ∑ Xi i =1 n = ∑ (Yi + Z i ± ∆U i ) i =1 n = ∑ Yi i =1 n n n n n n + ∑ Zi i =1 n + ∑ ± ∆U i =1 i (4-16) n Tổng Σ ±∆U có thể xem như bằng 0 do có sự xen kẽ của những năm nhiều nước và ít nước.
16 Quá trình đô thị hoá làm thay đổi lượng chảy tràn và thấm rút (Nguồn: Federal Intergency Stream Restoration Working Group.15 Hoạt động của con người làm ô nhiễm nước trong chu trình thuỷ văn Hình 4. US. 1998) -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn 56 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 4.
Có thể chia làm 3 vùng.1): • Vùng ven biển ngoài cửa sông • Vùng cửa sông • Vùng trên cửa sông Nước mặn từ biển Biển Nước ngọt từ sông Bờ biển ngoài cửa sông Đoạn cửa sông Đoạn trên cửa sông Hình 5. tùy vào loại cửa sông khác nhau (Hình 5. Khu cửa sông là khu quá độ giữa sông và biển.3 Vùng trên cửa sông Vùng trên cửa sông là phần trên của khu vực cửa sông.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chương 5.1. dòng chảy chịu chi phối của sông là chủ yếu. THỦY TRIỀU VÀ SỰ XÂM NHẬP MẶN VÙNG CỬA SÔNG 5. dòng chảy chịu ảnh hưởng của thuỷ triều ở biển là chủ yếu. dần dần bồi đọng thành bãi cạn và nước biển bị nhạt rõ rệt (nhất là về mùa lũ) so với ngoài biển. kho nước hoặc biển. Vùng này chứa các vật trầm tích của sông. Ở đây. ta chỉ nói về cửa sông thông với biển chịu ảnh hưởng của thủy triều. Trong chương này. Lê Anh Tuấn 57 . khu vực này có thể là dòng sông. Ở đây.1 Khái niệm về vùng cửa sông Cửa sông (Estuary/ Coastal area) là đoạn sông nối tiếp giữa dòng sông và khu vực chứa nước sông. dòng chảy chịu chi phối bởi ảnh hưởng của cả nước mặn từ biển lẫn nước ngọt từ dòng sông.1 Vùng ven biển ngoài cửa sông Vùng ven biển là vùng biển trước cửa sông. hồ. bắt đầu từ đỉnh tam giác châu (chỗ sông phân nhánh) lên đến chỗ giới hạn thủy triều lớn nhất trong mùa kiệt. 5. một cách sơ bộ và mang tính khái niệm. có chiều sâu từ 10 .1 Khu vực cửa sông 5.2 Vùng cửa sông Vùng cửa sông còn gọi là tam giác châu (delta).1. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Ở đây. là phần giữa của khu cửa sông từ mép biển cho tới chỗ sông phân nhánh.20 m.1. 5.
và 2 thời kỳ triều bé lên xuống rất yếu. Khi mực nước triều xuống gọi là triều rút (the flowing-out tide). mỗi thời kỳ từ 3 . Người ta cũng phân biệt biên độ triều lớn (chỉ khoảng cách giữa mực nước cao nhất và thấp nhất). dâng đến mức cao nhất gọi là đỉnh triều.1 Định nghĩa thuỷ triều Mực nước biển lên xuống theo một chu kỳ nhất định gọi là thủy triều (tide). khi mực nước triều lên gọi là triều dâng (the rising tide). ta cũng có chân triều cao và chân triều thấp. Khoảng cách về thời gian giữa 2 đỉnh (hoặc 2 chân) liền nhau gọi là chu kỳ triều (tidal cycle).Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 5. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Đối với 2 con triều trong 1 ngày. rút đến mức thấp nhất gọi là chân triều. Tương tự. xuống rất thấp). mặt trời và các hành tinh khác lên các chất điểm nước của đại dương. tương tự là biên độ triều nhỏ. trong một ngày đêm. thường có 2 lần triều lên và 2 lần triều xuống (một lần vào ban ngày. có 2 đỉnh và 2 chân khác nhau (Hình 5. gọi là kỳ triều cường.5 ngày.2 Thuỷ triều 5.3). Nói chung. Trong 1 tháng có 2 thời kỳ triều lớn. đỉnh tương đối cao gọi là đỉnh triều cao.2). một lần vào ban đêm). Chênh lệch mực nước giữa đỉnh triều và chân triều kế tiếp gọi là biên độ triều (tidal amplitude).2. gọi là kỳ triều kém (Hình 5. H (m) Đỉnh triều cao Đỉnh triều thấp Sóng triều Biên độ triều (lớn) Biên độ triều (nhỏ) T (ngày) Chu kỳ triều Chân triều cao Chân triều thấp 1 ngày mặt trăng Hình 5. thủy triều là hiện tượng chuyển động của nước biển dưới tác động của các lực gây ra bởi mặt trăng. Lê Anh Tuấn 58 . đỉnh thấp hơn gọi là đỉnh triều thấp. Nói cách khác. .2 Diễn biến một con triều trong một ngày Đối với mỗi con triều. triều lên xuống rất mạnh (lên rất cao.
2. Vùng biển Banboa.2. H (m) Đỉnh triều t (h) 12h 24' Chân triều 24h 48' Hình 5.4 Bán nhật triều đều 5. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.2 Phân loại thuỷ triều Dựa vào chu kỳ triều. nhưng đỉnh và chân triều trong 2 lần đó khác nhau (Hình 5. Huế có loại thủy triều này. chu kỳ triều gần bằng 12h24' (Hình 5. Đỉnh và chân trong 2 lần xấp xỉ bằng nhau. Lê Anh Tuấn 59 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 5. Vùng biển Vũng Tàu thuộc dạng bán nhật triều này. người ta phân thủy triều trên thế giới thành 4 loại: 5.1 Bán nhật triều đều Bán nhật triều đều (regular semidiurnal tide) là hiện tượng xảy ra trong một ngày mặt trăng (24h48') có 2 lần triều lên và 2 lần triều xuống. Dạng triều này có nhiều nơi thuộc Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương.2. cửa biển Thuận An.5). Panama là nơi điển hình cho loại triều này.4).2 Bán nhật triều không đều Bán nhật triều không đều (irregular semidiurnal tide) là hiện tượng xảy ra trong 1 ngày mặt trăng.2.2. cũng có 2 lần triều lên và 2 lần triều xuống. Ở Việt Nam.3 Diễn biến thay đổi mực nước triều tháng (triều Biển Đông tháng 1/1982) 5. Dạng triều này xuất hiện ở khắp Đại Tây Dương.
5 Bán nhật triều không đều 5. Lê Anh Tuấn 60 . vùng biển Hòn Dáu. Ở Việt Nam. Dạng triều này có trong một số ít biển chủ yếu thuộc Thái Bình Dương. Qui Nhơn.4 Nhật triều không đều Nhật triều không đều (irregular diurnal tide) là hiện tượng trong 1 ngày mặt trăng có 1 lần triều lên và 1 lần triều xuống. Hải Phòng dạng triều này. H (m) Đỉnh triều t (h) 12h 24' Chân triều 24h 48' Hình 5.6 Nhật triều đều 5. vùng biển Hà Tiên là nhật triều không đều.2.2. Ở biển Việt Nam.2. nhưng trong thời gian nửa tháng số ngày xuất hiện nhật triều không quá 7 ngày. Vùng biển nước Úc là nơi đặc trưng cho loại nhật triều đều. chu kỳ triều xấp xỉ bằng 24 h 48' (Hình 5. vùng Cửa Hội.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------H (m) Đỉnh triều cao Đỉnh triều thấp t (h) 12h 24' Chân triều cao Chân triều thấp 24h 48' Hình 5.6).7).3 Nhật triều đều Nhật triều đều (regular diurnal tide) là hiện tượng xảy ra trong 1 ngày mặt trăng chỉ có 1 lần triều lên và 1 lần triều xuống. các ngày còn lại xuất hiện bán nhật triều (Hình 5. có chế độ nhật triều -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Loại triều này có ở nhiều nơi thuộc Thái Bình Dương. Vùng biển cảng Đà Nẳng.2.
3 2. không thể hoàn toàn giống nhau cho dù trên cùng một vùng biển.30 Nhật triều không đều Nha Trang 1.24 Nhật triều không đều Qui Nhơn 1. Lê Anh Tuấn 61 .4 1.0 1.6 1.28 Nhật triều không đều Côn Sơn -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.42 Bán nhật triều không đều Vũng Tàu 0. dọc theo bờ biển Đông của Việt Nam.0 0.19 Nhật triều đều Cửa Ông 3. Bảng 5.90 Nhật triều đều Đồ Sơn 2.1 2.3 2.00 Nhật triều không đều Cà Ná 3. chế độ thủy triều khá khác xa nhau.71 Nhật triều không đều Vinh 1.5 1. Vùng biển Hà Tiên cũng là một nơi mang tính chất triều hỗn hợp.5 1. TT 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Bảng 5.90 Nhật triều không đều Đà Nẳng 1.0 Bán nhật triều không đều Sài Gòn 3.24 Nhật triều không đều Cam Ranh 1.7 Triều ở Biển Tây vùng ĐBSCL là dạng nhật triều không đều Hai loại triều dưới gọi chung là là triều hỗn hợp (mixed tide) hay tạp triều.1 dưới đây cho thấy. Chế độ thủy triều rất phức tạp.8 Nhật triều không đều Hà Tiên 3.1 Thủy triều ở một số cảng chính ở Việt Nam Mực nước Độ lớn thủy triều trung Cảng Chế độ triều trung bình bnh kỳ nước cường (m) (m) 3.0 2. trong nửa tháng có tới 10 ngày có 1 lần nước lớn và 1 lần nước ròng trong ngày. Hình 5.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------không đều.00 Nhật triều đều Hải Phòng 3.4 1.
8 Lực hút tương hỗ của mặt trăng và mặt trời tạo nên sự thay đổimực nước triều Theo luật vạn vật hấp dẫn.3 Nguyên nhân gây ra thuỷ triều Mặt trăng và mặt trời tác dụng tương hỗ với trái đất và gây ra lực tạo triều. 2 (6-1) R Trong đó : G : là hằng số hấp dẫn M : khối lượng mặt trăng R : khoảng cách từ mặt trăng đến chất điểm nước Thủy triều trên thực tế là tổng hợp của lực tạo thủy triều mặt trăng và thủy triều mặt trời. đường bờ. ma sát dòng chảy v. Do mặt trăng ở gần trái đất hơn nên lực tạo triều của mặt trăng lớn hơn 2. Nước kém Nước lớn Trái đất Mặt trăng (trăng tròn) TRIỀU CƯỜNG Mặt trăng (bán nguyệt) Mặt trời Nước lớn Nước kém Trái đất TRIỀU KÉM Mặt trời Hình 5.8). -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.17 lần lực tạo triều của mặt trời. Thêm vào đó các điều kiện vật lý như địa hình đáy.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 5.. mặt dầu mặt trời có khối lượng lớn hơn nhiều (Hình 5. lực hút của mặt trăng đối với 1 đơn vị khối lượng chất điểm nước bằng: M FP = G.2.v. Lê Anh Tuấn 62 ...
Lực ly tâm do trái đất quay chung quanh trọng tâm chung. 5. 3.1 Hiện tượng thuỷ triều ở cửa sông Quá trình truyền sóng triều vào cửa sông có thể mô tả như sau: • Trong thời gian triều bắt đầu lên. tốc độ dòng triều triệt tiêu với tốc độ dòng nước sông chảy xuống. một chất điểm nước trên trái đất sẽ chịu tác dụng của 4 lực: 1. Trong quá trình truyền triều vào sông. năng lực của dòng triều bị tiêu hao. ngoài cửa sông bắt đầu thời kỳ triều xuống. sóng triều dần phát triển về phía thượng lưu. nước triều sau sóng triều chảy trở lại biển. tốc độ dần dần giảm nhỏ. nước biển sẽ ngừng chảy ngược lên trên. Nhưng cao độ và biên độ sóng triều giảm đi rất nhanh. 2. Lực hấp dẫn về tâm trái đất (trọng lực). Còn lại lực (1) và (3) là 2 lực gây ra thủy triều. • Triều lên đến lúc tốc độ dòng triều lớn hơn tốc độ dòng sông. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. do ảnh hưởng của đáy sông cao dần và nước sông chảy về cản trở. Lực hấp dẫn của mặt trăng. lúc đó sóng triều tiến đến đến điểm giới hạn gọi là giới hạn thủy triều.3. tốc độ nước sông tương đối mạnh hơn tốc độ dòng triều cho nên đỉnh sóng triều không thể tiến ngay vào trong sông. Do phân tích chuyển động của hệ thống mặt trăng . nước biển cũng chảy vào sông. Phía trên giới hạn này sóng triều vẫn còn tiếp tục đi một khoảng nữa (do sự tích đọng của nước sông bị ứ lại sinh ra). nên không ảnh hưởng đến thủy triều. • Khi triều tiến sâu vào sông.trái đất. đồng thời nước sông bị biển cản không ngừng đọng lại phía trước. lực (2) và (4) có hướng và độ lớn tác dụng đối với mỗi điểm cụ thể trên trái đất đều không đổi. Đến lúc biên độ triều bằng 0. đỉnh sóng triều mới dần dần truyền vào sông. sức mạnh của nước sông cũng không đủ để đẩy dòng triều ra ngoài xa.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------còn tác dụng làm cho hiện tượng thủy triều biến dạng và phức tạp hơn. Quĩ đạo của các đỉnh sóng triều gọi là đường đỉnh triều. Trong đó. mực nước triều hạ dần. Đoạn sông từ cửa sông đến giới hạn thủy triều gọi là đoạn sông chịu ảnh hưởng thủy triều. Lực ly tâm do trái đất tự quay quanh trục của nó. quĩ đạo các chân sóng gọi là đường chân triều. biên độ triều cũng bé dần. 4. Lê Anh Tuấn 63 . Tuy vậy. Vị trí giới hạn này luôn thay đổi theo mùa lũ hay mùa kiệt của dòng chảy sông ngòi.3 Đặc tính thủy văn vùng cửa sông có thủy triều 5. kết quả nước triều nằm tại nơi tiếp giáp giữa sông và biển. Nơi đó đưọc gọi là giới hạn dòng triều. cho nên dòng triều đang tiến vào sông bị yếu đi đến một điểm nào đó.
• Biên độ triều vùng cửa sông: vào giai đoạn triều cường. Gió thổi từ biển vào làm cho mực nước triều cao thêm và ngược lại.1 Hiện tượng xâm nhập mặn Đối với các cửa sông tiếp giáp với biển. đặc biệt vào mùa kiệt. • Địa hình: địa hình bằng phẳng là yếu tố thuận lợi cho sự xâm nhập mặn.3. v. sẽ là tác nhân làm mặn lấn sâu vào nội địa.4.. Khi đó lượng nước từ sông đổ ra biển giảm thấp.4 Sự xâm nhập mặn vào cửa sông 5. Mức nước tăng lên hay bớt đi do gió gọi là nước tăng hay nước giảm. Nồng độ mặn sẽ giảm dần khi càng tiến sâu vào đồng bằng. • Các yếu tố khí tượng: gió từ biển hướng vào đất liền.2 Sự thay đổi mực nước cửa sông chịu ảnh hưởng triều Sự thay đổi của mực nước ở cửa sông chịu ảnh hưởng không những quan hệ với lưu lượng chảy trong sông mà còn quan hệ với sự thay đổi thủy triều. gió thổi từ từ đất liền ra biển làm cho mực nước triều thấp đi. tốc độ và hướng gió. Lê Anh Tuấn 64 . mưa ít. lưu lượng càng giảm.9 Hiện tượng xâm nhập mặn từ biển vào lòng sông vùng cửa sông Mức độ xâm nhập mặn vào sâu trong nội đồng phụ thuộc vào nhiều yếu tố: • Lượng nước từ thượng nguồn đổ về.9). Gió Cửa sông Biển Sông Vùng trên cửa sông (nước ngọt) Vùng cửa sông bị xâm nhập mặn (nước lợ) Vùng biển ngoài cửa sông (nước mặn) Hình 5.. nước mặn càng lấn sâu vào. . nước mặn càng tiến sâu vào đất liền. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.. sự thay đổi địa hình và đáy sông. hiện tượng xâm nhập mặn từ biển vào sông xảy ra khá phổ biến.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 5. nhiệt độ cao.v. • Hoạt động kinh tế của con người: việc lấy nước nhiều vào mùa khô (cả nước mặt và nước ngầm) sẽ làm mặn đi vào vào đất liền nhiều hơn. 5. thủy triều từ biển sẽ mang nước mặn lấn sâu vào lòng sông làm nước sông bị nhiễm mặn (Hình 5..
V. Hình 5. khi triều rút đường nêm mặn sẽ rút nhanh về hướng biển. ở các vị trí khác nhau. Nếu có thêm tác nhân là gió trên mặt nước. Lê Anh Tuấn 65 . nêm mặn sẽ di chuyển vào sông làm nước sông bị dồn ép dòng nước ngọt từ nguồn chảy ra biển. trên đường nêm mặn có thể có thêm lưỡi mặn trên đường nêm mặn. Tùy theo vào sự tương tác giữa năng lượng dòng triều và dòng chảy nước ngọt từ thượng lưu làm hình dạng đường nêm mặn không cố định mà luôn thay đổi. Khi triều lên. cần lưu ý là dòng chảy có thể có 2 chiều ngược chiều nhau (Hình 5. chất lượng nước (mặn lạt) cũng khác nhau. Ngay tại vị trí có đường nêm mặn.Vận tốc chảy ngược Hình 5. Khi đo lưu lượng vùng cửa biển. thường gọi là nêm mặn (Hình 5.11). gây hiện tượng nước dâng ngược về hướng thượng lưu. cộng theo sức đẩy của nước ngọt từ thượng lưu làm dòng triều rút gia tăng vận tốc.10).Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Do sự khác biệt về tỷ trọng giữa nước biển và nước sông nên khi sóng triều truyền vào cửa sông sẽ có dạng hình nêm. Ngược lại.11 Phân bố vận tốc theo chiều sâu dòng sông chịu ảnh hưởng thủy triều -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. có hình dạng khác nhau.10 Hình dạng đường nêm mặn vùng tiếp giáp dòng triều và dòng sông V+ V- V+ Dòng chảy 1 chiều (sông ra biển) Dòng chảy 2 chiều V- Dòng chảy 1 chiều (biển vào sông) V+ Vận tốc chảy xuôi.
ngăn ngừa tác hại của sóng biển và bão tố. chim chóc..2 Môi trường nước vùng cửa sông Vùng cửa sông là nơi tiếp giáp giữa sông và biển. Việc khai thác nước ngầm vùng ven biển có thể làm nước mặn xâm nhập sâu vào tầng nước ngầm ven biển (Hình 5.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 5.4. Đồng thời đây là nơi sinh sống của nhiều loại tôm cá. giữ đất lấn biển... . Vùng cửa sông là nơi thuận lợi cho việc canh tác nuôi trồng thủy sản nước mặn và nước lợ.. tôm cá. Đây là nơi pha trộn giữa dòng nước ngọt từ sông chảy về biển và dòng nước mặn từ biển ngược vào sông. Vùng cửa sông thường là nơi có tính đa dạng sinh học cao do nhiều nguồn thức ăn. phiêu sinh vật.12). lưỡng cư. Đất nhiễm mặn gặp khó khăn trong canh tác nông nghiệp. các loài bò sát. chống xói mòn.12 Nước ngầm ven biển và sự xâm nhập mặn vào tầng nước ngầm -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Hình 5. rừng sát ven biển. Lê Anh Tuấn 66 . Vai trò của rừng sát ven biển rất quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển. cung cấp nước ngọt cho sinh hoạt của người dân. .
Năng lượng có thể khai thác lên đến hàng tỷ KWH điện hàng năm. Mekong đứng hàng thứ 10 trên thế giới về lưu lượng nước. vắn hóa xã hội. cửa sông.. Kết quả này sẽ làm tiền đề giúp cho việc qui hoạch và tổ chức sản xuất các ngành kinh tế trong xã hội một cách hợp lý và việc sử dụng nứớc đạt hiệu quả kinh tế cao.1 Giới thiệu Mọi sự tồn tại và phát triển của sinh giới đều phụ thuộc vào nước.2 Hệ thống Mekong Mekong có nguồn gốc từ chữ "Mè Nảm Khoỏng" (tiếng Lào/Thái). Dọc theo hệ thống sông Mekong là các khu vực hoạt động nông nghiệp. công nghiệp cũng như chính trị. Ủy ban có nhiệm vụ phối hợp khảo sát và khai thác sông Mekong một cách hợp lý và kinh tế nhất. Do dòng sông chảy qua nhiều quốc gia nên nó mang tính quan hệ quốc tế. mùa lũ nước quá thừa và mùa kiệt nước thiếu nghiêm trọng.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Chương 6. Campuchia và Việt Nam đã thỏa thuận ký kết hiệp ước thành lập "Ủy ban sông Mekong". Thái Lan. tổng lượng dòng chảy năm xấp xỉ trên 500 tỷ m3 nước.1) có diện tích lưu vực vào khoảng 795. Tuy vậy tình trạng mất cân đối về nguồn nước vẫn phổ biến. Campuchia và Việt Nam. chiều dài dòng chính là 4. cộng thêm nạn nhiễm mặn do thủy triều biển Đông và vịnh Thái lan gây ra làm hạn chế việc sản xuất nông nghiệp. dưới sự bảo trợ của tổ chức Liên hiệp quốc..000 km2. UNESCO. Mianmar. Lào. Lê Anh Tuấn 67 . kinh tế. chủ yếu dọc theo các hệ thống sông ngòi. Ủy ban được sự đỡ đầu của 11 cơ quan của Liên hiệp quốc như FAO.. Sông Cửu Long đã mở ra một tiềm năng khai thác to lớn trong tất cả các ngành khác nhau. khí hậu và tính chất dòng chảy của hệ thống Mekong theo không gian và thời gian. của bán đảo Đông Dương. Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện nay và tương lai sẽ là một trung tâm nông nghiệp lớn nhất của nước ta. Việc nghiên cứu chế độ Khí tượng .000 . ao hồ. lúc đó có trụ sở đặt tại Thái lan. Hệ thống sông Mekong trải dài qua nhiều quốc gia như: Trung Quốc. Lào.400 km.810. Các vùng tập trung nước. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. .. OMS. Năm 1957. . được sự ủng hộ và tài trợ của nhiều quốc gia cũng như nhiều tổ chức quốc tế khác ngoài khu vực. 6.Thủy văn vùng ĐBSCL nhằm mục đích nắm được các qui luật và diễn biến của thời tiết. CHẾ ĐỘ THỦY VĂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG 6. đều là những chiếc nôi phát triển của lịch sử loài người... thứ 15 về chiều dài và thứ 25 về diện tích lưu vực. Sông Mekong (Hình 6. 4 quốc gia duyên hà dọc theo hạ lưu hệ thống Mekong bao gồm Thái Lan. dân cư.. có nghĩa là "sông Mẹ" (ở Việt nam có từ dân gian tương tự là "sông Cái"). Đây là hệ thống sông lớn nhất Đông Nam Á và cũng là hệ thống sông phức tạp nhất nước ta.
nhưng khi đến ĐBSCL thì rẽ ngoặc theo hướng Tây Bắc .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 6. nhưng do tác động của Tân kiến tạo. sông Mekong đổ dài xuống theo hướng từ Bắc xuống Nam là chủ yếu. (1919) khi xét về lịch sử phát triển của sông Mekong đã cho rằng xưa kia tồn tại 2 dòng sông cùng chảy vào đồng bằng châu thổ Mênam (Thái Lan).biển. 2 dòng này đã nhập thành một chảy theo biên giới Lào .Đông Nam. địa lý khác nhau rất phức tạp thể hiện ở những đoạn đổi khúc đột ngột.Thái như ngày nay. Lê Anh Tuấn 68 . một nhà địa chất học người Pháp. Ông cũng cho rằng ngày xưa có thể sông Mekong nối liền với các sông Vàm cỏ và cả sông Sàigon. Sông chảy qua nhiều khu vực có đặc điểm địa chất. lúc đó có thể đang ở dạng vịnh . Do ảnh hưởng của hiện tượng tạo sơn ở kỷ Tân sinh. Maspéro.1 Lưu vực sông Mekong Từ cao nguyên Tây Tạng ở độ cao 5. các dòng này tách nhau ra và sông Mekong chảy riêng rẽ theo 2 dòng Tiền giang và Hậu giang rồi đổ ra biển theo nhiều cửa sông. đồng -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.000 m so với mực nước biển.
sông nhận các phụ lưu của sông Nậm Re.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------thời mang các chất trầm tích bồi lằng cho đồng bằng Nam Việt như ngày nay. lòng sông hẹp và sâu. Phía hữu ngạn.. tốc độ dòng chảy giảm và lượng phù sa bồi lắng nhiều. lắm ghềng thác. SêPôc từ Tây Nguyên Việt Nam đổ xuống ở tả ngạn và dòng TôngLê Sáp ở Tây Bắc Campuchia đổ vào. Ở đây tồn tại một hồ nước khổng lồ ở giữa dòng TôngLê Sáp có chiều dài 150 km. Đến đây. dòng sông mở rộng và sâu hơn vì nhận nhiều nguồn nước.2.. Mekong nhận các phụ lưu sông Sêkong.000 m2. (Thái Lan). Đoạn trung lưu này là nơi phát sinh chủ yếu các cơn lũ của sông Mekong. sông Mekong chia làm 2 nhánh là sông Tiền (Trans-Bassac) và sông Hậu (Bassac) chảy vào nước ta. bao gồm 9 thác lớn nhỏ. sông Tiền và sông Hậu lại tiếp tục mở rộng dần và thoát ra biển Đông bằng 8 cửa: Cửa Tiểu. chiềm khoảng 5. trong một khu vực rộng chừng 607.000 km. TôngLê Sáp có chế độ sông hồ.000 m2. Lê Anh Tuấn 69 . chiếm 57% diện tích lưu vực. chiếm 75% tổng diện tích lưu vực.8 . rộng 60 m và sâu 100 m.000 km2. Nậm U. các phụ lưu Mênam Xongkhram.. thuyền bèì không dám vượt qua và thác Khone dài 15 km. • Đoạn hạ lưu Bao gồm các vùng đồng bằng từ Kratié đến Biển Đông dài trên 450 km. Cửa Đại. Cửa Cung Hầu. . liên quan mật thiết đến 4 quốc gia dọc theo sông. Ở tả ngạn. Hiện các khảo sát liên quan đến dòng Mekong chủ yếu tập trung từ đoạn biên giới Thái Lan . Biển Hồ có dung tích đến 60 tỷ m3 nước có tác dụng lớn trong điều tiết dòng chảy sông Cửu long và là nguồn thủy sản to lớn của Campuchia. Đến đây dòng sông ngày càng mở rộng do địa hình bằng phẳng dần. Diện tích mặt nước Biển Hồ mùa cạn là 3. Chế độ dòng chảy của sông Mekong chịu ảnh hưởng rõ rệt của tính chất khí hậu gíó mùa của khu vực: dòng chảy gây lũ xuất hiện vào mùa mưa và dòng chảy kiệt vào mùa khô. cao 20 m rất hiểm trở. Sê Bang Hiên.10 m làm ngập nhiều cách rừng chung quanh. Nậm Suông. Đặc biệt từ Phom Pênh. sông nhận các phụ lưu Nệm Mum bao trùm cao nguyên Càrạt.Mianmar xuống đến biển. Đặc biệt. Sêsan. sâu trung bình 0. Đoạn sông này chảy song song với dãy Trường Sơn băng qua một cao nguyên sa thạch khổng lồ với các tầng địa chất nằm ngang. Sê Bang Phai. Cửa Hàm Luông. Đoạn này có 2 thác rất lớn là thác Kemmarat có dạng một hẻm vực dài 150 km. như sau: -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. lưu vực hẹp chiếm khoảng 19% tổng diện tích lưu vực.5 triệu ha. mùa lũ lên đến 11.. sâu 8 . Lưu vực của sông Mekong có thể chia làm 3 đoạn khác nhau theo độ cao giảm dần dạng bậc thang như sau: • Đoạn thượng lưu Bắt nguồn từ Tây Tạng đến biên giới Trung Quốc. Cửa Định Anh và Cửa Trần Đề. Sang đến Campuchia. qua nhiều vùng núi cao. . • Đoạn trung lưu Kéo dài từ Bắc Viêntiane (Lào) đến vùng Stungtreng . Cửa Ba Lai. Cửa Cổ Chiên. Mianmar và Lào dài trên 3. Nậm Thưng. Nậm Ngừm. Sê Pôn. Đoạn này sông chảy mạnh. bề ngang nơi rộng nhất là 32 km gọi là Biển Hồ. Ở ĐBSCL. nước chảy xiết.Kratié (Campuchia) hơn 750 km.0 m.
800 Thái Lan 182. với số dân gần 14.3 Điều kiện tự nhiên vùng ĐBSCL ĐBSCL (Hình 6.8 97.3 4.9 39. Bạc Liêu và Cà Mau.2 209.9 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.2 320.000 329. Đồng Tháp.4 Sản lượng hoa màu (x 1000 Tấn) 8.8 Diện tích hoa màu (x 1000 ha) 4.0 2.000 236. No.0 47.7 Năng suất TB (tạ/ha) 31.8 44.000 người) và mật độ dân số trung bình khoảng 355 người /km2.0 7. Trà Vinh.2 1 720.1 4.4 42.1 Sản lượng lúa (x 1000 Tấn) 1 181.7 2.0 1 971.2 triệu người (1995) chiếm vào khoảng 24% tổng dân số Việt nam.2 139.2 280. bao gồm 12 tỉnh: Long An.2) chiếm trên 4% diện tích toàn lưu vực của sông Mekong. Vĩnh Long.3 2.2 36. 1991) Quốc gia Lưu vực Mekong Tổng diện tích quốc gia (km2) (km2) Lào 201.7 29. Chăìm (10.3 43.8 159. 201.3 4.2 352.0 3.2 21.7 1 697.6 16.2 Thống kê hiện trạng canh tác lúa toàn năm 1996 vùng ĐBSCL (niên giám thống kê 1997) Tỉnh Long An Đồng Tháp An Giang Tiền Giang Vĩnh Long Bến Tre Kiên Giang Cần Thơ Trà Vinh Sóc Trăng Bạc Liêu Cà Mau Toàn ĐB Diện tích lúa (x 1000 ha) 371.5 1 803.1 9. xấp xỉ 36.8 417.8 201. Bảng 6. Kiên Giang.7 40.7 449.1 885.3 2. An Giang.9 2.8 44.1 3 442.000 người). 6.565 Sông Mekong hiện nay và tương lai sẽ là chìa khóa mấu chốt giải quyết 2 vấn đề chính là lương thực và năng lượng cho bán đảo Đông Dương. Cần Thơ.6 13 818.1 37.7 64. Diện tích canh tác nông nghiệp trên dưới 2 triệu ha.6 35.5 1.000 người).035 Việt Nam 65.4 554. Sóc Trăng.6 13.000 514.6 405.8 596. Tiền Giang.5 7.000 km2.9 1. Bến Tre.1 Lưu vực Mekong qua 4 quốc gia duyên hà (theo tài liệu IAHS Publ.7 16.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bảng 6.0 45. Đồng bằng có 2 mặt giáp biển dài hơn 600 km.5 1 227. Khoảng 8% dân số là các ngừi dân tộc: Khmer (khoảng 850.820 Campuchia 156.0 10.000 181.8 42.9 0. Lê Anh Tuấn 70 .7 1 150.2 6.5 171. Hoa (234. chiều dài dòng sông chính ở Việt Nam là 225 km (chiếm trên 5% tổng chiều dài sông Mekong).1 678.3 390.
Đồng Tháp.5 triệu ha gồm các phần đất nằm dọc 2 bên sông Hậu.3): • Vùng phù sa nước ngọt: khoảng 1. địa hình thấp. ngập 0.2 m.2 Bản đồ vị trí 9 tỉnh thành của ĐBSCL Cấu tạo địa chất ĐBSCL tương đối đơn giản. chiếm khoảng 800 ngàn ha. còn các vùng đất xa sông gồm các loại đất nặng. Các vùng hữu ngạn sông Hậu. Về thổ nhưỡng. Vùng ĐBSCL có một mạng lưới kinh rạch chằng chịt bao gồm các hệ thống sông rạch tự nhiên và các kênh mương nhân tạo với tổng chiều dài trên 5.5 . vùng ĐBSCL có thể tạm chia ra 4 vùng chính (Hình 6. còn có những giồng cát song song vời bờ biển. ta chia vùng này thành 3 khu vực: + Vùng ngập sâu: + Vùng ngập trung bình: + Vùng ngập nông: ngập 2 . là những vùng trũng còn lại. khó tiêu nước. vùng từ giác Long Xuyên .3 m. độ dốc bình quân 1 cm/km (1/100.5 m. Đây có thể xem là các hồ chứa thiên nhiên chứa nước lụt trong mùa lũ.0. góp phần vào việc điều tiết nước của sông Cửu Long. ít phèn và tầng hữu cơ khá sâu.Hà Tiên và một số vùng trũng nhỏ ở U Minh. nơi ven sông gồm các loại đất tương đối nhẹ.000). gồm lớp phù sa cổ có tuổi khoảng 100 ngàn năm nay nằm dưới lớp phù sa mới bao gồm các chất trầm tích của sông và biển với bề dày trung bình thay đổi vào trong khoảng 10 . Vĩnh Long. dễ tiêu nước. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Địa hình ĐBSCL thấp và phẳng. Tuỳ theo mức độ bị ngập.1 . chiếm khoảng 500 ngàn ha. Cần Thơ.000 km với nhiều kích thước khác biệt nhau.20 m đến 100 m. Lê Anh Tuấn 71 . có những vùng trũng như vùng Đồng Tháp Mười. bao gồm một phần tỉnh An Giang. ít đồi núi trừ một số ở vùng Thất Sơn (An Giang).Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 6. ngập 0. Ngoài ra. hơi phèn và lớp hữu cơ gần mặt đất. Ở các vùng châu thổ sông Hậu cũng có những đặc điểm của vùng đất ven sông và xa sông.
còn có một số vùng đất vừa bị nhiễm mặn vừa bị nhiễm phèn.. Ngoài ra. một số nơi có thêm 1 vụ màu vào mùa khô. Trà Vinh. Nếu chủ động được nước. Đất được hình thành bởi xác bả thực vật dạng bán phân rã và hình thành lớp than bùn như vùng U Minh (Cà Mau). trũng. . mùa khô đất bị mặn khó trồng trọt.8 triệu ha nằm dọc theo bờ biển. một phần Long Mỹ (Cần Thơ).. • Vùng đất phèn: chiếm khoảng 1. Hình 6. Hà Tiên. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.6 triệu ha chủ yếu ở 2 vùng Đồng Tháp Mười.4 Bản đồ phân bố các nhóm đất chính ở ĐBSCL Phần lớn đất đai ĐBSCL canh tác lúa 1 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------• Các vùng đất bị nhiễm mặn: gần 0. việc canh tác lúa chủ yếu vào mùa mưa.12. Các vùng này chủ yếu ở Bến Tre. Cà Mau và Kiên Giang và một số huyện ở Sóc Trăng. chắc chắn khả năng tăng vụ và sản lượng nông nghiệp của ĐBSCL sẽ tăng lên đáng kể. Hệ số sử dụng đất là 1. Những vùng có công trình thủy lợi tốt có thể canh tác 3 vụ /năm. Lê Anh Tuấn 72 . năng suất thấp.2 vụ/năm. Long An. có địa hình khá thấp. • Vùng đất hữu cơ: khoảng 26 ngàn ha. Bạc Liêu.
7 27.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bảng 6.8 + Đất cây công nghiệp ngắn ngày 21.83%.8 26.2 27.89%.3.0 27.1 + Tổng diện tích nông nghiệp = 1.0 25.4 26. Ẩm độ trung bình thấp nhất vào tháng 2.000 giờ.6 27.81%.9 26.5 28.5 27.7 27.7 27. vào khoảng 67 .3 Tỉ lệ sử dụng ruộng đất nông nghiệp của ĐBSCL Loại đất Diện tích (ha) Tỉ lệ (%) + Đất trồng lúa 1. Bảng 6.4 So sánh nhiệt độ trung bình tháng (t °C) một số trạm vùng ĐBSCL (số liệu tham khảo.5 25.5 27.4 28. chịu ảnh hưởng của gió mùa khá toàn diện.9 27. tháng 9 có 4.5 giờ/ngày.5 27.8 27. Tổng bức xạ hàng năm là 140 . Tổng nhiệt độ trung bình năm là 7.6 26.1 28. chưa được qui về thời kỳ dài đồng nhất) Trạm/Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Cần Thơ Sóc Trăng Cà Mau Rạch Giá Tân Châu Phú Quốc 26. Vùng ĐBSCL và các khu vực ven biển của nó chưa bao giờ có độ ẩm dưới 30%.2 27. Tháng có giờ nắng cao nhất là tháng 2.5 So sánh bốc hơi trung bình (mm/tháng) một số trạm vùng ĐBSCL (số liệu tham khảo.14 giờ.4 27.4 + Đất chuyên rau màu 35.1 27.500 °C.1 27. cao nhất là các tháng 8.0 26.5 °C.4 28.3 27.5 5.0 25.6 27.0 27.100 mm/năm.5 27.150 Kcal/cm2/năm.27 °C. Bảng 6.963.500 # 100.6 28.1 27.7 27.5 27.8 26.5 27. • Bốc hơi: khoảng 1.3 28.0 6.500 8.0 27. • Nhiệt độ trung bình năm: của khu vực là 26 .1 27.0 TB 27.8 26.5 27. tháng 9 và tháng 10.0 26.2 24.1 26.9 giờ/ngày.600 1.2 28.0 27.000 .8 27.000 0.4 Đặc điểm khí hậu vùng ĐBSCL Khí hậu vùng ĐBSCL mang tính nhiệt đới nóng và ẩm.000 °C. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.4 27.10.2 27.000 .5 27. tháng 3 có 8 . tháng 3.3 28.8 28.7 26.9 25.4 26.3 27.3 26. tối đa khoảng 9.3 26.5 + Đất cây lâu năm 164.3 28.739. biến thiên vào khoảng 85 .8 27. chủ yếu từ 12 .1.5 26.5 26.2 27.2 26.3 25.1 + Đất thủy sản 3.6 26.2 25.7 29. Lê Anh Tuấn 73 .200 88.5 25. tháng 4. mỗi năm có 2 mùa chính là mùa mưa và mùa nắng. biến thiên nhiệt độ trung bình là 3 .0 • Nắng: tổng số giờ nắng hàng năm có 2.7 27.9 27.200 1. tháng có giờ nắng thấp nhất là tháng 8.3 27. tháng 3. chưa được qui về thời kỳ dài đồng nhất) Trạm/Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Cần Thơ Sóc Trăng • 90 118 118 134 140 158 144 144 102 96 84 84 81 90 81 87 72 72 74 59 72 66 81 90 TB 1148 1198 Ẩm độ: ẩm độ tương đối trung bình nhiều năm là 82 .0 26.2 26.9 25. tập trung vào các tháng 2.
7 1. mùa mưa chiếm 7 .4 1.7 1.6 So sánh ẩm độü trung bình tháng (%) một số trạm vùng ĐBSCL (số liệu tham khảo.4 3.2 m/s. chủ yếu chỉ bị ảnh hưởng của bão.6 2. chỉ có 8 cơn bão đổ bộ trực tiếp vào bờ biển Nam bộ. Lê Anh Tuấn 74 .2 2.4 2. Mỗi năm có khoảng từ 10 .6 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.2 33.4 2.12 cơn bão từ Biển Đông tác động đến nước ta. các cơn bão có khuynh hướng dịch chuyển xuống phía Nam Việt Nam (Hình 6.1 1. Càng gần cuối năm. khoảng 2 . Khoảng tháng 12 là giai đoạn chuyển mùa.2 12.7 2.1 2.4 3.3 m/s.5 3.8 4.1 2.7 2.6/10 bầu trời.3 3.0 Bão: vùng ĐBSCL ít gặp bão so với các tỉnh miền Trung và miền Bắc Việt nam. gió thổi ngược chiều dòng chảy sông Cửu long (hướng Tây Bắc . chưa được qui về thời kỳ dài đồng nhất) Trạm/Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 TB Cần Thơ Rạch Giá Tân Châu Sóc Trăng 82 82 83 83 80 78 81 80 77 75 78 77 77 77 75 77 77 78 77 77 82 84 81 84 84 85 83 86 84 86 86 87 85 86 85 87 85 85 89 88 84 85 85 88 84 83 86 86 82 81 86 83 • Mây: mùa khô mây chiếm 4 . Mùa nắng gió mùa Đông Bắc lại chiếm ưu thế do sự hiện diện của các trung tâm áp cao từ vùng Sibêri Mông Cổ di chuyển xuống.6 2.7 So sánh tốc độ gió trung bình tháng (m/s) một số trạm vùng ĐBSCL (số liệu tham khảo.Đông Nam) đẩy nước mặn theo triều vào sâu trong nội địa (mùa gió chướng) gây khó khăn trong sản xuất nông nghiệp.8/10 bầu trời.4 2.3 3.3 29.1 2.5 1.1970 (Đoàn Quyết Trung.6 3. Tốc độ gió cao nhất vào tháng 2.1 1.7 2.0 2.4).6 2.8 2.6 2.3 2. tốc độ gió thấp nhất vào tháng 10 là 1.3 4.1 3. • Gió: mùa mưa chịu ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam.8 Tần suất xuất hiện thấp nhất đi qua trung và hạ lưu sông Mekong từ 1947 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Bảng 6. các cơn bão đều gây mưa to.6 1.5 6.8 2. tháng 3. Bảng 6. Bảng 6.3 4. 1979) Tháng 5 6 7 8 9 10 11 12 Số áp thấp (lần) 1 1 4 8 19 22 7 3 Tần suất P% 1.7 4.5 1. chưa được qui về thời kỳ dài đồng nhất) Trạm/Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 TB Cần Thơ Sóc Trăng Rạch Giá Cà Mau • 1.9 10.1 1.9 3.4 1.8 4.4 3.4 1.0 2.1965).7 1.7 1. Theo thống kê trong 55 năm (1911 .7 2.0 4.4 2.5 .9 3. phổ biến khi các luồng áp thấp nhiệt đới xuất hiện trên lục địa Châu Á (từ tháng 5 đến tháng 10).3.5 3.2 3. gió lớn và sấm chớp ảnh hưởng ít nhiều đến các tỉnh ĐBSCL.8 2.
tỉnh có lưọng mưa cao nhất là Cà Mau (2. Điều đáng chú ý là vùng ĐBSCL có 2 đỉnh mưa: đỉnh mưa thứ 1 vào các tháng 6.400 mm/năm). Các tháng có ngày mưa ít nhất là tháng 12 đến tháng 3.6 ngày mưa/tháng. Trong nhiều năm.200 mm/năm.9 So sánh lượng mưa trung bình tháng (mm) một số trạm vùng ĐBSCL (số liệu tham khảo. tháng 10. So với các khu vực trong toàn quốc thì lượng mưa ở ĐBSCL ít biến động. biến thiên 13 . Đảo Phú Quốc (Kiên Giang) được xem là nơi có lượng mưa cao nhất vùng đồng bằng: 3. tháng 7. trung bình là 1.5). xu thế các cơn bão dịch chuyển xuống phía Nam • Mưa: lượng mưa ở ĐBSCL khá lớn.95% vào mùa mưa.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 6. Giữa 2 đỉnh mưa. vào cuối tháng 7 đến đều tháng 8 có một thời kỳ khô hạn ngắn (dân gian gọi là hạn Bà Chằn) kéo dài khoảng trên dưới 10 ngày do ảnh hưởng các luồng gió xoáy nghịch trên cao.21 ngày mưa/tháng. khu vực tỉnh Kiên giang thường bắt đầu mùa mưa sớm hơn các tỉnh khác (vào tháng 4) khoảng 15 20 ngày. Mưa tập trung từ 75 .4 Từ tháng 6 .145 mm với trung bình 140 ngày mưa/năm. đỉnh thứ 2 rơi vào tháng 9.2. Lê Anh Tuấn 1604 1840 2360 2015 1478 1385 1611 3038 75 .400 . Tỉnh có lượng mưa thấp nhất là Đồng Tháp (1.200 mm/năm) (Hình 6. Bảng 6. Song nơi có lượng mưa được ghi nhận là ít nhất vùng đồng bằng là Gò Công (Tiền Giang) chỉ có 1.tháng 12.200 mm/năm. Các tháng có ngày mưa cao nhất là từ tháng 5 đến tháng 10. biến thiên tù 0 . chưa được qui về thời kỳ dài đồng nhất) Trạm/Tháng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Σ Cần Thơ Sóc Trăng Cà Mau Rạch Giá Tân Châu Châu Đốc Long Xuyên Phú Quốc 17 9 18 11 9 16 12 28 3 2 9 7 15 2 2 24 12 14 32 36 55 44 13 55 45 64 97 99 103 108 97 138 166 224 290 220 166 169 211 306 182 247 306 250 154 136 162 396 226 248 330 304 162 150 194 438 214 264 343 310 112 147 197 543 278 266 337 294 180 153 235 522 250 289 332 270 286 250 287 328 169 171 170 160 172 137 144 179 52 40 88 44 64 60 57 78 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. trung bình có 100 110 ngày mưa/năm.
6. Ở thượng nguồn . sông có bề rộng khoảng từ 60 m đến 300 m và dần dần mở rộng khi chảy về dưới hạ lưu.1 Mạng lưới sông và kênh Vùng ĐBSCL có mạng lưới sông khá phức tạp. nắng nhiều.5 Đặc điểm chế độ thủy văn vùng ĐBSCL 6. trong đó chủ yếu là sông Cửu Long và các chi lưu của nó (Hình 6. sông Tiền thoát bằng 6 cửa: Tiểu.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 6.10 Lượng mưa gây úng ngập (mm) ở một số trạm vùng ĐBSCL Trạm đo mưa 1 ngày (5%) 3 ngày (10%) 5 ngày (5-10%) Cà Mau 68 193 382 Khánh Hưng 175 206 339 Hà Tiên 66 105 193 Mỹ Tho 152 185 213 Mộc Hóa 34 109 127 Toàn đồng bằng 82 177 264 Nhìn chung.7). Lê Anh Tuấn 76 . Ra biển Đông. Ba Lai. Cổ Chiên và Cung Hầu. Bacsac và Trần Đề (Hình 6. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Hàm Luông.5.trên Tân Châu (sông Tiền) và Châu Đốc (sông Hậu) . bề rộng sông khoảng 2 km khi ra đến biển. khí hậu vùng ĐBSCL rất thuận lợi cho việc canh tác nông nghiệp so với các vùng đồng bằng khác trên thế giới. đoạn lớn nhất là cửa sông Hậu. thời tiết thường nóng ẩm quanh năm. sông Hậu thoát ra từ 3 cửa: Định An.khi chảy vào đồng bằng. bề rộng sông lên đến 18 km. mưa đủ.5 Bản đồ phân bố mưa ở ĐBSCL Bảng 6. Đại. ít có thiên tai. Tuy nhiên. vẫn có những đợt thời tiết bất thường có thể làm giảm năng suất hoặc mất mùa ở một số địa phương.6).
Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- Hình 6.7 Chín cửa sông ở ĐBSCL -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.6 Bản đồ hệ thống thủy lợi vùng ĐBSCL Hình 6. Lê Anh Tuấn 77 .
Hộ Phòng) Hộ Phòng .1 4.6 28.7 23. Các kênh đào chủ yếu theo hướng Đông Bắc .4 26.2 16.0 4.Quản Lộ .Sóc Trăng Quản Lộ .9 4.7 14.8 30. kênh Hỏa Lựu . sông Gành Hào và sông Vị Thanh được nối bởi kênh Cà Mau . sông Gành Hào.2 17. các sông Cái Răng. Chu Thái Hoành..5 30.0 36. .Giá Rai) Sông Trẹm . tháng 10 và lưu lượng đạt cực tiểu vào tháng 4.Gành Hào Tắc Vân Dài (km) 40.6 3.. rạch Long Phú.Phụng Hiệp nối giữa sông Gành Hào và sông Hậu. Ngoài ra.2 21.5.9 26.5 Sâu (m) 4.7) đã làm ĐBSCL có "một hệ thống thủy văn duy nhất.Cà Mau Tam Sóc .6 33.. Các sông chảy ra vịnh Thái Lan bao gồm sông Cái Lớn. trong 3/4 đưa về trong mùa mưa lũ kéo dài 5 tháng từ tháng 5 đến tháng 10 hằng năm.500 m3/s.4 26.7 43.1 85.7 41.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Các sông rạch tự nhiên như sông Vị Thanh.8 42.0 37. 1/4 lượng nước đưa ra biển trong 7 tháng còn lại.11 Một số đặc trưng mặt cắt những kênh chính vùng ĐBSCL TT 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 TÊN KÊNH (Địa điểm) Kênh Xà No Long Mỹ (Cần Thơ) Quản Lộ . 6.Cạnh Đền 2 (Kiên Long . .Sông Trẹm Phụng Hiệp .3 4..2 64. rãch Đại Ngãi.0 28.2 42.0 14.2 25.6 3.3 Rộng (m) 45. Mặc dầu sông Cửu Long có lưu lượng và tổng lượng nước khá lớn nhưng các đặc trưng dòng chảy khác không lớn lắm do lưu vực của sông khá rộng.0 4.Bạc Liêu.0 3.3 Toàn bộ hệ thống sông rạch kênh mương (Hình 6. kênh Chắc Băng nối giữa sông Trẹm và sông Cái Lớn.2 19. Hằng năm sông Cửu Long chuyển trên 500 tỷ m3 nước ra đến biển với lưu lượng bình quân là 13.5 5.8 3.0 3. Nhìn trên bản đồ ta có thể phân biệt mạng lưới sông rạch tự nhiên với dạng ngoằn nghèo khác với các kênh nhân tạo thẳng tắp.Ngàn Dừa Vĩnh Mỹ . sông Ông Đốc. 1982).Chư Chỉ) Quản Lộ . Bảng 6.Cạnh Đền ( Chư Chỉ . sông Bảy Háp.5 31.9 40.8 16.8 3. Lê Anh Tuấn 78 .2 4.Cổ Cò Bạc Liêu .5 5.2 Đặc điểm chế độ thủy văn Hệ thống sông Cửu Long được kể từ Tân Châu trên sông Tiền và Châu Đốc trên sông Hậu ra đến biển.Cạnh Đền 1(Tân Long .Cái Trầu Cái Lớn .7 4.Đông Nam.8. nối liền sông Hậu với biển Đông và biển Tây" (Nguyễn Hạc Vũ. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. sông Đầm Dơi chảy ra biển Đông. còn một số kênh nối liền giữa sông Cái Lớn và sông Gành Hào theo hướng Tây Bắc .6 27.Phó Sinh) Quản Lộ .5 31.0 3.8 09.5 21. đổ vào sông Hậu.Giá Rai (Phó Sinh .Phụng Hiệp Long Phú (Santa) Bạc Liêu . Lưu lượng cực đại trên sông hằng năm vào tháng 9.7 4.Tây Nam như sông Xà No nối liền sông Hậu với sông Cái Lớn.0 28. Vùng ngập lũ ở ĐBSCL thể hiện trên hình 6. kênh Santa nối liền sông Hậu với sông Vị Thanh.Phước Long Sông Trẹm .Nhu Gia Bạc Liêu .3 26.6 25.
Thủy triều ở biển Đông truyền rất sâu vào đất liền và chi phối đáng kể chế độ thủy văn đồng bằng. ta cũng xét đến yếu tố thủy triều và yếu tố khí tượng tác động đến dòng chảy. Trong mùa lũ.42 mm + Hệ số dòng chảy α = 0. Về mùa khô.25 . 1979). Các dải hội tụ nhiệt đới và mưa bão ảnh hưởng mạnh đến phần trung lưu của sông Mekong.0.km2 + Độ sâu dòng chảy Y = 542.45% do mưa ở Hạ Lào + 10% do mưa ở Campuchea + 10% do mưa ở ĐBSCL -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. về mùa lũ thủy triều cũng là một yếu tố làm dâng cao mực nước trong hệ thống sông và ngăn cản sự thoát lũ ra biển.30 Hình 6. gió mùa Tây Nam xuất phát từ vùng biển Ấn Độ dương tràn tới kết hợp với các luồng khí áp từ Châu Úc tạo nên một địa hình mưa nhiệt đới rất lớn.8 Vùng bị ngập lũ năm 2000 ở ĐBSCL Nguồn nước cung cấp cho dòng chảy trong sông chủ yếu là mưa. Ở đây. "lũ sông Mekong thường xuất hiện khí có từ 2 trở lên các nhiễu động nhiệt đới xảy ra liên tiếp hoặc khi hội tụ nhiệt đới có lưỡi của gió mùa Tây Nam đi tới giai đoạn phát triển và nhiễu động nhiệt đới sau đó tiếp tục tồn tại một thời gian ngắn nữa" (Đoàn Quyết Trung. triều tiến nhanh vào đất liền mang theo một khối lượng nước mặn khá lớn. Lê Anh Tuấn 79 .20% do mưa ở Thượng Lào + 40 .Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------+ Module dòng chảy M = 17.2 l/s. Lũ sông Mekong là kết quả tập trung nước của nhiều nguồn: + 15% do tuyết tan ở Tây Tạng + 15 .
còn tại Châu Đốc là 2. Cái Sắn. lưu lượng bình quân tăng lên đến 13. tương ứng với tổng lươûng dòng chảy (W) đến 430 tỷ m3/năm.9 Phân bố dòng chảy kiệt tính toán theo mô hình triều bán nhật (Đoàn Khảo sát Hà lan. Mực nước sông Mekong tại Tân Châu cao hơn Châu Đốc..000 m3/s (chiếm 80% W). 6.5. Khi gặp dòng TongLêSáp. Thốt Nốt. chuyển một lượng nước khá lớn từ sông Tiền qua sông Hậu làm nước sông Hậu tăng lên khoảng 3 lần.Hà Tiên. Ô Môn. Phần lớn lượng nước đều đổ ra biển Đông. Sông Vàm Nao nối liền sông Tiền và sông Hậu.500 m3/s. còn lại khoảng 5% . Châu Đốc 21% W Tân Châu chiếm 96% W. Bắc Mỹ Thuận đổ ra biển 51%W (lưu lượng bình quân 7. Sự khác biệt này là địa hình lòng sông và khu vực.3 Phân phối dòng chảy Lưu lượng bình quân nhiều năm của sông Mekong khi chảy qua Kratié (Campuchea) vào khoảng 13. lượng nước sông Tiền và sông Hậu bằng nhau. Đặc biệt sự phân phối nước ở Tân Châu và Châu Đốc thay đổi theo mùa do ảnh hưởng của địa hình ở đáy sông PhnomPênh tác động.662 m3/s). + Mùa lũ: + Mùa kiệt: Tân Châu chiếm 79% W.10% theo các sông rạch và kênh đào đổ vào vịnh Thái Lan như kênh Tri Tôn. Sau sông Vàm Nao. lưu lượng bình quân ở cửa sông lên đến 15. Bắc Cần Thơ đổ ra biển 49% W (lưu lượng bình quân 7.644 m3/s và bắt đầu xâm nhập vào lãnh thổ Việt Nam bằng 2 ngã Tân Châu và Châu Đốc. Lưu lượng bình quân tại tân Châu là 11.503 m3/s).854 m3/s (khoảng W = 500 tỷ m3 nước/năm). . và một kênh mới khác qua vùng Tứ giác Long Xuyên . 1974) -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn 80 . Ba Thê..650 m3/s (chiếm 20% W). Châu Đốc 4% W Cửa Tiểu 0% 96% 90% 6% 8% 23% Sông Tiền 1% 15% 6% 51% 39% 4% 28% 13% 49% 10% 15% Sông Hậu Cửa Đại 1% Ba Lai 1% 16% Cổ Chiên Hàm Luông Cung Hầu 28% Định An 21% Trần Đề Hình 6.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Vì tất cả dòng chảy trên sông Cửu Long đều có cửa ra là biển nên tính chất thủy văn vùng ĐBSCL mang tính chất vùng cửa sông chịu ảnh hưởng của thủy triều và các yếu tố khí tượng khu vực Đông Nam Á chi phối.
nước mặn từ biển tràn sâu vào đất liền và đất bị bỏ hoang rất nhiều trong mùa khô. Lượng nước mùa kiệt không đủ tưới cho toàn bộ diện tích canh tác. biên độ lũ là 4 m (so với sông Hồng là 11. như vậy xác suất xuất hiện một con lũ lớn ở ĐBSCL là khoảng 1/3.200 m3/s (xảy ra vào 17/4/1960). Đặc trưng lũ của ĐBSCL là mực nước lũ tương đối lớn và thời gian lũ kéo dài. tối đa 34 cm/ngày (tháng 6/1981).Thủy văn. Lũ gây ngập ở 3 vùng chính: vùng Tứ giác Long Xuyên. đồng thời cũng góp phần làm gia tăng đáng kể nguồn lợi thủy sản.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Tính chất đặc thù của sông Cửu Long là mùa kiết rất thiếu nước. sâu rầy. tại Châu Đốc 15 cm/ngày.1984).920 m3/s.5 m ≥ 4m ≥ 4. Trong khi đó vào mùa lũ. gây tổn thất nhân mạng. lưu lượng bình quân lớn nhất trong mùa kiệt là 5. Các cơn lũ ở ĐBSCL có 2 mặt lợi và hại.50 m Hmax < 4. Lê Anh Tuấn 81 . mặc dầu lũ sông Cửu Long không lớn về cường suất. lũ cũng tham gia làm vệ sinh đồng ruộng. Ta có thể phân biệt các cơn lũ ở ĐBSCL qua mực nước lớn nhất Hmax ở Tân Châu: + Lũ lớn: + Lũ trung bình: + Lũ nhỏ: Hmax > 4. -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.00 m Bảng 6. Lũ lớn ở ngoài yếu tố mực nước thưỡng nguồn đổ về nhiều còn bị triều cường ở biển Đông làm mức nước dâng cao.12 Số ngày chịu ngập ở Tân Châu theo độ ngập ở một số cơn lũ (Viện Khí tượng . lũ lớn cuốn đi nhiều nhà cửa. cải tạo đất. Đây là vấn đề cần nghiên cứu tỉ mỉ trong bố trí cơ cấu cây trồng theo mùa vụ nhu cầu nước một cách hợp lý.10 cho số liệu đỉnh lũ nhiều năm của sông Cửu Long qua trạm Tân Châu và Châu Đốc (An Giang). hạn chế việc tiêu thoát ra biển. • Lợi thế của lũ hằng năm là nó mang lại một lượng phù sa lớn quí báu bồi bổ cho đất đai canh tác. nước sông Cửu Long lại thừa quá nhiều làm tràn ngập nhiều vùng rộng lớn. cho thấy có 19 con lũ cao hơn mực nước lũ trung bình.5 m 1961 91 79 81 1966 51 63 38 1978 93 77 58 1984 93 73 35 1991 81 64 22 1994 90 82 30 Phân tích số liệu 58 năm (1926 . tối đa không quá 35 cm/ngày.50 m Hmax = 4. • Lũ gây thiệt hại nhiều cho giao thông. diệt chuột bọ. vùng Đồng Tháp Mười và vùng giữa sông Tiền và sông Hậu.00 .700 m3/s và lưu lượng bình quân nhỏ nhất là 1.8 m).4. Hình 6. Tốc độ nước lên tại Tân Châu trung bình chừng 20 cm/ngày. Cách cửa sông 180 km. nhiều nơi sông rạch khô cạn sát đáy. rửa phèn và mặn. lưu lượng bình quân là 1. 1979) Năm\Mức nước ≥ 3. các vùng canh tác nông nghiệp không có đê bao.
200 m trở lên.4 Nước ngầm vùng ĐBSCL Nước ngầm hiện nay là nguồn cung cấp nước ngọt quan trọng cho các vùng nhiễm mặn ở ĐBSCL (Hình 6. 6.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Peak Tan Chau Peak Chau Doc Water level (cm) 600 500 400 300 200 100 19 77 19 78 19 79 19 80 19 81 19 82 19 83 19 84 19 85 19 86 19 87 19 88 19 89 19 90 19 91 19 92 19 93 19 94 19 95 19 96 19 97 19 98 19 99 20 00 0 Hình 6. gồm lớp phù sa cũ nằm dưới lớp phù sa mới.11 Bản đồ phân bố nước ngầm ở ĐBSCL -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Đây là nguồn tài nguyên cần được bảo vệ và khai thác hợp lý nhằm phục vụ cho sinh hoạt và tưới hoa màu theo phương pháp tưới ẩm ở các khu vực ven biển. kinh tế và an toàn xã hội. việc khai thác nước ngầm cũng khá dễ dàng. Hình 6.10 Mực nước đỉnh lũ nhiều năm qua Tân Châu và Châu Đốc Việc dự báo lũ mang tính chiến lược quan trọng trong dân sinh. Lớp phù sa cũ này bao gồm các lớp sạn sỏi và cát chứa các mạch nước ngầm rất tốt ở độ sâu trung bình từ 150 . Dự báo lũ phải phán đoán được thời điểm xuất hiện lũ.11). Lê Anh Tuấn 82 .5. Các khảo sát trước đây cho biết ĐBSCL có cấu tạo địa chất tương đối đơn giản. cường độ lũ và có trùng với thời kỳ triều cường ở biển Đông hay không.
150 m. sỏi.5 Bùn cát trong sông Cửu Long Hằng năm. Các con số này cho thấy thời gian di chuyển của nước đến đây rất chậm. Lượng bùn cát này hòa lẫn một phần trong nước và một phần bồi lắng trong quá trình vận chuyển. Long An) khoảng 20 ngàn năm. tầng nước áp sâu 100 m ở Nam sông Hậu (Bạc Liêu) khoảng 23 ngàn năm. sông Mekong tải một lượng bùn cát khổng lồ so các hoạt động xói mòn từ thượng và trung lưu. Trung bình trong 1 lít nước sông có khoảng 0.0 3. Ngoài ra.3 17..2 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Đầu mùa lũ.5.12). .6 2.5 5.9 8. ô nhiễm nguồn nước và có thể gây ra lún sụt công trình bên trên. sạn.tháng 12 23. Lượng bùn cát này là nguồn phù sa quí báu cho các cánh đồng Nam Bộ và là vật liệu liên tục bồi lằng ở mũa Cà Mau làm cho mỗi năm mũi Cà Mau lấn ra ngoài biển từ 80 . Hình 6. nước mặn và phèn vẫn còn ảnh hưởng ở độ sâu 100 .tháng 5 Tháng 6 . Tổng khối lượng bùn cát này ước tính lên đến 67 triệu tấn/năm bao gồm các chất vi lượng trong đất.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Theo kết quả nghiên cứu của Viện Hạt nhân Quốc tế (Phan Đình Diệp. lượng bùn cát chứa lớn nhất.8 gr bùn cát.13 Khoáng vi lượng trong nước sông Mekong (số liệu cần kiểm chứng lại) Vi lượng (ppm) Ca Mg K Na Tháng Tháng 1 .2 6. việc khai thác quá mưa và bừa bãi nước ngầm có thể dẫn đến tình trạng mặn lấn sâu vào đất liền. 1983) thì tuổi tầng nước ngầm ở độ sâu 200 m vùng Bắc sông Tiền (Bến Lức.100 m (Hình 6. các chất phù sa lơ lửng hòa với các tạp chất hữu cơ và các vật liệu di đáy như cát. Lê Anh Tuấn 83 .3 .12 Ảnh vệ tinh các vùng bồi lắng ven biển Cà Mau Một số khoáng chất vi lượng trong sông Mekong được phân chất từ nhiều mẫu nước khác nhau ở nhiều thời điểm khác nhau cho số liệu trung bình sau: Bảng 6.2 3. 6..0. Nhìn chung. chu kỳ bồi hoàn tự nhiên dài gấp trăm lần đời người.
ở vịnh Thái lan cũng có ảnh hưởng tương tự nhưng mức độ thấp hơn. thấy rõ sự chênh lệnh đáng kể về biên độ kỳ nước cường.4. Tại vùng biển Tây Nam biển Đông. Nước kém xảy ra vào thời gian giữa 2 kỳ nước cường (ngày mồng 7 . Khu vực phía Tây Từ mũi Cà Mau đến Hà Tiên dài 250 km.6. b.2 m. Biên độ trung bình triều phía Tây nhỏ hơn 1 m..7 . Triều phía Tây tiến vào đất liền qua các sông thiên nhiên như sông Bảy Háp. Tuy vậy. đồng thời cũng ít chênh lệch giữa các vùng về biên độ song tính chất thủy triều lại có một số điểm khác nhau về cơ bản ở một số vùng. biên độ triều khá lớn trên 2 m. đạt tối đa 3.19 âm lịch.6. Khu vực biển Đông Kéo dài từ Vũng Tàu đến mũi Cà Mau.1 . Trong mỗi chu kỳ 1/2 tháng. .. sông Cái Lớn. trung bình khoảng 0. địa mạo của đáy biển ở đây tương đối phức tạp.21 âm lịch).1 Thủy triều vùng ven biển ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long là bộ phận cuối cùng ở lưu vực sông Mekong tiếp giáp với biển nên chế độ nước ở đây chịu ảnh hưởng lớn của thủy triều.8 âm lịch hoặc 20 . sóng bán nhật triều được tăng cường về biên độ khi tiến về phía đất liền do cấu trúc địa hình.0.. chỉ riêng đoạn gần đến mũi Cà Mau thì mới có sự biến động lớn về tính chất và biên độ của thủy triều. Mỗi ngày có 2 lần triều lên và 2 lần triều xuống nhưng biên độ triều trong 2 lần khác nhau.2 Sự truyền triều vào sông Cửu Long và bán đảo Cà Mau Thuỷ triều biển Đông gia tăng biên độ khi tiến sát đến cửa sông và bắt đầu giảm dần khi truyền sâu vào đất liền. Căn cứ vào đặc điểm hình thành và diễn biến của thủy triều.1. đặc biệt trong chu kỳ triều Maton (chu kỳ 19 năm) có thể lên đến 4 . triều biển Đông cũng chịu một phần ảnh hưởng triều biển Tây từ vịnh Thái Lan (bán nhật triều không đều) nhất là đoàn càng đi về phía Cà Mau.8 m. hoặc ngày 18 . Đặc biệt về mùa kiệt. sông Ông Đốc. Ở khu vực này chịu chi phối bởi thủy triều nhật triều không đều của vùng biển vịnh Thái Lan. sông Cái Bé. Nước lớn thường xảy ra vào những ngày mồng 2 đấn mồng 3 âm lịch. ta có thể chia vùng biển ĐBSCL ra làm 2 đoạn và lấy mũi Cà Mau làm điểm trung gian: a. và một số kênh đào.6 Thủy triều và sự truyền triều vào sông Cửu Long 6.2 m.5 m. dài 400 km chịu ảnh hưởng rõ rệt theo chế độ thủy triều bán nhật triều không đều. tối đa không quá 1. 6.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 6. từ Rạch Giá đi về phía Hà Tiên thì triều hỗn hợp lại thiên về nhật triều. Ví dụ như khu vực Rạch Giá là dạng triều hỗn hợp thiên về bán nhật triều với số ngày trong tháng có 2 lần triều lên và 2 lần triều xuống là chủ yếu (tức chịu ảnh hưởng chế độ nhật triều không đều thiên về bán nhật triều). ảnh hưởng của triều trong hệ thống sông rất -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Lê Anh Tuấn 84 . Theo Nguyễn Ngọc Thụy (1979) thì biên độ thủy triều ngoài khơi vùng nam biển Đông gia tăng dân khi tiến sát đến thềm lục địa ĐBSCL và giảm dần khi sóng triều truyền sâu vào sông Cửu Long. Điều này. đoạn gần mũi Cà mau bị ảnh hưởng của thủy triều biển Đông. Các đặc trưng này xảy ra đều đặn suốt chiều dài 300 km dọc bờ biển. với số ngày trong tháng có 1 lần dao động triều chiếm ưu thế.
0. Trên các sông rạch nhỏ.1 . mức độ truyền triều vào sông Cửu Long khá sâu. biên độ triều giảm nhanh dần.5 lần so với cửa biển. đi sâu vào khoảng 140 . -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. Như vậy.150 km.5 100 1 150 0.26/6/1978) ĐỊA ĐIỂM CÁCH BIỂN BIÊN ĐỘ SÔNG TIỀN 375 cm 0 km Vũng Tàu 370 cm 56 km Mỹ Tho 120 cm 183 km Chợ Mới 69 cm 225 km Tân Châu SÔNG HẬU 334 cm 43 km Đại Ngãi 236 cm 90 km Cần Thơ 144 cm 144 km Long Xuyên 93 cm 201 km Châu Đốc BÁN ĐẢO CÀ MAU 30 cm 2 km Gành Hào 90 cm 65 km Cà Mau Nguyên nhân chính do sự tiết giảm biên độ truyền triều là do ảnh hưởng của lực ma sát dòng chảy với địa hình tự nhiên của dòng sông. tức đến điểm trên thủ đô PhnomPênh (Campuchea). Trên sông Hậu. như trên sông Gành Hào. Bảng 6. đỉnh triều tại Châu Đốc cũng chậm hơn đỉnh triều ở biển Đông một thời gian tương tự.6 giờ so với đỉnh triều ở cửa biển.2 Trên sông Tiền. So với các sông chính trên thế giới. vào mùa kiệt ở điểm cách cửa biển 200 km người ta vẫn ghi nhận được biên độ mực nước trên sông Cửu Long lên đến 1. độ lớn của triều giảm đi 50% và khoảng 200 220 km. có thể lên đến 350 km.14 Biên độ triều trên sông Cửu Long (đo trong các ngày 20 . ảnh hưởng của triều yếu đi. nhưng nó cũng là một yếu tố làm mực nước lũ tăng cao. Bảng 6.4 m.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------lớn. Hiện tượng này. đỉnh triều xuất hiện tại Tân Châu chậm hơn 4 . các chướng ngại vật trên đường đi và cả ảnh hưởng của áp lực gió trên bề mặt dòng sông.5 200 0. biên độ triều giảm đi 3. Tuy vậy. Nguyễn Văn Âu (1985) đã giải thích là có thể do tác động của thủy triều vịnh Thái Lan hay từ Cà Mau lên.3. Trong mùa lũ. Đặc biệt tại Bắc Cần Thơ (trên sông Hậu) và Bắc Mỹ Thuận (trên sông Tiền) đỉnh triều chậm hơn hay có khi sớm hơn phía cửa sông khoảng 1 giờ. độ lớn của triều giảm đi 25%. Lê Anh Tuấn 85 .15 Biên độ triều trên sông vào mùa lũ Cách biển (km) Biên độ triều (m) 0 3 .
thời gian này sóng triều có thể lên đến Campuchea đi qua đoạn Mỹ Thuận . Dòng triều trong sông có thể đạt giá trị trung bình 1 m/s.2 m/s. Mùa lũ tốc độ dòng chảy trên sông Cửu Long lên đến 2. ====================================================== -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------Tốc độ truyền sóng triều cũng như sông Hậu trung bình khoảng 25 km/giờ. có thể đạt tới 1. ====================================================== Ghi chú: Các số liệu được cung cấp trong bài này chỉ mang giá trị tham khảo. do sự pha trộn của 2 thể loại triều truyền ngược nhau đã sinh ra hiện tượng giao thoa sóng. tác động triều ở biển Đông mạnh nhất vào tháng 12 tới tháng 1. tốc độ lớn nhất ứng với triều cường vào khoảng 0. mạnh nhật lúc triều rút trong mùa lũ. biên độ triều lớn và chất lượng nước tốt. mùa cạn tốc độ dòng chảy phụ thuộc nhiều vào dòng triều. Ở đây. nước chảy xuôi và ngược lại.5 . Sự truyền triều trong hệ thống ĐBSCL rất phức tạp. Lưu lượng triều đạt giá trị cực đại vào tháng 4.Phụng Hiệp. Các kên Rạch Sỏi. các nơi này nưóc chảy chậm. rồi yếu đi trong các tháng 3. các "vùng giáp nước" là nơi không thuận lợi cho công tác thủy nông và cải tạo đất nếu so sánh với các vùng có dòng chảy mạnh.5 .. Hiện tượng giao thoa xuất hiện trong các kênh rạch nhỏ trong vùng và gây phức tạp trong tính toán. . khi triều rút. triều chỉ có thể lên đến Campuchea khi xuất hiện kỳ nước cường trong chu kỳ 1/2 tháng.25 m/s. Tổng lượng nước triều hằng năm qua Tân Châu và Châu Đốc lên đến gần 50 tỷ m3 nước. Lưu lượng truyền triều trung bình đo được tại Cần Thơ là 1. Kết quả chính xác tùy thuộc vào phương pháp phân tích các chuỗi số mẫu thu thập được từ các nghiên cứu khác nhau. .. Trong chu kỳ năm.Tân Châu trên sông Tiền và Cần Thơ . Trong các tháng 2 và 6 thì sự truyền thủy triều có giảm đi.1. nhất là vùng tứ giác Long Xuyên và bán đảo Cà Mau. Nhân dân gọi đây là "vùng giáp nước".500 m3/s và tại Mỹ Thuận khoảng 1..600 m3/s. kênh Cà Mau . bùn cát lắng đọng nhiều.Châu Đốc trên sông Hậu.. Lê Anh Tuấn 86 . Trong các mùa khác. tháng 4 rồi mạnh lại vào tháng 5 đến tháng 7 và yếu đi trong tháng 8 tới tháng 9 dương lịch. Khu vực Cà Mau đóng một vai trò trung gian giữa 2 loại thủy triều vủa biển Đông và vịnh Thái Lan. cũng có hiện tượng này.5 m/s (9 km/h). Nói chung.
K. Sài Gòn. Ngô Đình Tuấn . 1980 5. Nxb Giáo dục. bản in roneo. Bedient. 1979 4.. 1972 9. Wisler. 1985 2. Joseph L. Nxb. Nxb. Nông nghiệp. Kohler. Khoa học và Kỹ thuật. Philip B. Food and Agriculture Organisation (FAO 24) Crop water requirements. 1985 18. Nguyễn Viết Phổ Dòng chảy sông ngòi Việt nam. Ray K. Addison-Wesley Co. Nxb. Linsley. 1998 10. Hà nội.Thủy văn. 1993 16. 1984 14. 1983 13. Đoàn Quyết Trung Lũ lụt 1978 trên sông Cửu Long. Phan Tất Đắc Khí hậu Việt nam.O. Lửa thiêng. Japan International Cooperation Agency (JICA) Executive summary of the report of the study on development and the environment in the Mekong river basin. Lê Anh Tuấn Giáo trình Khí tượng . Hà Nội. 6/1998 8. Nxb. Đại học Cần Thơ. 1958 3. Phạm Ngọc Toàn. ISBN 971-11-0675-2 20. 1988. JICA. B. Nxb. New York. 1992 ISBN 0-201-51711-651711 19. (Ngô Đình Tuấn và Lê Thạc Cán dịch) Tính toán thủy văn. Hà Nội. 1986 17. 1978 6. Goroskov. 1996 11. C. Liêu Kim Sanh Thủy học sông ngòi căn bản. Brater Hydrology. Nguyễn Năng Minh Hướng dẫn đo đạc và chỉnh lý số liệu Thủy văn. Nxb. Lê Anh Tuấn 87 . Đài Khí tượng .F. C theo tên tác giả) --. N. USA.. tập II. Inc.. Khoa học và Kỹ thuật. 1984 15. John Wiley and Sons. Hà Nội. Klibasev. 1975 7.Thủy văn tỉnh Hậu Giang (cũ) Đặc điểm Khí hậu tỉnh Hậu Giang. Khoa học và Kỹ thuật. Wayne C. Khoa học và Kỹ thuật. Khoa học và Kỹ thuật. Phan Đình Lợi. Hà Nội.F. Lê Trần Chương Thủy văn công trình. Huber Hydrology and Floodplain Analysis. 1986 12. Max A.P. 1974 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. nghiệp. McGraw_Hill Book Co. Nxb. Phạm Quang Hạnh Cân bằng nước lãnh thổ Việt nam. Hà Nội. E. Working paper IV: Hydrology. Nguyễn Văn Âu. Hà Nội.oOo --1. Nxb. Hà Nội.Đỗ Cao Đàm Tính toán thủy văn các công trình thủy lợi vừa và nhỏ. Nguyễn Cao Phương Sông ngòi Việt nam. Nguyễn Ngọc Thụy Thủy triều vùng biển Việt nam. Khoa học và Kỹ thuật. Jr. Hà Nội. Ban KH & KT Tỉnh Hậu Giang.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- TÀI LIỆU THAM KHẢO (sắp thứ tự A. Chương trình 60-02: Điều tra Cơ bản vùng ĐBSCL Các báo cáo tổng hợp về Khí tượng . The Netherlands Delta Development Team Recommendations concerning argicultural development with improved water control in the Mekong Delta.Thủy văn. Paulhus Hydrology for Engineers. H. Nxb. I.
Hà Nội.Bài giảng THỦY VĂN MÔI TRƯỜNG Trường ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----------------------------------------------------------------------------------------------------------21. 1977 -----------------------------------------------------------------------------------------------------Biên soạn: TS. 1993 24. tài liệu đánh máy. 11/1995 22. Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội Khí tượng Nông nghiệp. Lê Anh Tuấn 88 . Hà nội. Nxb. Hồ Chí Minh.Viện Khoa học Việt Nam Hội thảo quốc tế về sự xâm nhập mặn ở ĐBSCL. Trường Đại học Thủy lợi. TP. Nông nghiệp. Văn phòng Ủy ban sông Mekong Việt Nam Viện Qui hoạch và Quản lý nước Viện Cơ học . 25. Hồ Chí Minh. Nông nghiệp. 26. Bộ môn Thủy văn Công trình Thủy văn Công trình. 1997 23. Hà Nội. Vụ Tuyên giáo (ban Nông nghiệp Trung ương) Khí tượng Nông nghiệp. Nxb. Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia Hội nghị Khoa học: Sử dụng tài nguyên nước và hạn chế hậu quả lũ lụt vùng Đồng Tháp Mười. TP. Nông nghiệp. Viện Khí tượng Thủy văn Báo cáo chuyên đề Khí tượng Thủy văn miền Tây Nam bộ. 10/1082. Nxb.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.

WARC-Truncated: length

Set-Cookie: stg=898; Domain=.scribd.com; Path=/; Expires=Fri, 04-Dec-26 22:43:38 GMT

Cache-Control: no-cache

Via: 1.1 varnish

X-Page-Type: docview

X-Served-By: cache, cache-iad2629-IAD

Server: nginx

X-Cache: MISS from squid09, MISS

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Vary: Accept-Encoding, User-Agent

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Accept-Ranges: bytes