text:
Iran
Iran (tiếng Ba Tư: ایران Irān [ʔiːˈɾɒːn] ( )), gọi chính thức là nước Cộng hoà Hồi giáo Iran (tiếng Ba Tư: جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān ),[5] là một quốc gia có chủ quyền tại Tây Á.[6][7] Iran có biên giới về phía tây bắc với Armenia, Azerbaijan, và Cộng hoà Artsakh tự xưng; phía bắc giáp biển Caspi; phía đông bắc giáp Turkmenistan; phía đông giáp Afghanistan và Pakistan; phía nam giáp vịnh Ba Tư và vịnh Oman; còn phía tây giáp Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq. Iran có dân số trên 79,92 triệu người tính đến năm 2017, là quốc gia đông dân thứ 18 trên thế giới.[8] Lãnh thổ Iran rộng 1.648.195 km², là quốc gia rộng thứ nhì tại Trung Đông và đứng thứ 17 thế giới. Iran có vị thế địa chính trị quan trọng do nằm tại phần trung tâm của đại lục Á-Âu và gần với eo biển Hormuz.[9] Tehran là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran, cũng như là trung tâm dẫn đầu về kinh tế và văn hoá.
Iran sở hữu một trong các nền văn minh cổ nhất thế giới,[10][11] bắt đầu là các vương quốc Elam vào thiên niên kỷ 4 TCN. Người Media thống nhất Iran vào thế kỷ VII TCN,[12] lãnh thổ Iran được mở rộng cực độ dưới thời Cyrus Đại đế của Đế quốc Achaemenes vào thế kỷ VI TCN, là đế quốc lớn nhất thế giới cho đến lúc đó.[13] Quốc gia Iran thất thủ trước Alexandros Đại đế vào thế kỷ IV TCN, song Đế quốc Parthia nhanh chóng tái lập độc lập. Năm 224, Parthia bị thay thế bằng Đế quốc Sasanid, Sasanid trở thành một cường quốc hàng đầu thế giới trong bốn thế kỷ sau đó.[14][15] Người Hồi giáo Ả Rập chinh phục Sasanid vào thế kỷ VII, kết quả là Hồi giáo thay thế các tín ngưỡng bản địa Hoả giáo và Minh giáo. Iran có đóng góp lớn vào thời kỳ hoàng kim Hồi giáo (thế kỷ VIII-XIII), sản sinh nhiều nhân vật có ảnh hưởng về nghệ thuật và khoa học.
Sau hai thế kỷ dưới quyền người Ả Rập là một giai đoạn các vương triều Hồi giáo bản địa, song tiếp đó Iran lại bị người Thổ và người Mông Cổ chinh phục. Người Safavid nổi lên vào thế kỷ XV, rồi tái lập một nhà nước và bản sắc dân tộc Iran thống nhất.[16] Iran sau đó cải sang Hồi giáo Shia, đánh dấu một bước ngoặt của quốc gia cũng như lịch sử Hồi giáo.[17][18] Đến thế kỷ XVIII, dưới quyền Nader Shah, Iran trong một thời gian ngắn từng được cho là đế quốc hùng mạnh nhất đương thời.[19] Xung đột với Đế quốc Nga trong thế kỷ XIX khiến Iran mất đi nhiều lãnh thổ.[20][21] Cách mạng Hiến pháp năm 1906 lập ra một chế độ quân chủ lập hiến. Sau một cuộc đảo chính vào năm 1953, Iran dần liên kết mật thiết với phương Tây và ngày càng chuyên quyền.[22] Bất mãn trước ảnh hưởng của nước ngoài và đàn áp chính trị dẫn đến Cách mạng Hồi giáo năm 1979, lập ra chế độ cộng hoà Hồi giáo.[23] Trong thập niên 1980, Iran có chiến tranh với Iraq, cuộc chiến gây thương vong cao và tổn thất tài chính lớn cho hai nước. Từ thập niên 2000, chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran khiến quốc tế lo ngại, dẫn đến nhiều chế tài quốc tế.
Iran là một thành viên sáng lập của Liên Hiệp Quốc, Tổ chức Hợp tác Kinh tế, Phong trào không liên kết, Tổ chức Hợp tác Hồi giáo và Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa. Iran là một cường quốc khu vực và một cường quốc bậc trung.[24][25] Iran có trữ lượng lớn về nhiên liệu hoá thạch, là nước cung cấp khí đốt lớn nhất và có trữ lượng dầu mỏ được chứng minh lớn thứ tư thế giới[26][27] do đó có ảnh hưởng đáng kể đến an ninh năng lượng quốc tế và kinh tế thế giới. Iran có di sản văn hoá phong phú, sở hữu 22 di sản thế giới UNESCO tính đến năm 2017, đứng thứ ba tại châu Á.[28] Iran là một quốc gia đa văn hoá, có nhiều nhóm dân tộc và ngôn ngữ, trong đó các nhóm lớn nhất là người Ba Tư (61%), người Azeri (16%), người Kurd (10%) và người Lur (6%).[27]
Mục lục
TênSửa đổi
Ở thời Achaemenid người Ba Tư gọi đất nước của họ là Pārsa, tên theo tiếng Ba Tư cổ có nghĩa họ hàng của Cyrus Đại đế. Thời Sassanid, họ gọi nó là Iran, có nghĩa "Vùng đất của những người Aryan". Người Hy Lạp gọi nước này là Persis; chuyển sang tiếng Latin thành Persia, cái tên được sử dụng rộng rãi ở Phương Tây.[29][30][31]
Ở thời hiện đại, đã có sự tranh cãi về nguồn gốc các tên gọi của thực thể – Iran và Persia (Ba Tư). Ngày 21 tháng 3 năm 1935, Reza Shah Pahlavi đưa ra một nghị định yêu cầu các phái đoàn nước ngoài phải sử dụng thuật ngữ Iran trong các văn bản ngoại giao. Sau khi các học giả lên tiếng phản đối, Mohammad Reza Pahlavi thông báo năm 1959 rằng cả hai cái tên Persia (Ba Tư) và Iran đều có giá trị và có thể sử dụng thay thế lẫn nhau. Cuộc Cách mạng năm 1979 dẫn tới việc thành lập nhà nước thần quyền Cộng hòa Hồi giáo Iran. Tuy nhiên, danh từ Persia và tính từ Persian vẫn được sử dụng thường xuyên.
Hiện nay, tại xứ này người Ba Tư (Persia) chỉ chiếm khoảng 51% dân số. Danh từ Iran (tộc Âu Ấn) bao gồm người Ba Tư và thêm vài dân tộc khác như Kurd, Baloch,... chỉ định được khoảng 70% dân số nên được nhiều người trong xứ thích dùng hơn.
Lịch sửSửa đổi
Iran đã là nơi sinh sống của con người từ thời tiền sử và những khám phá gần đây bắt đầu cho thấy những dấu tích về các nền văn hóa thời kỳ sớm ở Iran, hàng thế kỷ trước khi những nền văn minh sớm nhất bắt đầu xuất hiện ở gần Lưỡng Hà.[32] Sử ghi chép của Ba Tư (Iran) bắt đầu từ khoảng năm 3200 TCN ở nền văn minh Tiền-Elamite và tiếp tục với sự xuất hiện của người Aryan và sự thành lập Triều đại Medes, tiếp đó là Đế chế Achaemenid năm 546 TCN. Alexandros Đại đế đã chinh phạt Ba Tư năm 331 TCN, hai triều đại tiếp sau Parthia và Sassanid cùng với Achaemenid là những Đế chế tiền Hồi giáo vĩ đại nhất của Ba Tư.
Sau cuộc chinh phục Ba Tư của Hồi giáo, nước này trở thành trung tâm Thời đại Hoàng kim Hồi giáo, đặc biệt ở thế kỷ thứ IX và thế kỷ thứ XI. Thời kỳ Trung Đại là thời gian diễn ra nhiều sự kiện lớn trong vùng. Từ năm 1220, Ba Tư bị Đế quốc Mông Cổ dưới quyền Thành Cát Tư Hãn, tiếp đó là Timur xâm chiếm. Quốc gia Hồi giáo Shi'a Ba Tư đầu tiên được thành lập năm 1501 dưới Triều đại Safavid. Ba Tư dần trở thành nơi tranh giành của các cường quốc thuộc địa như Đế quốc Nga và Đế chế Anh.
Cùng với sự trỗi dậy của chủ nghĩa cộng sản và quá trình hiện đại hoá ở cuối thế kỷ XIX, mong ước thay đổi dẫn tới cuộc Cách mạng Hiến pháp Ba Tư năm 1905–1911. Năm 1921, Reza Shah Pahlavi tiến hành một cuộc đảo chính lật đổ Triều đình Qajar. Là người ủng hộ hiện đại hoá, Reza Shah đưa ra các kế hoạch phát triển công nghiệp, xây dựng đường sắt, và thành lập một hệ thống giáo dục quốc gia, nhưng sự cầm quyền độc tài của ông khiến nhiều người Iran bất mãn.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Anh và Liên Xô xâm chiếm Iran từ 25 tháng 8 đến 17 tháng 9 năm 1941, chủ yếu để bảo vệ các giếng dầu của Iran và hành lang hậu cần của họ. Đồng Minh buộc Shah phải thoái vị nhường chỗ cho con trai, Mohammad Reza Pahlavi, người họ hy vọng sẽ ủng hộ phe Đồng Minh hơn. Năm 1953, sau vụ quốc hữu hoá Công ty dầu mỏ Anh-Iran, vị Thủ tướng dân bầu, Mohammed Mossadegh, tìm cách thuyết phục Shah rời bỏ đất nước. Shah từ chối, và chính thức cách chức vị Thủ tướng. Mossadegh không chấp nhận rời bỏ chức vụ, và khi ông ta rõ ràng bộc lộ ý định chiến đấu, Shah buộc phải sử dụng tới kế hoạch mà Anh/Mỹ đã trù tính trước cho ông, đôi khi kế hoạch cũng được gọi là "Chiến dịch Ajax", bay tới Baghdad rồi từ đó sang Rome, Italy.
Nhiều vụ phản kháng đông đảo nổ ra khắp đất nước. Những người ủng hộ và phản đối chế độ quân chủ đụng độ với nhau trên đường phố, khiến 300 người thiệt mạng. Quân đội can thiệp, xe tăng của những sư đoàn ủng hộ Shah bắn vào thủ đô và máy bay ném bom vào dinh Thủ tướng. Mossadegh đầu hàng và bị bắt ngày 19 tháng 8 năm 1953. Mossadegh bị xét xử tội phản quốc và bị kết án ba năm tù.
Triều đình Shah được tái lập, quyền lực được Anh và Mỹ trao vào tay Shah Mohammad Reza Pahlavi. Ông này ngày càng trở nên độc tài, đặc biệt vào cuối thập kỷ 1970. Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ phía Anh và Mỹ, triều đình Shah từ chối tiếp tục hiện đại hóa các ngành công nghiệp Iran, nhưng lại đàn áp phe đối lập trong tầng lớp tăng lữ dòng Hồi giáo Shia và những người ủng hộ dân chủ.
Thập kỷ 1970, Ayatollah Ruhollah Khomeini chiếm được cảm tình của đa số dân Iran. Những người Hồi giáo, cộng sản và những người theo đường lối tự do tiến hành cuộc Cách mạng Iran năm 1979, triều đình Shah bỏ chạy khỏi đất nước, sau đó Khomeini lên nắm quyền lực lập ra một nhà nước Cộng hòa Hồi giáo. Hệ thống mới lập ra những luật lệ Hồi giáo và quy định quyền cai trị trực tiếp ở mức cao nhất từ trước tới nay cho giới tăng lữ. Chính phủ chỉ trích mạnh mẽ phương Tây, đặc biệt là Mỹ vì đã ủng hộ triều đình Shah. Các quan hệ với phương Tây trở nên đặc biệt căng thẳng năm 1979, sau khi các sinh viên Iran bắt giữ các nhân viên Đại sứ quán Mỹ. Sau này, Iran đã tìm cách xuất khẩu cuộc cách mạng của mình ra nước ngoài, ủng hộ các nhóm quân sự chống phương Tây như nhóm Hezbollah ở Liban. Từ năm 1980 đến 1988, Iran và nước láng giềng Iraq lao vào một cuộc chiến đẫm máu Chiến tranh Iran-Iraq.
Ngày nay cuộc đấu tranh giữa những người theo đường lối cải cách và bảo thủ vẫn đang diễn ra thông qua các cuộc bầu cử chính trị, và là vấn đề trung tâm trong cuộc Bầu cử tổng thống Iran 2005, kết quả Mahmoud Ahmadinejad thắng cử. Từ đó, căng thẳng giữa Iran và Hoa Kỳ, đặc biệt về vấn đề chương trình hạt nhân của Iran ngày càng gia tăng. Iran tuyên bố họ có quyền nghiên cứu năng lượng hạt nhân cho các mục đích hòa bình, theo Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân mà họ đã ký kết.[33]. Có báo cáo rằng Chính quyền Bush vẫn chưa loại trừ khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân chống lại Iran, và nếu điều này diễn ra đây sẽ là lần sử dụng vũ khí hạt nhân trong chiến tranh đầu tiên từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai.[34]. Các thành viên khác của Hội đồng bảo an Liên hiệp quốc, đặc biệt là Nga, Trung Quốc phản đối hành động quân sự. Đáng chú ý, gần đây Iran đã được bầu vào ghế phó chủ tịch Ủy ban giải giới Liên hiệp quốc.[35] Gần đây, Iran thông báo họ đang nghiên cứu xây dựng một máy ly tâm P2, có thể được sử dụng để phát triển các vũ khí hạt nhân.[36]
Chính trịSửa đổi
Hệ thống chính trị nước Cộng hòa Hồi giáo dựa trên Hiến pháp năm 1979 được gọi là "Qanun-e Asasi" ("Luật pháp cơ bản"). Hệ thống gồm nhiều kết nối phức tạp giữa các cơ quan chính phủ, đa số lãnh đạo đều do chỉ định.
Lãnh tụ tối caoSửa đổi
Lãnh tụ tối cao Iran chịu trách nhiệm phác họa và giám sát "các chính sách chung của Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran". Lãnh tụ tối cao là Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, kiểm soát tình báo quân đội và các hoạt động an ninh; và có độc quyền tuyên chiến. Các lãnh đạo tư pháp, mạng lưới phát thanh, truyền hình trong nước, chỉ huy cảnh sát và các lực lượng quân đội cùng sáu trong số mười hai thành viên Hội đồng bảo vệ Cách mạng được Lãnh tụ tối cao chỉ định. Hội đồng Chuyên gia bầu và bãi nhiệm Lãnh tụ tối cao dựa trên cơ sở đánh giá và sự quý trọng của nhân dân.[37] Hội đồng chuyên gia chịu trách nhiệm giám sát Lãnh tụ tối cao thi hành các trách nhiệm theo pháp luật.
Hội đồng bảo vệ Cách mạngSửa đổi
Hội đồng bảo vệ Cách mạng gồm 12 nhà làm luật (religious jurists), sáu người trong số đó do chỉ định của Lãnh tụ tối cao. Bộ trưởng tư pháp(cũng do Lãnh tụ tối cao chỉ định) sẽ giới thiệu nốt sáu thành viên kia, và họ sẽ được Nghị viện chính thức chỉ định. Hội đồng này có trách nhiệm giải thích hiến pháp và có thể phủ quyết Nghị viện. Nếu luật pháp không phù hợp với hiến pháp hay Sharia (luật Hồi giáo), nó sẽ được trao lại cho Nghị viện sửa đổi. Trong một lần thi hành quyền lực của mình, Hội đồng đã gây tranh cãi khi căn cứ trên một cách hiểu hẹp của hiến pháp Iran, phủ quyết các ứng cử viên nghị viện.
Hội đồng chuyên giaSửa đổi
Hội đồng chuyên gia họp một tuần mỗi năm, gồm 86 tăng lữ "đạo đức và thông thái" được bầu bởi những cá nhân trưởng thành có quyền bầu cử với nhiệm kỳ tám năm. Tương tự như các cuộc bầu cử tổng thống và nghị viện, Hội đồng bảo vệ Cách mạng là cơ quan quyết định tư cách của ứng cử viên vào Hội đồng này. Hội đồng chuyên gia bầu ra Lãnh tụ tối cao và có quyền theo hiến pháp cách chức Lãnh tụ tối cao ở bất kỳ thời điểm nào. Tuy nhiên, Hội đồng này chưa từng phản đối bất kỳ một quyết định nào của Lãnh tụ tối cao.
Hành phápSửa đổi
Hiến pháp quy định Tổng thống là người nắm quyền cao nhất quốc gia sau Lãnh tụ tối cao. Tổng thống được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ bốn năm. Các ứng cử viên tổng thống phải được Hội đồng bảo vệ Cách mạng phê chuẩn trước khi được ra tranh cử. Tổng thống chịu trách nhiệm việc áp dụng Hiến pháp và thực hiện các quyền hành pháp, trừ những việc liên quan trực tiếp tới Lãnh tụ tối cao. Tổng thống chỉ định và giám sát Hội đồng bộ trường, phối hợp các quyết định của chính phủ, và lựa chọn các chính sách chính phủ để đưa ra trước nhánh lập pháp. Tám phó tổng thống và nội các gồm 21 bộ trưởng phục vụ dưới quyền Tổng thống, tất cả các viên chức này đều phải được nhánh lập pháp thông qua. Không giống như các quốc gia khác, nhánh hành pháp ở Iran không quản lý các lực lượng vũ trang. Dù Tổng thống chỉ định Bộ trưởng Tình báo và Quốc phòng, thông thường Tổng thống phải tham khảo ý kiến của Lãnh tụ tối cao trước khi đưa ra quyết định lựa chọn hai chức vụ đó để nhánh lập pháp bỏ phiếu tín nhiệm.
Nghị viện (Majles)Sửa đổi
Nhánh lập pháp Iran chỉ có một viện là Majles-e Shura-ye Eslami (Hội đồng cố vấn Hồi giáo), gồm 290 thành viên được bầu với nhiệm kỳ bốn năm. Majlis chịu trách nhiệm làm luật, phê chuẩn các hiệp ước quốc tế, và thông qua ngân sách quốc gia. Mọi ứng cử viên và thành viên Majlis đều phải được phê chuẩn từ Hội đồng bảo vệ Cách mạng.
Tòa ánSửa đổi
Lãnh tụ tối cao chỉ định người đứng đầu nhánh tư pháp, và người này lại chỉ định ra lãnh đạo các Tòa án tối cao và các trưởng công tố. Iran có nhiều kiểu tòa án, gồm cả các tòa công chúng để xử các vụ dân sự và tội phạm, các "tòa án cách mạng" xử một số loại hành vi, như tội chống lại an ninh quốc gia. Các quyết định của tòa án cách mạng là tối cao và không thể được tái thẩm. Tòa án Tăng lữ Đặc biệt xử lý các vụ tội phạm được cho là do các tăng lữ thực hiện, dù nó cũng xử cả các vụ liên quan tới người thế tục. Các chức năng của Tòa án Tăng lữ Đặc biệt độc lập với cơ cấu tòa án thông thường và chỉ tuân theo Lãnh tụ tối cao. Những phán xử của tòa này là tối cao và không được tái thẩm.
Hội đồng lợi íchSửa đổi
Hội đồng lợi ích có quyền giải quyết các tranh chấp giữa Nghị viện và Hội đồng bảo vệ Cách mạng, và cũng là một cơ quan tư vấn của Lãnh tụ tối cao, biến nó trở thành một trong những cơ quan nắm nhiều quyền lực chính phủ nhất trong nước.
Các hội đồng thành phố và làngSửa đổi
Các hội đồng địa phương được bầu theo kiểu phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ 4 năm tại mọi thành phố và làng mạc ở Iran. Theo điều 7, Hiến pháp Iran, các hội đồng địa phương đó cùng với Nghị viện là những "tổ chức đưa ra quyết định và hành chính của quốc gia". Đoạn này của hiến pháp không được áp dụng cho tới tận năm 1999 khi các cuộc bầu cử hội đồng địa phương đầu tiên được tổ chức trên khắp đất nước. Các hội đồng có nhiều trách nhiệm, gồm bầu cử thị trưởng, giám sát các hoạt động tại khu vực; nghiên cứu xã hội, văn hoá, giáo dục, sức khoẻ, kinh tế và những yêu cầu chăm sóc xã hội bên trong khu vực của mình; đặt kế hoạch và phối hợp hành động với quốc gia trong việc thi hành các chương trình xã hội, kinh tế, xây dựng, văn hoá, giáo dục và các chương trình an sinh khác.
Hành chínhSửa đổi
Cộng hòa Hồi giáo Iran có một hệ thống hành chính gồm 4 cấp trong đó có 3 cấp địa phương.
Cấp hành chính địa phương cao nhất là tỉnh (tiếng Iran: استان, ostān). Iran có 30 tỉnh.
Cấp hành chính địa phương cao thứ hai là thành phố tỉnh lỵ (مرکز markaz) và huyện (شهرستان shahrestān). Iran có 324 đơn vị cấp này.
Các thành phố tỉnh lỵ không được chia thành các đơn vị hành chính nhỏ hơn. Còn các huyện có thể gồm nhiều thị trấn (شهر shahr) và xã (دهستان dehestān). Một thị trấn trong huyện sẽ đồng thời là huyện lỵ của huyện. Iran có 982 thị trấn và 2378 xã.
Mỗi xã thường gồm nhiều thôn. Nhưng thôn không phải là đơn vị hành chính chính thức.
Địa lýSửa đổi
Lãnh thổSửa đổi
Iran có chung biên giới với Azerbaijan (chiều dài: 432 km / 268 dặm) và Armenia (35 km / 22 dặm) ở phía tây bắc, với Biển Caspia ở phía bắc, Turkmenistan (992 km / 616 dặm) ở phía đông bắc, Pakistan (909 km / 565 dặm) và Afghanistan (936 km / 582 dặm) ở phía đông, Thổ Nhĩ Kỳ (499 km / 310 dặm) và Iraq (1.458 km / 906 dặm) ở phía tây, và cuối cùng giáp với Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam. Diện tích lãnh thổ Iran 1.648.000 km² ≈636.300 dặm vuông (Đất liền: 1.636.000 km² ≈631.663 mi², Nước: 12.000 km² ≈4.633 mi²), gần tương đương Alaska.
Lãnh thổ Iran phần lớn là các dãy núi lởm chởm chia tách các lưu vực và cao nguyên. Khu vực đông dân cư ở phía tây cũng là vùng nhiều đồi núi nhất với các dãy Caucasus, Zagros và Núi Alborz—trên núi Alborz có điểm cao nhất Iran, Chỏm Damavand cao 5.604 m (18.386 ft). Vùng phía đông phần lớn là các lưu vực sa mạc không có người ở như vùng nhiễm mặn Dasht-e Kavir, và một số hồ muối.
Những đồng bằng lớn duy nhất nằm dọc theo Biển Caspia và phía bắc Vịnh Péc xích, nơi biên giới Iran chạy tới cửa sông Arvand (Shatt al-Arab). Những đồng bằng nhỏ, đứt quãng nằm dọc theo phần bờ biển còn lại của Vịnh Péc xích, Eo Hormuz và Biển Oman.
Khí hậuSửa đổi
Khí hậu Iran phần lớn khô cằn hay bán khô cằn cho tới cận nhiệt đới ở dọc bờ biển Caspia. Ở rìa phía bắc đất nước (đồng bằng ven biển Caspia) nhiệt độ hầu như ở dưới không và khí hậu ẩm ướt quanh năm. Nhiệt độ mùa hè hiếm khi vượt quá 29°C (84°F). Lượng mưa hàng năm đạt 680 mm (26 in) ở vùng phía đông đồng bằng và hơn 1.700 mm (75 in) ở phía tây. Về phía tây, những khu dân cư tại các lưu vực núi Zagros thường có nhiệt độ thấp, khí hậu khắc nghiệt, tuyết rơi dày. Các lưu vực phía đông và trung tâm cũng có khí hậu khô cằn, lượng mưa chưa tới 200 mm (8 in) và có xen kẽ các sa mạc. Nhiệt độ trung bình mùa hè vượt quá 38 °C (100 °F). Các đồng bằng ven biển Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam Iran có mùa đông dịu, mùa hè rất nóng và ẩm. Lượng mưa hàng năm từ 135 đến 355 mm (6 to 14 in).
Kinh tếSửa đổi
Kinh tế Iran là sự hoà trộn giữa tập trung hoá kế hoạch, quyền sở hữu nhà nước với các công ty dầu mỏ và các doanh nghiệp lớn, nông nghiệp làng xã, và các công ty thương mại, dịch vụ tư nhân nhỏ. Tính đến năm 2016, tổng sản phẩm nội địa của Iran đạt 412.304 USD (đứng thứ 27 thế giới, đứng thứ 8 châu Á và đứng thứ 2 Trung Đông sau Ả Rập Xê Út).
Chính quyền hiện tại tiếp tục theo đuổi các kế hoạch cải cách thị trường của chính phủ tiền nhiệm và đã thông báo rằng họ sẽ thay đổi nền kinh tế dựa nhiều vào dầu mỏ của Iran. Chính quyền đang tìm cách thực hiện mục tiêu trên thông qua việc đầu tư các khoản lợi nhuận vào các lĩnh vực như sản xuất ô tô, công nghiệp hàng không vũ trụ, hàng điện tử tiêu dùng, hoá dầu và công nghệ hạt nhân. Iran cũng hy vọng thu hút được hàng tỷ dollar đầu tư nước ngoài bằng cách tạo ra một môi trường đầu tư dễ chịu hơn, như giảm các quy định hạn chế và thuế nhập khẩu, thiết lập các vùng thương mại tự do như Chabahar và đảo Kish. Nước Iran hiện đại có một tầng lớp trung lưu mạnh và một nền kinh tế tăng trường nhưng vẫn tiếp tục phải đương đầu với tình trạng lạm phát và thất nghiệp ở mức cao.
Thâm hụt ngân sách Iran từng là một vấn đề kinh niên, một phần vì những khoản trợ cấp to lớn của nhà nước – tổng cộng lên tới 7.25 tỷ dollar một năm–gồm thực phẩm và đặc biệt là xăng dầu. Iran là nước sản xuất dầu lớn thứ hai trong OPEC, mỗi ngày nước này xuất khẩu từ bốn đến năm triệu barrels dầu mỏ, Iran chiếm 10% lượng dữ trự dầu đã được xác nhận trên thế giới. Iran cũng là nước có trữ lượng khí tự nhiên thứ hai thế giới (sau Nga). Thị trường dầu mỏ phát triển mạnh năm 1996 giúp nước này giải toả bớt sức ép tài chính và cho phép Tehran kịp chi trả các khoản nợ.
Lĩnh vực dịch vụ đã có sự tăng trưởng lâu dài lớn nhất theo tỷ lệ đóng góp vào GDP, nhưng vẫn còn chưa vững chắc. Đầu tư nhà nước đã giúp nông nghiệp phát triển mạnh với việc tự do hoá sản xuất và cải thiện đóng gói cũng như tiếp cận thị trường giúp phát triển các thị trường xuất khẩu mới. Các dự án tưới tiêu lớn, và các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu mới như chà là, hoa và quả hồ trăn, khiến lĩnh vực này có được sự tăng trưởng cao nhất so với toàn bộ nền kinh tế trong phần lớn thời gian thập niên 1990. Dù trải qua nhiều năm hạn hán liên tiếp: 1998, 1999, 2000 và 2001 khiến sản lượng giảm mạnh, nông nghiệp vẫn là một trong những khu vực sử dụng nhiều lao động nhất, chiếm 22% nguồn nhân lực theo cuộc điều tra năm 1991. Iran cũng đa phát triển công nghệ sinh học, công nghệ nano, và công nghiệp dược phẩm. Về năng lượng, nước này hiện đang dựa vào các phương pháp quy ước, nhưng tới tháng 3 năm 2006, việc tinh chế uranium - chướng ngại lớn cuối cùng trên con đường phát triển năng lượng hạt nhân — đã diễn ra.
Các đối tác thương mại chính của Iran là Pháp, Đức, Ý, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Từ cuối thập kỷ 1990, Iran đã tăng cường hợp tác kinh tế với các nước đang phát triển khác như Syria, Ấn Độ, Cuba, Venezuela và Nam Phi. Iran hiện đang mở rộng quan hệ thương mại với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan và cùng có chung mục đích thiết lập một thị trường kinh tế duy nhất ở Tây và Trung Á với các đối tác.
Dân cưSửa đổi
Dân số Iran đã tăng trưởng mạnh trong nửa cuối thế kỷ XX, đạt tới khoảng 70 triệu người vào năm 2006. Trong những năm gần đây, có vẻ chính phủ Iran đã đưa ra các biện pháp kiểm soát mức độ tăng dân số cao và nhiều cuộc nghiên cứu đã cho thấy rằng tỷ lệ tăng dân số của Iran chỉ có thể giảm sau khi đạt tới mức sinh thay thế và ổn định vào năm 2050 (100 triệu người).[39][40][41]
Cộng đồng Do Thái ở Iran được ước tính hơn ba triệu người, đa số họ đã di cư sang Bắc Mỹ, Tây Âu, và Nam Mỹ, sau cuộc Cách mạng Iran. Iran cũng có số lượng người tị nạn đông nhất thế giới, với hơn một triệu người, đa số từ Afghanistan và Iraq. Chính sách chính thức của chính phủ và các nhân tố xã hội muốn tái hồi cư số người này.[37][42][43]
Đa số dân chúng sử dụng một trong những ngôn ngữ Iran, gồm ngôn ngữ chính thức, tiếng Ba Tư. Trong khi về số lượng, tỷ lệ và cách định nghĩa các dân tộc khác nhau ở Iran hiện vẫn còn đang gây tranh cãi, các nhóm sắc tộc chính và thiểu số gồm người Ba Tư (51%), Azeris (24%), Gilaki và Mazandarani (8%), Kurds (7%), Ả rập (3%), Baluchi (2%), Lurs (2%), Turkmens (2%), Qashqai, Armenia, Ba Tư Do Thái, Gruzia, người Assyri, Circassia, Tats,Pashtuns và các nhóm khác (1%).[44] Số lượng người sử dụng tiếng Ba Tư là tiếng mẹ đẻ tại Iran được ước tính khoảng 40 triệu.[45] Phương tiện truyền thông đại chúng, hệ thống giáo dục và việc di cư tới các thành phố lớn khiến đa số dân Iran nói và hiểu được tiếng Ba Tư. Iran có tỷ lệ biết đọc viết là 79.4%. Đa số dân Iran là người Hồi giáo; 90% thuộc nhánh Shi'a của Đạo Hồi, tôn giáo chính thức của quốc gia và khoảng 9% thuộc nhánh Sunni (đa số họ là người Kurds). Số còn lại là thiểu số theo các tôn giáo phi Hồi giáo, chủ yếu là Bahá'ís, Mandeans, Hỏa giáo, Do Thái giáo và Thiên chúa giáo. Ba nhóm thiểu số tôn giáo cuối cùng ở trên được công nhận và bảo vệ, và được dành riêng ghế bên trong Majles (Nghị viện). Trái lại, Đức tin Bahá'í, thiểu số tôn giáo lớn nhất ở Iran, không được chính thức công nhân, và từng bị đàn áp trong thời gian tồn tại ở Iran. Từ cuộc cách mạng năm 1979 những vụ đàn áp và hành quyết ngày càng tăng. Những vụ đàn áp Bahá'ís gần đây khiến Cao uỷ nhân quyền Liên hiệp quốc phải đề cập trong bản báo cáo ngày 20 tháng 3 năm 2006 rằng "những hành động đàn áp tôn giáo ngày càng tăng gần đây cho thấy tình hình đối xử với các thiểu số tôn giáo ở Iran, trên thực tế, đang xấu đi." [46]
Các thành phố lớnSửa đổi
Iran là một trong những quốc gia có tỷ lệ tăng trưởng đô thị cao nhất trên thế giới. Từ năm 1950 đến 2002 tỷ lệ dân đô thị trên tổng dân số tăng từ 27% lên tới 60%.[47][48] Liên hiệp quốc dự báo rằng tới năm 2030 dân thành thị Iran sẽ đạt tới 80% tổng dân số. Đa số dân di cư tới sống tại các thành phố Tehran, Isfahan, Ahwaz, và Qom. Tehran là thành phố lớn nhất với 7.160.094 dân (vùng đô thị: 14.000.000). Hơn một nửa các ngành công nghiệp đất nước hiện diện ở thành phố này như chế tạo ô tô, điện tử và thiết bị điện, vũ khí quân sự, dệt may, đường, xi măng, và các sản phẩm hoá chất. Mashhad, một trong những thành phố thiêng liêng nhất của người Hồi giáo Shi'a, là thành phố lớn thứ hai với 2.8 triệu dân.
Dân số tám thành phố lớn nhất (2006) như sau (ước tính không đô thị):[49]
Văn hoáSửa đổi
Iran có một lịch sử nghệ thuật, âm nhạc, kiến trúc, thi ca, triết học, truyền thống, và hệ tư tưởng dài lâu.
که ایران بهشت است یا بوستان
همی بوی مشک آید از دوستان
"Dù mọi người có thể coi Iran là Eden hay Vườn Ba Tư,
Mùi xạ hương lan toả tại đó từ những người bạn và đôi lứa."
--Firdawsi
همه عالم تن است و ایران دل
نیست گوینده زین قیاس خجل
"Iran là Trái Tim còn toàn thể vũ trụ là Thể Xác,
Khi nghĩ như vậy, thi sĩ không còn cảm thấy hối tiếc hay nhỏ mọn."
--Nizami
Văn học Ba Tư được các học giả Ba Tư cũng như nước ngoài đánh giá rất cao. Ngôn ngữ Ba Tư đã được sử dụng trong hơn 2.500 năm và để lại những dấu ấn rõ rệt trong ngôn ngữ viết. Thơ ca Iran được cả thế giới chú ý vì những dòng thơ và bài ca tuyệt đẹp với các nhà thơ như Hafez, Rumi, Omar Khayyam, và Firdowsi.
Với 300 giải thưởng quốc tế trong hai nhăm năm qua, các bộ phim Iran tiếp tục được đón nhận trên khắp thế giới. Có lẽ đạo diễn nổi tiếng nhất là Abbas Kiarostami. Toàn bộ các phương tiện truyền thông ở Iran đều bị kiểm soát trực tiếp hay gián tiếp từ nhà nước và phải được Bộ hướng dẫn Hồi giáo cho phép. Trong số này gồm cả Internet, đang ngày càng trở thành phương tiện tiếp cận thông tin và thể hiện bản thân phổ biến nhất của giới trẻ. Iran là nước có số lượng bloggers đứng thứ tư thế giới.
Sự tìm kiếm công bằng xã hội và sự công bằng là một đặc điểm quan trọng trong văn hoá Iran. Sự tôn trọng người già và sự hiếu khách cũng là một phần không thể thiếu trong phép xã giao Iran.
Năm mới của Iran (Norouz) diễn ra ngày 21 tháng 3, ngày đầu tiên của mùa xuân. Norouz được UNESCO liệt vào danh sách Các di sản truyền khẩu và phi vật thể Nhân loại năm 2004.[50]
Trong cuốn sách, New Food of Life của mình, Najmieh Batmanglij đã viết rằng "thức ăn ở Iran có nhiều điểm chung với văn hoá ẩm thực vùng Trung Đông, nhưng thường được coi là tinh vi và sáng tạo nhất trong số đó, nhiều màu sắc và phức tạp như một tấm thảm Ba Tư."
Xem thêmSửa đổi
Tham khảoSửa đổi
- ^ www.amar.org.ir, "Official statistics site of Iran"
- ^ a ă â b “Report for Selected Countries and Subjects”.[liên kết hỏng]
- ^ “Human Development Report 2015” (PDF). United Nations. 2015. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2015.
- ^ “GINI index (World Bank estimate)”. Data.worldbank.org. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 2 năm 2015. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015.
- ^ tiếng Ba Tư: جمهوری اسلامی ایران Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān [d͡ʒomhuːˌɾije eslɒːˌmije ʔiːˈɾɒn]
- ^ “"CESWW" – Definition of Central Eurasia”. Cesww.fas.harvard.edu. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010.
- ^ “Iran Guide”. National Geographic. Ngày 14 tháng 6 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013.
- ^ “National Census Preliminary Results Released: Iran's Urban Population Up”. Financial Tribune (bằng tiếng en-US). Ngày 13 tháng 3 năm 2017. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2017.
- ^ “Iran's Strategy in the Strait of Hormuz”. The Diplomat. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2015. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015.
- ^ Whatley, Christopher (2001). Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707. Tuckwell Press.
- ^ Lowell Barrington (tháng 1 năm 2012). Comparative Politics: Structures and Choices, 2nd ed.tr: Structures and Choices. Cengage Learning. tr. 121. ISBN 978-1-111-34193-0. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013.
- ^ Encyclopædia Britannica. “Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran”. Britannica.com. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2010.
- ^ David Sacks; Oswyn Murray; Lisa R. Brody; Oswyn Murray; Lisa R. Brody (2005). Encyclopedia of the ancient Greek world. Infobase Publishing. tr. 256 (at the right portion of the page). ISBN 978-0-8160-5722-1. Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2016.
- ^ Stillman, Norman A. (1979). The Jews of Arab Lands. Jewish Publication Society. tr. 22. ISBN 0827611552.
- ^ Jeffreys, Elizabeth; Haarer, Fiona K. (ngày 30 tháng 9 năm 2006). Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies: London, 21–26 August, 2006, Volume 1. Ashgate Publishing. tr. 29. ISBN 075465740X.
- ^ Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah (2005), Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran, Luân Đôn: I.B. Tauris, tr. 108,
Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.
- ^ Andrew J. Newman (ngày 21 tháng 4 năm 2006). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B. Tauris. ISBN 978-1-86064-667-6. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013.
- ^ Savory, R. M. “Safavids”. Encyclopaedia of Islam (ấn bản 2).
- ^ Axworthy, Door Michael (2006). The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. Truy cập ngày 27 tháng 5 năm 2014.
- ^ Fisher và đồng nghiệp 1991, tr. 329–330.
- ^ Dowling, Timothy C. (ngày 2 tháng 12 năm 2014). Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond. ABC-CLIO. tr. 728–730. ISBN 1598849484.
- ^ Cordesman, Anthony H. (1999). Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction. tr. 22.
- ^ “Iran”. Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica. 2012. Truy cập ngày 8 tháng 8 năm 2012.
- ^ The Committee Office, House of Commons. “Select Committee on Foreign Affairs, Eighth Report, Iran”. Publications.parliament.uk. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011.
- ^ “Iran @ 2000 and Beyond lecture series, opening address, W. Herbert Hunt, ngày 18 tháng 5 năm 2000”. Wayback.archive.org. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2010. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013.
- ^ “UPDATE 3-BP cuts global gas reserves estimate, mostly for Russia”. Reuters.com. 2013. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015.
- ^ a ă CIA World Factbook. “Iran”. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2012.
- ^ “World Heritage List”. UNESCO.
- ^ American Heritage Dictionary (Fourth Edition), Bartleby.com. “"Aryan"”. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ National Virtual Translation Center, Government of the U.S.A. “"The Indo-Iranian Branch of the Indo-European Language Family"”. Bản gốc lưu trữ 1 tháng 10 năm 2006. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ Department of Languages and Cultures of Asia, University of Wisconsin. “"Iranian Languages"”. Bản gốc lưu trữ 19 tháng 6 năm 2006. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ “"Iranian Pottery"”. University of Chicago Oriental Institute. Bản gốc lưu trữ 21 tháng 9 năm 2006. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2006.
- ^ World News website, BBC. “"Iran breaks seals at nuclear site"”. Truy cập 22 tháng 4 năm 2006.
- ^ Online edition, Telegraph Group Limited. “"Bush is planning nuclear strikes on Iran's secret sites"”. Truy cập 24 tháng 4 năm 2006.
- ^ International, CNSNews.com. “"Iran Elected to UN Disarmament Commission"”. Bản gốc lưu trữ 20 tháng 4 năm 2006. Truy cập 22 tháng 4 năm 2006.
- ^ Special Report, New York Times. “"New worry rises after Iran claims nuclear steps"”. Bản gốc lưu trữ 24 tháng 10 năm 2006. Truy cập 20 tháng 4 năm 2006.
- ^ a ă Federal Research Division, Library of Congress. “"Iran - The Constitution"”. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “loc” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
- ^ Iran Census Results 2011 United Nations
- ^ Census Bureau, Government of the U.S.A. “"IDB Summary Demographic Data for Iran"”. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ Asia-Pacific Population Journal, United Nations. “"A New Direction in Population Policy and Family Planning in the Islamic Republic of Iran"”. Bản gốc lưu trữ 4 tháng 6 năm 2012. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ Iran News, Payvand.com. “"Iran's population growth rate falls to 1.5 percent: UNFP"”. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ World News, BBC.co.uk. “"Iran's Afghan refugees feel pressure to leave"” (bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ Integrated Regional Information Networks, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. “"Extension of Afghan repatriation agreement under possible threat"” (bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ World Factbook, CIA. “"Iran"”. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ World Factbook, C.I.A. “"Iran - People"” (bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ Special Rapporteur, United Nations High Commissioner for Human Rights. “"Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief concerned about treatment of followers of Bahá'í faith in Iran"”. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ Payvand. “"Iran: Focus on reverse migration"”. Truy cập 17 tháng 4 năm 2006.
- ^ Cultural Heritage New Agency. “"Tourism and Travel: About Iran"”. Truy cập 17 tháng 4 năm 2006.
- ^ Stefan Helders, World Gazetteer. “"Iran: largest cities and towns and statistics of their population"” (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ 9 tháng 12 năm 2012. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
- ^ Iran News, Payvand.com. “"Nowrouz Vital Meeting to be Held in Tehran"” (bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
Liên kết ngoàiSửa đổi
Liên kết chính thứcSửa đổi
Bản mẫu {{Wikinews}} liên kết tới bài viết. Để liên kết một thể loại, dùng {{Wikinews category}}.
- Official website of the Supreme Leader of Iran
- Official website of the President of Iran
- (tiếng Ba Tư) Official website of the Council of Guardians of Iran
- (tiếng Ba Tư) Official website of the Majlis (Legislature) of Iran
- Official website of the Judiciary of Iran
- Official website of the Ministry of Foreign Affairs
- Official website of the Spokesman of the Government of Iran
- Official website of the Atomic Energy Organization of Iran
- Official website of the Iranian Cultural Heritage Organization
- (tiếng Ba Tư) Official website of Islamic Republic of Iran Broadcasting
Liên kết khácSửa đổi
- The Constitution of Iran (translated) (Iranologyfo.com)
- Slideshow: Iran, from Damavand to Ispahan (Round Planet.com)
- Encyclopaedia Iranica
- CIA World Factbook - Iran
- Congressional Research Service (CRS) Reports: Iran
- U.S. State Department - Iran including Background Notes, Country Study and major reports
- Open Directory Project - Iran directory category
- Center for Nonproliferation Studies at Monterey Institute of International Studies - Iranian weapons capabilities
- BBC News interactive maps detailing Iran's people, land and infrastructure
- (tiếng Ba Tư) Farhangsara.com - an independently-produced Iranian encyclopedia
- (tiếng Ba Tư) Jazirehdanesh.com
- Famous Iranians - includes biography and pictures
- Wikimedia Atlas của Iran
- Iran News Sites
- News from Iran Blog Channel 4 News.
- Country Briefings: Iran Economist.com country briefings and news articles.
- Directory of Iranian online newspapers Gooya.com
- Iran News HavenWorks.com news portal on Iran.
- Governing Iran PBS NewsHour special on Iranian politics.
- Yahoo! News Full Coverage Iran Yahoo headline links
- Sarkhat news aggregator - Latest news from Iran
- Guardian section about Iran

markdown:
# Iran
**Iran** ( [tiếng Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0): ایران *Irān* [[ʔiːˈɾɒːn]](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:IPA_cho_ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) ( )), gọi chính thức là nước **Cộng hoà Hồi giáo Iran** ( [tiếng Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0): جمهوری اسلامی ایران *Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān* ), là một quốc gia có chủ quyền tại [5] [Tây Á](/wiki/T%C3%A2y_%C3%81). [[6]](#cite_note-6) Iran có biên giới về phía tây bắc với [[7]](#cite_note-7) [Armenia](/wiki/Armenia), [Azerbaijan](/wiki/Azerbaijan), và [Cộng hoà Artsakh](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nagorno-Karabakh)tự xưng; phía bắc giáp [biển Caspi](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi); phía đông bắc giáp [Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan); phía đông giáp [Afghanistan](/wiki/Afghanistan)và [Pakistan](/wiki/Pakistan); phía nam giáp [vịnh Ba Tư](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Ba_T%C6%B0)và [vịnh Oman](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Oman); còn phía tây giáp [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)và [Iraq](/wiki/Iraq). Iran có dân số trên 79,92 triệu người tính đến năm 2017, là quốc gia [đông dân thứ 18 trên thế giới](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n). Lãnh thổ Iran rộng 1.648.195 km², là quốc gia rộng thứ nhì tại [[8]](#cite_note-8) [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng)và [đứng thứ 17 thế giới](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch). Iran có vị thế địa chính trị quan trọng do nằm tại phần trung tâm của [đại lục Á-Âu](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c_%C3%81-%C3%82u)và gần với [eo biển Hormuz](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Hormuz). [[9]](#cite_note-9) [Tehran](/wiki/Tehran)là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran, cũng như là trung tâm dẫn đầu về kinh tế và văn hoá.
|Cộng hoà Hồi giáo Iran|
|
جمهوری اسلامی ایران (|Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān
|
|![]()
![ Emblem of Iran.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Emblem_of_Iran.svg/70px-Emblem_of_Iran.svg.png)
![ Emblem of Iran.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Emblem_of_Iran.svg/70px-Emblem_of_Iran.svg.png)
[Quốc kỳ](/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_Iran)
استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
*Esteqlāl, Āzādi, Jomhuri-ye Eslāmi* [Mehr-e Xāvarān](/wiki/Qu%E1%BB%91c_ca_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Iran)
- "Mặt trời Phương Đông"
[Cộng hòa Hồi giáo](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) [Ali Khamenei](/wiki/Ali_Khamenei) [Tổng thống](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Iran) [Hassan Rouhani](/wiki/Hassan_Rouhani) [Hội đồng Tư vấn Hồi giáo](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Iran) [Tehran](/wiki/Tehran) [Tehran](/wiki/Tehran) [hạng 17](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+3:30); [mùa hè](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): IRDT (UTC+4:30¹) **Hình thành** [Đế quốc Media](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Media) [Đế quốc Achaemenes](/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenes) [Đế quốc Parthia](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Parthia) [Đế quốc Sassanid](/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid) [Đế quốc Safavid](/wiki/Nh%C3%A0_Safavid) [Tiếng Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0) người ( [[1]](#cite_note-1) [hạng 18](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 124](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2017) ( [[2]](#cite_note-imf.org-2) [hạng 18](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_(PPP)))
Bình quân đầu người: 19.050 USD
[[2]](#cite_note-imf.org-2) [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)(danh nghĩa) (2017) ( [[2]](#cite_note-imf.org-2) [hạng 27](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_danh_ngh%C4%A9a))
Bình quân đầu người: 5.383 USD
[[2]](#cite_note-imf.org-2) [HDI](/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2014) cao ( [[3]](#cite_note-HDI-3) [hạng 69](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Hệ số Gini](/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)(2013) trung bình [[4]](#cite_note-Data.worldbank.org-4) [Đơn vị tiền tệ](/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Rial Iran](/wiki/Rial_Iran)(
)
[IRR] [Tên miền Internet](/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.ir](/wiki/.ir) [21 tháng 9](/wiki/21_th%C3%A1ng_9)đến [18 tháng 3](/wiki/18_th%C3%A1ng_3).
Iran sở hữu một trong các nền văn minh cổ nhất thế giới,
[[10]](#cite_note-10) bắt đầu là các vương quốc [11] [Elam](/wiki/Elam)vào thiên niên kỷ 4 TCN. [Người Media](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Media)thống nhất Iran vào thế kỷ VII TCN, lãnh thổ Iran được mở rộng cực độ dưới thời [[12]](#cite_note-Encyclop%C3%A6dia_Britannica_Encyclopedia_Article:_Media_ancient_region,_Iran-12) [Cyrus Đại đế](/wiki/Cyrus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)của [Đế quốc Achaemenes](/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenes)vào thế kỷ VI TCN, là đế quốc lớn nhất thế giới cho đến lúc đó. Quốc gia Iran thất thủ trước [[13]](#cite_note-book-13) [Alexandros Đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)vào thế kỷ IV TCN, song [Đế quốc Parthia](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Parthia)nhanh chóng tái lập độc lập. Năm 224, Parthia bị thay thế bằng [Đế quốc Sasanid](/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid), Sasanid trở thành một cường quốc hàng đầu thế giới trong bốn thế kỷ sau đó. [[14]](#cite_note-Norman_A._Stillman_p._22-14) Người Hồi giáo Ả Rập chinh phục Sasanid vào thế kỷ VII, kết quả là Hồi giáo thay thế các tín ngưỡng bản địa [[15]](#cite_note-Byzantine_Studies_2006,_p._29-15) [Hoả giáo](/wiki/H%E1%BB%8Fa_gi%C3%A1o)và [Minh giáo](/wiki/Mani_gi%C3%A1o). Iran có đóng góp lớn vào thời kỳ hoàng kim Hồi giáo (thế kỷ VIII-XIII), sản sinh nhiều nhân vật có ảnh hưởng về nghệ thuật và khoa học.
Sau hai thế kỷ dưới quyền người Ả Rập là một giai đoạn các vương triều Hồi giáo bản địa, song tiếp đó Iran lại bị
[người Thổ](/wiki/Nh%C3%A0_Seljuk) và [người Mông Cổ](/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Y_Nhi) chinh phục. [Người Safavid](/wiki/Nh%C3%A0_Safavid) nổi lên vào thế kỷ XV, rồi tái lập một nhà nước và bản sắc dân tộc Iran thống nhất. Iran sau đó cải sang [16] [Hồi giáo Shia](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Shia), đánh dấu một bước ngoặt của quốc gia cũng như lịch sử Hồi giáo. [[17]](#cite_note-Andrew_J._Newman_2006-17) Đến thế kỷ XVIII, dưới quyền [[18]](#cite_note-savoryeiref-18) [Nader Shah](/wiki/Nader_Shah), Iran trong một thời gian ngắn từng được cho là đế quốc hùng mạnh nhất đương thời. [[19]](#cite_note-books.google.nl-19) [Xung đột](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Ba_T%C6%B0)với [Đế quốc Nga](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga)trong thế kỷ XIX khiến Iran mất đi nhiều lãnh thổ. [[20]](#cite_note-FOOTNOTEFisherAveryHamblyMelville1991329%E2%80%93330-20) Cách mạng Hiến pháp năm 1906 lập ra một chế độ quân chủ lập hiến. Sau một cuộc đảo chính vào năm 1953, Iran dần liên kết mật thiết với phương Tây và ngày càng chuyên quyền. [[21]](#cite_note-Timothy_C._Dowling_pp._728-730-21) Bất mãn trước ảnh hưởng của nước ngoài và đàn áp chính trị dẫn đến [[22]](#cite_note-Anthony_H._Cordesman_p_22-22) [Cách mạng Hồi giáo](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)năm 1979, lập ra chế độ cộng hoà Hồi giáo. Trong thập niên 1980, Iran [[23]](#cite_note-britannica1-23) [có chiến tranh với Iraq](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Iran%E2%80%93Iraq), cuộc chiến gây thương vong cao và tổn thất tài chính lớn cho hai nước. Từ thập niên 2000, chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran khiến quốc tế lo ngại, dẫn đến nhiều chế tài quốc tế.
Iran là một thành viên sáng lập của
[Liên Hiệp Quốc](/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), Tổ chức Hợp tác Kinh tế, [Phong trào không liên kết](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt), [Tổ chức Hợp tác Hồi giáo](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) và [Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_l%E1%BB%ADa). Iran là một cường quốc khu vực và một cường quốc bậc trung. [[24]](#cite_note-parliament-24) Iran có trữ lượng lớn về nhiên liệu hoá thạch, là nước cung cấp khí đốt lớn nhất và có trữ lượng dầu mỏ được chứng minh lớn thứ tư thế giới [25] [[26]](#cite_note-Reuters.com_November_29_2015c-26) do đó có ảnh hưởng đáng kể đến an ninh năng lượng quốc tế và kinh tế thế giới. Iran có di sản văn hoá phong phú, sở hữu [[27]](#cite_note-CIA-27) [22 di sản thế giới](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BA%A1i_Iran)UNESCO tính đến năm 2017, đứng thứ ba tại châu Á. Iran là một quốc gia đa văn hoá, có nhiều nhóm dân tộc và ngôn ngữ, trong đó các nhóm lớn nhất là [[28]](#cite_note-28) [người Ba Tư](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_T%C6%B0)(61%), [người Azeri](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Azerbaijan)(16%), [người Kurd](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kurd)(10%) và người Lur (6%). [[27]](#cite_note-CIA-27)
## Mục lục
## Tên
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=1) [](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Marivan-zarivar-Iran.jpg) [Eratosthenes](/wiki/Eratosthenes)(khoảng năm 200 TCN)
Ở thời
[Achaemenid](/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenes) [người Ba Tư](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_T%C6%B0) gọi đất nước của họ là *Pārsa*, tên theo [tiếng Ba Tư cổ](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Ba_T%C6%B0_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) có nghĩa họ hàng của [Cyrus Đại đế](/wiki/Cyrus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF). Thời [Sassanid](/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid), họ gọi nó là *Iran*, có nghĩa "Vùng đất của những người [Aryan](/wiki/Aryan)". Người Hy Lạp gọi nước này là *Persis*; chuyển sang tiếng Latin thành *, cái tên được sử dụng rộng rãi ở Phương Tây. Persia* [[29]](#cite_note-bartleby-29) [[30]](#cite_note-nvtc-30) [[31]](#cite_note-wisconsin-31)
Ở thời hiện đại, đã có
[sự tranh cãi về nguồn gốc các tên gọi](/w/index.php?title=Tranh_c%C3%A3i_v%E1%BB%81_c%C3%A1ch_%C4%91%E1%BA%B7t_t%C3%AAn_Iran&action=edit&redlink=1) của thực thể – *Iran* và *Persia* (Ba Tư). Ngày [21 tháng 3](/wiki/21_th%C3%A1ng_3) năm [1935](/wiki/1935), [Reza Shah Pahlavi](/wiki/Reza_Shah) đưa ra một nghị định yêu cầu các phái đoàn nước ngoài phải sử dụng thuật ngữ *Iran* trong các văn bản ngoại giao. Sau khi các học giả lên tiếng phản đối, [Mohammad Reza Pahlavi](/wiki/Mohammad_Reza_Pahlavi) thông báo năm 1959 rằng cả hai cái tên Persia (Ba Tư) và Iran đều có giá trị và có thể sử dụng thay thế lẫn nhau. Cuộc [Cách mạng năm 1979](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) dẫn tới việc thành lập nhà nước [thần quyền](/wiki/Th%E1%BA%A7n_quy%E1%BB%81n) *. Tuy nhiên, Cộng hòa Hồi giáo Iran* [danh từ](/wiki/Danh_t%E1%BB%AB)Persia và [tính từ](/wiki/T%C3%ADnh_t%E1%BB%AB)Persian vẫn được sử dụng thường xuyên.
Hiện nay, tại xứ này người Ba Tư (Persia) chỉ chiếm khoảng 51% dân số. Danh từ Iran (tộc Âu Ấn) bao gồm người Ba Tư và thêm vài dân tộc khác như Kurd, Baloch,... chỉ định được khoảng 70% dân số nên được nhiều người trong xứ thích dùng hơn.
## Lịch sử
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=2)
Iran đã là nơi sinh sống của
[con người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) từ thời [tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD) và những khám phá gần đây bắt đầu cho thấy những dấu tích về các nền văn hóa thời kỳ sớm ở Iran, hàng thế kỷ trước khi những nền văn minh sớm nhất bắt đầu xuất hiện ở gần [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0). Sử ghi chép của Ba Tư (Iran) bắt đầu từ khoảng năm 3200 TCN ở nền văn minh [32] [Tiền-Elamite](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n-Elamite&action=edit&redlink=1)và tiếp tục với sự xuất hiện của người [Aryan](/wiki/Aryan)và sự thành lập [Triều đại Medes](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Media), tiếp đó là [Đế chế Achaemenid](/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenes)năm 546 TCN. [Alexandros Đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)đã chinh phạt Ba Tư năm 331 TCN, hai triều đại tiếp sau [Parthia](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Parthia)và [Sassanid](/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid)cùng với Achaemenid là những Đế chế tiền Hồi giáo vĩ đại nhất của Ba Tư.
Sau cuộc
[chinh phục Ba Tư của Hồi giáo](/w/index.php?title=Chinh_ph%E1%BB%A5c_Ba_T%C6%B0_c%E1%BB%A7a_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1), nước này trở thành trung tâm [Thời đại Hoàng kim Hồi giáo](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_Ho%C3%A0ng_kim_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1), đặc biệt ở thế kỷ thứ IX và thế kỷ thứ XI. [Thời kỳ Trung Đại](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Trung_%C4%90%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) là thời gian diễn ra nhiều sự kiện lớn trong vùng. Từ năm 1220, Ba Tư bị [Đế quốc Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) dưới quyền [Thành Cát Tư Hãn](/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n), tiếp đó là [Timur](/wiki/Timur_Lenk) xâm chiếm. Quốc gia [Hồi giáo Shi'a](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Shi%27a) Ba Tư đầu tiên được thành lập năm 1501 dưới [Triều đại Safavid](/wiki/Nh%C3%A0_Safavid). Ba Tư dần trở thành nơi tranh giành của các cường quốc thuộc địa như [Đế quốc Nga](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) và [Đế chế Anh](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh).
Cùng với sự trỗi dậy của
[chủ nghĩa cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) và quá trình [hiện đại hoá](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) ở cuối thế kỷ XIX, mong ước thay đổi dẫn tới cuộc [Cách mạng Hiến pháp Ba Tư](/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) năm 1905–1911. Năm 1921, [Reza Shah](/wiki/Reza_Shah) Pahlavi tiến hành một cuộc [đảo chính](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh) lật đổ [Triều đình Qajar](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%C3%ACnh_Qajar&action=edit&redlink=1). Là người ủng hộ hiện đại hoá, Reza Shah đưa ra các kế hoạch phát triển [công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), xây dựng [đường sắt](/wiki/Giao_th%C3%B4ng_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt), và thành lập một hệ thống [giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c) quốc gia, nhưng sự cầm quyền độc tài của ông khiến nhiều người Iran bất mãn.
Trong
[Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), [Anh và Liên Xô xâm chiếm Iran](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_x%C3%A2m_chi%E1%BA%BFm_Iran_c%E1%BB%A7a_Anh-X%C3%B4&action=edit&redlink=1) từ 25 tháng 8 đến 17 tháng 9 năm 1941, chủ yếu để bảo vệ các giếng dầu của Iran và hành lang hậu cần của họ. [Đồng Minh](/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) buộc Shah phải thoái vị nhường chỗ cho con trai, [Mohammad Reza Pahlavi](/wiki/Mohammad_Reza_Pahlavi), người họ hy vọng sẽ ủng hộ phe Đồng Minh hơn. Năm 1953, sau vụ [quốc hữu hoá](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%AFu_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) [Công ty dầu mỏ Anh-Iran](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_d%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F_Anh-Iran&action=edit&redlink=1), vị [Thủ tướng](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Iran&action=edit&redlink=1) dân bầu, [Mohammed Mossadegh](/w/index.php?title=Mohammed_Mossadegh&action=edit&redlink=1), tìm cách thuyết phục Shah rời bỏ đất nước. Shah từ chối, và chính thức cách chức vị Thủ tướng. Mossadegh không chấp nhận rời bỏ chức vụ, và khi ông ta rõ ràng bộc lộ ý định chiến đấu, Shah buộc phải sử dụng tới kế hoạch mà Anh/Mỹ đã trù tính trước cho ông, đôi khi kế hoạch cũng được gọi là " [Chiến dịch Ajax](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ajax&action=edit&redlink=1)", bay tới Baghdad rồi từ đó sang Rome, Italy.
Nhiều vụ phản kháng đông đảo nổ ra khắp đất nước. Những người ủng hộ và phản đối chế độ quân chủ đụng độ với nhau trên đường phố, khiến 300 người thiệt mạng. Quân đội can thiệp, xe tăng của những sư đoàn ủng hộ Shah bắn vào thủ đô và máy bay ném bom vào dinh Thủ tướng. Mossadegh đầu hàng và bị bắt ngày 19 tháng 8 năm 1953. Mossadegh bị xét xử tội phản quốc và bị kết án ba năm tù.
Triều đình Shah được tái lập, quyền lực được Anh và Mỹ trao vào tay Shah Mohammad Reza Pahlavi. Ông này ngày càng trở nên
[độc tài](/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_t%C3%A0i), đặc biệt vào cuối thập kỷ 1970. Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ phía Anh và Mỹ, triều đình Shah từ chối tiếp tục hiện đại hóa các ngành công nghiệp Iran, nhưng lại đàn áp phe đối lập trong tầng lớp tăng lữ dòng Hồi giáo Shia và những người ủng hộ dân chủ.
Thập kỷ 1970,
[Ayatollah](/w/index.php?title=Ayatollah&action=edit&redlink=1) [Ruhollah Khomeini](/wiki/Ruhollah_Khomeini) chiếm được cảm tình của đa số dân Iran. Những người Hồi giáo, cộng sản và những người theo đường lối tự do tiến hành cuộc [Cách mạng Iran](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) năm 1979, triều đình Shah bỏ chạy khỏi đất nước, sau đó Khomeini lên nắm quyền lực lập ra một nhà nước [Cộng hòa Hồi giáo](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1). Hệ thống mới lập ra những luật lệ Hồi giáo và quy định quyền cai trị trực tiếp ở mức cao nhất từ trước tới nay cho giới tăng lữ. Chính phủ chỉ trích mạnh mẽ phương Tây, đặc biệt là Mỹ vì đã ủng hộ triều đình [Shah](/wiki/Shah). Các quan hệ với phương Tây trở nên đặc biệt căng thẳng năm 1979, sau khi các sinh viên Iran [bắt giữ các nhân viên Đại sứ quán Mỹ](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_con_tin_Iran&action=edit&redlink=1). Sau này, Iran đã tìm cách xuất khẩu cuộc cách mạng của mình ra nước ngoài, ủng hộ các nhóm quân sự chống phương Tây như nhóm [Hezbollah](/wiki/Hezbollah) ở [Liban](/wiki/Liban). Từ năm 1980 đến 1988, Iran và nước láng giềng [Iraq](/wiki/Iraq) lao vào một cuộc chiến đẫm máu [Chiến tranh Iran-Iraq](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Iran-Iraq).
Ngày nay cuộc đấu tranh giữa những người theo đường lối cải cách và bảo thủ vẫn đang diễn ra thông qua các cuộc bầu cử chính trị, và là vấn đề trung tâm trong cuộc
[Bầu cử tổng thống Iran 2005](/w/index.php?title=B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Iran_2005&action=edit&redlink=1), kết quả [Mahmoud Ahmadinejad](/wiki/Mahmud_Ahmadinezhad) thắng cử. Từ đó, căng thẳng giữa Iran và Hoa Kỳ, đặc biệt về vấn đề chương trình hạt nhân của Iran ngày càng gia tăng. Iran tuyên bố họ có quyền nghiên cứu năng lượng hạt nhân cho các mục đích hòa bình, theo [Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) mà họ đã ký kết. . Có báo cáo rằng Chính quyền Bush vẫn chưa loại trừ khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân chống lại Iran, và nếu điều này diễn ra đây sẽ là lần sử dụng vũ khí hạt nhân trong chiến tranh đầu tiên từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. [33] . Các thành viên khác của Hội đồng bảo an Liên hiệp quốc, đặc biệt là Nga, Trung Quốc phản đối hành động quân sự. Đáng chú ý, gần đây Iran đã được bầu vào ghế phó chủ tịch Ủy ban giải giới Liên hiệp quốc. [[34]](#cite_note-telegraph-34) Gần đây, Iran thông báo họ đang nghiên cứu xây dựng một máy ly tâm P2, có thể được sử dụng để phát triển các vũ khí hạt nhân. [[35]](#cite_note-35) [[36]](#cite_note-iht-36)
## Chính trị
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=3)
Hệ thống chính trị nước
[Cộng hòa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) Hồi giáo dựa trên [Hiến pháp](/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p) năm 1979 được gọi là " *Qanun-e Asasi*" ("Luật pháp cơ bản"). Hệ thống gồm nhiều kết nối phức tạp giữa các cơ quan chính phủ, đa số lãnh đạo đều do chỉ định.
#### Lãnh tụ tối cao
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=4) [Lãnh tụ tối cao Iran](/w/index.php?title=L%C3%A3nh_t%E1%BB%A5_t%E1%BB%91i_cao_Iran&action=edit&redlink=1) chịu trách nhiệm [phác họa và giám sát](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_nh%E1%BB%AFng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_l%C3%A0m_lu%E1%BA%ADt_(h%E1%BB%8Dc_thuy%E1%BA%BFt)&action=edit&redlink=1) "các chính sách chung của Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran". Lãnh tụ tối cao là *Tổng tư lệnh* các lực lượng vũ trang, kiểm soát tình báo quân đội và các hoạt động an ninh; và có độc quyền tuyên chiến. Các lãnh đạo tư pháp, mạng lưới phát thanh, truyền hình trong nước, chỉ huy cảnh sát và các lực lượng quân đội cùng sáu trong số mười hai thành viên [Hội đồng bảo vệ Cách mạng](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1) được Lãnh tụ tối cao chỉ định. [Hội đồng Chuyên gia](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Chuy%C3%AAn_gia&action=edit&redlink=1) bầu và bãi nhiệm Lãnh tụ tối cao dựa trên cơ sở đánh giá và sự quý trọng của nhân dân. Hội đồng chuyên gia chịu trách nhiệm giám sát Lãnh tụ tối cao thi hành các trách nhiệm theo pháp luật.
[37]
#### Hội đồng bảo vệ Cách mạng
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=5) [Hội đồng bảo vệ Cách mạng](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1) gồm 12 nhà làm luật (religious jurists), sáu người trong số đó do chỉ định của Lãnh tụ tối cao. Bộ trưởng tư pháp(cũng do Lãnh tụ tối cao chỉ định) sẽ giới thiệu nốt sáu thành viên kia, và họ sẽ được [Nghị viện](/w/index.php?title=Majles&action=edit&redlink=1) chính thức chỉ định. Hội đồng này có trách nhiệm giải thích hiến pháp và có thể [phủ quyết](/w/index.php?title=Veto&action=edit&redlink=1) Nghị viện. Nếu luật pháp không phù hợp với *hiến pháp* hay * (luật Hồi giáo), nó sẽ được trao lại cho Nghị viện sửa đổi. Trong một lần thi hành quyền lực của mình, Hội đồng đã gây tranh cãi khi căn cứ trên một cách hiểu hẹp của hiến pháp Iran, phủ quyết các ứng cử viên nghị viện.
Sharia*
#### Hội đồng chuyên gia
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=6) [Hội đồng chuyên gia](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_chuy%C3%AAn_gia&action=edit&redlink=1) họp một tuần mỗi năm, gồm 86 tăng lữ "đạo đức và thông thái" được bầu bởi những cá nhân trưởng thành có quyền bầu cử với nhiệm kỳ tám năm. Tương tự như các cuộc bầu cử tổng thống và nghị viện, [Hội đồng bảo vệ Cách mạng](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1) là cơ quan quyết định tư cách của ứng cử viên vào Hội đồng này. Hội đồng chuyên gia bầu ra Lãnh tụ tối cao và có quyền theo hiến pháp cách chức Lãnh tụ tối cao ở bất kỳ thời điểm nào. Tuy nhiên, Hội đồng này chưa từng phản đối bất kỳ một quyết định nào của Lãnh tụ tối cao.
#### Hành pháp
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=7)
Hiến pháp quy định
[Tổng thống](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Iran) là người nắm quyền cao nhất quốc gia sau Lãnh tụ tối cao. Tổng thống được bầu theo [phổ thông đầu phiếu](/wiki/Ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_%C4%91%E1%BA%A7u_phi%E1%BA%BFu) với nhiệm kỳ bốn năm. Các ứng cử viên tổng thống phải được [Hội đồng bảo vệ Cách mạng](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1) phê chuẩn trước khi được ra tranh cử. Tổng thống chịu trách nhiệm việc áp dụng Hiến pháp và thực hiện các quyền hành pháp, trừ những việc liên quan trực tiếp tới Lãnh tụ tối cao. Tổng thống chỉ định và giám sát [Hội đồng bộ trường](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_quan_ch%E1%BB%A9c_Iran&action=edit&redlink=1), phối hợp các quyết định của chính phủ, và lựa chọn các chính sách chính phủ để đưa ra trước nhánh lập pháp. Tám phó tổng thống và nội các gồm 21 bộ trưởng phục vụ dưới quyền Tổng thống, tất cả các viên chức này đều phải được nhánh lập pháp thông qua. Không giống như các quốc gia khác, nhánh hành pháp ở Iran không quản lý các lực lượng vũ trang. Dù Tổng thống chỉ định Bộ trưởng Tình báo và Quốc phòng, thông thường Tổng thống phải tham khảo ý kiến của Lãnh tụ tối cao trước khi đưa ra quyết định lựa chọn hai chức vụ đó để nhánh lập pháp bỏ phiếu tín nhiệm.
#### Nghị viện (Majles)
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=8)
Nhánh lập pháp Iran chỉ có
[một viện](/w/index.php?title=M%E1%BB%99t_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) là [Majles-e Shura-ye Eslami](/w/index.php?title=Majlis_of_Iran&action=edit&redlink=1) (Hội đồng cố vấn Hồi giáo), gồm 290 thành viên được bầu với nhiệm kỳ bốn năm. Majlis chịu trách nhiệm [làm luật](/w/index.php?title=L%C3%A0m_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), phê chuẩn các [hiệp ước](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) quốc tế, và thông qua ngân sách quốc gia. Mọi ứng cử viên và thành viên Majlis đều phải được phê chuẩn từ [Hội đồng bảo vệ Cách mạng](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1).
#### Tòa án
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=9)
Lãnh tụ tối cao chỉ định người đứng đầu nhánh tư pháp, và người này lại chỉ định ra lãnh đạo các Tòa án tối cao và các trưởng công tố. Iran có nhiều kiểu tòa án, gồm cả các tòa công chúng để xử các vụ dân sự và tội phạm, các "tòa án cách mạng" xử một số loại hành vi, như tội chống lại
[an ninh quốc gia](/wiki/An_ninh_qu%E1%BB%91c_gia). Các quyết định của tòa án cách mạng là tối cao và không thể được tái thẩm. Tòa án Tăng lữ Đặc biệt xử lý các vụ tội phạm được cho là do các [tăng lữ](/wiki/T%C4%83ng_l%E1%BB%AF) thực hiện, dù nó cũng xử cả các vụ liên quan tới [người thế tục](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_th%E1%BA%BF_t%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1). Các chức năng của Tòa án Tăng lữ Đặc biệt độc lập với cơ cấu tòa án thông thường và chỉ tuân theo Lãnh tụ tối cao. Những phán xử của tòa này là tối cao và không được tái thẩm.
#### Hội đồng lợi ích
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=10) [Hội đồng lợi ích](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_l%E1%BB%A3i_%C3%ADch&action=edit&redlink=1) có quyền giải quyết các tranh chấp giữa Nghị viện và Hội đồng bảo vệ Cách mạng, và cũng là một cơ quan tư vấn của Lãnh tụ tối cao, biến nó trở thành một trong những cơ quan nắm nhiều quyền lực chính phủ nhất trong nước.
#### Các hội đồng thành phố và làng
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=11)
Các hội đồng địa phương được bầu theo kiểu phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ 4 năm tại mọi thành phố và làng mạc ở Iran. Theo điều 7, Hiến pháp Iran, các hội đồng địa phương đó cùng với Nghị viện là những "tổ chức đưa ra quyết định và hành chính của quốc gia". Đoạn này của hiến pháp không được áp dụng cho tới tận năm 1999 khi các cuộc bầu cử hội đồng địa phương đầu tiên được tổ chức trên khắp đất nước. Các hội đồng có nhiều trách nhiệm, gồm bầu cử thị trưởng, giám sát các hoạt động tại khu vực; nghiên cứu xã hội, văn hoá, giáo dục, sức khoẻ, kinh tế và những yêu cầu chăm sóc xã hội bên trong khu vực của mình; đặt kế hoạch và phối hợp hành động với quốc gia trong việc thi hành các chương trình xã hội, kinh tế, xây dựng, văn hoá, giáo dục và các chương trình an sinh khác.
## Hành chính
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=12)
Cộng hòa Hồi giáo Iran có một hệ thống hành chính gồm 4 cấp trong đó có 3 cấp địa phương.
Cấp hành chính địa phương cao nhất là
[tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Iran)) ( *tiếng Iran*: استان, *ostān*). Iran có 30 tỉnh.
Cấp hành chính địa phương cao thứ hai là thành phố tỉnh lỵ (مرکز
*markaz*) và huyện (شهرستان *shahrestān*). Iran có 324 đơn vị cấp này.
Các thành phố tỉnh lỵ không được chia thành các đơn vị hành chính nhỏ hơn. Còn các huyện có thể gồm nhiều thị trấn (شهر shahr) và xã (دهستان dehestān). Một thị trấn trong huyện sẽ đồng thời là huyện lỵ của huyện. Iran có 982 thị trấn và 2378 xã.
Mỗi xã thường gồm nhiều thôn. Nhưng thôn không phải là đơn vị hành chính chính thức.
## Địa lý
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=13)
### Lãnh thổ
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=14)
Iran có chung biên giới với
[Azerbaijan](/wiki/Azerbaijan) (chiều dài: 432 km / 268 dặm) và [Armenia](/wiki/Armenia) (35 km / 22 dặm) ở phía tây bắc, với [Biển Caspia](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi) ở phía bắc, [Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan) (992 km / 616 dặm) ở phía đông bắc, [Pakistan](/wiki/Pakistan) (909 km / 565 dặm) và [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) (936 km / 582 dặm) ở phía đông, [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) (499 km / 310 dặm) và [Iraq](/wiki/Iraq) (1.458 km / 906 dặm) ở phía tây, và cuối cùng giáp với [Vịnh Péc xích](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Ba_T%C6%B0) và [Vịnh Oman](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Oman) ở phía nam. Diện tích lãnh thổ Iran 1.648.000 [km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng) ≈636.300 [dặm vuông](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh) (Đất liền: 1.636.000 km² ≈631.663 mi², Nước: 12.000 km² ≈4.633 mi²), gần tương đương [Alaska](/wiki/Alaska).
Lãnh thổ Iran phần lớn là các
[dãy núi](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi) lởm chởm chia tách các [lưu vực](/wiki/L%C6%B0u_v%E1%BB%B1c) và [cao nguyên](/wiki/Cao_nguy%C3%AAn). Khu vực đông dân cư ở phía tây cũng là vùng nhiều đồi núi nhất với các dãy [Caucasus](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Caucasus&action=edit&redlink=1), [Zagros](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Zagros&action=edit&redlink=1) và Núi [Alborz](/wiki/Alborz)—trên núi Alborz có điểm cao nhất Iran, [Chỏm Damavand](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%8Fm_Damavand&action=edit&redlink=1) cao 5.604 [m](/wiki/M%C3%A9t) (18.386 [ft](/wiki/Foot)). Vùng phía đông phần lớn là các lưu vực [sa mạc](/wiki/Hoang_m%E1%BA%A1c) không có người ở như vùng nhiễm mặn [Dasht-e Kavir](/w/index.php?title=Dasht-e_Kavir&action=edit&redlink=1), và một số [hồ muối](/wiki/H%E1%BB%93_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%B7n).
Những
[đồng bằng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng) lớn duy nhất nằm dọc theo [Biển Caspia](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi) và phía bắc [Vịnh Péc xích](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Ba_T%C6%B0), nơi biên giới Iran chạy tới cửa sông [Arvand](/w/index.php?title=Arvand&action=edit&redlink=1) ( *). Những đồng bằng nhỏ, đứt quãng nằm dọc theo phần bờ biển còn lại của Vịnh Péc xích, Shatt al-Arab* [Eo Hormuz](/w/index.php?title=Eo_Hormuz&action=edit&redlink=1)và [Biển Oman](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_Oman&action=edit&redlink=1).
### Khí hậu
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=15) [Khí hậu](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu) Iran phần lớn [khô cằn](/w/index.php?title=Kh%C3%B4_c%E1%BA%B1n&action=edit&redlink=1) hay [bán khô cằn](/w/index.php?title=B%C3%A1n_kh%C3%B4_c%E1%BA%B1n&action=edit&redlink=1) cho tới [cận nhiệt đới](/wiki/C%E1%BA%ADn_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) ở dọc bờ biển Caspia. Ở rìa phía bắc đất nước (đồng bằng ven biển Caspia) nhiệt độ hầu như ở dưới không và khí hậu ẩm ướt quanh năm. Nhiệt độ mùa hè hiếm khi vượt quá 29° [C](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_Celsius) (84° [F](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_Fahrenheit)). Lượng mưa hàng năm đạt 680 [mm](/wiki/MM) (26 [in](/wiki/Inch)) ở vùng phía đông đồng bằng và hơn 1.700 mm (75 in) ở phía tây. Về phía tây, những khu dân cư tại các lưu vực núi Zagros thường có nhiệt độ thấp, khí hậu khắc nghiệt, tuyết rơi dày. Các lưu vực phía đông và trung tâm cũng có khí hậu khô cằn, lượng mưa chưa tới 200 mm (8 in) và có xen kẽ các sa mạc. Nhiệt độ trung bình mùa hè vượt quá 38 °C (100 °F). Các đồng bằng ven biển Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam Iran có mùa đông dịu, mùa hè rất nóng và ẩm. Lượng mưa hàng năm từ 135 đến 355 mm (6 to 14 in).
## Kinh tế
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=16)
Kinh tế Iran là sự hoà trộn giữa
[tập trung hoá kế hoạch](/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_trung_ho%C3%A1_k%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), [quyền sở hữu nhà nước](/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_s%E1%BB%9F_h%E1%BB%AFu_nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) với các công ty [dầu mỏ](/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) và các doanh nghiệp lớn, [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) làng xã, và các công ty [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i), dịch vụ tư nhân nhỏ. Tính đến năm 2016, tổng sản phẩm nội địa của Iran đạt 412.304 USD (đứng thứ 27 thế giới, đứng thứ 8 châu Á và đứng thứ 2 [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) sau [Ả Rập Xê Út](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_X%C3%AA_%C3%9At)).
Chính quyền hiện tại tiếp tục theo đuổi các kế hoạch cải cách thị trường của chính phủ tiền nhiệm và đã thông báo rằng họ sẽ thay đổi nền kinh tế dựa nhiều vào dầu mỏ của Iran. Chính quyền đang tìm cách thực hiện mục tiêu trên thông qua việc
[đầu tư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0) các khoản lợi nhuận vào các lĩnh vực như [sản xuất](/wiki/S%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t) [ô tô](/wiki/%C3%94_t%C3%B4), công nghiệp [hàng không vũ trụ](/w/index.php?title=H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1), hàng [điện tử](/wiki/Electron) tiêu dùng, [hoá dầu](/w/index.php?title=Ho%C3%A1_d%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) và [công nghệ hạt nhân](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Iran cũng hy vọng thu hút được hàng tỷ dollar [đầu tư nước ngoài](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_ngo%C3%A0i&action=edit&redlink=1) bằng cách tạo ra một môi trường đầu tư dễ chịu hơn, như giảm các quy định hạn chế và thuế nhập khẩu, thiết lập các vùng thương mại tự do như [Chabahar](/w/index.php?title=Chabahar&action=edit&redlink=1) và đảo [Kish](/w/index.php?title=Kish&action=edit&redlink=1). Nước Iran hiện đại có một [tầng lớp trung lưu](/wiki/T%E1%BA%A7ng_l%E1%BB%9Bp_trung_l%C6%B0u) mạnh và một nền kinh tế tăng trường nhưng vẫn tiếp tục phải đương đầu với tình trạng [lạm phát](/wiki/L%E1%BA%A1m_ph%C3%A1t) và [thất nghiệp](/wiki/Th%E1%BA%A5t_nghi%E1%BB%87p) ở mức cao.
Thâm hụt ngân sách Iran từng là một vấn đề kinh niên, một phần vì những khoản trợ cấp to lớn của nhà nước – tổng cộng lên tới 7.25 tỷ dollar một năm–gồm
[thực phẩm](/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m) và đặc biệt là [xăng dầu](/w/index.php?title=X%C4%83ng_d%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1). Iran là nước sản xuất dầu lớn thứ hai trong [OPEC](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_l%E1%BB%ADa), mỗi ngày nước này xuất khẩu từ bốn đến năm triệu [barrels](/w/index.php?title=Barrels&action=edit&redlink=1) dầu mỏ, Iran chiếm 10% lượng dữ trự dầu đã được xác nhận trên thế giới. Iran cũng là nước có trữ lượng [khí tự nhiên](/wiki/Kh%C3%AD_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn) thứ hai thế giới (sau [Nga](/wiki/Nga)). Thị trường dầu mỏ phát triển mạnh năm 1996 giúp nước này giải toả bớt sức ép tài chính và cho phép Tehran kịp chi trả các khoản nợ.
Lĩnh vực dịch vụ đã có sự tăng trưởng lâu dài lớn nhất theo tỷ lệ đóng góp vào GDP, nhưng vẫn còn chưa vững chắc. Đầu tư nhà nước đã giúp
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) phát triển mạnh với việc [tự do hoá](/wiki/T%E1%BB%B1_do_h%C3%B3a) sản xuất và cải thiện đóng gói cũng như tiếp cận thị trường giúp phát triển các thị trường xuất khẩu mới. Các dự án [tưới tiêu](/wiki/Th%E1%BB%A7y_l%E1%BB%A3i) lớn, và các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu mới như [chà là](/wiki/Ch%C3%A0_l%C3%A0), [hoa](/wiki/Hoa) và [quả hồ trăn](/wiki/H%E1%BB%93_tr%C4%83n), khiến lĩnh vực này có được sự tăng trưởng cao nhất so với toàn bộ nền kinh tế trong phần lớn thời gian thập niên 1990. Dù trải qua nhiều năm hạn hán liên tiếp: 1998, 1999, 2000 và 2001 khiến sản lượng giảm mạnh, [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) vẫn là một trong những khu vực sử dụng nhiều lao động nhất, chiếm 22% nguồn nhân lực theo cuộc điều tra năm 1991. Iran cũng đa phát triển [công nghệ sinh học](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_sinh_h%E1%BB%8Dc), [công nghệ nano](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_nano), và công nghiệp [dược phẩm](/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%E1%BA%A9m). Về năng lượng, nước này hiện đang dựa vào các phương pháp quy ước, nhưng tới tháng 3 năm 2006, việc tinh chế uranium - chướng ngại lớn cuối cùng trên con đường phát triển năng lượng hạt nhân — đã diễn ra.
Các đối tác thương mại chính của Iran là
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Ý](/wiki/%C3%9D), [Nga](/wiki/Nga), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) và [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c). Từ cuối thập kỷ 1990, Iran đã tăng cường hợp tác kinh tế với các nước đang phát triển khác như [Syria](/wiki/Syria), [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Cuba](/wiki/Cuba), [Venezuela](/wiki/Venezuela) và [Nam Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi). Iran hiện đang mở rộng quan hệ thương mại với [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) và [Pakistan](/wiki/Pakistan) và cùng có chung mục đích thiết lập một thị trường kinh tế duy nhất ở Tây và [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) với các đối tác.
## Dân cư
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=17)
Dân số Iran đã tăng trưởng mạnh trong nửa cuối thế kỷ XX, đạt tới khoảng 70 triệu người vào năm 2006. Trong những năm gần đây, có vẻ chính phủ Iran đã đưa ra các biện pháp kiểm soát mức độ tăng dân số cao và nhiều cuộc nghiên cứu đã cho thấy rằng tỷ lệ tăng dân số của Iran chỉ có thể giảm sau khi đạt tới mức sinh thay thế và ổn định vào năm 2050 (100 triệu người).
[[39]](#cite_note-bureau-39) [[40]](#cite_note-una-40) [[41]](#cite_note-payvand-41) [Cộng đồng Do Thái](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Do_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1) ở Iran được ước tính hơn ba triệu người, đa số họ đã di cư sang [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), và [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9), sau cuộc [Cách mạng Iran](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o). Iran cũng có số lượng [người tị nạn](/wiki/T%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n) đông nhất thế giới, với hơn một triệu người, đa số từ [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) và [Iraq](/wiki/Iraq). Chính sách chính thức của chính phủ và các nhân tố xã hội muốn [tái hồi cư](/w/index.php?title=T%C3%A1i_h%E1%BB%93i_c%C6%B0&action=edit&redlink=1) số người này. [[37]](#cite_note-loc-37) [[42]](#cite_note-bbcb-42) [[43]](#cite_note-irin-43)
Đa số dân chúng sử dụng một trong
[những ngôn ngữ Iran](/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Iran&action=edit&redlink=1), gồm ngôn ngữ chính thức, [tiếng Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0). Trong khi về số lượng, tỷ lệ và cách định nghĩa các dân tộc khác nhau ở Iran hiện vẫn còn đang gây tranh cãi, các nhóm [sắc tộc](/wiki/S%E1%BA%AFc_t%E1%BB%99c) chính và [thiểu số](/w/index.php?title=C%C3%A1c_s%E1%BA%AFc_t%E1%BB%99c_thi%E1%BB%83u_s%E1%BB%91_%E1%BB%9F_Iran&action=edit&redlink=1) gồm [người Ba Tư](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_T%C6%B0) (51%), [Azeris](/w/index.php?title=Azeris&action=edit&redlink=1) (24%), [Gilaki và Mazandarani](/w/index.php?title=Gilaki_v%C3%A0_Mazandarani&action=edit&redlink=1) (8%), [Kurds](/w/index.php?title=Kurds&action=edit&redlink=1) (7%), [Ả rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) (3%), [Baluchi](/wiki/Baluchistan) (2%), [Lurs](/w/index.php?title=Lorestan&action=edit&redlink=1) (2%), [Turkmens](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Turkmen) (2%), [Qashqai](/wiki/Qashqai), [Armenia](/wiki/Armenia), [Ba Tư Do Thái](/w/index.php?title=Ba_T%C6%B0_Do_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1), [Gruzia](/wiki/Gruzia), [người Assyri](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Assyri&action=edit&redlink=1), [Circassia](/w/index.php?title=Circassia&action=edit&redlink=1), [Tats](/w/index.php?title=Tats&action=edit&redlink=1), [Pashtuns](/w/index.php?title=Pashtuns&action=edit&redlink=1) và các nhóm khác (1%). Số lượng người sử dụng tiếng Ba Tư là tiếng mẹ đẻ tại Iran được ước tính khoảng 40 triệu. [44] Phương tiện truyền thông đại chúng, hệ thống giáo dục và việc di cư tới các thành phố lớn khiến đa số dân Iran nói và hiểu được tiếng Ba Tư. Iran có tỷ lệ biết đọc viết là 79.4%. Đa số dân Iran là người Hồi giáo; 90% thuộc nhánh [[45]](#cite_note-ciab-45) [Shi'a](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Shi%27a)của [Đạo Hồi](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), tôn giáo chính thức của quốc gia và khoảng 9% thuộc nhánh [Sunni](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Sunni)(đa số họ là người Kurds). Số còn lại là thiểu số theo các tôn giáo phi Hồi giáo, chủ yếu là [Bahá'ís](/wiki/Bah%C3%A1%27%C3%AD), [Mandeans](/w/index.php?title=Mandeans&action=edit&redlink=1), [Hỏa giáo](/wiki/H%E1%BB%8Fa_gi%C3%A1o), [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o)và [Thiên chúa giáo](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o). Ba nhóm [thiểu số](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%83u_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)tôn giáo cuối cùng ở trên được công nhận và bảo vệ, và được dành riêng ghế bên trong *(Nghị viện). Trái lại,* [Majles](/w/index.php?title=Majles&action=edit&redlink=1) [Đức tin Bahá'í](/wiki/Bah%C3%A1%27%C3%AD), thiểu số tôn giáo lớn nhất ở Iran, không được chính thức công nhân, và từng bị đàn áp trong thời gian tồn tại ở Iran. Từ cuộc cách mạng năm 1979 những vụ đàn áp và hành quyết ngày càng tăng. Những vụ [đàn áp Bahá'ís gần đây](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0n_%C3%A1p_Bah%C3%A1%27%C3%ADs&action=edit&redlink=1)khiến [Cao uỷ nhân quyền Liên hiệp quốc](/w/index.php?title=Cao_u%E1%BB%B7_nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)phải đề cập trong bản báo cáo ngày [20 tháng 3](/wiki/20_th%C3%A1ng_3)năm [2006](/wiki/2006)rằng " *những hành động*" [đàn áp tôn giáo](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0n_%C3%A1p_t%C3%B4n_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1)ngày càng tăng gần đây cho thấy tình hình đối xử với các thiểu số tôn giáo ở Iran, trên thực tế, đang xấu đi. [[46]](#cite_note-minority-46)
## Các thành phố lớn
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=18)
Iran là một trong những quốc gia có tỷ lệ tăng trưởng đô thị cao nhất trên thế giới. Từ năm 1950 đến 2002 tỷ lệ dân đô thị trên tổng dân số tăng từ 27% lên tới 60%.
[[47]](#cite_note-payvand2-47) Liên hiệp quốc dự báo rằng tới năm 2030 dân thành thị Iran sẽ đạt tới 80% tổng dân số. Đa số dân di cư tới sống tại các thành phố Tehran, Isfahan, Ahwaz, và Qom. [48] [Tehran](/wiki/Tehran)là thành phố lớn nhất với 7.160.094 dân ( [vùng đô thị](/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B): 14.000.000). Hơn một nửa các ngành [công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p)đất nước hiện diện ở thành phố này như chế tạo [ô tô](/wiki/%C3%94_t%C3%B4), [điện tử](/wiki/Electron)và [thiết bị điện](/w/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), [vũ khí](/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD)quân sự, [dệt may](/w/index.php?title=D%E1%BB%87t_may&action=edit&redlink=1), [đường](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_(ch%E1%BA%A5t)), [xi măng](/wiki/Xi_m%C4%83ng), và [các sản phẩm](/w/index.php?title=C%C3%A1c_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m&action=edit&redlink=1) [hoá chất](/w/index.php?title=Ho%C3%A1_ch%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1). [Mashhad](/wiki/Mashhad), một trong những thành phố thiêng liêng nhất của người Hồi giáo [Shi'a](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Shia), là thành phố lớn thứ hai với 2.8 triệu dân.
Dân số tám thành phố lớn nhất (
[2006](/wiki/2006)) như sau (ước tính không đô thị): [[49]](#cite_note-gazetteer-49)
## Văn hoá
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=19)
Iran có một lịch sử
[nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt), [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), [kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [thi ca](/wiki/Th%C6%A1), [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), [truyền thống](/w/index.php?title=Truy%E1%BB%81n_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1), và [hệ tư tưởng](/wiki/T%C6%B0_t%C6%B0%E1%BB%9Fng) dài lâu.
که ایران بهشت است یا بوستان
همی بوی مشک آید از دوستان
*"Dù mọi người có thể coi Iran là Eden hay Vườn Ba Tư,* *Mùi xạ hương lan toả tại đó từ những người bạn và đôi lứa."*
--
[Firdawsi](/w/index.php?title=Firdawsi&action=edit&redlink=1)
همه عالم تن است و ایران دل
نیست گوینده زین قیاس خجل
"
*Iran là Trái Tim còn toàn thể vũ trụ là Thể Xác,* *Khi nghĩ như vậy, thi sĩ không còn cảm thấy hối tiếc hay nhỏ mọn."*
--
[Nizami](/w/index.php?title=Nizami&action=edit&redlink=1) [Văn học Ba Tư](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) được các học giả Ba Tư cũng như nước ngoài đánh giá rất cao. [Ngôn ngữ Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0) đã được sử dụng trong hơn 2.500 năm và để lại những dấu ấn rõ rệt trong ngôn ngữ viết. Thơ ca Iran được cả thế giới chú ý vì những dòng thơ và bài ca tuyệt đẹp với các nhà thơ như [Hafez](/wiki/Hafez), [Rumi](/wiki/Rumi), [Omar Khayyam](/wiki/Omar_Khayy%C3%A1m), và [Firdowsi](/w/index.php?title=Firdowsi&action=edit&redlink=1).
Với 300 giải thưởng quốc tế trong hai nhăm năm qua, các bộ phim Iran tiếp tục được đón nhận trên khắp thế giới. Có lẽ đạo diễn nổi tiếng nhất là
[Abbas Kiarostami](/wiki/Abbas_Kiarostami). Toàn bộ các phương tiện truyền thông ở Iran đều bị kiểm soát trực tiếp hay gián tiếp từ nhà nước và phải được [Bộ hướng dẫn Hồi giáo cho phép](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_d%E1%BA%ABn_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_cho_ph%C3%A9p&action=edit&redlink=1). Trong số này gồm cả [Internet](/wiki/Internet), đang ngày càng trở thành phương tiện tiếp cận thông tin và thể hiện bản thân phổ biến nhất của giới trẻ. Iran là nước có số lượng [bloggers](/w/index.php?title=Bloggers&action=edit&redlink=1) đứng thứ tư thế giới.
Sự tìm kiếm
[công bằng xã hội](/wiki/C%C3%B4ng_b%E1%BA%B1ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i) và sự công bằng là một đặc điểm quan trọng trong văn hoá Iran. Sự tôn trọng người già và sự hiếu khách cũng là một phần không thể thiếu trong [phép xã giao Iran](/w/index.php?title=Ph%C3%A9p_x%C3%A3_giao_Iran&action=edit&redlink=1).
Năm mới của Iran (
[Norouz](/wiki/Norouz)) diễn ra ngày [21 tháng 3](/wiki/21_th%C3%A1ng_3), ngày đầu tiên của [mùa xuân](/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n). Norouz được [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) liệt vào danh sách [Các di sản truyền khẩu và phi vật thể Nhân loại](/w/index.php?title=C%C3%A1c_di_s%E1%BA%A3n_truy%E1%BB%81n_kh%E1%BA%A9u_v%C3%A0_phi_v%E1%BA%ADt_th%E1%BB%83_Nh%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) năm 2004. [[50]](#cite_note-culture-50)
Trong cuốn sách,
*New Food of Life* của mình, Najmieh Batmanglij đã viết rằng *" thức ăn ở Iran có nhiều điểm chung với văn hoá ẩm thực vùng Trung Đông, nhưng thường được coi là tinh vi và sáng tạo nhất trong số đó, nhiều màu sắc và phức tạp như một tấm thảm Ba Tư."*
## Xem thêm
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=20)
## Tham khảo
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=21) [^](#cite_ref-1) [www.amar.org.ir, "Official statistics site of Iran"](https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Report for Selected Countries and Subjects”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=84&pr1.y=14&c=429&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=). [^](#cite_ref-HDI_3-0) [“Human Development Report 2015”](http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf)(PDF). United Nations. 2015. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2015. [^](#cite_ref-Data.worldbank.org_4-0) [“GINI index (World Bank estimate)”](https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI). *Data.worldbank.org*. [Bản gốc](http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI)lưu trữ ngày 9 tháng 2 năm 2015. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-5) [tiếng Ba Tư](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0): جمهوری اسلامی ایران *Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān* [[d͡ʒomhuːˌɾije eslɒːˌmije ʔiːˈɾɒn]](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:IPA_cho_ti%E1%BA%BFng_Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) [^](#cite_ref-6) [“"CESWW" – Definition of Central Eurasia”](https://web.archive.org/web/20100805052739/http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html). Cesww.fas.harvard.edu. [Bản gốc](http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html)lưu trữ ngày 5 tháng 8 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010. [^](#cite_ref-7) [“Iran Guide”](https://web.archive.org/web/20091212095435/http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html). National Geographic. Ngày 14 tháng 6 năm 2013. [Bản gốc](http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html)lưu trữ ngày 12 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013. [^](#cite_ref-8) [“National Census Preliminary Results Released: Iran's Urban Population Up”](https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population). *Financial Tribune*(bằng tiếng en-US). Ngày 13 tháng 3 năm 2017. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2017. [^](#cite_ref-9) [“Iran's Strategy in the Strait of Hormuz”](https://web.archive.org/web/20151208071232/http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/). The Diplomat. [Bản gốc](http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/)lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2015. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-10) [Whatley, Christopher](/w/index.php?title=Christopher_Whatley&action=edit&redlink=1)(2001). *Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707*. Tuckwell Press. **Lowell Barrington (tháng 1 năm 2012).** [^](#cite_ref-11) [. Cengage Learning. tr. 121.](https://books.google.com/books?id=yLLuWYL8gTsC&pg=PA121) *Comparative Politics: Structures and Choices, 2nd ed.tr: Structures and Choices* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-111-34193-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-111-34193-0). Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013. **Encyclopædia Britannica.** [^](#cite_ref-Encyclop%C3%A6dia_Britannica_Encyclopedia_Article:_Media_ancient_region,_Iran_12-0) [“Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/372125/Media). Britannica.com. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2010. **David Sacks; Oswyn Murray; Lisa R. Brody; Oswyn Murray; Lisa R. Brody (2005).** [^](#cite_ref-book_13-0) [. Infobase Publishing. tr. 256 (at the right portion of the page).](https://books.google.com/?id=gsGmuQAACAAJ) *Encyclopedia of the ancient Greek world* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8160-5722-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8160-5722-1). Truy cập ngày 17 tháng 8 năm 2016. **Stillman, Norman A. (1979).** [^](#cite_ref-Norman_A._Stillman_p._22_14-0) *The Jews of Arab Lands*. Jewish Publication Society. tr. 22. [ISBN](/wiki/ISBN) [0827611552](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0827611552). **Jeffreys, Elizabeth; Haarer, Fiona K. (ngày 30 tháng 9 năm 2006).** [^](#cite_ref-Byzantine_Studies_2006,_p._29_15-0) *Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies: London, 21–26 August, 2006, Volume 1*. Ashgate Publishing. tr. 29. [ISBN](/wiki/ISBN) [075465740X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/075465740X). **Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah (2005),** [^](#cite_ref-Sarkhosh_16-0) [, Luân Đôn: I.B. Tauris, tr. 108,](https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC) *Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran*
Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.
**Andrew J. Newman (ngày 21 tháng 4 năm 2006).** [^](#cite_ref-Andrew_J._Newman_2006_17-0) [. I.B. Tauris.](https://books.google.com/books?id=afsYCq1XOewC) *Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-86064-667-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-86064-667-6). Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013. **Savory, R. M. “Safavids”.** [^](#cite_ref-savoryeiref_18-0) *(ấn bản 2).* [Encyclopaedia of Islam](/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Islam&action=edit&redlink=1) **Axworthy, Door Michael (2006).** [^](#cite_ref-books.google.nl_19-0) [. Truy cập ngày 27 tháng 5 năm 2014.](https://books.google.com/books?id=9o0AAwAAQBAJ&pg=PR15&lpg=PR15&dq=nader+shah+most+powerful+in+the+world&source=bl&ots=xUwP9BVabm&sig=D_IapjOD5xv2rmTfU-baigg-bWI&hl=nl&sa=X&ei=ewiFU-6kFcW2PbCkgOAJ&ved=0CFAQ6AEwBDgK#v=onepage&q=nader%20shah%20most%20powerful%20in%20the%20world&f=false) *The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant* [^](#cite_ref-FOOTNOTEFisherAveryHamblyMelville1991329%E2%80%93330_20-0) [Fisher và đồng nghiệp 1991](#CITEREFFisherAveryHamblyMelville1991), tr. 329–330. **Dowling, Timothy C. (ngày 2 tháng 12 năm 2014).** [^](#cite_ref-Timothy_C._Dowling_pp._728-730_21-0) [. ABC-CLIO. tr. 728–730.](https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728&dq=russo+persian+war+1804-1813&hl=nl&sa=X&ei=QnOXVJXpCcz7UPevhPAK&ved=0CCcQ6AEwAQ#v=onepage&q=russo%20persian%20war%201804-1813&f=false) *Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond* [ISBN](/wiki/ISBN) [1598849484](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1598849484). [^](#cite_ref-Anthony_H._Cordesman_p_22_22-0) [Cordesman, Anthony H.](/w/index.php?title=Anthony_Cordesman&action=edit&redlink=1)(1999). [. tr. 22.](https://books.google.com/books?id=3j6sZyByv8EC) *Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction* [^](#cite_ref-britannica1_23-0) [“Iran”](https://www.britannica.com/place/Iran). *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica. 2012. Truy cập ngày 8 tháng 8 năm 2012. **The Committee Office, House of Commons.** [^](#cite_ref-parliament_24-0) [“Select Committee on Foreign Affairs, Eighth Report, Iran”](https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmselect/cmfaff/363/36310.htm). Publications.parliament.uk. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2011. [^](#cite_ref-petro-hunt_25-0) [“Iran @ 2000 and Beyond lecture series, opening address, W. Herbert Hunt, ngày 18 tháng 5 năm 2000”](https://web.archive.org/web/20100103021931/http://www.petro-hunt.com/lectures/LectureOpen.htm). Wayback.archive.org. [Bản gốc](http://www.petro-hunt.com/lectures/LectureOpen.htm)lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2010. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013. [^](#cite_ref-Reuters.com_November_29_2015c_26-0) [“UPDATE 3-BP cuts global gas reserves estimate, mostly for Russia”](https://www.reuters.com/article/2013/06/12/bp-reserves-idUSL5N0EO1I720130612). *Reuters.com*. 2013. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2015.
- ^
**a** [CIA World Factbook.](#cite_ref-CIA_27-1) **ă** [“Iran”](https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html). [Bản gốc](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html)lưu trữ ngày 3 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2012. [^](#cite_ref-28) [“World Heritage List”](http://whc.unesco.org/en/list/). [UNESCO](/wiki/UNESCO). **American Heritage Dictionary (Fourth Edition), Bartleby.com.** [^](#cite_ref-bartleby_29-0) [“"Aryan"”](http://www.bartleby.com/61/99/A0449900.html). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **National Virtual Translation Center, Government of the U.S.A.** [^](#cite_ref-nvtc_30-0) [“"The Indo-Iranian Branch of the Indo-European Language Family"”](//web.archive.org/web/20061001083223/http://www.bartleby.com/61/99/A0449900.html). [Bản gốc](http://www.nvtc.gov/lotw/months/february/indoIranianBranch.html)lưu trữ 1 tháng 10 năm 2006. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **Department of Languages and Cultures of Asia, University of Wisconsin.** [^](#cite_ref-wisconsin_31-0) [“"Iranian Languages"”](//web.archive.org/web/20060619072948/http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm). [Bản gốc](http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm)lưu trữ 19 tháng 6 năm 2006. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. [^](#cite_ref-Iranian_pottery_in_the_Oriental_Institute_32-0) [“"Iranian Pottery"”](//web.archive.org/web/20060921062100/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/VOL/NN_SUM94/NN_Sum94.html). University of Chicago Oriental Institute. [Bản gốc](http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/VOL/NN_SUM94/NN_Sum94.html)lưu trữ 21 tháng 9 năm 2006. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2006. **World News website, BBC.** [^](#cite_ref-bbc_33-0) [“"Iran breaks seals at nuclear site"”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4597738.stm). Truy cập 22 tháng 4 năm 2006. **Online edition, Telegraph Group Limited.** [^](#cite_ref-telegraph_34-0) [“"Bush is planning nuclear strikes on Iran's secret sites"”](http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/04/09/wbush09.xml&sSheet=/portal/2006/04/09/ixportaltop.html). Truy cập 24 tháng 4 năm 2006. **International, CNSNews.com.** [^](#cite_ref-35) [“"Iran Elected to UN Disarmament Commission"”](//web.archive.org/web/20060420001551/http://www.cnsnews.com/ViewForeignBureaus.asp?Page=/ForeignBureaus/archive/200604/INT20060417c.html). [Bản gốc](http://www.cnsnews.com/ViewForeignBureaus.asp?Page=/ForeignBureaus/archive/200604/INT20060417c.html)lưu trữ 20 tháng 4 năm 2006. Truy cập 22 tháng 4 năm 2006. **Special Report, New York Times.** [^](#cite_ref-iht_36-0) [“"New worry rises after Iran claims nuclear steps"”](//web.archive.org/web/20061024041946/http://www.iht.com/articles/2006/04/17/africa/web..php). [Bản gốc](http://www.iht.com/articles/2006/04/17/africa/web..php)lưu trữ 24 tháng 10 năm 2006. Truy cập 20 tháng 4 năm 2006.
- ^
**a** [Federal Research Division, Library of Congress.](#cite_ref-loc_37-1) **ă** [“"Iran - The Constitution"”](http://countrystudies.us/iran/81.htm). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “loc” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
[^](#cite_ref-38) [Iran Census Results 2011](https://web.archive.org/web/20130117230014/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Iran/Iran-2011-Census-Results.pdf)United Nations **Census Bureau, Government of the U.S.A.** [^](#cite_ref-bureau_39-0) [“"IDB Summary Demographic Data for Iran"”](http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbsum.pl?cty=IR). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **Asia-Pacific Population Journal, United Nations.** [^](#cite_ref-una_40-0) [“"A New Direction in Population Policy and Family Planning in the Islamic Republic of Iran"”](https://archive.is/xvgN). [Bản gốc](http://www.un.org/Depts/escap/pop/journal/v10n1a1.htm)lưu trữ 4 tháng 6 năm 2012. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **Iran News, Payvand.com.** [^](#cite_ref-payvand_41-0) [“"Iran's population growth rate falls to 1.5 percent: UNFP"”](http://www.payvand.com/news/04/aug/1017.html). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **World News, BBC.co.uk.** [^](#cite_ref-bbcb_42-0) [“"Iran's Afghan refugees feel pressure to leave"”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3971711.stm)(bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **Integrated Regional Information Networks, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs.** [^](#cite_ref-irin_43-0) [“"Extension of Afghan repatriation agreement under possible threat"”](http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=48323&SelectRegion=Middle_East&SelectCountry=IRAN)(bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **World Factbook, CIA.** [^](#cite_ref-ciaa_44-0) [“"Iran"”](http://cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ir.html). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **World Factbook, C.I.A.** [^](#cite_ref-ciab_45-0) [“"Iran - People"”](http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ir.html#People)(bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **Special Rapporteur, United Nations High Commissioner for Human Rights.** [^](#cite_ref-minority_46-0) [“"Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief concerned about treatment of followers of Bahá'í faith in Iran"”](http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **Payvand.** [^](#cite_ref-payvand2_47-0) [“"Iran: Focus on reverse migration"”](http://www.payvand.com/news/03/nov/1135.html). Truy cập 17 tháng 4 năm 2006. **Cultural Heritage New Agency.** [^](#cite_ref-tourismandtravel_48-0) [“"Tourism and Travel: About Iran"”](http://tourism.chn.ir/en/aboutIran/). Truy cập 17 tháng 4 năm 2006. **Stefan Helders, World Gazetteer.** [^](#cite_ref-gazetteer_49-0) [“"Iran: largest cities and towns and statistics of their population"”](http://archive.is/eWwd)(bằng tiếng Anh). [Bản gốc](http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1139346236&geo=-106&men=gcis&lng=en)lưu trữ 9 tháng 12 năm 2012. Truy cập 14 tháng 4 năm 2006. **Iran News, Payvand.com.** [^](#cite_ref-culture_50-0) [“"Nowrouz Vital Meeting to be Held in Tehran"”](http://www.payvand.com/news/04/jul/1090.html)(bằng tiếng Anh). Truy cập 14 tháng 4 năm 2006.
## Liên kết ngoài
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=22)
### Liên kết chính thức
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=23)
|Tra | trong từ điển mở tiếng Việt
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về |
Bản mẫu {{
[Wikinews](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Wikinews)}} liên kết tới bài viết. Để liên kết một thể loại, dùng {{ [Wikinews category](/wiki/B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Wikinews_category)}}.
[Official website of the Supreme Leader of Iran](http://www.leader.ir/langs/EN/index.php) [Official website of the President of Iran](http://web.archive.org/web/20040714094508/http://www.president.ir/eng/) **(tiếng Ba Tư)** [Official website of the Council of Guardians of Iran](http://www.irisn.com/) **(tiếng Ba Tư)** [Official website of the Majlis (Legislature) of Iran](http://www.majlis.ir/mhtml/) [Official website of the Judiciary of Iran](http://www.iranjudiciary.org/home-en.html) [Official website of the Ministry of Foreign Affairs](http://www.mfa.gov.ir/output/index.htm) [Official website of the Spokesman of the Government of Iran](http://www.spk-gov.ir/Index.asp) [Official website of the Atomic Energy Organization of Iran](http://www.aeoi.org.ir/NewWeb/default1.asp) [Official website of the Iranian Cultural Heritage Organization](http://www.iranmiras.ir/en_site/Home_E.asp) **(tiếng Ba Tư)** [Official website of Islamic Republic of Iran Broadcasting](http://www.irib.com)
### Liên kết khác
[Sửa đổi](/w/index.php?title=Iran&action=edit§ion=24) [The Constitution of Iran (translated) (Iranologyfo.com)](http://www.iranologyfo.com/low-e01.htm) [Slideshow: Iran, from Damavand to Ispahan (Round Planet.com)](http://www.round-planet.com/en/diaporama.php3?geolevel=2&geoid=149) [Encyclopaedia Iranica](http://www.iranica.com/newsite/) [CIA World Factbook -](http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ir.html) *Iran* [Congressional Research Service (CRS) Reports: Iran](http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=iran&search_crit=subject&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form) [U.S. State Department -](//web.archive.org/web/20020223002536/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2404.htm) *Iran*including Background Notes, Country Study and major reports [Open Directory Project -](http://dmoz.org/Regional/Middle_East/Iran/)directory category *Iran* [Center for Nonproliferation Studies at Monterey Institute of International Studies - Iranian weapons capabilities](http://cns.miis.edu/research/wmdme/iran.htm) [BBC News interactive maps detailing Iran's people, land and infrastructure](http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/06/iran_maps/html/default.stm) **(tiếng Ba Tư)** [Farhangsara.com](http://www.farhangsara.com/)- an independently-produced Iranian encyclopedia **(tiếng Ba Tư)** [Jazirehdanesh.com](http://www.jazirehdanesh.com/find.php?a=19.390.548.fa) [Famous Iranians](http://www.anvari.org/iran/Famous_Iranians/)- includes biography and pictures
-
[Wikimedia Atlas của Iran](https://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Iran)
- Iran News Sites
[News from Iran Blog](//web.archive.org/20080416010912/www.channel4news.typepad.com/news_from_iran)Channel 4 News. [Country Briefings: Iran](http://www.Economist.com/countries/Iran)Economist.com country briefings and news articles. [Directory of Iranian online newspapers](http://www.gooya.com)Gooya.com [Iran News](//web.archive.org/web/20060427082938/http://havenworks.com/world/iran/)HavenWorks.com news portal on Iran. [Governing Iran](http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iran)PBS NewsHour special on Iranian politics. [Yahoo! News Full Coverage](//web.archive.org/web/20060425155835/http://news.yahoo.com/fc?tmpl=fc&cid=34&in=world&cat=iran)Yahoo headline links *Iran* [Sarkhat news aggregator - Latest news from Iran](http://www.sarkhat.com/fa/) [Guardian section about Iran](https://www.theguardian.com/world/iran)

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: hit-local

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1065 hit/2, cp1066 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Via: 1.1 varnish (Varnish/5.1), 1.1 varnish (Varnish/5.1)

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Content-Language: vi