markdown:
[. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm CNM365 Chào ngày mới 22 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2015/02/22/chao-ngay-moi-22-thang-2/) [1732](http://vi.wikipedia.org/wiki/1732)– ngày sinh [George Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington), [tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3)đầu tiên của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)( *hình*, mất năm [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799)). Năm [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Tenzin Gyatso](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso), vị [Đạt-lại Lạt-ma](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1t-l%E1%BA%A1i_L%E1%BA%A1t-ma)thứ 14, được tấn phong. Năm [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– cừu [Dolly](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly)đã được các nhà khoa học [nhân bản vô tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_b%E1%BA%A3n_v%C3%B4_t%C3%ADnh)thành công tại làng Roslin, Scotland.
# 22 tháng 2
Ngày
**22 tháng 2** là ngày thứ 53 trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 312 ngày trong năm (313 ngày trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)).
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_2) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_2) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_2) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_2) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_2) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_2) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_2) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_2) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_2) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_2) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_2) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_2) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_2) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_2) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_2) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_2) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_2) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_2) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_2) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_2) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_2) **22** [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_2) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_2) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_2) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_2) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_2) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_2) [29 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_2)vào [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn).
## Mục lục
## Sự kiện
[705](http://vi.wikipedia.org/wiki/705)– Sau cuộc chính biến tại Trường An, Hoàng đế [Võ Tắc Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_T%E1%BA%AFc_Thi%C3%AAn)bị buộc phải truyền vị cho con là Thái tử Lý Hiển, Lý Hiển lên ngôi vào hôm sau, tức [Đường Trung Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_T%C3%B4ng), tức ngày Ất Tị (24) tháng 1 năm Ất Tị. [903](http://vi.wikipedia.org/wiki/903)– Sau một thời gian dài bị bao vây, Phượng Tường tiết độ sứ [Lý Mậu Trinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_M%E1%BA%ADu_Trinh)buộc phải giao [Đường Chiêu Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Chi%C3%AAu_T%C3%B4ng)cho Tuyên Vũ tiết độ sứ [Chu Toàn Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_L%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95). [1909](http://vi.wikipedia.org/wiki/1909)– Mười sáu [thiết giáp hạm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)của [Hạm đội Great White](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1m_%C4%91%E1%BB%99i_Great_White)trở về đến Hoa Kỳ sau một hành trình vòng quanh thế giới. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– Người tự xưng Hoàng đế Việt Nam là [Phan Xích Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_X%C3%ADch_Long)bị hành hình theo phán quyết của tòa án vì tội tấn công vào dinh Thống đốc và [Khám Lớn Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A1m_L%E1%BB%9Bn_S%C3%A0i_G%C3%B2n)tại [Nam Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_K%E1%BB%B3). [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Tenzin Gyatso](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso), vị [Đạt-lại Lạt-ma](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1t-l%E1%BA%A1i_L%E1%BA%A1t-ma)thứ 14, được tấn phong. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Bénin](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9nin)gia nhập [Tổ chức Thương mại Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– Tại làng Roslin, Scotland các nhà khoa học thông báo đã [nhân bản vô tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_b%E1%BA%A3n_v%C3%B4_t%C3%ADnh)thành công một con cừu trưởng thành có tên [Dolly](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly). [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)– [Thế vận hội Mùa đông XVIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng_1998)bế mạc tại [Nagano](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nagano), [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Saint-Martin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint-Martin)và [Saint-Barthélemy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint-Barth%C3%A9lemy)tách khỏi [Guadeloupe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guadeloupe)và trở thành các [cộng đồng hải ngoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_h%E1%BA%A3i_ngo%E1%BA%A1i)riêng biệt của Pháp. [2011](http://vi.wikipedia.org/wiki/2011)– Một [trận động đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_Christchurch_2011)mạnh 6,3 độ richter xảy ra tại [Christchurch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christchurch), New Zealand, làm 185 người thiệt mạng.
## Sinh
[910](http://vi.wikipedia.org/wiki/910)– [Phạm Bạch Hổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_B%E1%BA%A1ch_H%E1%BB%95), một sứ quân trong [loạn 12 sứ quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_12_s%E1%BB%A9_qu%C3%A2n)trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam)(m. 972) [1066](http://vi.wikipedia.org/wiki/1066)– [Lý Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng), Hoàng đế thứ tư của [triều Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD), [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(m. 1128) [1403](http://vi.wikipedia.org/wiki/1403)– [Charles VII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charles_VII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), vua [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1461](http://vi.wikipedia.org/wiki/1461)). [1732](http://vi.wikipedia.org/wiki/1732)– [George Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington), [tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3)đầu tiên của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799)). [1810](http://vi.wikipedia.org/wiki/1810)– [Frédéric Chopin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_Chopin), [nhà soạn nhạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_so%E1%BA%A1n_nh%E1%BA%A1c) [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(m. [1849](http://vi.wikipedia.org/wiki/1849)). [1857](http://vi.wikipedia.org/wiki/1857)– [Robert Baden-Powell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Baden-Powell), người sáng lập ra [Phong trào Hướng đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%91%E1%BA%A1o)vào năm [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)(m. [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)). [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861)– [Katō Tomosaburō](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kat%C5%8D_Tomosabur%C5%8D), [thủ tướng Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)(m. [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)). [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)– [Olave Baden-Powell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Olave_Baden-Powell), vợ của [Robert Baden-Powell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Baden-Powell)và là Nữ Hướng đạo trưởng Thế giới (m. [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)). [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)– [Leonid Aleksandrovich Govorov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leonid_Aleksandrovich_Govorov), [Nguyên soái Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt)(m. [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)). [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Robert Pershing Wadlow](http://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Pershing_Wadlow), người đoạt kỷ lục cao nhất (m. [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)). [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Jean-Bédel Bokassa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jean-B%C3%A9del_Bokassa), hoàng đế [Đế quốc Trung Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Trung_Phi)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)). [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Hoàng Cầm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_C%E1%BA%A7m_%28nh%C3%A0_th%C6%A1%29), nhà thơ [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Horst Köhler](http://vi.wikipedia.org/wiki/Horst_K%C3%B6hler), [tổng thống Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_%C4%90%E1%BB%A9c). [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Đinh Đồng Phụng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_%C4%90%E1%BB%93ng_Ph%E1%BB%A5ng_Vi%E1%BB%87t), Trợ lý Bộ trưởng Tư pháp [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Brian Laudrup](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brian_Laudrup), cầu thủ [bóng đá](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch). [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [James Blunt](http://vi.wikipedia.org/wiki/James_Blunt), ca sĩ, nhạc sĩ [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh). [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Drew Barrymore](http://vi.wikipedia.org/wiki/Drew_Barrymore), diễn viên điện ảnh Mỹ. [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Jeanette Biedermann](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jeanette_Biedermann), ca sĩ, diễn viên truyền hình [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Branislav Ivanović](http://vi.wikipedia.org/wiki/Branislav_Ivanovi%C4%87), cầu thủ bóng đá [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia).
## Mất
[1512](http://vi.wikipedia.org/wiki/1512)– [Amerigo Vespucci](http://vi.wikipedia.org/wiki/Amerigo_Vespucci), nhà thám hiểm Ý (s. [1454](http://vi.wikipedia.org/wiki/1454)). [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799)– [Hòa Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_Th%C3%A2n), đại thần [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)(s. [1750](http://vi.wikipedia.org/wiki/1750)). [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Ferdinand de Saussure](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_de_Saussure), nhà ngôn ngữ học [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)(s. [1857](http://vi.wikipedia.org/wiki/1857)). [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Stefan Zweig](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stefan_Zweig), nhà văn [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(s. [1881](http://vi.wikipedia.org/wiki/1881)). [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Aleksandr Ilyich Yegorov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Ilyich_Yegorov), [nguyên soái Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt)(s. [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883)). [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Florence Ballard](http://vi.wikipedia.org/wiki/Florence_Ballard), ca sĩ Mỹ, thành viên sáng lập [The Supremes](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Supremes)(s. [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)). [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Andy Warhol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andy_Warhol), họa sĩ Mỹ (s. [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)). [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Đôminicô Nguyễn Văn Lãng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Minh_Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_L%C3%A3ng), giám mục của [giáo phận Xuân Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ph%E1%BA%ADn_Xu%C3%A2n_L%E1%BB%99c)(s. [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)). [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009)– [Phaolô Giuse Phạm Đình Tụng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phaol%C3%B4_Giuse_Ph%E1%BA%A1m_%C4%90%C3%ACnh_T%E1%BB%A5ng), [hồng y](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_y) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(s. [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)).
## Những ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[22 tháng 2](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:22_February?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# George Washington
[George Washington (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|George Washington|
|
|![]()
*vẽ* [Gilbert Stuart](http://en.wikipedia.org/wiki/Gilbert_Stuart) [4 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) [1797](http://vi.wikipedia.org/wiki/1797) [John Adams](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Adams) [Phó Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [John Adams](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Adams) [15 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6), [1775](http://vi.wikipedia.org/wiki/1775)– [23 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_12), [1783](http://vi.wikipedia.org/wiki/1783) [Henry Knox](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Knox&action=edit&redlink=1) [13 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7), [1798](http://vi.wikipedia.org/wiki/1798)– [14 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_12), [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799) [James Wilkinson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Wilkinson&action=edit&redlink=1) [Alexander Hamilton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Hamilton) [Lục quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) [5 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_9), [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [26 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_10), 1774 [Quốc hội Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [Đệ nhị Quốc hội Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [10 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_5), 1775 – [15 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6), [1775](http://vi.wikipedia.org/wiki/1775) [22 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_2), [1732](http://vi.wikipedia.org/wiki/1732) [Westmoreland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Westmoreland,_Virginia), [Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Virginia), [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [14 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_12), [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799)(67 tuổi) [Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon), [Fairfax](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Fairfax,_Virginia), Virginia, Hoa Kỳ
An táng: Hầm mộ gia đình ở Mount Vernon
[Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon) [Chỉ huy quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_huy_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1) [Khảo sát xây dựng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%A3o_s%C3%A1t_x%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-2) [Anh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_gi%C3%A1o) [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Ron_Chernow_on_George_Washington-3) [Thuyết thần giáo tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_th%E1%BA%A7n_gi%C3%A1o_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-deistrefs-4) [5 em ruột](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Gia_.C4.91.C3.ACnh_ri.C3.AAng)
4 anh chị cùng cha khác mẹ
4 anh chị cùng cha khác mẹ
[Martha Dandridge Custis Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Martha_Washington) ![ George Washington signature.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/George_Washington_signature.svg/180px-George_Washington_signature.svg.png)
![ George Washington signature.svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/George_Washington_signature.svg/180px-George_Washington_signature.svg.png)
|
|George Washington
|Binh nghiệp|
|
|Tuyên thệ phục vụ |
|![]()
![]()
|
||Địa phương quân Virginia
|
|
|Thời gian phục vụ |Địa phương quân: 1752–1758
|
Lục quân Lục địa: 1775–1783
Lục quân Hoa Kỳ: 1798–1799
|
|Cấp bậc |
|![]()
[Trung tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Đại thống tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_l%C4%A9nh)
(được vinh thăng năm 1976)
**Tư lệnh** [Lục quân Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [Lục quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) **Trận đánh** [Trận Jumonville Glen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Jumonville_Glen&action=edit&redlink=1) [Trận đồn Necessity](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%93n_Necessity&action=edit&redlink=1) [Cuộc viễn chinh Braddock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_vi%E1%BB%85n_chinh_Braddock&action=edit&redlink=1) [Trận Monongahela](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Monongahela&action=edit&redlink=1) [Cuộc viễn chinh Forbes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_vi%E1%BB%85n_chinh_Forbes&action=edit&redlink=1) **Tặng thưởng**
Huân chương Tạ ơn của Quốc hội
**George Washington** (22 tháng 2, 1732 – 14 tháng 12, 1799) là nhà lãnh đạo chính trị và quân sự có ảnh hưởng lớn đối với quốc gia non trẻ [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) từ năm 1775 đến năm 1799. Ông đã lãnh đạo người Mỹ chiến thắng [Vương quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh) trong cuộc [Chiến tranh Cách mạng Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%E1%BB%B9) với tư cách là tổng tư lệnh [Lục quân Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) năm 1775–1783, và ông cũng đã trông coi việc viết ra [Hiến pháp Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Hoa_K%E1%BB%B3) năm 1787. Quốc hội nhất trí chọn lựa làm tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ (1789–1797). Phong cách lãnh đạo của ông đã có ảnh hưởng đến thể thức và lễ nghi cho chính quyền mà được sử dụng từ đó cho đến nay, thí dụ như dùng một hệ thống [nội các](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_c%C3%A1c_Hoa_K%E1%BB%B3) và buổi đọc diễn văn nhậm chức. Với tư cách là tổng thống, ông đã xây dựng một chính quyền quốc gia mạnh mẽ và giàu tài chính mà đã tránh khỏi chiến tranh, dập tắt nổi loạn và chiếm được sự đồng thuận của tất cả người Mỹ. Ông hiện nay được biết như vị cha già của nước Mỹ.
Ông có một viễn tưởng về một quốc gia hùng mạnh và vĩ đại, xây dựng trên những nền tảng của nền cộng hòa, sử dụng sức mạnh của liên bang. Ông tìm cách sử dụng chính phủ cộng hòa để cải thiện hạ tầng cơ sở, mở rộng lãnh thổ phía tây, lập ra một trường đại học quốc gia, khuyến khích thương mại, tìm nơi xây dựng lên một thành phố thủ đô (sau này gọi là
[Washington, D.C.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.)), giảm thiểu những sự căng thẳng giữa các vùng và vinh danh tinh thần chủ nghĩa quốc gia. Ông nói “Cái tên người Mỹ” phải xóa bỏ bất cứ những liên hệ ràng buộc nào mang tính cách địa phương. Khi mất, Washington được táng tụng như là “người đầu tiên trong chiến tranh, người đầu tiên trong hòa bình, và người đầu tiên trong lòng dân tộc của ông”. [5] Những người theo chủ nghĩa liên bang đã coi ông như là biểu tượng của đảng nhưng những người theo chủ nghĩa Jefferson trong nhiều năm trời vẫn tiếp tục không tin vào ảnh hưởng của ông và cố tìm cách trì hoãn xây dựng [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-6) [tượng đài Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%C3%A0i_Washington). Với tư cách là nhà lãnh đạo cách mạng thành công đầu tiên chống lại một đế quốc thuộc địa trong lịch sử thế giới, Washington đã trở thành một hình tượng quốc tế đối với phong trào giải phóng dân tộc và [chủ nghĩa quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c). Chủ nghĩa biểu tượng của ông đặc biệt gây âm vang tại [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)và [châu Mỹ Latin](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh). Các học giả lịch sử luôn xếp ông là một trong số hai hoặc ba vị tổng thống vĩ đại nhất. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-7)
## Mục lục
[1 Cuộc đời lúc thiếu thời (1732–1753)](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Cu.E1.BB.99c_.C4.91.E1.BB.9Di_l.C3.BAc_thi.E1.BA.BFu_th.E1.BB.9Di_.281732.E2.80.931753.29) [2 Chiến tranh chống người bản thổ và Pháp (1754–1758)](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Chi.E1.BA.BFn_tranh_ch.E1.BB.91ng_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_b.E1.BA.A3n_th.E1.BB.95_v.C3.A0_Ph.C3.A1p_.281754.E2.80.931758.29) [3 Thời kỳ giữa các cuộc chiến tranh: ở Mount Vernon (1759–1774)](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Th.E1.BB.9Di_k.E1.BB.B3_gi.E1.BB.AFa_c.C3.A1c_cu.E1.BB.99c_chi.E1.BA.BFn_tranh:_.E1.BB.9F_Mount_Vernon_.281759.E2.80.931774.29) [4 Cách mạng Mỹ (1775–1787)](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#C.C3.A1ch_m.E1.BA.A1ng_M.E1.BB.B9_.281775.E2.80.931787.29) [5 Hội nghị Hiến pháp năm 1787](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#H.E1.BB.99i_ngh.E1.BB.8B_Hi.E1.BA.BFn_ph.C3.A1p_n.C4.83m_1787) [6 Giai đoạn làm tổng thống (1789–1797)](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Giai_.C4.91o.E1.BA.A1n_l.C3.A0m_t.E1.BB.95ng_th.E1.BB.91ng_.281789.E2.80.931797.29) [7 Về hưu (1797–1799)](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#V.E1.BB.81_h.C6.B0u_.281797.E2.80.931799.29) [8 Di sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Di_s.E1.BA.A3n) [9 Viết lách và tài liệu của George Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Vi.E1.BA.BFt_l.C3.A1ch_v.C3.A0_t.C3.A0i_li.E1.BB.87u_c.E1.BB.A7a_George_Washington) [10 Đời sống cá nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#.C4.90.E1.BB.9Di_s.E1.BB.91ng_c.C3.A1_nh.C3.A2n) [11 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Dẫn chứng](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#D.E1.BA.ABn_ch.E1.BB.A9ng) [13 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Cuộc đời lúc thiếu thời (1732–1753)
Là con đầu lòng của
[Augustine Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Augustine_Washington&action=edit&redlink=1) (1694–1743) và người vợ thứ hai, [Mary Ball Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Ball_Washington&action=edit&redlink=1) (1708–1789), George Washington sinh ra trong trang trại Pope’s Creek gần nơi ngày nay là [Colonial Beach](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Colonial_Beach,_Virginia&action=edit&redlink=1) trong [Quận Westmoreland, Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Westmoreland,_Virginia). Theo [lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius) (có hiệu lực vào lúc đó), Washington sinh ngày 11 tháng 1 năm 1731; theo [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory), sử dụng tại Anh và các thuộc địa thì ông sinh ngày 22 tháng 2 năm 1732. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Engber-8) [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-family-9) Tổ tiên của Washington đến từ [Ghi chú 1] [Sulgrave](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sulgrave&action=edit&redlink=1), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh); ông cố của ông là [John Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Washington&action=edit&redlink=1)di cư đến [Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Virginia)năm 1657. Có ý kiến cho rằng: George Washington và Nữ hoàng nước Anh [Elizabeth II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_II)có chung tổ tiên. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-11) Cha của ông, Augustine là một nhà trồng thuốc lá có sở hữu người nô lệ. Cha ông sau này có thử thời vận với nghề khai quặng sắt. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-12) Thời George còn trẻ, gia đình ông là những thành viên khá giả thuộc tầng lớp quý tộc nhỏ tại Virginia, ở vào cấp bậc trung lưu hơn là một trong những gia đình hàng đầu. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-13) [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-14)
Sáu trong số các anh chi em của ông lớn lên đến tuổi trưởng thành trong đó có hai người anh cùng cha khác mẹ,
[Lawrence](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lawrence_Washington_%281718-1752%29&action=edit&redlink=1) và Augustine, từ cuộc hôn nhân đầu tiên của cha ông và Jane Butler Washington. Bốn anh chị em ruột của ông là Samuel, Elizabeth (Betty), John Augustine và Charles. Ba anh chị em khác mất trước khi trưởng thành: em gái ruột, Mildred chết lúc một tuổi, người anh trai khác mẹ mất khi còn sơ sinh [14] và người chị khác mẹ Jane chết lúc 12 khi George hai tuổi. [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-16) Cha của George qua đời khi ông 11 tuổi. Người anh khác mẹ của George là Lawrence sau đó trở thành người cha thay thế và cũng là mẫu người George noi gương. [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-George_Washington.27s_Family_Chart-15) [William Fairfax](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Fairfax&action=edit&redlink=1), cha vợ của Lawrence và là người anh em họ với địa chủ lớn nhất [Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Virginia), Thomas Fairfax cũng có ảnh hưởng lớn đối với ông. Washington dành nhiều thời gian lúc còn bé ở [nông trại Ferry](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%B4ng_tr%E1%BA%A1i_Ferry&action=edit&redlink=1)trong [Quận Stafford](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Stafford,_Virginia)gần [Fredericksburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fredericksburg,_Virginia). Lawrence Washington thừa hưởng gia sản khác của cha, đó là một đồn điền nằm trên bờ [sông Potomac](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Potomac)mà sau này ông đặt tên là [Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon). George thừa hưởng nông trại Ferry ngay khi cha ông qua đời, và dần sau đó nhận thừa kế Mount Vernon sau khi Lawrence qua đời. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-17) [turnip](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Turnip&action=edit&redlink=1)của anh trai khác mẹ, Lawrence ở Mount Vernon.
Cái chết của cha khiến cho ông mất cơ hội vượt
[Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) để nhận sự giáo dục tại Trường Appleby của Anh như những người anh trai của mình đã từng làm. Ông đi học tại Fredericksburg cho đến tuổi 15. Mong muốn gia nhập [Hải quân Hoàng gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Ho%C3%A0ng_gia_Anh) không thành hiện thực sau khi mẹ ông biết nó rất là khó khăn cho ông. Nhờ mối liên hệ của Lawrence với gia đình quyền lực ở Fairfax nên vào năm 17 tuổi, George trở thành thanh tra [17] [quận Culpeper](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Culpeper&action=edit&redlink=1)vào năm 1749. Đây là 1 công việc trả lương hậu đã giúp cho ông mua được đất đai trong [thung lũng Shenandoah](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thung_l%C5%A9ng_Shenandoah), đây cũng là lần đầu tiên trong số nhiều vụ mua đất đai của ông tại [Tây Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Virginia). Cũng phải nói là nhờ đến sự có mặt của Lawrence trong Công ty Ohio, một công ty đầu tư đất đai được tài trợ bởi những nhà đầu tư tại Virginia và nhờ vào vị trí của Lawrence trong vai trò tư lệnh địa phương quân Virginia nên George được phó thống đốc mới của Virginia là [Robert Dinwiddie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Dinwiddie&action=edit&redlink=1)chú ý đến. Washington khó mà bị lọt ra khỏi tầm mắt của người khác: cao 6 [ft](http://vi.wikipedia.org/wiki/Foot)2 [inche](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Inche&action=edit&redlink=1)(188 cm; ước tính về chiền cao của ông có thay đổi), ông cao hơn đa số người đương thời của ông. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-ChernowCh1-19)
Năm 1751, Washington cùng đi
[Barbados](http://vi.wikipedia.org/wiki/Barbados) với Lawrence, người mắc phải [bệnh lao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lao), với hy vọng rằng khí hậu sẽ có lợi cho sức khỏe của Lawrence. Washington mắc phải bệnh [đậu mùa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_m%C3%B9a) trong chuyến đi này khiến cho khuôn mặt của ông có ít nhiều vết thẹo nhưng đã giúp cho ông miễn nhiễm với căn bệnh độc này về sau. Sức khỏe của Lawrence không cải thiện: ông quay về Mount Vernon và mất ở đó năm 1752. [19] Vị trí lãnh đạo địa phương quân Virginia của Lawrence chia thành bốn chức vụ sau khi ông mất. Washington được Thống đốc Dinwiddie bổ nhiệm làm một trong bốn vị trí mới đó vào tháng 2 năm 1753 với cấp bậc [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-21) [thiếu tá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C3%A1)trong địa phương quân Virginia. Washington cũng gia nhập [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-22) [Hội Tam Điểm](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Tam_%C4%90i%E1%BB%83m)tại Fredericksburg vào lúc đó. [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-23)
## Chiến tranh chống người bản thổ và Pháp (1754–1758)
Năm 1753, người Pháp bắt đầu mở rộng tầm kiểm soát quân sự của họ vào “
[Xứ Ohio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%E1%BB%A9_Ohio&action=edit&redlink=1)“, một lãnh thổ cũng bị các thuộc địa của Anh là [Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Virginia) và [Pennsylvania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pennsylvania) tuyên bố chủ quyền. Cuộc tranh chấp chủ quyền này đã dẫn đến một cuộc chiến tranh mà các thuộc địa gọi là [Chiến tranh chống người bản thổ và Pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_ch%E1%BB%91ng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_b%E1%BA%A3n_th%E1%BB%95_v%C3%A0_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) ( *French and Indian War*) từ năm 1754–1762. Chiến tranh này đã góp phần khởi sự [Chiến tranh 7 năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%A3y_n%C4%83m) trên toàn cầu (1756–63). Washington ở tâm điểm của cuộc chiến này khi mới vừa bùng nổ. Công ty Ohio, một cỗ xe mà qua đó các nhà đầu tư người Anh có kế hoạch mở rộng vào lãnh thổ này, đang mở mang những khu định cư mới và xây dựng các trạm mậu dịch để buôn bán với người bản thổ Mỹ. Thống đốc Dinwiddie nhận lệnh từ chính phủ Anh cảnh cáo người Pháp về chủ quyền của Anh tại đó. Ông phái Thiếu tá Washington vào cuối năm 1753 giao một bức thư thông báo đến người Pháp về những tuyên bố chủ quyền của Anh và yêu cầu người Pháp rời bỏ lãnh thổ này. Washington cũng đến gặp mặt [23] [Tanacharison](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tanacharison&action=edit&redlink=1)(cũng còn được gọi là “Half-King”) và các lãnh tụ khác của người bản thổ Iroquois đang liên minh với Virginia tại [Logstown](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Logstown&action=edit&redlink=1)để nhận sự ủng hộ của họ trong trường hợp có xung đột với người Pháp; Washington và Tanacharison trở thành bạn bè và đồng minh. Washington giao lá thư cho tư lệnh địa phương Pháp nhưng ông này từ chối một cách lịch sự là không rời bỏ lãnh thổ này. [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-25)
Thống đốc Dinwiddie phái Washington trở lại Xứ Ohio để bảo vệ một nhóm nhân viên của Công ty Ohio đang xây dựng một pháo đài tại nơi mà ngày nay là
[Pittsburgh, Pennsylvania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pittsburgh). Nhưng trước khi ông đến nơi thì một lực lượng Pháp đã đuổi các nhân viên làm việc của công ty ra khỏi khu vực này và họ bắt đầu xây dựng [Đồn Duquesne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Duquesne&action=edit&redlink=1). Một nhóm nhỏ quân Pháp do [Joseph Coulon de Jumonville](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Coulon_de_Jumonville&action=edit&redlink=1) chỉ huy bị Tanacharison và một ít chiến binh của mình phát hiện ở phía đông khu vực mà ngày nay là [Uniontown, Pennsylvania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uniontown,_Pennsylvania). Cùng với các đồng minh người bản thổ [Mingo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mingo&action=edit&redlink=1), Washington và một số đơn vị địa phương quân của mình liền [phục kích người Pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Jumonville_Glen&action=edit&redlink=1). Những gì thật sự đã xảy ra trong lúc và sau trận đánh vẫn còn gây nhiều tranh cãi nhưng kết quả ngay sau đó là Jumonville bị trọng thương trong cuộc tấn công đầu tiên và rồi bị giết chết… chẳng biết có phải là bị Tanacharison lạnh lùng chém bằng một lưỡi rìu hay do bị một người nào đó đứng gần đó dùng súng bắn chết khi vị sĩ quan bị thương này ngồi bên cạnh Washington – cả hai nghi vấn này đều hoàn toàn không rõ ràng. [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-26) Người Pháp phản ứng trả đũa bằng một [26] [cuộc tấn công và bắt Washington tại Đồn Necessity](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BB%93n_Necessity&action=edit&redlink=1)vào tháng 7 năm 1754. Tuy nhiên, Washington được phép quay trở về Virginia cùng với binh sĩ của mình. Sử gia [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-28) [Joseph Ellis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Ellis&action=edit&redlink=1)kết luận rằng tình tiết trận đánh này đã chứng tỏ sự can đảm, thế chủ động, sự hăng say chiến đấu nhưng chưa có kinh nghiệm của Washington. Những sự kiện này có những hậu quả quốc tế; người Pháp tố cáo Washington ám sát Jumonville vì họ cho rằng Jumonville đang thực hiện một sứ mệnh ngoại giao. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Ellis.2C_2004_pp._17-29) Cả Pháp và Anh sẵn sàng lâm chiến để tranh giành kiểm soát vùng này và họ đã đưa quân đến [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Ellis.2C_2004_pp._17-29) [Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)năm 1755; chiến tranh được chính thức tuyên bố vào năm 1756. [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-30)
### Tai họa Braddock năm 1755
Năm 1755, Washington là phụ tá cao cấp người Mỹ của tướng Anh
[Edward Braddock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edward_Braddock&action=edit&redlink=1) trong một cuộc viễn chinh xấu số ở Monongahela. Đây là đoàn quân viễn chinh lớn nhất của Anh đến các thuộc địa Bắc Mỹ, và có ý định đánh đuổi người Pháp ra khỏi [Xứ Ohio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%E1%BB%A9_Ohio&action=edit&redlink=1). Người Pháp cùng với các đồng minh người bản thổ Mỹ phục kích và Braddock bị tử thương trong [trận Monongahela](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Monongahela&action=edit&redlink=1). Sau khi bị thiệt hại nặng nề về quân số, quân Anh rút chạy tán loạn; tuy nhiên, Washington cưỡi ngựa chạy quanh trận địa nhằm khích lệ và động viên tàn quân Anh và địa phương quân Virginia rút lui có tổ chức. [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-31)
### Tư lệnh Trung đoàn Virginia
[Peale](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Willson_Peale&action=edit&redlink=1)mô tả Washington trong cấp bậc đại tá của [Trung đoàn Virginia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_%C4%91o%C3%A0n_Virginia&action=edit&redlink=1). Đây là chân dung xưa nhất của Washington mà người ta biết đến
Thống đốc Dinwiddie thăng chức Washington năm 1755 lên cấp bậc “Đại tá Trung đoàn Virginia và Tổng tư lệnh tất cả các lực lượng được tuyển mộ để bảo vệ Thuộc địa của Nhà vua” và giao phó cho ông nhiệm vụ bảo vệ biên cương Virginia. Trung đoàn Virginia là đơn vị quân sự toàn thời gian đầu tiên của người Mỹ tại các thuộc địa (đối ngược lại là các đơn vị chính quy người Anh và các đơn vị địa phương quân người Mỹ bán thời gian). Washington được lệnh “hành động tự vệ hay phản công” bất cứ khi nào ông nghĩ là tốt nhất.
Trong lúc làm tư lệnh của một ngàn binh sĩ, Washington là một sĩ quan có kỉ luật, luôn chú trọng vào việc huấn luyện. Ông lãnh đạo các binh sĩ của mình trong những chiến dịch tàn bạo chống người bản thổ Mỹ tại miền Tây; trong 10 tháng, các đơn vị thuộc trung đoàn của ông đã đánh 20 trận, và mất khoảng 1/3 quân số. Những nỗ lực chiến tranh hăng say của Washington có ý nghĩa quan trọng rằng dân chúng ở biên cương của Virginia chịu đựng thiệt hại ít hơn so với các thuộc địa khác; Ellis kết luận rằng “đây là thành công không được nhắc đến duy nhất của ông” trong cuộc chiến. [31] [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-33) [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-34)
Năm 1758, Washington tham gia vào
[cuộc viễn chinh Forbes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_vi%E1%BB%85n_chinh_Forbes&action=edit&redlink=1) nhằm chiếm Đồn Duquesne. Ông sượng sùng vì một vụ đánh nhầm khi đơn vị của ông và một đơn vị Anh tưởng lầm nhau là người Pháp và nổ súng. Kết quả có 14 người chết và 26 người bị thương trong vụ đó. Washington không tham dự vào bất cứ trận đánh lớn nào khác trong cuộc viễn chinh đó. Người Anh ghi được một chiến thắng chiến lược lớn bằng việc giành quyền kiểm soát Thung lũng Ohio khi người Pháp rút bỏ đồn. Theo sau cuộc viễn chinh, Washington từ chức khỏi Trung đoàn Virginia vào tháng 12 năm 1758. Ông không trở về đời sống quân nhân cho đến khi cuộc cách mạng bùng nổ vào năm 1775. [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-35)
### Những bài học đã nghiệm qua
Tuy Washington chưa bao giờ được vào biên chế lục quân Anh mà ông mong ước nhưng trong những năm tháng chiến tranh đó, người thanh niên này đã tích lũy những kỹ năng về lãnh đạo, chính trị và quân sự quí giá.
Ông luôn tiếp cận quan sát các chiến thuật quân sự của người Anh, nắm bắt và hiểu rõ các điểm yếu và điểm mạnh của người Anh. Điều này đã được chứng minh là vô giá trong suốt cuộc [35] [Cách mạng Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%E1%BB%B9)sau này. Ông chứng tỏ là một người can đảm và kiên cường trong những tình huống cực kỳ khó khăn nhất trong đó có các vụ tai biến và tháo lui. Ông đã phát triển ra một phong cách chỉ huy: đem hết sức lực, khả năng chịu đựng và sự dũng cảm của mình vào trận chiến. Đối với các chiến sĩ của mình, ông xuất hiện như một vị chỉ huy tự nhiên và họ tuyệt đối tuân lệnh ông mà không thắc mắc điều gì. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-37) Washington học cách tổ chức, huấn luyện và kỷ luật các đơn vị trung đoàn và đại đội của mình. Qua đọc sách, quan sát và các cuộc trò chuyện với những sĩ quan nghiệp vụ, ông học được những căn bản về chiến thuật chiến trường cũng như hiểu rõ các vấn đề tổ chức và tiếp vận. [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-38) Ông hiểu biết tổng thể về chiến lược, đặc biệt là việc tìm ra những địa điểm địa lý chiến lược. [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-39) Sử gia Ron Chernow có ý kiến rằng vì Washington chán nản khi thương nghị với các viên chức chính phủ trong suốt cuộc xung đột nên ông đã tán thành những lợi ích của một chính phủ quốc gia mạnh mẽ với một cơ quan hành chính mạnh mẽ để có thể đạt được kết quả; [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-40) các sử gia khác có chiều hướng gán ghép ông có thái độ này đối với chính phủ khi ông phục vụ [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-41) [Chiến tranh Cách mạng Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%E1%BB%B9)sau này. Ông nảy sinh một ý tưởng rất tiêu cực về giá trị của địa phương quân. Coi họ có vẻ không đáng tin cậy, rất bất kỉ luật, và chỉ phục vụ rất ngắn hạn khi so sánh với quân chính quy. [[Ghi chú 2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-42) Mặt khác, kinh nghiệm chỉ huy của ông có giới hạn nhiều nhất là 1 ngàn binh sĩ và chỉ ở những địa hình biên cương xa xôi khắc hẳn với những tình thế đô thị mà ông đối diện trong suốt cuộc cách mạng ở các thành phố Boston, New York, Trenton và Philadelphia. [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-43) [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-44)
## Thời kỳ giữa các cuộc chiến tranh: ở
[Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon) (1759–1774) [Martha Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Martha_Washington), dựa theo bức họa năm 1757 của họa sĩ John Wollaston
Ngày 6 tháng 1 năm 1759, Washington kết hôn với một quả phụ giàu có tên
[Martha Dandridge Custis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Martha_Washington). Các bức thư còn sót lại cho thấy rằng ông có thể đang yêu [Sally Fairfax](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sally_Fairfax&action=edit&redlink=1), vợ của một người bạn vào lúc đó. Dù vậy, George và Martha rất xứng đôi vì Martha thông minh, duyên dáng, và có kinh nghiệm điều hành một đồn điền có nô lệ phục vụ. [43] Cả hai cùng nuôi hai đứa con của bà với người chồng quá cố là [[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-46) [John Parke Custis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Parke_Custis&action=edit&redlink=1)và Martha Parke Custis, được gia đình gọi thân mật là “Jackie” và “Patsy”. Sau đó gia đình Washington nuôi hai trong số các cháu của bà Washington là [Eleanor Parke Custis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eleanor_Parke_Custis_Lewis&action=edit&redlink=1)và [George Washington Parke Custis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Washington_Parke_Custis&action=edit&redlink=1). George và Martha Washington không có con cái chung — căn bệnh đậu mùa của ông vào năm 1751 có thể đã khiến cho ông không thể có con. Vì kiêu hãnh nên Washington không thể nào thừa nhận rằng minh không thể có con nhưng lúc riêng tư ông cảm thấy chán nản vì không thể có con. Cặp vợ chồng mới cưới dời về Mount Vernon gần Alexandria nơi ông sống cuộc đời của một người trồng trọt và một khuôn mặt chính trị. [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-47)
Cuộc hôn nhân của Washington với Martha đã làm gia tăng tài sản và địa vị xã hội của ông rất lớn lao. Ông trở thành một trong số những người giàu có nhất Virginia. Ông được một phần ba trong số 18.000
[mẫu Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ABu_Anh) (73 km²) điền sản của gia đình vợ ngay sau khi kết hôn, đáng giá khoảng $100.000 và quản lý phần điền sản còn lại cho con của Martha, những đứa con riêng của vợ mà ông chân thành chăm sóc. Ông thường mua thêm đất và cũng được cấp phát đất ở vùng bây giờ là [46] [Tây Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Virginia)như là tặng phẩm dành cho công lao phục vụ [Chiến tranh chống người bản thổ và Pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_ch%E1%BB%91ng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_b%E1%BA%A3n_th%E1%BB%95_v%C3%A0_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1). Vào năm 1775, Washington tăng gấp đôi diện tích của Mount Vernon lên 6.500 mẫu Anh (26 km²) và tăng số lao động nô lệ ở đó lên trên 100 người. Vì là một anh hùng quân sự được nể trọng và một chủ đất lớn nên ông có chức vị tại địa phương và được bầu vào nghị viện tỉnh Virginia bắt đầu vào năm 1758. [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-49)
Washington có lối sống quý tộc — săn cáo là một hoạt động nhàn rỗi ưa thích của ông.
Ông cũng thích đi khiêu vũ và họp hội, ngoài ra còn có đi xem kịch, đua, và đá gà. Washington cũng được biết có chơi bài, [48] [backgammon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Backgammon)và bi da. Giống như đa số các nhà trồng trọt, ông nhập cảng những đồ dùng xa xỉ và hàng hóa khác từ Anh và trả tiền cho hàng hóa bằng xuất cảng thuốc lá mà ông trồng. Chi tiêu quá độ và sự không lường trước về thị trường thuốc lá đồng nghĩa với việc nhiều nhà trồng trọt ở Virginia vào thời Washington mất tiền. (Chẳng hạn như [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-51) [Thomas Jefferson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thomas_Jefferson)qua đời với nợ nần chồng chất.)
Washington bắt đầu cứu mình khỏi nợ bằng cách kinh doanh đa dạng và chú ý hơn đến công việc làm của mình.
Năm 1766, ông thay đổi mùa vụ chính sinh lợi của Mount Vernon từ thuốc lá sang lúa mì. Lúa mì có thể bán được tại Mỹ, và làm nhiều thứ hoạt động kinh doanh khác trong đó có nhà máy làm bột mì, nuôi cá, nuôi ngựa, dệt vải. Patsy Custis (con gái riêng của vợ ông) mất năm 1773 vì [50] [động kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_kinh)giúp cho Washington trả hết nợ cho những chủ nợ người Anh vì phân nửa tài sản của Patsy được đưa sang cho ông. [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-53)
Là người trồng trọt thành công, ông trở thành một lãnh đạo trong giới thượng lưu xã hội tại Virginia. Từ năm 1768 đến năm 1775, ông mời khoảng 2000 khách mời đến điền sản Mount Vernon của mình, đa số là những người được ông xem là “người có đẳng cấp”. Đối với những người không có địa vị cao trong xã hội, lời khuyên của ông là “đối xử với họ lịch sự” nhưng “hãy giữ họ ở một tầm xa thích hợp vì khi họ càng quen biết mình thì đồng lúc bạn mất quyền lực đối với họ”.
Năm 1769, ông trở nên tích cực hoạt động chính trị, đệ trình lên nghị viện Virginia đạo luật cấm nhập cảng hàng hóa từ [52] [Vương quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh). [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-55)
Năm 1754
[Phó thống đốc Dinwiddie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Dinwiddie&action=edit&redlink=1) có hứa ban tặng đất đai cho các binh sĩ và sĩ quan tình nguyện phục vụ trong cuộc Chiến tranh chống người bản thổ và Pháp. Washington nhiều năm cố tìm cách nhận lấy số đất đai được hứa cấp cho ông và binh sĩ của ông. Cuối cùng thì Thống đốc Norborne Berkeley cũng thực hiện lời hứa từ năm 1769-1770. [54] [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Rasmussen-Page_100-56) Washington nhận được 23.200 mẫu Anh gần nơi mà dòng chảy của [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-57) [sông Kanawha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Kanawha&action=edit&redlink=1)đổ vào [sông Ohio](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ohio), hiện nay là [Tây Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Virginia). [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-58)
## Cách mạng Mỹ (1775–1787)
Tuy ông bày tỏ sự chống đối
[Đạo luật Tem thuế 1765](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_lu%E1%BA%ADt_Tem_thu%E1%BA%BF_1765&action=edit&redlink=1) ( *Stamp Act 1765*), một đạo luật thuế áp đặt trực tiếp đầu tiên đối với các thuộc địa Bắc Mỹ nhưng ông đã không đóng một vai trò lãnh đạo trong cuộc phản kháng càng ngày gia tăng của các thuộc địa cho đến khi có các cuộc phản đối chống các đạo luật Townshend (được thông qua năm 1767) trở nên lan rộng. Tháng 5 năm 1769, Washington giới thiệu một đề nghị, được bạn của ông là [George Mason](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Mason&action=edit&redlink=1) thảo ra, kêu gọi thuộc địa Virginia tẩy chay hàng hóa của Anh cho đến khi nào các đạo luật này bị bãi bỏ. Quốc hội Vương quốc Anh bãi bỏ các đạo luật Townshend năm 1770. Tuy nhiên, Washington xem việc thông qua Các đạo luật bất khoan dung ( [57] *intolerable acts*) năm 1774 như là “một sự xâm lấn quyền lợi và đặc quyền của chúng ta”. Tháng 7 năm 1774, ông chủ tọa phiên họp trong đó “các giải pháp Fairfax” được thông qua, kêu gọi triệu tập một [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-60) [Quốc hội Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba)cùng với nhiều việc khác nữa. Vào tháng 8 năm đó, Washington tham dự Hội nghị đầu tiên của Virginia trong đó ông được bầu làm một đại biểu đại diện cho Virginia tại [Đệ nhất Quốc hội Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BA%A5t_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba). [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-61)
### Tổng tư lệnh
[lá cờ mới của Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_Hoa_K%E1%BB%B3)với George Washington (Tranh vẽ của Edward Percy Moran. năm 1917)
Sau các trận đánh tại Lexington và Concord gần thành phố Boston vào tháng 4 năm 1775, tất cả các thuộc địa đều tham chiến. Washington xuất hiện tại
[Đệ nhị Quốc hội Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) trong quân phục, chứng tỏ rằng ông đã sẵn sàng cho chiến tranh. Washington có thanh thế, kinh nghiệm quân sự, sức thu hút, từng là một lãnh đạo quân sự và được người ta biết đến như là một người yêu nước cao độ. Là một thuộc địa lớn nhất trong số [60] [13 thuộc địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C6%B0%E1%BB%9Di_ba_thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba)và nằm ở miền Nam, Virginia đáng được công nhận. [Tân Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_England), nơi chiến tranh khởi sự, cảm thấy rằng họ cần có sự ủng hộ cần thiết của miền Nam. Washington bày tỏ rõ thái độ của mình là không muốn tìm cách làm tư lệnh, và ông có nói rằng ông không xứng với chức vụ đó nhưng chẳng có ai thật sự muốn tranh chức vụ này. Quốc hội Lục địa thành lập [[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-63) [Lục quân Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba)vào ngày 14 tháng 6 năm 1775. Được [John Adams](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Adams)của thuộc địa Massachusetts đề cử, Washington sau đó được bổ nhiệm làm [thiếu tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)và [tổng tư lệnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_t%C6%B0_l%E1%BB%87nh). [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-GEN_WASHINGTON-1)
Washington có ba vai trò trong cuộc chiến tranh. Năm 1775-77, và lần nữa vào năm 1781 ông lãnh đạo binh sĩ của mình đánh nhau với các lực lượng chính của Anh. Tuy ông thua nhiều trận nhưng ông chưa bao giờ ra lệnh cho quân đội mình đầu hàng trong suốt cuộc chiến tranh. Ông tiếp tục chiến đấu không nao núng chống người Anh cho đến khi chiến tranh kết thúc. Phối hợp với Quốc hội Lục địa, ông hoạch định toàn bộ chiến lược chiến tranh.
Thứ hai, ông đứng ra tổ chức và huấn luyện lục quân. Ông tuyển mộ quân chính quy và giao nhiệm vụ cho
[tướng von Steuben](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Friedrich_Wilhelm_von_Steuben&action=edit&redlink=1), một chuyên gia quân sự người Đức, huấn luyện họ. Ông không nhận trách nhiệm đối với nguồn tiếp liệu mà lúc nào cũng thiếu hụt nhưng ông luôn làm áp lực với Quốc hội và các tiểu bang cung cấp nhu yếu phẩm. Washington có tiếng nói quan trọng trong việc chọn lựa các tướng lãnh tư lệnh và trong việc hoạch định chiến lược cơ bản của họ. [62] Những thành tựu của ông thì hỗn tạp vì một số người mà ông chọn lựa lại chưa bao giờ giỏi về thuật chỉ huy. Dần dần ông tìm được các sĩ quan có khả năng như tướng [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-65) [Nathaniel Greene](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nathanael_Greene), và tham mưu trưởng của ông là [Alexander Hamilton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Hamilton). Các sĩ quan Mỹ không bao giờ đạt trình độ tương bằng với các đối thủ người Anh của họ trong chiến thuật và tác chiến. Dần dần họ thua phần lớn các trận đánh đã chọn địa điểm trước ( *pitched battles*). Các thành công lớn tại Boston (1776), Saratoga (1777) và Yorktown (1781) xảy ra khi quân cách mạng gài bẫy dụ quân Anh ra xa khỏi căn cứ có nhiều quân số để dễ dàng tiêu diệt quân Anh hơn.
Thứ ba và quan trọng nhất, Washington là hiện thân của cuộc kháng chiến vũ trang chống Vương miện – ông là người đại diện của cuộc Cách mạng. Tầm vóc to lớn và tài năng chính trị của ông đã khiến cho Quốc hội Lục địa, lục quân, người Pháp, địa phương quân và các tiểu bang đều hướng về một mục tiêu chung. Bằng việc tự nguyện từ chức và giải ngũ lục quân của mình sau khi chiến tranh kết thúc thắng lợi, ông vĩnh viễn thiết lập ra nguyên tắc dân sự là trên hết trong quân vụ. Và còn nữa, ông thường luôn lặp lại quan điểm rằng các binh sĩ nhà nghề có kỉ luật tốt thì luôn hơn hẳn gấp đôi những binh sĩ tự nguyện nhưng vô kỉ luật. Các binh sĩ nhà nghề như thế sẽ giúp người ta bỏ đi ý tưởng ngờ vực đối với một quân đội hiện dịch.
[[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-66)
### Chiến thắng tại Boston
Washington nhận lại chức vụ tư lệnh Lục quân Lục địa tại chiến trường
[Cambridge, Massachusetts](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cambridge,_Massachusetts) vào tháng 7 năm 1775 trong lúc [cuộc bao vây thành phố Boston](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_bao_v%C3%A2y_Boston&action=edit&redlink=1) đang tiếp diễn. Nhận thấy quân của mình thiếu hụt thuốc súng trầm trọng nên Washington yêu cầu xin thêm nguồn tiếp tế mới. Quân Mỹ đột kích những kho thuốc súng của Anh trong đó có một số kho nằm trong vùng [Caribbe](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_Caribe), và cũng họ tự tìm cách sản xuất ra một số. Quân Mỹ nhận nguồn tiếp tế gần như vừa đủ (khoảng 2,5 triệu [cân Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A2n_Anh&action=edit&redlink=1)) vào cuối năm 1776, phần lớn là từ Pháp. Washington tái tổ chức lục quân trong suốt cuộc bao vây kéo dài, và buộc quân Anh rút lui bằng pháo binh đặt trên điểm cao Dorchester Heights nhìn xuống thành phố. Quân Anh rút chạy khỏi Boston vào tháng 3 năm 1776 và Washington di chuyển quân đến [65] [Thành phố New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York).
Tuy rất kinh thường đa số những người yêu nước Mỹ nhưng báo chí Anh luôn ca ngợi phẩm chất và tính cách cá nhân của Washington trong vai trò một tư lệnh quân sự. Những bài báo này được xem là rất bạo vì Washington là tướng quân thù địch đang lãnh đạo một quân đội theo đuổi một mục tiêu mà nhiều người Anh tin rằng sẽ hủy hoại
[Đế quốc Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh). [[66]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-68)
### Bại trận tại Thành phố New York và chiến thuật Fabius
Tháng 8 năm 1776, tướng Anh là
[William Howe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Howe,_5th_Viscount_Howe&action=edit&redlink=1) mở một [chiến dịch hải bộ lớn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_New_York_v%C3%A0_New_Jersey&action=edit&redlink=1) nhằm mục đích chiếm thành phố New York. Lục quân Lục địa dưới quyền của Washington giao chiến với kẻ thù lần đầu tiên trong vai trò là một lục quân của Hiệp chủng Quốc mới độc lập tại [trận Long Island](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Long_Island&action=edit&redlink=1), trận đánh lớn nhất trong toàn bộ cuộc chiến tranh này. Người Mỹ ít quân số hơn nhiều so với lực lượng Anh. Nhiều binh sĩ Mỹ đào ngũ, và Washington bị đại bại. Dần sau đó, Washington bị buộc phải tháo lui qua [sông East](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_East&action=edit&redlink=1) vào ban đêm. Ông làm vậy mà không có tổn thất về nhân mạng cũng như trang bị. Washington rút lui về phía bắt khỏi thành phố để tránh bị bao vây, tạo cơ hội cho tướng Howe tấn công và chiếm [67] [đồn Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Washington&action=edit&redlink=1)vào ngày 16 tháng 1 với số tử thương cao cho Lục quân Lục điạ. Washington sau đó rút lui ngang [New Jersey](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Jersey); tương lai của Lục quân Lục địa bị ngờ vực vì lệnh nhập ngũ hết hạn và một loạt những cuộc bại trận. Vào đêm 25 tháng 12 năm 1776, Washington quay trở lại tấn công bất ngờ vào một tiền đồn của quân Hessian (quân đánh thuê người Đức trong thế kỷ 18) tại tây New Jersey. Ông dắt lục quân của mình vượt sông Delaware để bắt sống gần 1.000 binh sĩ Hessian tại [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-70) [Trenton, New Jersey](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trenton,_New_Jersey). Sau chiến thắng của mình tại Trenton, Washington ghi thêm một chiến thắng khác chống quân chính qui Anh tại [Princeton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Princeton&action=edit&redlink=1)vào đầu tháng 1. Quân Anh rút lui trở về Thành phố New York và vùng phụ cận thành phố và họ chiếm giữ ở đó cho đến khi hiệp định hòa bình năm 1783. Các chiến thắng của Washington đã nhấn chìm chiến lược “củ cà-rốt và cây gậy” của người Anh – phô trương lực lượng mạnh rồi khuyến dụ với các ngôn từ rộng lượng. Người Mỹ quyết không thương thuyết điều gì cả ngoài độc lập. Những chiến thắng này tự nó không đủ bảo đảm chiến thắng sau cùng của phe yêu nước tuy nhiên nhiều binh sĩ đã không tái đầu quân hoặc có nhiều người đào ngũ trong mùa đông ác nghiệt. Washington và Quốc hội tái tổ chức lục quân bằng việc gia tăng tưởng thưởng cho binh sĩ ở lại trong quân ngũ và cũng gia tăng hình phạt cho những ai đào ngũ. Việc này có hiệu quả làm tăng quân số cho các trận chiến sau cuối. [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-71) [[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-72)
Các sử gia vẫn còn tranh luận rằng có phải chăng Washington thích chọn
[chiến lược Fabius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c_Fabius&action=edit&redlink=1) để gây hoang mang cho quân Anh bằng các cuộc tấn công nhanh và sắc bén rồi sau đó rút lui để lục quân to lớn hơn của Anh không thể bắt được ông hay ông thích chọn đánh những trận chiến lớn. [71] Trong khi tư lệnh miền Nam của ông là Greene sử dụng các chiến thuật Fabius vào những năm 1780-81 thì Washington chỉ dùng các chiến thuật này vào mùa thu năm 1776 đến mùa xuân năm 1777 sau khi để mất thành phố New York và nhìn thấy phần lớn lục quân của ông tan rã. [[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-74) [Trận Trenton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Trenton)và [Princeton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Princeton&action=edit&redlink=1)là hai thí dụ về chiến thuật Fabius. Tuy nhiên vào mùa hè năm 1777, sau khi Washington đã tái lập sức mạnh và sự tự tin, ông ngưng dùng các trận đột kích và sẵn sàng các trận đối đầu có tầm cỡ lớn, thí dụ như các trận ở Brandywine, Germantown, Monmouth và Yorktown. [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-75)
### Các chiến dịch năm 1777
Cuối mùa hè năm 1777, lực lượng Anh dưới sự chỉ huy của
[John Burgoyne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Burgoyne&action=edit&redlink=1) đưa một quân đoàn xâm nhập lớn từ [Quebec](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A9bec) xuống phía Nam với ý định cắt đứt vùng [Tân Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_England) nổi loạn. Tướng Anh là Howe tại New York đưa quân đoàn của ông [về hướng nam đến Philadelphia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Philadelphia&action=edit&redlink=1) thay vì lên phía trên [sông Hudson](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Hudson) để họp mặt với quân của Burgoyne gần Albany. Đây là một lỗi lầm chiến lược lớn đối với quân Anh. Washington liền vội vã tiến về Philadelphia để giáp chiến Howe trong khi đó theo dõi sát hành động trên vùng thượng bang New York. Trong các trận đánh giáp mặt quá phức tạp cho các binh sĩ tương đối không kinh nghiệm, quân của Washington bị đánh bại. Trong [trận Brandywine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Brandywine&action=edit&redlink=1) ngày 11 tháng 9 năm 1777, chiến thuật của Howe hơn hẳn Washington. Kết quả là Howe hành quân vào thủ đô Mỹ vào lúc đó là [Philadelphia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philadelphia) mà không gặp sự phản kháng nào ngày 26 tháng 9. Quân của Washington [tấn công bất thành](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Germantown&action=edit&redlink=1) quân đồn trú của Anh tại [Germantown](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Germantown,_Philadelphia,_Pennsylvania&action=edit&redlink=1) đầu tháng 10. Trong lúc Burgoyne ở ngoài tầm giải cứu của Howe nên bị vây bủa và buộc phải [ra lệnh toàn bộ quân đoàn của mình đầu hàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Saratoga) tại [Saratoga, New York](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Saratoga,_New_York&action=edit&redlink=1). Đây là một điểm quay chính cả về mặt quân sự và ngoại giao. Pháp phản ứng việc Burgoyne bại trận bằng cách tham chiến, công khai liên minh với Mỹ và biến cuộc Chiến tranh Cách mạng thành một cuộc chiến tranh lớn có tầm cỡ thế giới. Việc Washington để mất Philadelphia đã khiến cho một số thành viên Quốc hội Mỹ thảo luận về việc tước quyền tư lệnh của Washington. Nỗ lực này bị thất bại sau khi những người ủng hộ Washington tề tựu ủng hộ đằng sau ông. [74] [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-77)
### Valley Forge
Lục quân gồm 11 ngàn binh sĩ của Washington
đến đóng quân mùa đông tại [76] [Valley Forge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Valley_Forge&action=edit&redlink=1)nằm ở phía bắc Philadelphia vào tháng 12 năm 1777. Trong khoảng thời gian 6 tháng, con số người chết trong trại lên đến hàng ngàn người (đa số do bệnh tật), theo các ước tính của các sử gia thì con số người chết có từ 2000 [[77]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Valley_Forge_NPS-79) đến 2500 [[77]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Valley_Forge_NPS-79) [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-80) thậm chí lên đến trên 3000 binh sĩ. [[79]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-81) Tuy nhiên, đến mùa xuân, lục quân lộ diện từ Valley Forge trong đội hình tốt một phần nhờ vào một chương trình huấn luyện tầm cỡ do [[80]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-82) [Baron von Steuben](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Friedrich_Wilhelm_von_Steuben&action=edit&redlink=1), một cựu chiến binh của bộ tổng tham mưu [Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%95). Người Anh rút bỏ Philadelphia về New York năm 1778 bị Washington theo dõi. Washington liền [tấn công họ tại Monmouth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Monmouth&action=edit&redlink=1). Đây là một trận đánh không phân thắng bại và là một trong các trận đánh lớn nhất trong cuộc chiến tranh. Sau cùng, người Anh tiếp tục hướng về New York, và Washington di chuyển quân của mình ra khỏi New York.
### Chiến thắng tại Yorktown
Mùa hè năm 1779, theo chỉ thị của Washington, Tướng
[John Sullivan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Sullivan&action=edit&redlink=1) thực hiện một chiến dịch [tiêu thổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAu_th%E1%BB%95) tàn phá ít nhất 40 ngôi làng của người bản thổ [Iroquois](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iroquois&action=edit&redlink=1) trong khắp vùng mà ngày nay là trung và thượng [tiểu bang New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_New_York); người bản thổ ở trong vùng này là đồng minh của Anh. Họ thường đột kích các khu định cư Mỹ trong vùng biên cương. Tháng 7 năm 1780, 5.000 binh sĩ thuộc cựu chiến binh Pháp, do Tướng [81] [Comte Donatien de Rochambeau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Baptiste_Donatien_de_Vimeur,_comte_de_Rochambeau&action=edit&redlink=1)chỉ huy, đến [Newport, Rhode Island](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Newport,_Rhode_Island&action=edit&redlink=1)để trợ giúp nỗ lực chiến tranh của người Mỹ. Nhờ sự trợ giúp tài chính có giá trị khoảng $20.000 bằng vàng của Pháp cho [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-84) [Lục quân Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba), Washington đã thực hiện cú đánh cuối cùng chống người Anh năm 1781 sau khi [chiến thắng của người Pháp trong 1 trận hải chiến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Chesapeake&action=edit&redlink=1)đã giúp cho các lực lượng Pháp và Mỹ bao vây một quân đoàn Anh tại Virginia. [Sự kiện người Anh đầu hàng tại Yorktown](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_bao_v%C3%A2y_Yorktown&action=edit&redlink=1)vào ngày 17 tháng 10 năm 1781 đã đánh dấu sự chấm dứt chiến sự lớn tại lục địa [Bắc Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). [[83]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Mann_2005_page_38-85)
### Giải giới
Washington không thể tin rằng sau trận Yorktown người Anh sẽ không tái mở các chiến dịch thù nghịch chống Lục quân Lục địa. Người Anh vẫn còn khoảng 26.000 quân đang chiếm đóng
[Thành phố New York](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York), Charleston và Savannah cùng với một hạm đội hùng mạnh. Lục quân và hải quân Pháp đã rút đi, vì thế chỉ còn lại người Mỹ tự chống đỡ từ năm 1782-83. Ngân khố Mỹ trống trơn, các binh sĩ không được trả lương ngày càng ngang bướng, gần như đến lúc muốn nổi loạn hoặc có tiềm năng làm đảo chính. Washington giúp tránh bạo loạn trong hàng ngũ các sĩ quan của mình bằng việc can thiệp vào một sự kiện thường gọi là [âm mưu Newburgh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_m%C6%B0u_Newburgh&action=edit&redlink=1) vào tháng 3 năm 1783. Kết cuộc là Quốc hội đưa ra lời hứa phát tiền thưởng trong 5 năm. [[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-86)
Theo
[Hiệp định Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Paris_%281783%29) (ký vào tháng 9 năm đó), Vương quốc Anh công nhận nền độc lập của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Washington giải tán lục quân của mình và vào ngày 2 tháng 11, ông đọc một bài diễn văn từ biệt hùng hồn trước binh sĩ. [[85]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-87)
Ngày 25 tháng 11, người Anh di tản khỏi Thành phố New York. Washington và thống đốc tiếp quản thành phố. Ngày 4 tháng 12, tại
[Quán rượu Fraunces](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A1n_r%C6%B0%E1%BB%A3u_Fraunces&action=edit&redlink=1), Washington chính thức từ biệt các sĩ quan của mình và vào ngày 23 tháng 12 năm 1783, ông từ chức tổng tư lệnh. Sử gia [Gordon Wood](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gordon_Wood&action=edit&redlink=1) kết luận rằng hành động vĩ đại nhất trong đời của Washington là việc ông từ chức tổng tư lệnh — một hành động đã làm cho quý tộc châu Âu phải bàng hoàng rúng động. [[86]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-88) [Vua George III](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_III_c%E1%BB%A7a_Anh) đã gọi Washington “nhân vật vĩ đại nhất thời đại” vì hành động này. [[87]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-89)
## Hội nghị Hiến pháp năm 1787
Cuộc sống hưu trí của Washington ở
[Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon) chỉ tồn tại ngắn ngủi. Ông thực hiện một chuyến thám hiểm đến biên cương phía Tây vào năm 1784, được thuyết phục tham gia [1] [Hội nghị Hiến pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)tại [Philadelphia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philadelphia)vào mùa hè năm 1787, và được bầu làm chủ tịch Hội nghị này. Ông tham dự ít vào các buổi tranh luận (tuy ông có bỏ phiếu chống hoặc thuận cho nhiều điều khoản khác nhau) nhưng uy tín cao của ông đã giúp ông duy trì quyền lực trong hội nghị và giữ chân các đại biểu tiếp tục làm việc của họ. Trong đầu các đại biểu là muốn lập ra chức tổng thống cho Washington, và họ sẽ cho phép ông định nghĩa chức vụ này một khi ông được bầu. Sau hội nghị, sự ủng hộ của ông đã thuyết phục nhiều người bỏ phiếu thông qua hiến pháp; [[88]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-90) [Hiến pháp mới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Hoa_K%E1%BB%B3)được tất cả 13 tiểu bang thông qua. [[89]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-91)
## Giai đoạn làm tổng thống (1789–1797)
[Đại cử tri đoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_c%E1%BB%AD_tri_%C4%91o%C3%A0n_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29) nhất trí bầu Washington làm vị tổng thống đầu tiên của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) năm [1789](http://vi.wikipedia.org/wiki/1789), và lần nữa vào năm [Ghi chú 3] [1792](http://vi.wikipedia.org/wiki/1792); ông là tổng thống duy nhất nhận được 100 phần trăm phiếu đại cử tri. [[Ghi chú 4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-94) [John Adams](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Adams), người có số phiếu cao tiếp theo sau, được bầu làm [Phó tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3). Tại buổi lễ nhậm chức, Washington tuyên thệ nhận chức Tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ vào ngày 30 tháng 4 năm 1789 tại [Đại sảnh Liên bang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BA%A3nh_Li%C3%AAn_bang&action=edit&redlink=1)trong thành phố New York.
Quốc hội Hoa Kỳ lần thứ nhất biểu quyết trả lương cho Washington $25.000 một năm – đây là một con số lớn vào năm 1789. Washington, đã giàu có vào lúc đó, từ chối nhận lương vì ông coi trọng hình tượng của mình như là một đầy tớ công bất vị kỷ. Tuy nhiên sau đó ông cũng chấp nhận tiền lương vì bị Quốc hội hối thúc để tránh tạo ra một tiền lệ rằng chức vụ tổng thống chỉ được nhìn nhận có giới hạn đến những cá nhân giàu có độc lập, có thể phục vụ mà không cần bất cứ tiền lương nào.
Vì nhận biết rằng mọi thứ mà ông làm sẽ tạo nên một tiền lệ sau này nên Washington cẩn thận tham dự buổi lễ nhậm chức một cách trịnh trọng. Ông muốn chắc rằng chức danh và lễ phục phải xứng hợp với nền cộng hòa và không bao giờ mang nét phong kiến châu Âu. Vào lúc cuối, ông thích chức danh “Ngài Tổng thống” hơn là những cái tên gọi uy nghiêm hơn. [91] [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-96)
Washington chứng tỏ là một người có tài lãnh đạo chính phủ. Là một đại diện xuất chúng, nhà phán đoán lỗi lạc và cá tính, Washington nói chuyện thường xuyên với các lãnh đạo các bộ và lắng nghe lời khuyên cáo của họ trước khi tạo quyết định tối hậu.
Khi xử lý công việc chính phủ hàng ngày, ông “rất có hệ thống, trật tự, nhiệt tâm, luôn xin ý kiến của người khác nhưng quả quyết…” [93] [[94]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-98)
Washington miễn cưỡng phục vụ nhiệm kỳ thứ hai. Ông từ chối ra tranh cử nhiệm kỳ ba và đã tạo ra tiền lệ rằng tổng thống chỉ phục vụ tối đa hai nhiệm kỳ.
### Các vấn đề đối nội
Washington không thuộc một đảng phái chính trị nào và hy vọng rằng các đảng chính trị sẽ không được thành lập vì sợ sự xung đột đảng phái sẽ làm tiêu tan
[chủ nghĩa cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a&action=edit&redlink=1). Các cố vấn thân cận nhất của ông lập ra hai phe phái, khởi tạo ra khung sườn cho [95] [Hệ thống Đảng phái lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_ph%C3%A1i_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)trong tương lai. [Bộ trưởng Ngân khố](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Ng%C3%A2n_kh%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3) [Alexander Hamilton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Hamilton)có các kế hoạch liều lĩnh nhằm thiết lập hệ thống tín dụng quốc gia và xây dựng một quốc gia mạnh về tài chính, và ông cũng đã lập ra cơ bản cho [đảng Liên bang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Li%C3%AAn_bang_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29&action=edit&redlink=1). [Bộ trưởng Ngoại giao](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Ngo%E1%BA%A1i_giao_Hoa_K%E1%BB%B3) [Thomas Jefferson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thomas_Jefferson), người sáng lập [đảng Cộng hòa Jefferson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7-C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a&action=edit&redlink=1), liên tiếp chống đối chương trình nghị sự của Hamilton nhưng nói chung Washington ưu ái Hamilton hơn là Jefferson. Kết quả, chương trình nghị sự của Hamilton trở thành có hiệu lực. [[96]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-100) [Đạo luật Dinh cư năm 1790](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_lu%E1%BA%ADt_Dinh_c%C6%B0&action=edit&redlink=1), được Washington ký, cho phép Tổng thống Hoa Kỳ chọn lựa vị trí rõ rệt nào đó để làm nơi thường trực của chính phủ. Vị trí này phải nằm dọc theo [sông Potomac](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Potomac). Đạo luật cho phép Tổng thống bổ nhiệm ba ủy viên tiến hành thị sát và tìm cách thu hồi vùng đất để làm thủ đô. Cá nhân Washington trông coi nỗ lực này trong suốt nhiệm kỳ tại chức của mình. Năm 1791, các ủy viên đặt tên cho thủ đô thường trực này là “Thành phố Washington trong Lãnh thổ Columbia” để vinh danh Washington. Năm 1800, Lãnh thổ Columbia trở thành [Đặc khu Columbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.) khi chính phủ liên bang dời về nơi thích hợp theo các điều khoản của Đạo luật Dinh cư. [[97]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-101)
Năm 1791, Quốc hội áp đặt thuế môn bài lên các loại rượu khiến gây ra các cuộc phản đối nổ ra tại các khu vực biên cương, đặc biệt là tại tiểu bang Pennsylvania. Năm 1794, sau khi Washington ra lệnh những người biểu tình ra trình diện tại tòa án khu vực của Hoa Kỳ thì các cuộc phản đối trở nên bất chấp đối với chính phủ liên bang với qui mô lan rộng, được biết với tên gọi là
[Cuộc nổi loạn Whiskey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_n%E1%BB%95i_lo%E1%BA%A1n_Whiskey&action=edit&redlink=1). Lục quân liên bang quá nhỏ nhoi không thể dùng đến nên Washington áp dụng [Đạo luật Quân sự 1792](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_lu%E1%BA%ADt_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_1792&action=edit&redlink=1) để triệu hồi địa phương quân từ các tiểu bang Pennsylvania, Virginia và một số tiểu bang khác đến giúp. Các thống đốc phái binh sĩ đến. Washington tiếp nhận chức tư lệnh và đưa quân vào các khu vực nổi loạn. Những người nổi loạn tự giải tán và không có xung đột nào vì hành động mạnh bạo của Washington đã chứng minh rằng chính phủ mới có thể tự bảo vệ mình. Các sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên dưới hiến pháp mới rằng chính phủ liên bang đã sử dụng lực lượng quân sự mạnh để thực thi quyền lực của mình đối với các tiểu bang và công dân. [[98]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-102)
### Ngoại giao
Năm 1791, chẳng bao lâu sau khi
[Cách mạng Haiti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Haiti&action=edit&redlink=1) bùng nổ, theo yêu cầu của người Pháp, chính phủ Washington đồng ý gởi tiền bạc, vũ khí và các đồ tiếp liệu khác đến thuộc địa [Saint-Domingue](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Saint-Domingue&action=edit&redlink=1) (ngày nay là [Haiti](http://vi.wikipedia.org/wiki/Haiti)) thuộc Pháp để giúp những người thực dân đang hoang mang này. Sự trợ giúp này là một phần trong khoản trả nợ mà Hoa Kỳ thiếu trong Chiến tranh Cách mạng. Con số này dần dần lên đến khoảng $400.000. [[99]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-103)
Mùa xuân năm 1793, một cuộc chiến tranh lớn nổ ra giữa nước Anh bảo thủ cùng với đồng minh của họ chống nước Pháp cách mạng, mở đầu một thời đại chiến tranh lan rộng khắp châu Âu mãi cho đến năm 1815. Được sự chấp thuận của nội các, Washington tuyên bố nước Mỹ trung lập. Chính phủ cách mạng Pháp phái nhà ngoại giao
[Edmond-Charles Genêt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edmond-Charles_Gen%C3%AAt&action=edit&redlink=1) (được biết đến là *công dân Genêt*) đến Mỹ. Genêt được chào đón nhiệt liệt tại Mỹ. Ông tuyên truyền cho phía Pháp trong cuộc chiến tranh giữa Pháp và Anh. Với mục đích này, ông giúp đẩy mạnh phát triển một hệ thống gồm nhiều [hội Dân chủ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_h%E1%BB%99i_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7-C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a&action=edit&redlink=1) ở các thành phố lớn. Ông cấp phát thư ủy quyền tấn công của chính phủ Pháp cho các tàu Pháp được điều khiển bởi thủy thủ đoàn người Mỹ để họ có thể tấn công chiếm dụng các thương thuyền của Anh. Việc này làm cho Washington giận dữ, yêu cầu chính phủ Pháp triệu hồi Genêt về nước. Washington cũng lên án các hội dân chủ. [[100]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-104)
Hamilton và Washington thảo ra
[Hiệp định Jay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Jay&action=edit&redlink=1) để bình thường hóa quan hệ mậu dịch với Anh, yêu cầu họ rút khỏi các pháo đài ở phía Tây, giải quyết các món nợ tài chính còn sót lại từ thời cách mạng. [[101]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-105) [John Jay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Jay&action=edit&redlink=1) là người đứng ra thương thuyết và ký hiệp định này vào ngày 19 tháng 11 năm 1794. Phe phái của Jefferson ủng hộ Pháp và mạnh mẽ công kích hiệp định này. Sự ủng hộ mạnh mẽ của Washington đã vận động được ý dân và đã chứng tỏ có ý nghĩa định đoạt khi hiệp định này được thông qua tại [Thượng viện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) với tỉ lệ 2/3 đa số phiếu cần thiết. Người Anh đồng ý bỏ các pháo đài của họ quanh [102] [Ngũ Đại Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%93), sau đó biên giới Hoa Kỳ-Canada được tái điều chỉnh, vô số các món nợ trước cách mạng Mỹ được thanh toán, và người Anh mở cửa các thuộc địa Tây Ấn của mình để giao thương với Mỹ. Quan trọng nhất, hiệp định đã giúp tạm gác lại chiến tranh với Anh và thay vào đó là một thập niên giao thương thịnh vượng với Anh. Hiệp ước này làm người Pháo giận dữ và trở thành một vấn đề trung tâm trong nhiều cuộc tranh cãi chính trị. [[103]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-107)
### Diễn văn từ biệt
Bài diễn văn từ biệt của Washington (được công bố trong hình thức một lá thư gởi đến công chúng vào năm 1796) là một trong những lời tuyên bố có sức ảnh hưởng nhất về chủ nghĩa cộng hòa. Lá thư này phần lớn được Washington tự thảo ra cùng với sự giúp đỡ của Hamilton. Lá thư nhắn nhủ về nhu cầu và tầm quan trọng của sự thống nhất quốc gia, giá trị của Hiến pháp Hoa Kỳ và pháp quyền, những độc hại của các đảng phái chính trị và những đức tính đáng quí của một công dân cộng hòa. Ông gọi giá trị đạo đức là “một động cơ cần thiết của chính quyền nhân dân.”
[[104]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-108)
Bài diễn văn chính trị gởi công chúng của Washington cảnh báo chống lại sự ảnh hưởng của ngoại quốc trong các vấn đề đối nội và sự can thiệp của Mỹ trong các vấn đề của châu Âu. Ông cảnh báo chống lại chủ nghĩa đảng phái trong nền chính trị quốc nội và kêu gọi mọi người nên vượt ra ngoài đảng phái và phục vụ lợi ích chung. Ông cảnh báo chống lại “những liên minh thường trực với bất cứ phần nào trên thế giới ở ngoại quốc”.
Ông nói rằng Hoa Kỳ phải tập trung chủ yếu vào những lợi ích của Mỹ. Ông khuyên Hoa Kỳ nên làm bạn và giao thương với tất cả các quốc gia nhưng cảnh báo chống lại sự can thiệp của Mỹ tại các cuộc chiến tranh tại châu Âu hay gia nhập vào các liên minh “vướng bận” dài hạn. Bài diễn văn nhanh chóng ấn định những giá trị Mỹ liên quan đến các vấn đề đối ngoại. [105] [[106]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-110)
## Về hưu (1797–1799)
*của Gilbert Stuart năm 1797* **George Washington**
Sau khi kết thúc nhiệm kỳ tổng thống và về hưu vào tháng 3 năm 1797, Washington quay trở về
[Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon) với cảm giác rất thoải mái. Ông dành ra nhiều thời gian cho nông trại và nhiều công việc thương mại khác trong đó có xưởng nấu rượu. Xưởng nấu rượu này cho ra lò một mẻ rượu đầu tiên vào tháng 2 năm 1797. Theo Chernow (2010) giải thích, các hoạt động nông trại của ông thì sinh lợi rất tốt đẹp. Những vùng đất xa ở biên cương phía Tây sinh lợi rất ít vì chúng thường bị người bản thổ Mỹ tấn công và những người lập nghiệp sống ở đó không chịu trả tiền thuê đất cho ông. Tuy nhiên đa số người Mỹ mặc định rằng ông thật sự rất giàu có vì “vẻ hào quang thịnh vượng và hùng vĩ” nổi tiếng của nông trại [107] [Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon)của ông. Các sử gia ước tính tài sản của ông đáng giá khoảng 1 triệu [[108]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-112) [đô la Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9)của năm 1799, tương đương khoảng $18 triệu đô la của năm 2009. [[109]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-113)
Ngày 4 tháng 7 năm 1798, Washington được Tổng thống
[John Adams](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Adams) ủy nhiệm vào cấp bậc [trung tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) và [tổng tư lệnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_t%C6%B0_l%E1%BB%87nh) tất cả các quân đoàn lục quân đã được hoặc sẽ được tuyển mộ để phục vụ một cuộc chiến tranh có thể xảy ra trong tương lai với Pháp. Ông phục vụ với tư cách là [sĩ quan cao cấp của Lục quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C6%B0_l%E1%BB%87nh_L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) trong khoảng thời gian từ 13 tháng 7 năm 1798 và 14 tháng 12 năm 1799. Ông tham gia vào việc lập kế hoạch cho một lực lượng Lục quân Lâm thời để đối phó với bất cứ tình hình khẩn cấp nào có thể xảy ra nhưng ông không ra trận. Vị tư lệnh đứng thứ hai sau ông, Hamilton, là người trực tiếp lãnh đạo lục quân. [[110]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-114)
### Qua đời
Thứ năm ngày 12 tháng 12 năm 1799, Washington dành vài tiếng đồng hồ trên lưng ngựa để kiểm tra nông trại của mình bị tuyết rơi, mưa đá và mưa băng – đến chiều tối hôm đó, ông ngồi ăn buổi tối mà không có thay quần áo ướt. Sáng thứ sáu, ông tỉnh giấc thấy đau cổ họng dữ dội (có lẽ
[viêm họng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAm_h%E1%BB%8Dng) hay đau thanh quản cấp tính) và cảm thấy càng thêm khan cổ khi ngày trôi qua. Vào khoảng 3 giờ sáng thứ bảy, ông đánh thức vợ ông và nói rằng ông cảm thấy bệnh trong người. Bệnh tình ngày thêm trầm trọng cho đến khi ông mất tại nhà vào khoảng 10h tối thứ bảy ngày 14 tháng 12 năm 1799, thọ 67 tuổi. Lời cuối cùng của ông là “‘Tis well” (tạm hiểu là tốt lắm, tôi chết đau đớn nhưng tôi không sợ). [[111]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-115) [[112]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-116)
Khắp thế giới, mọi người đều buồn bã vì cái chết của Washington.
[Napoleon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) ra lệnh 10 ngày tang lễ khắp nước Pháp; tại Hoa Kỳ, hàng ngàn người vận quần áo tang trong nhiều tháng. Để bảo mật sự riêng tư của họ, Martha Washington đốt hết các thư từ của ông bà viết cho nhau sau khi ông mất. Chỉ còn lại ba lá thứ giữa hai người vẫn tồn tại đến ngày nay. [113]
Ngày 18 tháng 12 năm 1799, lễ tang được tổ chức tại Mount Vernon. Ông được chôn cất tại nơi đây.
[[114]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-118)
Với sự ủng hộ của vợ ông, Quốc hội Hoa Kỳ thông qua nghị quyết chung nhằm xây một tượng đài bằng cẩm thạch trong
[Tòa Quốc hội Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Capitol_Hoa_K%E1%BB%B3) để cất giữ thân xác ông. Tháng 12 năm 1800, [Hạ viện Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) đưa một đạo luật chi tiêu khoảng $200.000 để xây dựng lăng mộ hình kim tự tháp có đáy rộng 100 [bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Foot) vuông (30 mét vuông). Sự phản đối dự án này từ miền Nam đã đánh bại đạo luật vì người miền Nam cảm thấy để xác của ông tại [Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon) là tốt nhất (ông là người từ Virginia, một tiểu bang miền Nam vào thời đó). [[115]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-119)
Năm 1831, để kỷ niệm sinh nhật lần thứ 100 của ông, một ngôi mộ mới được xây cho ông. Năm đó, có một âm mưu đánh cắp xác của ông đã được thực hiện nhưng được chứng minh là không thành công.
Dù vậy, một ủy ban quốc hội chung (ủy ban của cả hai viện lập pháp) vào đầu năm 1832 đã bàn thảo đến việc dời thân thể của Washington ra khỏi Mount Vernon để đưa đến một hầm mộ trong Tòa nhà Quốc hội do [116] [Charles Bullfinch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Bullfinch&action=edit&redlink=1)xây vào thập niên 1820. Lại thêm một lần nữa, sự chống đối từ miền Nam tỏ ra rất dữ dội, do sự hiềm khích ngày càng sâu rộng giữa miền Nam và miền Bắc. Dân biểu [Wiley Thompson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wiley_Thompson&action=edit&redlink=1)của tiểu bang [Georgia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Georgia,_Hoa_K%E1%BB%B3)phát biểu về nỗi lo sợ của người miền Nam khi ông nói:
|“||Đưa hài cốt Washington kính yêu của chúng tôi tách rời khỏi nơi có hài cốt thân nhân và tổ tiên của ông từ
|
Điều này làm các cuộc bàn thảo về việc di dời hài cốt của ông chấm dứt, và ông được đưa vào ngôi mộ mới được xây dựng tại đó vào ngày 7 tháng 10 năm 1837 với sự chủ trì của John Struthers từ thành phố
[Philadelphia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philadelphia). Sau buổi lễ, cửa hầm mộ bên trong được đóng lại và chìa khóa mở ngôi mộ được quăng xuống [118] [sông Potomac](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Potomac). [[119]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-123)
## Di sản
Dân biểu
[Henry “Light-Horse Harry” Lee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henry_Lee_III&action=edit&redlink=1), một người bạn chiến đấu của ông thời Chiến tranh Cách mạng Mỹ, nổi tiếng qua những lời lẽ ca ngợi Washington như sau: [[120]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-124)
Người đầu tiên trong chiến tranh, người đầu tiên trong hòa bình, và người đầu tiên nằm trong lòng dân tộc, ông là người có một không hai về đức tính khiêm nhường và trải qua những đoạn đời riêng tư. Lễ nghĩa, công bình, nhân đạo, ôn hòa, và thành thật; trước sau như một, trang nghiêm, và uy nghi; mẫu người của ông như đang soi sáng cho tất cả những người quanh ông cũng như những hiệu ứng của mẫu hình này vẫn đang trường tồn… Xuyên suốt chúng, cái xấu rúng động trước sự hiện diện của ông và cái đẹp luôn cảm thấy có bàn tay giúp đỡ của ông. Đức tính cá nhân thanh khiết của ông đã thắp sáng đức độ phục vụ công chúng của ông… Ông là một người đàn ông như thế, người đàn ông mà quốc gia chúng ta đang thương tiếc.
*Lend me your ears: great speeches in history*(2004) p. 185 [James Sharples](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Sharples&action=edit&redlink=1)được dùng trên con tem phát hành năm 1908, [[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Scotts-125) [[122]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-126)
Lời lẽ ca ngợi của Lee đã tạo ra chuẩn mực mà qua đó danh tiếng vượt bậc của Washington có ấn tượng sâu sắc trong ký ức của người Mỹ. Washington đã tạo ra nhiều tiền lệ cho chính phủ quốc gia, và đặc biệt là cho chức vụ tổng thống. Ông được gọi là “cha già dân tộc” bắt đầu kể từ năm 1778.
[[123]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-127) [[124]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-128) Sinh nhật của Washington (được chào mừng trong ngày [125] [Lễ Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%85_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1)), là một ngày nghỉ lễ liên bang tại Hoa Kỳ. [[126]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-130)
Trong năm chào mừng “Hoa Kỳ 200 năm”, George Washington được vinh thăng lên cấp bậc
[Đại thống tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_l%C4%A9nh) theo nghị quyết chung của Quốc hội Hoa Kỳ (xin xem [Công luật 94-479](http://en.wikipedia.org/wiki/s:Public_Law_94-479)), được thông qua vào ngày 19 tháng 1 năm 1976, có hiệu lực vào ngày 4 tháng 7 năm 1976. Hành động này đã nâng vị trí của Washington lên thành vị sĩ quan quân sự cao cấp nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. [1]
### Cây Cherry
Những câu chuyện mơ hồ về tuổi thơ của Washington gồm có câu chuyện cho rằng ông đánh lướt một
[đô la](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) bằng bạc chạy băng qua [sông Potomac](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Potomac) ở [Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon) và rằng ông đốn ngã cây cherry của cha ông, và thừa nhận hành vi này khi bị tra hỏi; “Con không thể nói dối, ba à”. Giai thoại này lần đầu tiên được [Parson Weems](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Parson_Weems&action=edit&redlink=1), người chuyên viết tiểu sử, tường thuật. Ông này đã phỏng vấn những người biết Washington lúc nhỏ. Phiên bản câu chuyện từ Weems được in ấn rộng khắp suốt thế kỷ 19, chẳng hạn như trong McGuffey *Readers*. Những người lớn có đầu óc đạo đức luôn mong muốn trẻ em học những bài học luân lý trong quá khứ lịch sử, đặc biệt từ những đại anh hùng quốc gia như Washington. Tuy nhiên sau năm 1890, các sử gia viện dẫn qua những phương pháp nguyên cứu khoa học để chứng thực từng câu chuyện, và họ đã không tìm được bằng chứng nào trong câu chuyện do Weems thuật lại. Vào năm 1904, Joseph Rodman ghi nhận rằng Weems đã đạo văn cho các câu chuyện khác về Washington từ các câu chuyện tiểu thuyết đã được xuất bản tại [Anh Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland); không ai tìm được một nguồn thay thế nào cho câu chuyện về cây cherry nhưng sự tín nhiệm của Weems thì đáng nghi ngờ. [[127]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-131) [[128]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-132)
### Các con tem tưởng niệm
Hình của George Washington được in trên tiền của Hoa Kỳ trong đó có tiền giấy một
[đô la](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) và tiền kim loại 25 xu. Trên tem thư Hoa Kỳ, hình của Washington được in vô số lần và trong nhiều loại khác nhau. Hình ông có trên một trong số những con tem đầu tiên do [Bưu điện Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C6%B0u_%C4%91i%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) phát hành vào năm 1847 cùng với hình của [Benjamin Franklin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Franklin). Bắt đầu vào năm 1908, Bưu điện Hoa Kỳ phát hành trong thời gian dài nhất một loạt tem thư trong lịch sử Bưu điện Hoa Kỳ khi phát hành bộ tem “Washington-Franklin”. Đây là một bộ tem thư gồm có hơn 250 con tem có hình Washington và Franklin. Hình của Washington được in trên tem thư Hoa Kỳ nhiều hơn tất cả những người Mỹ nổi tiếng khác cộng lại, kể cả [121] [Abraham Lincoln](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abraham_Lincoln)và [Benjamin Franklin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Franklin). [[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Scotts-125)
|
|
Washington, phát hành năm 1862, loại 24 xu
|
|
Washington, phát hành năm 1895, loại 2 xu
|
|
Bộ tem Washington-Franklin năm 1917, loại 5 xu
|
|
Bộ tem Washington-Franklin năm 1917, loại 7 xu
### Các tượng đài và đài tưởng niệm
Ngay sau khi chiến thắng trong cuộc cách mạng Mỹ, có nhiều lời đề nghị xây đựng một tượng đài ghi công Washington. Sau khi ông mất, Quốc hội Hoa Kỳ ra lệnh xây dựng một đài tưởng niệm phù hợp tại thủ đô quốc gia nhưng quyết định này bị đảo ngược khi
[đảng Cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29) nắm kiếm soát Quốc hội vào năm 1801. Các đảng viên Cộng hòa mất tinh thần vì Washington đã trở thành biểu tượng của đảng Liên bang; hơn thế nữa, các giá trị của chủ nghĩa cộng hòa dường như không phù hợp với ý tưởng xây dựng những tượng đài dành cho những người có quyền lực. Thêm chuyện cãi vã chính trị cùng với sự chia rẽ Nam-Bắc trong cuộc [129] [Nội chiến Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Hoa_K%E1%BB%B3)đã ngăn cản việc hoàn thành tượng đài Washington mãi cho đến cuối thế kỷ 19. Đến thời điểm đó, hình ảnh của Washington được xem là vị anh hùng quốc gia được cả hai miền Nam và Bắc tôn sùng nên các tượng đài của ông không còn là chuyện gây tranh cãi nữa. Trước khi có tượng đài hình tháp nằm trên [[130]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-134) [National Mall](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Mall&action=edit&redlink=1)vào khoảng vài thập niên trước đó, công dân của thành phố [Boonsboro, Maryland](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boonsboro,_Maryland&action=edit&redlink=1)đã xây dựng đài tưởng niệm công cộng đầu tiên để tưởng niệm Washington vào năm 1827. [[131]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-135)
Ngày nay, hình tượng và khuôn mặt của Washington thường được dùng như những biểu tượng quốc gia của Hoa Kỳ.
Hình ảnh ông có mặt trên các loại tiền hiện thời trong đó có tiền giấy một [132] [đô la](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9)và tiền kim loại 25 xu, và trên các loại tem thư của Hoa Kỳ. Ngoài việc hình ảnh ông có mặt trên các loại tem thư đầu tiên do [Bưu điện Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C6%B0u_%C4%91i%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)phát hành năm 1847, Washington cùng với [[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Scotts-125) [Theodore Roosevelt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Theodore_Roosevelt), Thomas Jefferson, và Lincoln, được tạc tượng trên [Đài tượng niệm Núi Rushmore](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Rushmore). [Tượng đài Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%C3%A0i_Washington), một trong số những địa điểm nổi tiếng nhất của Mỹ, được xây để vinh danh ông. [Tượng đài Quốc gia Tam điểm George Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%C3%A0i_Qu%E1%BB%91c_gia_Tam_%C4%91i%E1%BB%83m_George_Washington&action=edit&redlink=1)tại [Alexandria, Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandria,_Virginia)được xây dựng giữa năm 1922 và 1932 với đóng góp tự nguyện của tất cả 52 cơ quan điều hành địa phương của [Hội Tam điểm](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Tam_%C4%90i%E1%BB%83m)tại Hoa Kỳ. [[133]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-137) [[134]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-138) [Clark Mills](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clark_Mills_%28nh%C3%A0_%C4%91i%C3%AAu_kh%E1%BA%AFc%29&action=edit&redlink=1), nằm trong [Vòng xoay Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B2ng_xoay_Washington&action=edit&redlink=1)tại thủ đô [Washington, D.C.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.)
Nhiều nơi và nhiều thực thể đã được đặt tên Washington để vinh danh ông. Tên Washington trở thành tên của thủ đô quốc gia, Washington, D.C., một trong hai thủ đô quốc gia trên thế giới đã được đặt tên của một vị tổng thống Mỹ (tên tổng thống Mỹ khác được đặt cho thủ đô của
[Liberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liberia) là [Monrovia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Monrovia,_Liberia&action=edit&redlink=1)). [Tiểu bang Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington_%28ti%E1%BB%83u_bang%29) là tiểu bang duy nhất được đặt tên của một vị [tổng thống Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3). [[135]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-139) [Đại học George Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_George_Washington&action=edit&redlink=1) và [Đại học Washington tại St. Louis](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Washington_t%E1%BA%A1i_St._Louis) được đặt tên ông cũng như [Đại học Washington và Lee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Washington_v%C3%A0_Lee&action=edit&redlink=1) đã từng đổi thành Học viện Washington khi Washington quyên tặng rất nhiều tiền cho trường này vào năm 1796. [Đại học Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Washington&action=edit&redlink=1) tại [Chestertown, Maryland](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chestertown,_Maryland&action=edit&redlink=1) (do hiến chương tiểu bang Maryland thành lập năm 1782) được Washington ủng hộ suốt cuộc đời mình bằng việc trao tặng 50 đồng tiền vàng Anh và phục vụ trong ban hội đồng đặt trách quan khách và điều hành của trường cho đến năm 1789 (khi Washington được bầu làm tổng thống). [136] Vô số thành phố và thị trấn Mỹ có một đường phố mang tên Washington. [[137]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-141)
Quốc ấn của Liên minh miền nam Hoa Kỳ nổi bật có hình George Washington trên lưng ngựa,
trong tư thế tương tự như một tượng đá hình ông tại thành phố [138] [Richmond, Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Richmond,_Virginia). [[139]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-143) [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) có một tượng đồng Washington, đây là một trong số 22 khuôn mẫu tượng đồng giống nhau. Dựa vào bức tượng bằng cẩm thạch ban đầu do [Jean Antoine Houdon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean_Antoine_Houdon&action=edit&redlink=1) điêu khắc và được đặt trong gian phòng hình tròn của Tòa Quốc hội Tiểu bang ở [Richmond, Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Richmond,_Virginia), bức tượng sao chép được Thịnh vượng chung Virginia trao tặng cho người Anh năm 1921. Bức tượng này đứng trước Phòng trưng bày Quốc gia (Luân Đôn) trong [Quảng trường Trafalgar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trafalgar). [[140]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-144)
## Viết lách và tài liệu của George Washington
Việc sưu tầm và xuất bản trịnh trọng các tác phẩm viết lách và tài liệu của Washington được bắt đầu bằng tác phẩm tiền phong của
[Jared Sparks](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jared_Sparks&action=edit&redlink=1) vào thập niên 1830 có tựa đề *Life and Writings of George Washington* (12 cuốn, xuất bản từ 1834–1837). *The Writings of George Washington from the Original Manuscript Sources, 1745-1799* (1931–44) là một bộ sựu tập gồm có 37 cuốn do John C. Fitzpatrick biên tập. Bộ sưu tập này gồm có trên 17.000 lá thư và tài liệu và có thể tìm thấy [tại đây](http://etext.virginia.edu/washington/fitzpatrick/).
Phiên bản cuối cùng in toàn chữ (không có hình ảnh) được
[Đại học Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Virginia) bắt đầu xuất bản vào năm 1968, và đến nay đã có đến 52 cuốn được xuất bản và các cuốn nữa sẽ xuất bản. Bộ sưu tập này gồm có mọi thứ mà Washington viết hoặc do ông ký cùng với đa số thư từ ông nhận được. Một phần của bộ sưu tập này có [tại đây](http://rotunda.upress.virginia.edu/founders/GEWN).
## Đời sống cá nhân
Cùng với gia đình thân thuộc của vợ ông, Martha, có nói ở trên, George Washington có quan hệ gần gũi với cháu trai và cũng là người thừa kế tên là
[Bushrod Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bushrod_Washington&action=edit&redlink=1), con trai của em trai [John Augustine Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Augustine_Washington&action=edit&redlink=1) của ông. Sau khi chú qua đời Bushrod trở thành một thẩm phán của [Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91i_cao_Ph%C3%A1p_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3). Tuy nhiên mối quan hệ của George Washington với mẹ là bà [Mary Ball Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Ball_Washington&action=edit&redlink=1) rõ ràng là có gì đó khó khăn và căng thẳng. [[141]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-145)
Khi còn là một thanh niên, Washington có mái tóc đỏ.
[[142]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-146) Có một truyền thuyết dân gian cho rằng ông đội tóc giả như một kiểu thời trang vào thời đó. Sự thật Washington không có đội tóc giả; thay vào đó ông rắc phấn bột vào tóc của mình, [143] [[144]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-148) như được thấy trong một số bức họa trong đó có bức họa nổi tiếng nhưng dở dang của họa sĩ [[145]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-149) [Gilbert Stuart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gilbert_Stuart&action=edit&redlink=1). [[146]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Gilbert_Stuart-150)
Washington bị răng của mình hành hạ suốt cả cuộc đời. Ông mất chiếc răng trưởng thành đầu tiên khi ông 22 tuổi và chỉ còn lại 1 chiếc khi ông trở thành tổng thống.
[[147]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Mitchinson-151) [John Adams](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Adams) tuyên bố rằng Washington mất răng vì ông dùng nó để cắn [hạt Brasil](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_Brasil&action=edit&redlink=1) nhưng các sử gia hiện đại cho rằng chính [điôxít thủy ngân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt) mà ông uống để trị bệnh như [đậu mùa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_m%C3%B9a) và [sốt rét](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%91t_r%C3%A9t) có lẽ đã góp phần vào việc làm rụng răng của ông. Ông được làm một vài bộ răng giả, bốn trong số đó do một nha sĩ có tên là John Greenwood. Không như công chúng nghĩ, các bộ răng giả này không phải làm bằng gỗ. Bộ răng được làm cho ông khi ông trở thành tổng thống là làm bằng ngà voi và ngà hà mã, giữ chặt lại bằng niềng vàng. [147] Vấn đề của răng đã làm cho Washington thường hay đau răng nên ông phải dùng cồn thuốc phiện. [[148]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-152) Nỗi đau đớn vì chứng đau răng có thể được bộc lộ rõ ràng trong nhiều bức hình được họa khi ông vẫn còn tại chức, [[149]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-The_Portrait_-_George_Washington:_A_National_Treasure-153) trong đó phải kể đến bức hình được sử dụng trên tờ giấy bạc $1 [[149]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-The_Portrait_-_George_Washington:_A_National_Treasure-153) [đô la Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9). [[146]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-Gilbert_Stuart-150) [[Ghi chú 5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-154)
### Vấn đề người nô lệ
Sau cái chết của cha năm 1743, cậu bé George Washington 11 tuối thừa hưởng gia tài gồm 10 người nô lệ. Vào lúc ông kết hôn với Martha Custis năm 1759, cá nhân ông làm chủ ít nhất 36 nô lệ (vợ ông thừa hưởng và mang đến
[Mount Vernon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mount_Vernon) một số nô lệ của chồng trước quá cố, ít nhất là 85 người). Ông dùng tài sản giàu có của vợ để mua thêm đất, tăng gấp ba lần diện tích đồn điền, và thêm nhiều nô lệ để canh tác đồn điền. Năm 1774, ông trả thuế đánh trên 135 nô lệ (không tính nô lệ của vợ ông được thừa hưởng từ người chồng đầu tiên quá cố của bà). Lần mua nô lệ cuối cùng của ông là vào năm 1772 dù sau này ông có nhận một số nô lệ để trừ nợ. Washington cũng dùng những người da trắng di cư làm người giúp việc gia đính để trả nợ di dân; tháng 4 năm 1775, ông đã trả tiền thưởng để nhận lại hai người da trắng giúp việc nhà sau khi hai người này bỏ trốn. [150] [[151]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-156)
Một sử gia tuyên bố rằng Washington ước mong những lợi ích vật chất từ việc làm chủ nô lệ và muốn cho gia đình vợ của ông có một tài sản kế thừa thịnh vượng.
Trước [152] [Cách mạng Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%E1%BB%B9), Washington không bài tỏ vấn đề đạo đức gì về chủ nghĩa nô lệ nhưng vào năm 1786, Washington viết cho Robert Morris như sau “Không ai mong muốn chân thành hơn tôi là thấy một kế hoạch được thông qua nhằm mục đích bãi bỏ chế độ nô lệ”. Năm 1778, ông viết thư cho người quản lý của ông ở đồn điền Mount Vernon rằng ông muốn “bỏ hết người da đen”. Duy trì một dân số nô lệ lớn và ngày càng già tại Mount Vernon thì không có lợi ích kinh tế. Tuy nhiên Washington không thể bán những “nô lệ thừa kế” của vợ ( [[153]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-158) *dower slaves*) một cách hợp pháp, và vì những nô lệ này đã liên-hôn với các nô lệ của chính ông nên ông cũng không thể bán nô lệ của mình với lý do nếu ông bán nô lệ của mình thì ông gián tiếp làm cho gia đình họ ly tán. [[154]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-159)
Lúc làm tổng thống, Washington đưa 7 nô lệ đến Thành phố New York năm 1789 để làm người giúp việc nhà đầu tiên cho tổng thống. Sau khi thủ đô quốc gia chuyển đến Philadelphia năm 1790, ông đưa 9 nô lệ đến làm việc trong dinh tổng thống. Lúc ông mất, có 317 nô lệ làm việc tại Mount Vernon trong số đó Washington làm chủ 123 người, 154 người là “nô lệ thừa kế” của vợ và 40 người được một người hàng xóm mướn.
Dorothy Twohig cho rằng Washington đã không lên tiếng công khai chống lại chủ nghĩa nô lệ vì ông không muốn tạo sự chia rẽ trong nước cộng hòa mới thành lập bằng một vấn đề rất nhạy cảm và gây chia rẽ lúc bấy giờ. [155] [[156]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-161)
### Tôn giáo
Washington là một thành viên của Giáo hội
[Anh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_gi%C3%A1o), sau này gọi là [Giáo hội Giám nhiệm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Gi%C3%A1m_nhi%E1%BB%87m_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29&action=edit&redlink=1), “có địa vị được thiết lập” tại tiểu bang [Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Virginia) (điều đó có nghĩa là tiền thuế được dùng để trả cho các vị chức sắc nhà thờ). Ông là một thành viên phục vụ trong ban điều hành Nhà thờ Christ tại [Alexandria, Virginia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandria,_Virginia) và Nhà thờ Pohick gần nhà của ông trong đồn điền Mount Vernon cho đến khi chiến tranh bắt đầu; tuy nhiên giáo xứ này là một đơn vị của chính quyền địa phương và giáo xứ này phần lớn lo những công việc dân sự như đường sá và giảm nghèo. [[157]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-162)
Theo sử gia Paul F. Boller Jr., thực tế mà nói Washington là một người theo
[thuyết thần giáo tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_th%E1%BA%A7n_gi%C3%A1o_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn), có niềm tin sâu rộng vào “Sự quan phòng của Trời” hay cao hơn là “Ý Trời” bắt nguồn từ một “Đấng Tối Cao” kiểm soát các sự kiện của loài người và như trong [thần học Calvin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Calvin) thì tiến trình lịch sử đi theo một mô hình trật tự hơn chỉ là sự tình cờ. [[158]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-163) Năm 1789, Washington tuyên bố rằng “Đấng sáng tạo Vũ trụ” đã tích cực can thiệp về phía [159] [Cách mạng Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%E1%BB%B9). Tuy nhiên, theo Boller, Washington chưa bao giờ tìm cách cá nhân hóa quan điểm tôn giáo của chính mình hay bày tỏ sự ái mộ nào tới khía cạnh tốt đẹp của các đoạn văn Kinh thánh. Boller cho rằng “những lời bóng gió về tôn giáo của Washington hoàn toàn thiếu chiều sâu cảm xúc” Về khía cạnh triết lý, ông say mê và chọn triếc lý Stoic của La Mã cổ đại. Triết lý này coi trọng đức hạnh và nhân bản và có thể sánh cao bằng [[160]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-165) [thuyết thần giáo tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_th%E1%BA%A7n_gi%C3%A1o_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn). [[161]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-166)
Trong một lá thư gởi George Mason năm 1785, Washington viết rằng ông không phải trong số những người bị cảnh báo bởi một đạo luật “bắt người ta phải trả tiền để ủng hộ tôn giáo mà họ theo” nhưng cảm thấy rằng “không khôn ngoan” để thông qua một đạo luật như thế, và mong muốn rằng nó đã chưa từng được đề nghị vì tin rằng nó sẽ làm náo động cuộc sống yên ổn của công chúng.
[[162]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-167)
Washington thường tháp tùng vợ đến lễ nhà thờ; tuy nhiên, không có ghi chép nào nói về việc ông hiệp lễ (nhận lễ ban thánh thể). Ông thường hay rời lễ nhà thờ trước khi hiệp lễ — cùng với những người không hiệp lễ khác. Đến khi bị một mục sư quở trách, ông thôi không tham dự các buổi thánh lễ vào những ngày chủ nhật.
Khi làm tổng thống, ông khích lệ mọi người khi ông được người ta thấy tham gia thánh lễ tại vô số các nhà thờ trong đó có các nhà thờ [163] [Trưởng lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_nhi%E1%BB%87m), [Quaker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quaker&action=edit&redlink=1)và [Công giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o)để chứng tỏ sự ủng hộ đại thể của ông cho tôn giáo. Washington nổi tiểng rộng lượng. Ông tham dự nhiều sự kiện từ thiện và tặng tiền cho các trường, các đại học và cho người nghèo. Là công dân hàng đầu của Philadelphia, Tổng thống Washington dẫn đầu trong công cuộc cung cấp từ thiện cho các quả phụ và trẻ mồ côi trong thành phố thủ đô bị dịch sốt vàng hoành hành vào năm 1793. [[164]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-169) [[165]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-170) [Michael Novak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Novak&action=edit&redlink=1) và Jana Novak cho rằng đây có thể là “ý định của Washington khi duy trì sự mơ hồ có chủ ý (và sự riêng tư cá nhân) liên quan đến nhận thức tôn giáo sâu thẳm nhất của ông, để cho mọi người Mỹ, cả thời đó và mãi sau này, có thể cảm thấy tự ý để tiếp cận ông bằng cách riêng của mình, cũng như có thể cảm thấy mình là thành viên đầy đủ của một nền cộng hòa mới, bình đẳng với mọi người khác”. Họ kết luận: “Ông được dưỡng dục trong Giáo hội Giám nhiệm mà ông luôn thuộc về; và quan điểm của tôi [ [166] *sic*] là ông tin vào các giáo lý nền tảng của Kitô giáo như vẫn được dạy trong Giáo hội, theo cách hiểu của ông; nhưng trong đó không có một chút sự bất khoan dung hay thiếu tôn trọng nào với các niềm tin và cách thức thờ phượng của các Kitô hữu thuộc hệ phái khác.” [[167]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-172)
### Thành viên Hội Tam Điểm
Năm 1752 Washington được thu nhận vào
[Hội Tam điểm](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_Tam_%C4%90i%E1%BB%83m). Trong lễ nhậm chức tổng thống năm 1789, [168] [Đại sư phụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Livingston_%281746%E2%80%931813%29&action=edit&redlink=1)chi hội New York đã chủ trì lễ tuyên thệ nhậm chức của ông. Ngày 18 tháng 9 năm 1793, ông đặt viên đá góc của Tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ có mang dấu hiệu Đại sư phụ Hội Tam điểm. Washington kính trọng cao độ đối với nội quy của hội và thường hay ca ngợi nó nhưng ông ít khi tham dự các buổi họp của chi hội. Ông bị lôi cuốn bởi sự tận tụy của phong trào đối với những nguyên lý [khai sáng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_s%C3%A1ng); các chi hội Mỹ không chia sẻ triển vọng chống tăng lữ mà đã khiến cho các chi hội tại châu Âu bị tai tiếng [[169]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-174)
### Gia đình riêng
George Washington là con đầu của ông
[Augustine Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Augustine_Washington&action=edit&redlink=1) (1964-1743) với vợ hai là bà [Mary Ball Washington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mary_Ball_Washington&action=edit&redlink=1) (1708-1789). Trước khi tái giá, ông Augustine Washington đã có 4 con với vợ đầu Jane Butler, trong đó có 2 người chết lúc còn trẻ. Ông Augustine và bà Mary đẻ 6 người con, trong đó người con út mất ngay lúc 1 tuổi. Do đó, George Washington có tất cả 4 anh chị cùng cha khác mẹ và 5 em ruột.
- Anh chị cùng cha khác mẹ
- Butler Washington (1716)
- Lawrence Washington (1718–1752)
- Augustine Washington II (1720–1762)
- Jane Washington (1722–1735)
- Em ruột
- Elizabeth Washington (1733–1797)
- Samuel Washington (1734–1781)
- John Augustine Washington (1736–1787)
- Charles Washington (1738–1799)
- Mildred Washington (1739–1740)
## Chú thích
**Ngày sinh và ngày mất của George Washington được ghi nhận bằng** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-calendar_10-0) [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Tuy nhiên, ông được sinh ra khi Anh và các thuộc địa của mình vẫn còn sử dụng lịch Julius, vì thế các hồ sơ đương thời ghi ngày sinh của ông là 11 tháng 2 năm 1731. Những qui định của Đạo luật về lịch năm 1750, được áp dụng vào năm 1752, đã thay đổi phương pháp tính ngày chính thức của Anh sang lịch Gregory với ngày khởi đầu là 1 tháng 1. Để hiểu rỏ hơn về ‘lịch củ’ (Julius) / ‘lịch mới’ (Gregory), xin xem *Ancestry*Magazine’s [Time to Take Note: The 1752 Calendar Change](http://www.ancestry.com/learn/library/article.aspx?article=3358)and for an explanation of how historians render Washington’s birthdate and year see *Ancestry*‘s [When is George Washington’s Birthday?](http://www.ancestry.com/learn/library/article.aspx?article=3384) **Chẳng hạn, Ellis và Ferling không bàn về thái độ này khi nói về sự phục vụ của Washington trong Chiến tranh chống người bản thổ và Pháp, và đặc biệt gần như đã bỏ mất những phần nói về những kinh nghiệm tiêu cực của ông khi xử sự với Quốc hội Lục địa trong suốt cuộc Cách mạng. Xem Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-42) *His Excellency: George Washington*(2004), p. 218, Ferling, *The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon*(2010), pp. 32–33,200,258–272,316. Don Higginbotham cho rằng lời chủ trương chính thức đầu tiên của Washington về một chính phủ trung ương mạnh là vào năm 1783 (Higginbotham, *George Washington: Uniting a Nation*(2004), p. 37). **Dưới** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-93) [Hiến pháp Hợp bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_%C4%91i%E1%BB%81u_kho%E1%BA%A3n_H%E1%BB%A3p_bang), Quốc hội gọi viên chức chủ tọa của mình là “ **President of the United States in Congress Assembled**” (tạm dịch: Tổng thống hay Chủ tịch Hoa Kỳ tại Quốc hội nhóm họp). Viên chức này không có quyền lực hành chính nhưng chức danh có các từ tiếng Anh tương tự đã khiến cho một số người lầm tưởng rằng khi Washington làm tổng thống thì Hoa Kỳ đã từng có tổng thống trước đó. [[90]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-92) **Theo hệ thống có vào thời đó, mỗi đại cử tri bỏ hai lá phiếu. Người nào có nhiều phiếu nhất thì trở thành tổng thống và người kế tiếp trở thành phó tổng thống. Tất cả các** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-94) [đại cử tri](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_c%E1%BB%AD_tri_%C4%91o%C3%A0n_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)trong các cuộc bầu cử tổng thống năm 1789 và 1792 đã bỏ một phiếu của mình cho Washington; vì thế người ta nói rằng ông đã được nhất trí bầu làm tổng thống. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-154) [Viện Smithsonian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_Smithsonian)có nói trong “The Portrait – George Washington: A National Treasure” rằng:
- Stuart say mê bức tượng Washington của nghệ nhân Pháp Jean-Antoine Houdon, có lẽ vì nó dựa trên khuôn mặt thật và vì thế rất đỗi chính xác. Stuart giải thích rằng “Khi tôi vẽ chân dung ông, ông đang có một bộ răng giả gắn trong hàm và nó đã khiến cho miệng và phần dưới khuôn mặt của ông có nét co lại rất dễ nhận thấy. Bức tượng bán thân mà nghệ nhân Houdon tạc ra không bỏ sót khuyết điểm này. Tôi muốn thấy ông trông giống như vậy như lúc đó”.
[[149]](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_note-The_Portrait_-_George_Washington:_A_National_Treasure-153)
- Stuart say mê bức tượng Washington của nghệ nhân Pháp Jean-Antoine Houdon, có lẽ vì nó dựa trên khuôn mặt thật và vì thế rất đỗi chính xác. Stuart giải thích rằng “Khi tôi vẽ chân dung ông, ông đang có một bộ răng giả gắn trong hàm và nó đã khiến cho miệng và phần dưới khuôn mặt của ông có nét co lại rất dễ nhận thấy. Bức tượng bán thân mà nghệ nhân Houdon tạc ra không bỏ sót khuyết điểm này. Tôi muốn thấy ông trông giống như vậy như lúc đó”.
## Dẫn chứng
- ^
**a** **ă** **â** [Bell, William Gardner (1983).](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-GEN_WASHINGTON_1-3) **b** [. Center of Military History – United States Army. tr. 52, 66.](http://www.history.army.mil/books/CG&CSA/CG-TOC.htm) *Commanding Generals and Chiefs of Staff: 1775–2005; Portraits & Biographical Sketches of the United States Army’s Senior Officer* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0160723760](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0160723760). CMH Pub 70–14. Truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-2) [George Washington: Surveyor and Mapmaker](http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/gwmaps.html)retrieved ngày 1 tháng 11 năm 2012] **Chernow, Ron. (ngày 18 tháng 10 năm 2010) (MP3).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Ron_Chernow_on_George_Washington_3-0) *. [Podcast]. Philadelphia, Pa:* [Ron Chernow on George Washington](http://feedproxy.google.com/%7Er/NCCPrograms/%7E3/gI-rJ7T46_o/ron_chernow_10-18-10_%2864%29.mp3) [National Constitution Center](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Constitution_Center&action=edit&redlink=1). Truy cập 2011-12-29. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-deistrefs_4-0) [Encyclopedia Of The Enlightenment](http://books.google.co.uk/books?id=t1pQ4YG-TDIC&pg=PA148&dq=#v=onepage&q=&f=false)Ellen Judy Wilson, Peter Hanns Reill – 2004 page 148, retrieved 2012-04-26 **Andrew Cayton, “Learning to Be Washington,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-5) *New York Times*Sept. 30, 2010 **Conor Cruise O’Brien.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-6) *First in Peace: How George Washington Set the Course for America*(2009) p. 19 **Marcus Cunliffe,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-7) *George Washington: Man and Monument*(1958) pp 24-26 **Engber, Daniel (ngày 18 tháng 1 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Engber_8-0) [“What’s Benjamin Franklin’s Birthday?”](http://www.slate.com/id/2134455/). Slate. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-family_9-0) [“Image of page from family Bible”](http://gwpapers.virginia.edu/project/faq/bible.html). Papers of George Washington. Truy cập ngày 26 tháng 1 năm 2008. **Albert H. Spencer,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-11) *Genealogy of the Spencer family*(1956), [v (snippet)](http://books.google.co.uk/books?id=l0tVAAAAMAAJ&q=%22Henrietta+Mildred+Hodgson%22&dq=%22Henrietta+Mildred+Hodgson%22&hl=en&ei=7-nyTOC1HcaXhQf4remdDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CC0Q6AEwAjgUp.) **Randall,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-12) *George Washington: A Life*(1998), pp. 8,11 **Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-13) *His Excellency: George Washington*(2004), p. 8 **Twohig, Dorothy (1998). “The Making of George Washington”. Trong Hofstra, Warren R.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-14) *George Washington and the Virginia Backcountry*(Madison, WI: Madison House). [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780945612506](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780945612506).
- ^
**a** **ă** [“George Washington’s Family Chart”](http://www.mountvernon.org/visit/plan/index.cfm/pid/348/). Mount Vernon Ladies’ Association. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-16) [“Burials at George Washington Birthplace National Monument”](http://www.nps.gov/archive/gewa/Page15graves.html). *George Washington Birthplace National Monument*. National Park Service. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2011. **Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-17) *George Washington: A Biography*(1948), pp. 1:15–72 **Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-18) *George Washington: A Biography*(1948), p. 1:199 **Chernow,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-ChernowCh1_19-0) *Washington: A Life*(2010), ch. 1 **Flexner,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-20) *Washington: The Indispensable Man (1976), p. 8* **Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-21) *George Washington: A Biography*(1948), p. 1:264 **Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-22) *George Washington: A Biography*(1948), p. 1:268 **Randall,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-23) *George Washington: A Life*(1998), p. 67 **Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-24) *George Washington*(1948), pp. 1:274–327 **Lengel,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-25) *General George Washington*(2005) pp 23–24 **Lengel,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-26) *General George Washington*(2005) pp 31–38 **Anderson,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-27) *Crucible of War: The Seven Years’ War and the Fate of Empire in British North America*(2000), pp. 53-58 **Grizzard,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-28) *George Washington*pp 115–19
- ^
**a** [Ellis,](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Ellis.2C_2004_pp._17_29-1) **ă** *His Excellency: George Washington*(2004), pp. 17–18 **Anderson,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-30) *The War That Made America*(2005), pp. 100–101 **Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-31) *His Excellency: George Washington*(2004), p. 22 **Flexner,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-32) *George Washington: the Forge of Experience, 1732–1775*(1965), p. 138 **Fischer,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-33) *Washington’s Crossing*(2004), pp. 15–16 **Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-34) *His Excellency: George Washington*(2004), p. 38 **Lengel,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-35) *General George Washington*pp 75–76, 81 **Chernow,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-36) *Washington: A Life*(2010), ch. 8; Freeman and Harwell, *Washington*(1968), pp. 135–139; Flexner, *Washington: The Indispensible Man*(1984), pp. 32–36; Ellis, *His Excellency: George Washington*(2004), ch. 1; Higginbotham, *George Washington and the American Military Tradition*(1985), ch. 1; Lengel, *General George Washington*pp 77–80 **Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-37) *His Excellency: George Washington*(2004), pp. 38, 69 **Fischer,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-38) *Washington’s Crossing*(2004), p. 13 **Higginbotham,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-39) *George Washington and the American Military Tradition*(1985), pp. 14–15 **Lengel,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-40) *General George Washington,*p 80 **Chernow,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-41) *Washington: A Life*(2010), ch. 8 **Higginbotham,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-43) *George Washington and the American Military Tradition*(2004), pp. 22–25 **Freeman and Harwell,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-44) *Washington*(1968), pp. 136–137 **Ferling (2000),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-45) *Setting the World Ablaze*, p. 34 **Ferling (2000),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-46) *Setting the World Ablaze*, pp. 33-34 **Bumgarner, John R. (1994).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-47) *The Health of the Presidents: The 41 United States Presidents Through 1993 from a Physician’s Point of View*. Jefferson, NC: MacFarland & Company. tr. 1–8.Flexner, James Thomas (1974). *Washington: The Indispensible Man. Boston*. Little, Brown. tr. 42, 43. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-48) [“GEORGE WASHINGTON 1732-99”](http://www.burkespeerage.com/articles/america/APF-WASHINGTON-1-FESS-nonsub.aspx). Burke’s Peerage and Gentry. Truy cập ngày 14 tháng 9 năm 2010. **Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-49) *His Excellency, George Washington*, pp. 41–42, 48 **Ferling (2000),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-50) *Setting the World Ablaze*, p. 44 **Ferling (2000),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-51) *Setting the World Ablaze*, pp. 43–44 **Dennis J. Pogue, Ph.D. (Spring/Summer 2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-52) [“George Washington And The Politics of Slavery”](http://alexandriava.gov/uploadedfiles/historic/haq/haqspringsummer03.pdf). *Historic Alexandria Quarterly*. Office of Historic Alexandria (Virginia). Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2011. **Fox hunting: Ellis, p. 44. Mount Vernon economy: John Ferling,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-53) *The First of Men*, pp. 66–67; Ellis, pp. 50–53; Bruce A. Ragsdale, “George Washington, the British Tobacco Trade, and Economic Opportunity in Pre-Revolutionary Virginia”, in Don Higginbotham, ed., *George Washington Reconsidered*, pp. 67–93. **David Hackett Fischer,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-54) *Washington’s Crossing*(2004) p. 14 **Ferling (2000),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-55) *Setting the World Ablaze*, pp. 73–76
- ^
**a** [Rasmussen, William Meade Stith; Robert S. Tilton (1999).](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Rasmussen-Page_100_56-1) **ă** [. University of Virginia Press. tr. 100.](http://books.google.com/books?id=NsNMnx5YTRoC&pg=PA100#v=onepage&q&f=false) *George Washington–the man behind the myths* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780813919003](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780813919003). Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-57) [“George Washington:Surveyor and Mapmaker (Washington as land speculator – Western Lands and the Bounty of War)”](http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/gwmaps.html). Library of Congress. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2011. **Grizzard,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-58) *George Washington*pp 135–37 **Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-59) *George Washington*(1968) pp 174-76 **Willard Sterne Randall,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-60) *George Washington: A Life*(1998) p. 262 **Ferling, p. 99** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-61) **Rasmussen, William Meade Stith; Robert S. Tilton (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-62) [. University of Virginia Press. tr. 294.](http://books.google.com/books?id=NsNMnx5YTRoC&pg=PA294#v=onepage&q&f=false) *George Washington–the man behind the myths* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780813919003](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780813919003). Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2010. **Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-63) *His Excellency*pp 68-72 **E. Wayne Carp,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-64) *To Starve the Army at Pleasure: Continental Army Administration and American Political Culture, 1775-1783*(1984) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-65) [“American Revolution Officers Revealed”](http://web.archive.org/web/20100612134924/http://truth-it.net/american_revolution_officers.html). Truth It. Truy cập ngày 18 tháng 1 năm 2011. **Jensen, Richard (12 tháng 2 năm 2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-66) [“Military History of the American Revolution”](http://tigger.uic.edu/%7Erjensen/am-rev.htm). UIC.edu. Truy cập ngày 18 tháng 1 năm 2011. **Orlando W. Stephenson, “The Supply of Gunpowder in 1776”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-67) *American Historical Review*, Vol. 30, No. 2 (January 1925), pp. 271–281 in JSTOR **Troy O. Bickham, “Sympathizing with Sedition? George Washington, the British Press, and British Attitudes During the American War of Independence”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-68) *William and Mary Quarterly*2002 59(1): 101–122. ISSN 0043-5597 [Fulltext online in History Cooperative](http://www.jstor.org/discover/10.2307/3491639?uid=3739320&uid=2&uid=4&sid=21101579301931) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-69) [McCullough, David](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_McCullough&action=edit&redlink=1)(2005). *1776*. New York City: Simon & Schuster. tr. 186–195. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0743226714](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0743226714). **Ketchum, p.235** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-70) **Fischer,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-71) *Washington’s Crossing*p 367 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-72) [George Washington Biography](http://www.american-presidents.com/george-washington), American-Presidents.com. Truy cập ngày 29 tháng 7 năm 2009. **The term comes from the Roman strategy used by General Fabius against Hannibal’s invasion in the** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-73) [Second Punic War](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Second_Punic_War&action=edit&redlink=1). **Ferling and Ellis argue that Washington favored Fabian tactics and Higginbotham denies it. Ferling,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-74) *First of Men*; Ellis, *His Excellency*p 11; Higginbotham, “War of American Independence” **John Buchanan,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-75) *The Road to Valley Forge: How Washington Built the Army That Won the Revolution*(2004) p. 226 **Don Higginbotham,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-76) *The War of American Independence*(Macmillan, 1971) ch 8 **Bruce Heydt, “‘Vexatious Evils’: George Washington and the Conway Cabal,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-77) *American History,*Dec 2005, Vol. 40 Issue 5, pp 50-73, online at EBSCO **Chai, Jane; Lindley Homol (2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-78) [“The Forging of an Army”](http://www.pabook.libraries.psu.edu/palitmap/ValleyForge.html). Pennsylvania Center for the Book(Penn State). Truy cập ngày 19 tháng 1 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [“History & Culture of Valley Forge National Historical Park”](http://www.nps.gov/vafo/historyculture/index.htm). Truy cập ngày 19 tháng 1 năm 2011. **Fowler, William (19 tháng 1 năm 2011). “Valley Forge”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-80) *World Book Encyclopedia* **20**(ấn bản 2002). World Book. tr. 266. **Rogers, J. David.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-81) [“George Washington: God’s Man for America”](http://web.mst.edu/%7Erogersda/american&military_history/George%20Washington-God%27s%20Man%20for%20America-article.pdf). mst.edu. Truy cập ngày 19 tháng 1 năm 2011. **Ferling, John (2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-82) *Setting the World Ablaze: Washington, Adams, Jefferson, and the American Revolution*. Oxford University Press. tr. 186. **Frank E. Grizzard,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-83) *George Washington: a biographical companion*(2002) p. 303 **Lancaster (1987),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-84) *The American Revolution*, p. 311 **Mann (2005),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Mann_2005_page_38_85-0) *George Washington’s War on Native America*, p. 38; Lancaster (1987), *The American Revolution*, p. 254 **Richard H. Kohn, “The Inside History of the Newburgh Conspiracy: America and the Coup d’Etat,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-86) *William and Mary Quarterly,*Vol. 27, No. 2 (Apr., 1970), pp. 187-220 [in JSTOR](http://www.jstor.org/stable/1918650) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-87) [George Washington Papers 1741–1799: Series 3b Varick Transcripts](http://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=mgw3&fileName=mgw3b/gwpage016.db&recNum=347), *American Memory*, Library of Congress, Accessed ngày 22 tháng 5 năm 2006. **Gordon Wood,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-88) *The Radicalism of the American Revolution*(1992), pp 105–6 **Richard Brookhiser,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-89) *Founding Father*(1997) p. 103 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-90) [“The President’s House: Freedom and Slavery in the Making of a New Nation”](http://www.nps.gov/inde/historyculture/loader.cfm?csModule=security/getfile&PageID=291820). National Park Service. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-91) [“Constitution of the United States”](http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_history.html). The Charters of Freedom. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2011. **Merrill Jensen (1948),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-92) *The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781*, pp. 178–179 **Chernow,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-95) *Washington*(2010) Kindle location 11,386 **John Spencer Bassett,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-96) *The Federalist System, 1789-1801*(1906) pp 150-62 [online](http://books.google.com/books?id=qJsiAAAAMAAJ&dq) **Ellis,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-97) *His Excellency*pp 197-98 **Leonard D. White,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-98) *The Federalists: A Study in Administrative History*(1948) p. 100 **Stanley Elkins and Eric McKitrick,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-99) *he Age of Federalism*(1995) p. 290 **Jefferson’s newspaper, edited by** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-100) [Philip Freneau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_Freneau&action=edit&redlink=1), strenuously attacked Washington. Elkins and McKitrick, *The Age of Federalism*(1995) pp. 240, 285, 290, 361 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-101) [Crew, Harvey W., Webb, William Bensing, Wooldridge, John,](http://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ), *Centennial History of the City of Washington, D.C.*, United Brethren Publishing House, Dayton, Ohio, 1892 [Chapter IV. “Permanent Capital Site Selected”, p. 87](http://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ) *in* [Google Books](http://books.google.com/books). Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2009. **Richard H. Kohn, “The Washington Administration’s Decision to Crush the Whiskey Rebellion,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-102) *Journal of American History*59 (December 1972), 567–84 [in JSTOR](http://www.jstor.org/discover/10.2307/1900658) **Hunt (1988),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-103) *Haiti’s Influence on Antebellum America: Slumbering Volcano in the Caribbean*, pp. 30–31 **Stanley M. Elkins, and Eric McKitrick,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-104) *The Age of Federalism: The Early American Republic, 1788–1800*(1994), pp 335-54 **Elkins, and McKitrick,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-105) *The Age of Federalism: The Early American Republic, 1788–1800*(1994), ch. 9 **Todd Estes, “Shaping the Politics of Public Opinion: Federalists and the Jay Treaty Debate,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-106) *Journal of the Early Republic*Vol. 20, No. 3 (Autumn, 2000), pp. 393-422 [in JSTOR](http://www.jstor.org/stable/3125063); Estes, The Art of Presidential Leadership: George Washington and the Jay Treaty,” *Virginia Magazine of History and Biography,*2001, vol 109, no. 2 **Paul A. Varg,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-107) *Foreign Policies of the Founding Fathers*(1963) pp 95-122. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-108) [“Religion and the Federal Government”](http://www.loc.gov/exhibits/religion/rel06.html). Religion and the Founding of the American Republic. Library of Congress Exhibition. Truy cập ngày 17 tháng 5 năm 2007. **Washington, George (1796).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-109) [“Washington’s Farewell Address, 1796”](http://avalon.law.yale.edu/18th_century/washing.asp). Avalon.law.yale.edu. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2010. **Matthew Spalding, “The Command of its own Fortunes: Reconsidering Washington’s Farewell Address”, in William D. Pederson, Mark J. Rozell, Ethan M. Fishman, eds.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-110) *George Washington*(2001) ch 2; Virginia Arbery, “Washington’s Farewell Address and the Form of the American Regime” in Gary L. Gregg II and Matthew Spalding, eds. *George Washington and the American Political Tradition.*1999 pp. 199–216 **Eleanor Breen; Esther C. White (tháng 12 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-111) [“A Pretty Considerable Distillery – Excavating George Washington’s Whiskey Distillery”](http://www.mountvernon.org/sites/mountvernon.org/files/Breen-White%20Distillery.pdf). *Quarterly Bulletin of the Archeological Society of Virginia (Volume 61/Issue 4)*. Archeological Society of Virginia. tr. 209–220. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2011. **Chernow (2010) ch 57 at note 38** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-112) **Robert F. Dalzell Jr. and Lee Baldwin Dalzell,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-113) *George Washington’s Mount Vernon*(2000) p. 219; Purchasing power was calculated at [Lawrence H. Officer and Samuel H. Williamson, “Purchasing Power of Money in the United States from 1774 to 2009,” MeasuringWorth, 2010](http://www.measuringworth.com/ppowerus/) **Richard H. Kohn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-114) *Eagle and Sword the Beginnings of the Military Establishment in America*(1975) pp 225-42 **Vadakan, M.D., Vibul V. (Winter/Spring 2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-115) [“A Physician Looks At The Death of Washington”](http://www.earlyamerica.com/review/2005_winter_spring/washingtons_death.htm). *Early America Review*. Archiving Early America. Truy cập ngày 17 tháng 2 năm 2008 and ngày 14 tháng 9 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-116) [“George Washington’s Terminal Illness:A Modern Medical Analysis (by White McKenzie Wallenborn M.D.)”](http://gwpapers.virginia.edu/articles/wallenborn.html). Gwpapers.virginia.edu. 5 tháng 11 năm 1997. Truy cập ngày 29 tháng 11 năm 2010. **John Abbott The Life of Napoleon Bonaparte** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-117) *(1855) p. 137* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-118) [“The Funeral”](http://gwpapers.virginia.edu/project/exhibit/mourning/funeral.html). *The Papers of George Washington*. University of Virginia. **Boorstin, Daniel (1965).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-119) *The Americans: The National Experience*. Vintage Books. tr. 349–350. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [394703588](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/394703588)Kiểm tra giá trị
|isbn=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_isbn)). **Johnston, Elizabeth Bryant (1889).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-120) [. Gibson Brothers, Printers. tr. 14–15.](http://books.google.com/?id=7p5BAAAAYAAJ&pg=PA14) *Visitors’ Guide to Mount Vernon* **Boorstin, p. 350** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-121) **Washington, George; Jefferson, Thomas; Peters, Richard (1847). Trong Knight, Franklin.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-122) [. Washington: Franklin Knight. tr. 177–180. Truy cập ngày 11 tháng 2 năm 2010.](http://books.google.com/?id=N58TAAAAYAAJ&pg=PA177-IA1) *Letters on Agriculture* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-123) [“Mount Vernon Visited; The Home of Washington As It Exists Today”](http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9C05E3DE133EE433A25751C1A9659C94609FD7CF). *The New York Times*. Ngày 12 tháng 3 năm 1881. tr. 2. “The body was placed in this sarcophagus on ngày 7 tháng 10 năm 1837, when the door of the inner vault was closed and the key thrown in the Potomac.” **William Safire, ed.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-124) *Lend me your ears: great speeches in history*(2004) p. 185
- ^
**a** **ă** **â** [Scotts Specialized Catalogue of United States Stamps](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Scotts_125-3) **b** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-126) [“George and Martha Washington: Portraits from the Presidential Years”](http://www.npg.si.edu/exh/gw/gwsharp.htm). [http://www.npg.si.edu](http://www.npg.si.edu). Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2010. **Brooke Hindle (17 tháng 2 năm 1980).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-127) [.](http://books.google.com/books?id=hgyOJO93UtAC&pg=PA92#v=onepage&q&f=false) *David Rittenhouse* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780405125690](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780405125690). Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2010. **Lancaster County Historical Society (Pa) (1899-1900).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-128) *Historical papers and addresses of the Lancaster County Historical Society* **IV**. tr. 108. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2010. **Edwin Wolf II biên tập (1983).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-129) [.](http://books.google.com/books?id=VmzfBuX1Z2QC&pg=PA93#v=onepage&q&f=false) *Germantown and the Germans* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780914076728](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780914076728). Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-130) [“2010 Federal Holidays”](http://www.opm.gov/operating_status_schedules/fedhol/2010.asp). US Office of Personnel Management. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2010. **Hughes,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-131) *George Washington*(1926), pp. 1:24,501 **Grizzard** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-132) *George Washington*pp. 45-47 **Cohen, Sheldon S. (1991).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-133) [“Monuments to Greatness: George Dance, Charles Polhill, and Benjamin West’s Design for a Memorial to George Washington”](http://www.jstor.org/stable/4249215). *Virginia Magazine of History and Biography* **99**(2): 187–203. **Kirk Savage,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-134) *Monument Wars: Washington, D.C., the National Mall, and the Transformation of the Memorial Landscape*(2009) pp 32-45 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-135) [“Washington Monument State Park”](http://www.dnr.state.md.us/publiclands/western/washington.asp). Maryland Department of Natural Resources. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2010. **Barry Schwartz,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-136) *George Washington: The Making of an American Symbol*(1990) **Charles Callahan (tháng 2 năm 1998).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-137) [. Kessinger Publishing, 1998. tr. 329–342.](http://books.google.com/?id=IyWnb10FTyYC&pg=PA332&dq=The+George+Washington+Masonic+Memorial&q=The%20George%20Washington%20Masonic%20Memorial) *Washington: The Man and the Mason* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0766102459](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0766102459). Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2010. **John Weber (2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-138) [. Simon and Schuster, 2009. tr. 137.](http://books.google.com/?id=l2h7IWKhCrIC&pg=PA137&dq=The+George+Washington+Masonic+Memorial&q=The%20George%20Washington%20Masonic%20Memorial) *An Illustrated Guide to the Lost Symbol* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1416523669](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1416523669). Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-139) [“Map of Washington”](http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/usstates/wa.htm). Worldatlas. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2011. **George Washington to William Smith, ngày 18 tháng 8 năm 1782. George Washington Papers, Library of Congress** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-140) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-141) [“Board of Visitors”](http://visit.washcoll.edu/board/). Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-142) [“The Great Seal of the Confederacy”](http://www.civilwarhome.com/confederateseal.htm). Civilwarhome.com. Truy cập ngày 18 tháng 1 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-143) [“The George Washington Equestrian Monument”](http://www.vacapitol.org/washington.htm). VAcapitol.org. Truy cập ngày 18 tháng 1 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-144) [“Houdon Statue of George Washington”](http://encyclopedia.gwu.edu/gwencyclopedia/index.php?title=Houdon_Statue_of_George_Washington). The GW and Foggy Bottom Encyclopedia. 21 tháng 12 năm 2006. Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-145) [“George Washington – Family Background Part I”](http://www.clements.umich.edu/exhibits/past/g.washington/case.05/case05.html). Clement Library – John C. Dann Director(University of Michigan). May–June 2004. Truy cập ngày 3 tháng 1 năm 2011. **Homans, Charles (ngày 6 tháng 10 năm 2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-146) [“Taking a New Look at George Washington”](http://gwpapers.virginia.edu/articles/news/chicago.html). *The Papers of George Washington: Washington in the News*. Alderman Library, University of Virginia. Truy cập ngày 28 tháng 9 năm 2007. **Ross, John F (tháng 10 năm 2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-147) *Unmasking George Washington*. Smithsonian Magazine. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-148) [“The Papers of George Washington-Frequently Asked Questions(Did George Washington wear a wig?)”](http://gwpapers.virginia.edu/project/faq/index.html). Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-149) [“Facts & Falsehoods about George Washington”](http://www.mountvernon.org/visit/plan/index.cfm/pid/808/). Mount Vernon. Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2010.
- ^
**a** [Gilbert Stuart.](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Gilbert_Stuart_150-1) **ă** [“Smithsonian National Picture Gallery: George Washington (the Athenaeum portrait)”](http://www.npg.si.edu/cexh/stuart/athen1.htm). Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2006.
- ^
**a** [Lloyd, John; Mitchinson, John (2007).](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-Mitchinson_151-1) **ă** [. Harmony. tr. 97.](http://books.google.com/?id=1Mjd2GCRPmAC&pg=PA97) *The Book of General Ignorance* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780307394910](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780307394910). **Barbara Glover.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-152) [“George Washington – A Dental Victim”](http://www.americanrevolution.org/dental.html). Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2006.
- ^
**a** **ă** **â** [“The Portrait – George Washington:A National Treasure”](http://www.georgewashington.si.edu/portrait/face.html). Smithsonian National Portrait Gallery. Truy cập ngày 21 tháng 1 năm 2011. **Fritz Hirschfeld,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-155) *George Washington and Slavery: A Documentary Portrayal*, University of Missouri, 1997, pp. 11–12 **Paul Leland Haworth (1915). “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-156) *“. Kessinger Publishing. p.79.* [George Washington: Farmer](http://books.google.com/books?id=5k5aiqI6p-QC&pg=PA79&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false) [ISBN 1-4191-2162-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1419121626) **Ferling,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-157) *Setting the World Ablaze*(2000), page 275-276 **Letter of ngày 12 tháng 4 năm 1786, in W. B. Allen, ed.,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-158) *George Washington: A Collection*(Indianapolis: Library Classics, 1989), 319. **Slave raffle linked to Washington’s reassessment of slavery: Wiencek, pp. 135–36, 178–88. Washington’s decision to stop selling slaves: Hirschfeld, p. 16. Influence of war and Wheatley: Wiencek, ch 6. Dilemma of selling slaves: Wiencek, p. 230; Ellis, pp. 164–7; Hirschfeld, pp. 27–29.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-159) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-160) [“1799 Mount Vernon Slave Census”](http://gwpapers.virginia.edu/documents/will/slavelist.html). Gwpapers.virginia.edu. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2009. **Twohig, “That Species of Property”, pp. 127–28.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-161) **Grizzard,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-162) *George Washington*p 249 **Boller (1963),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-163) *George Washington & Religion*, pp. 93-100 **Moncure D. ConwayMONCURE D. CONWAY (ngày 12 tháng 12 năm 1897).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-twsFebU11_164-0) [“GEORGE WASHINGTON’S RELIGION”](http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83D5911738DDDAB0994DA415B8785F0D3). *New York Times*. Truy cập ngày 21 tháng 2 năm 2011. “… in mature life Washington was a deist… Washington’s letters during the Revolution occasionally indicate his recognition of the hand of Providence in notable public events, but in the thousands of his letters I have never been able to find the name of Christ, or any reference to Him…” **Boller** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-165) *George Washington & Religion*(1963) pp. 92-109 **Grizzard,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-166) *George Washington*p 269 **Douglas Southall Freeman, John Alexander Carroll, Mary Wells Ashworth,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-167) *George Washington: a biography*(1957) vol 6 p 3 **Chernow,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-168) *Washington*(2010) ch 12, text at footnote 14 **Chernow (2010) Kindle location 3632** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-169) **Chernow (2010) Kindle locations 3632, 8943** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-170) **Novak, M. and Novak, J.,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-171) *Washington’s God: Religion, Liberty, and the Father of Our Country*, Basic Books, 2007, p. 158. **Novak, M. and Novak, J.,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-172) *Washington’s God: Religion, Liberty, and the Father of Our Country*, Basic Books, 2007, p. 161. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-173) [“Washington as a Freemason”](http://www.phoenixmasonry.org/washington_as_a_freemason.htm). Phoenixmasonry.org. Truy cập ngày 17 tháng 2 năm 2010. **Chernow** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Washington#cite_ref-174) *Washington (2010), Kindle location 719*
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[George Washington](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:George_Washington?uselang=vi)
|
|![]()
[Wikiquote](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về: [George Washington trên trang](http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=W000178) [Quốc hội Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu sử George Washington](http://www.american-presidents.com/george-washington/)Sean Spurr. [George Washington: A Brief Biography](http://web.archive.org/web/20020912184733/http://www.libraryreference.org/washington.html)của Miland Brown [George Washington: A Life](http://www.nytimes.com/books/first/r/randall-washington.html?_r=1&oref=slogin)của Willard Sterne Randall [George Washington: Father of Our Country](http://www.pocanticohills.org/washington/washington.htm)của Arjun, Barrett, Bella S., Eleni, Jason & Olivia, 2004 – 2005 [The Writings of George Washington from the Original Manuscript Sources, 1745-1799](http://etext.lib.virginia.edu/washington/fitzpatrick/)của John C. Fitzpatrick [Library of Congress: Washington’s Commission as Commander in Chief](http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/commission.html) [American President: George Washington (1732–1799)](http://millercenter.org/index.php/academic/americanpresident/washington) [Tác phẩm của George Washington](http://www.gutenberg.org/author/George+Washington+%281732-1799%29)tại [Dự án Gutenberg](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Gutenberg) [George Washington historic sites in Virginia – Official Tourism Website](http://web.archive.org/web/20041204085540/http://www.virginia.org/site/features.asp?FeatureID=200) [George Washington and Christianity](http://www.wallbuilders.com/LIBissuesArticles.asp?ID=127) [Scientific American Magazine (January 2006 Issue) Putting a Face on the First President](http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=putting-a-face-on-the-fir-2006-02)Jeffrey H. Schwartz, 22/1/2006 [George Washington’s Mount Vernon Estate & Gardens](http://www.mountvernon.org/) [President’s House in Philadelphia](http://www.ushistory.org/presidentshouse/)with first person accounts. Washington’s presidential years (1790-96) in Philadelphia when it was the national capital. [George Washington Birthplace National Monument](http://www.nps.gov/gewa/) [George Washington (1732 – 1799) – Find A Grave Memorial](http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1075)
# Tenzin Gyatso
|
|![]()
|
|Bài hoặc đoạn này cần được
Xin hãy giúp
|Tenzin Gyatso|
|
|
|
|![]()
[Thubten Gyatso](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95-%C4%91an_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91) [Prime Ministers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalon_Tripa&action=edit&redlink=1) *See list* [[hiện]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#) [Tiếng Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%E1%BA%A1ng) [Wylie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_chuy%E1%BB%83n_t%E1%BB%B1_Wylie) [[tɛ̃ ́tsĩ càtsʰo]](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=WP:IPA_cho_ti%E1%BA%BFng_T%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1) [THDL](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi%C3%AAn_%C3%A2m_%C4%91%C6%A1n_gi%E1%BA%A3_h%C3%B3a_THDL&action=edit&redlink=1) [Bính âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m) [6 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7), [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935) [Taktser](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Taktser&action=edit&redlink=1), [Amdo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Amdo), [Tibet](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tibet) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_note-1) ![ Chữ ký của Tenzin Gyatso](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Dalai_Lama%27s_Signature.svg/125px-Dalai_Lama%27s_Signature.svg.png)
![ Chữ ký của Tenzin Gyatso](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Dalai_Lama%27s_Signature.svg/125px-Dalai_Lama%27s_Signature.svg.png)
**Đăng-châu Gia-mục-thố** ( [tiếng Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%E1%BA%A1ng): *Tenzin Gyatso*, བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་; sinh ngày [6 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7) năm [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)) là tên của [Đạt-lại Lạt-ma](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1t-l%E1%BA%A1i_L%E1%BA%A1t-ma) thứ 14, là nhà lãnh đạo thế quyền và giáo quyền của nhân dân [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Theo công trình nghiên cứu cá nhân vừa qua của giáo sư Eric Sharp thuộc [Đại học Sydney](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Sydney), [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) thì trong số những thánh nhân của [thế kỷ thứ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) này, có ba thánh nhân người châu Á, đó là cố thi hào [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Rabindranath Tagore](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rabindranath_Tagore) ( [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861)– [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)), [Mahātma Gandhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi) ( [1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869)– [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)) và chính vị Đạt-lại Lạt-ma thứ 14 này.
## Mục lục
[1 Nguyên quán và cơ duyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Nguy.C3.AAn_qu.C3.A1n_v.C3.A0_c.C6.A1_duy.C3.AAn) [2 Quá trình tìm kiếm Đạt-lại Lạt-ma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Qu.C3.A1_tr.C3.ACnh_t.C3.ACm_ki.E1.BA.BFm_.C4.90.E1.BA.A1t-l.E1.BA.A1i_L.E1.BA.A1t-ma) [3 Quá trình tu học tại Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Qu.C3.A1_tr.C3.ACnh_tu_h.E1.BB.8Dc_t.E1.BA.A1i_T.C3.A2y_T.E1.BA.A1ng) [4 Vai trò và trách nhiệm lãnh đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Vai_tr.C3.B2_v.C3.A0_tr.C3.A1ch_nhi.E1.BB.87m_l.C3.A3nh_.C4.91.E1.BA.A1o) [5 Đào thoát khỏi Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#.C4.90.C3.A0o_tho.C3.A1t_kh.E1.BB.8Fi_T.C3.A2y_T.E1.BA.A1ng) [6 Câu chuyện đau lòng trước sự đàn áp của Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#C.C3.A2u_chuy.E1.BB.87n_.C4.91au_l.C3.B2ng_tr.C6.B0.E1.BB.9Bc_s.E1.BB.B1_.C4.91.C3.A0n_.C3.A1p_c.E1.BB.A7a_Trung_Qu.E1.BB.91c) [7 Chính phủ lưu vong tại Dharamsala, Bắc Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7_l.C6.B0u_vong_t.E1.BA.A1i_Dharamsala.2C_B.E1.BA.AFc_.E1.BA.A4n_.C4.90.E1.BB.99) [8 Chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [9 Các giải thưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#C.C3.A1c_gi.E1.BA.A3i_th.C6.B0.E1.BB.9Fng) [10 Giải thưởng Nobel Hòa Bình năm 1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Gi.E1.BA.A3i_th.C6.B0.E1.BB.9Fng_Nobel_H.C3.B2a_B.C3.ACnh_n.C4.83m_1989) [11 Tiếp xúc Đông Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Ti.E1.BA.BFp_x.C3.BAc_.C4.90.C3.B4ng_T.C3.A2y) [12 Một tu sĩ Phật Giáo bình thường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#M.E1.BB.99t_tu_s.C4.A9_Ph.E1.BA.ADt_Gi.C3.A1o_b.C3.ACnh_th.C6.B0.E1.BB.9Dng) [13 Trước tác (tóm lược)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Tr.C6.B0.E1.BB.9Bc_t.C3.A1c_.28t.C3.B3m_l.C6.B0.E1.BB.A3c.29) [14 Kết luận](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#K.E1.BA.BFt_lu.E1.BA.ADn) [15 Tổng hợp theo các tài liệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#T.E1.BB.95ng_h.E1.BB.A3p_theo_c.C3.A1c_t.C3.A0i_li.E1.BB.87u) [16 Những Châm ngôn từ Đạt-lại Lạt-ma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Nh.E1.BB.AFng_Ch.C3.A2m_ng.C3.B4n_t.E1.BB.AB_.C4.90.E1.BA.A1t-l.E1.BA.A1i_L.E1.BA.A1t-ma) [17 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [18 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Nguyên quán và cơ duyên
Sư chào đời tại làng Taktser, vùng Đông Bắc
[Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) vào ngày [6 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7) năm [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935) trong một gia đình nông dân. Tên trước khi được thừa nhận trở thành vị Đạt-Lai Lạt ma thứ 14 là “Lhamo Dhondup”. Sư được thừa nhận là Đạt-lại Lạt-ma vào năm 2 tuổi theo truyền thống Tây Tạng như là [2] [Hóa thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3a_th%C3%A2n)của Đạt-lại Lạt-ma thứ 13, cũng là hiện thân của [Bồ Tát](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t) [Quán Thế Âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m), hiện thân của lòng từ bi.
Theo truyền thống của người Tây Tạng, Đạt-lại Lạt-ma là hiện thân lòng từ của chư Phật và Bồ Tát, người chọn con đường tái sinh trở lại kiếp người để cứu giúp chúng sanh. Danh hiệu Đạt-lại Lạt-ma cũng được hiểu là
**Hộ Tín**, “Người bảo vệ đức tin”, **Huệ Hải**, “Biển lớn của trí tuệ”, **Pháp vương**, “Vua của Chánh Pháp”, **Như ý châu**, “Viên bảo châu như ý”…
Đạt-lại Lạt-ma được tấn phong tước vị vào ngày
[22 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_2) năm [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940) tại [Lhasa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lhasa), thủ đô của Tây Tạng, chính thức là người lãnh đạo chính trị và tôn giáo cho 6 triệu người.
## Quá trình tìm kiếm Đạt-lại Lạt-ma
|Bài viết này cần thêm
|
Khi Đạt-lại Lạt-ma thứ 13 viên tịch vào năm
[1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933), chính phủ Tây Tạng gặp khủng hoảng trong việc tìm kiếm một người thừa kế. Năm [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935), vị nhiếp chính đi đến hồ thiêng Lhamo Lhatso ở Chokhorgyal, khoảng 90 dặm từ thủ đô Lhasa. Theo truyền thống của Tây Tạng, người ta có thể nhìn thấy mọi việc ở tương lai từ hồ linh thiêng này. Lúc bấy giờ vị nhiếp chính thấy ba chữ Tây Tạng *Ah*, *Ka* và *Ma* hiện lên giữa mặt nước trong vắt của hồ thiêng, theo sau ba mẫu tự này là bức tranh của một ngôi chùa ba tầng với mái ngói màu xanh lục và một căn nhà có chiếc máng xối kỳ lạ.
Năm
[1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937), chính phủ Tây Tạng đã gởi những hình ảnh thiêng liêng ấy từ hồ thiêng đến các tỉnh thành của Tây Tạng để tìm kiếm nơi tái sinh của Đạt-lại Lạt-ma. Một phái đoàn tìm kiếm tái sanh được thành lập và đi về hướng Đông Bắc Tây Tạng, vị trưởng phái đoàn là Lạt-ma Kewtsang Rinpoche, Tu viện trưởng Tu viện Sera. Khi phái đoàn đến làng Amdo, họ thấy quang cảnh nơi này giống y như hình ảnh đã thấy dưới hồ thiêng. Lobsang Tsewang cải trang thành người trưởng đoàn, và Lạt-ma Kewtsang cải trang thành người thị giả và họ vào thăm một căn nhà với chiếc máng xối kỳ lạ. Bấy giờ Lạt-ma Kewtsang có mang một xâu tràng hạt ( *rosary*) của Đạt-lại Lạt-ma thứ 13 và chú bé trong căn nhà ấy đã nhận ra nó và yêu cầu được cầm xem. Lạt-ma Kewtsang hứa sẽ cho nếu chú đoán được ngài là ai. Và chú bé liền trả lời ngay bằng một loại tiếng lóng của địa phương là “Sera aga”, nghĩa là “Lạt-ma ở tu viện Sera”. Tiếp đó, sư hỏi chú bé vị trưởng đoàn là ai và chú bé đã trả lời đúng, và chú cũng cho biết tên chính xác của người thị giả. Theo sau đó là một loạt trắc nghiệm khác để chú bé chọn lựa những đồ dùng thường ngày của Đạt-lại Lạt-ma thứ 13 và chú bé cũng nhận ra tất cả và nói: “của tôi, của tôi”. Chú bé ấy chính là Đạt-lại Lạt-ma hiện nay.
Từ những kết quả của cuộc kiểm tra này giúp họ đoán chắc rằng họ đã tìm ra hóa thân mới và niềm tin của họ càng được vững mạnh thêm bởi những ý nghĩa từ ba mẫu tự Tây Tạng đã từng thấy dưới hồ thiêng:
*Ah* là hàm nghĩa cho tỉnh lmdo, nơi chú bé chào đời, *Ka* là chỉ cho Tu viện Kumbum, một ngôi Tu viện lớn nhất với ba tầng gần nhà của chú bé và *Ma* là ám chỉ cho ngôi tu viện Karma Rolpai Dorje ở trên ngọn núi của ngôi làng gần bên. Cuối cùng phái đoàn quyết định chú bé ấy là hậu thân của vị Đạt-lại Lạt-ma thứ 13.
## Quá trình tu học tại Tây Tạng
|
|
|
|Tông phái
Đạt-lại Lạt-ma bắt đầu sự nghiệp học vấn của mình vào năm 6 tuổi và hoàn tất học vị cao nhất của
[Phật giáo Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) là Geshe Lharampa, tương đương với Tiến sĩ triết học Phật giáo ( *Doctorate of Buddhist Philosophy*) ở tuổi 25 vào năm [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959). Năm 24 tuổi, Sư đã tham dự kỳ thi đầu tiên tại các đại học Phật giáo Drepung, Sera và Ganden. Kỳ thi cuối cùng được tổ chức tại Jokhang, thủ đô Lhasa trong thời gian lễ hội Monlam, tháng giêng theo lịch Tây Tạng.
Trước đó Sư phải học tất cả các môn học chính như Luận lý (
*logic*) văn hóa và nghệ thuật Tây Tạng ( *Culture & Tibetan Art*), [Phạn ngữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n) ( *sanskrit*), [Y học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc) ( *medicine*), [Triết học Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) ( *Buddhist philosophy*). Riêng môn [Phật học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) này là khó nhất, được chia ra làm năm phần là [Bát-nhã-ba-la-mật-đa](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t-nh%C3%A3-ba-la-m%E1%BA%ADt-%C4%91a) (sa. *prajñāpāramitā*), Trung quán (sa. *mādhyamika*), Giới luật (sa. *vinaya*), [A-tì-đạt-ma](http://vi.wikipedia.org/wiki/A-t%C3%AC-%C4%91%E1%BA%A1t-ma) và Lượng học (sa. *pramāṇa*) . Và các môn học phụ khác là: biện luận ( *dialetics*), thi ca ( *poetry*), [âm nhạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c) ( *music*) và [kịch nghệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%8Bch_ngh%E1%BB%87) ( *drama*), thiên văn ( *astrology*), văn phạm ( *metre and phrasing*).
## Vai trò và trách nhiệm lãnh đạo
Vào ngày
[17 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_11) năm [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950), Đạt-lại Lạt-ma 14 đã khoác lên mình một trọng trách là người lãnh đạo thế quyền của người dân Tây Tạng ( *head of the State and Government*) sau khi có khoảng 80.000 quân lính của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) tấn công vào Tây Tạng.
Năm
[1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954), Sư đã đến [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) để thương thuyết hòa bình với chủ tịch [Mao Trạch Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mao_Tr%E1%BA%A1ch_%C4%90%C3%B4ng) và những nhà lãnh đạo Trung Hoa khác, gồm [Chu Ân Lai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_%C3%82n_Lai) và [Đặng Tiểu Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ti%E1%BB%83u_B%C3%ACnh). Tuy nhiên, các cuộc đàm phán trong chuyến đi này không mang lại kết quả, cuối cùng Sư đã quyết định muốn cứu vãn cho Tây Tạng, đành phải ra nước ngoài.
## Đào thoát khỏi Tây Tạng
Nỗ lực mang lại một giải pháp hòa bình của Sư cho người dân Tây Tạng. Cũng trong lúc đó, tại miền Đông Tây Tạng, dân chúng đã đứng lên kháng cự mạnh mẽ chống đối sự đàn áp của Trung Hoa. Sự kháng cự này đã lan ra trên nhiều tỉnh thành của Tây Tạng. Vào ngày
[10 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) năm [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959), một cuộc biểu tình lớn nhất trong lịch sử của Tây Tạng tại thủ đô Lhasa để kêu gọi binh lính Trung Quốc phải rút khỏi Tây Tạng và tái xác định rằng Tây Tạng là một quốc gia độc lập. Cuộc biểu tình ôn hòa này đã bị quân đội Trung Quốc trấn áp quyết liệt. Trong thời kì [Đại nhảy vọt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_nh%E1%BA%A3y_v%E1%BB%8Dt), đã có khoảng 200.000 đến 1 triệu người Tây Tạng chết và khoảng 6 nghìn chùa chiền bị phá hủy tại đất nước này. Để tìm con đường giải phóng nỗi khổ đau ấy, 80.000 người dân Tây Tạng cùng với Đạt-lại Lạt-ma 14 vượt qua [dãy Hy Mã Lạp Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Himalaya) để đến tị nạn tại miền bắc Ấn Độ vào năm 1959.
## Câu chuyện đau lòng trước sự đàn áp của Trung Quốc
Những thập niên 50, Mao Trạch Đông xua quân vào Tây Tạng giết sư, đốt chùa và gây ra hằng hà sa số tội ác với 1 dân tộc Tây Tạng hiền lành chịu đựng. Năm 1959 Đức Dalai Lama phải cùng dân tộc của Ngài từ bỏ quê hương lên đường tỵ nạn. TQ lúc bấy giờ như con hổ đói, họ dùng đủ mọi cách để truy lùng Ngài. Khoảng thời gian đó trên thế giới ít người biết và để ý đến tình hình xảy ra ở Tây Tạng, và cũng chẳng ai biết gì về 1 thanh niên với nụ cười thật nhân hậu đang dìu dắt dân tộc mình lánh nạn trước mũi súng bạo tàn của Mao Trạch Đông. Ấn Độ luôn có đụng độ với TQ về vấn đề biên giới, vi vậy họ không muốn làm tình hình căng thẳng thêm, nên cũng chẳng tha thiết giúp đỡ đoàn người tỵ nạn đến từ Tây Tạng. Tin tức về tình hình bi đát từ Tây Tạng chẳng được loan truyền, lại bị TQ cô lập thông tin toàn diện, nên thế giới chẳng ai biết đến mà quan tâm. Đoàn người tỵ nạn vì vậy thiếu thốn cơ cực đủ điều, tình hình lúc bấy giờ thật nghiệt ngã.
## Chính phủ lưu vong tại Dharamsala, Bắc Ấn Độ
Ngày nay, với hơn 120.000 người Tây Tạng lưu trú tại vùng đất
[Dharamsala](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dharamsala), [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), được biết như là một “Lhasa nhỏ”, lập thành một chính quyền lưu vong Tây Tạng với một Hội đồng Dân cử Tây Tạng vào năm [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960).
Trong những năm đầu lưu vong, Đạt-lại Lạt-ma đã kêu gọi
[Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) lên tiếng về vấn đề của Tây Tạng, kết quả ba quyết nghị đã được thông qua tại Hội đồng Lập Pháp của Hoa Kỳ vào năm [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959), [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961) và [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965), kêu gọi nhà cầm quyền Bắc Kinh phải tôn trọng nhân quyền của người Tây Tạng và ước muốn tự trị của họ. Với việc thành lập một chính phủ lưu vong Tây Tạng, Đạt-lại Lạt-ma thấy rằng công việc khẩn cấp phải làm là cứu nguy dân tị nạn và nền văn hóa của Tây Tạng. Các lĩnh vực nông nghiệp, kinh tế, văn hóa, giáo dục đã dần được tái hoạt động tại Ấn Độ. Trẻ em Tây Tạng được đi học và một Đại học Tây Tạng được thành lập tại Ấn Độ. Có khoảng 200 tu viện Tây Tạng được xây dựng tại Ấn Độ để tăng chúng tu học, duy trì và bảo vệ văn hóa và tôn giáo của Tây Tạng.
Năm
[1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963), Đạt-lại Lạt-ma đã ban hành một hiến pháp dân chủ ( *democratic constitution*) hoàn toàn dựa trên giới luật của nhà Phật và bản [Hiến chương Nhân quyền](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) của [Liên hiệp quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) để biên soạn và chuẩn bị cho một mô hình đất nước Tây Tạng tự do ở tương lai.
Năm
[1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965), Sư đến tham dự đại lễ Phật Đản Phật lịch 2500 tại Ấn Độ, đã gặp được Thủ tướng Ấn Độ là ông [Jawaharlal Nehru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jawaharlal_Nehru), và ông Chu Ân Lai, đàm phán về vấn đề của Tây Tạng.
Ngày nay, thành viên của quốc hội Tây Tạng sẽ được bầu cử bởi dân chúng. Hội đồng nội các được bầu cử bởi quốc hội. Đạt-lại Lạt-ma nhấn mạnh rằng nhiệm vụ chính của chính quyền Tây Tạng là chăm lo cho đời sống người dân và Sư cũng nói thêm, khi Tây Tạng giành lại nền độc lập, Sư sẽ không còn ngồi ở văn phòng chính phủ nữa.
Năm
[1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987), Đạt-lại Lạt-ma tham dự một hội nghị nhân quyền tại thủ đô [Washington](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.), Hoa Kỳ. Sư đề xuất một Chương trình Hòa bình Năm điểm bao gồm:
- Biến Tây Tạng thành một khu vực hòa bình;
- Chấm dứt việc di dân Trung Hoa đang de dọa sự tồn tại của dân tộc Tây Tạng;
- Tôn trọng các quyền dân chủ, tự do và quyền làm người của dân Tây Tạng;
- Phục hồi và bảo vệ môi sinh của Tây Tạng và chấm dứt việc sử dụng đất Tây Tạng để sản xuất
[vũ khí nguyên tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)và bỏ đồ phế thải nguyên tử;
- Khởi sự thương thảo ngay về quy chế tương lai của Tây Tạng và bang giao giữa Tây Tạng với Trung Hoa.
Ngày
[15 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6) năm [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988), tại [Strasbourg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Strasbourg), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), Sư nhắc lại Chương trình Hòa bình Năm điểm và yêu cầu nhà cầm quyền Bắc Kinh trao trả lại nền độc lập cho Tây Tạng. Ngày [9 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_10) năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991), trong khi phát biểu tại [Đại học Yale](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Yale), Hoa Kỳ, Sư bày tỏ ý định muốn trở về thăm Tây Tạng để đích thân đánh giá tình hình chính trị nơi ấy. Sư nói: *Tôi thật sự lo lắng vì tình cảnh bạo động có lẽ sẽ bùng nổ. Tôi muốn làm cái gì đó để chặn đứng lại… chuyến viếng thăm của tôi sẽ là một cơ hội mới để làm tăng thêm sự cảm thông và tạo ra một nền tảng để giải quyết*.
## Chính trị
### Người Tây Tạng bầu giới lãnh đạo
Ðạt Lai Lạt Ma khuyến khích
[người Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%E1%BA%A1ng) lưu vong hãy đi theo hệ thống dân chủ để bầu lên một nhà lãnh đạo, nói rằng đó là điều thiết yếu để theo kịp thế giới rộng lớn hơn và để bảo đảm sự liên tục của chính phủ của họ.
Trong một đoạn phim được chiếu cho hàng trăm nhà sư, ni cô và người thường tại thành phố Dharamsala núi non ở phía Bắc Ấn Ðộ vào chiều tối thứ Bảy,
[20 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6), [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009) nhà lãnh đạo nói hiện giờ không còn cần thiết phải đè nặng vai trò lãnh đạo tinh thần và chính trị lên một người.
“Các vị Ðạt Lai Lạt Ma đã giữ vai trò lãnh đạo thế tục và tinh thần từ 400 năm đến 500 năm qua. Ðiều đó có thể hầu như hữu ích. Nhưng thời kỳ đó đã qua,” Ðạt Lai Lạt Ma nói trong đoạn phim, theo một biên bản đã được dịch cho giới báo chí. “Ngày nay, đối với toàn thể thế giới, rõ ràng nền dân chủ là hệ thống tốt nhất mặc dù có những khiếm khuyết nhỏ. Ðó là lý do tại sao người Tây Tạng cũng phải chuyển động cùng với cộng đồng thế giới rộng lớn hơn,” ngài nói.
Trước đây Ðức Ðạt Lai Lạt Ma đã đề nghị tùy người Tây Tạng quyết định về việc muốn duy trì định chế tinh thần sau khi ngài chết hay không, và có thể tổ chức một cuộc bầu cử trong số những người Tây Tạng ở nước ngoài. Ðức Ðạt Lai Lạt Ma cũng có thể tự mình lựa chọn một người kế nghiệp từ các thành viên của chính phủ lưu vong của ngài, hoặc một hội đồng các lạt ma cao cấp sẽ chọn một người nào đó trong hàng ngũ của họ, loại bỏ sự thần bí của tiến trình lựa chọn truyền thống.
“Khi chúng ta đặt hết trách nhiệm vào con người của vị Ðạt Lai Lạt Ma, đó là điều nguy hiểm. Nên có một nhà lãnh đạo được bầu lên một cách dân chủ để cầm đầu một phong trào của dân chúng,” ngài nói. “Trong thực tế, một sự thay đổi đang diễn ra về trách nhiệm của vị Ðạt Lai Lạt Ma trong tư cách một lãnh tụ thế tục và tinh thần. Theo tôi, điều này rất tốt. Một nhà lãnh đạo tôn giáo phải đảm nhận cả vai trò lãnh đạo chính trị, thời kỳ đó đã qua rồi,” ngài nói.
Việc kế nghiệp Ðức Ðạt Lai Lạt Ma là một vấn đề tế nhị khi ngài ngày càng lớn tuổi và sức khỏe suy giảm. Nhiều người Tây Tạng sợ rằng cái chết của Ðức Ðạt Lai Lạt Ma, người đã sống lưu vong tại Ấn Ðộ kể từ khi trốn thoát một cuộc nổi dậy bất thành chống chế độ Trung Quốc vào năm 1959, có thể tạo ra một khoảng trống lãnh đạo mà Bắc Kinh có thể lợi dụng để siết chặt nắm tay của họ. Người Tây Tạng lưu vong đã bầu vị thủ tướng đầu tiên của họ vào năm 2001.
Vị thủ tướng lúc này, ông
[Samdhong Rinpoche](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samdhong_Rinpoche&action=edit&redlink=1), một nhà sư Tây Tạng và là một học giả Phật Giáo, đã phục vụ hai nhiệm kỳ, và Ðức Ðạt Lai Lạt Ma thường nói ngài ở trong tình trạng “nửa về hưu” trong tư cách một lãnh tụ tinh thần, khi yêu cầu ông Rinpoche cầm đầu trong việc giao tiếp với người Tây Tạng. “Với cuộc bầu cử diễn ra mỗi năm năm, bất kể vị Ðạt Lai Lạt Ma có đó hay không, hệ thống chính trị lưu vong sẽ vẫn an toàn, ổn định và có thể tồn tại lâu dài,” ngài nói trong đoạn phim được phát ngày 20/6.
### Hợp tác toàn cầu trong cuộc khủng hoảng kinh tế
Ngày 2 tháng 8, 2009, Đạt-lại Lạt-ma kêu gọi có sự hợp tác toàn cầu để chống lại các hậu quả của cuộc
[khủng hoảng kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_kinh_t%E1%BA%BF_%28Marx%29) và tuyên bố rằng cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu cho thấy rằng “trái đất của chúng ta quả thật là nhỏ” và kêu gọi các nước hãy có hành động kết hợp. Tuyên bố trước một hội nghị về khủng hoảng kinh tế được tổ chức tại [Frankfurt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Frankfurt_am_Main), thường được mô tả là thủ đô tài chánh của nước [Ðức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), Ðức Đạt-lại Lạt-ma nhấn mạnh tiếp, “Chúng ta cần phải suy nghĩ chung cho toàn cầu.” Ông cũng tiếp thêm rằng chúng ta cần các biện pháp khẩn cấp để đối phó với tình trạng ấm toàn cầu và xóa sự cách biệt giữa người giàu và kẻ nghèo. Lên tiếng trước một cử tọa đông đến nhiều ngàn người tập trung tại một sân bóng tròn, Ðức Đạt-lại Lạt-ma nhấn mạnh rằng, “Chúng ta không cần chỉ nói hay, mà trái lại chúng ta cần phải có hành động.” Từ khi bỏ quê hương chạy đi lánh nạn năm 1959, vị lãnh đạo tinh thần này đã tham gia vào hội nghị về cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu này do một số nhóm đứng ra tổ chức, trong đó có hội Phật giáo Ðức.
### Chuyến đi đến Arunachal Pradesh
Ngày 5 tháng 11, 2009, Ấn Ðộ ban hành một lệnh có hiệu quả cấm các nhà báo ngoại quốc tường thuật chuyến đi hiếm hoi của Đạt-lại Lạt-ma 14 tới một chủng viện Phật giáo sát với Tây Tạng, trong một nỗ lực có vẻ nhằm xoa dịu sự giận dữ của Trung Quốc bằng cách giảm bớt việc tường thuật của báo chí về chuyến đi này. Cuộc viếng thăm theo dự tính của Sư vào ngày Chủ Nhật, 8 tháng 11, tới tiểu bang
[Arunachal Pradesh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Arunachal_Pradesh) ở vùng Ðông Bắc Ấn Ðộ – trọng tâm của một cuộc tranh chấp biên giới từ lâu nay giữa Trung Quốc và Ấn Ðộ – làm gia tăng những căng thẳng vốn đã gay gắt giữa hai cường quốc châu Á. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_note-3)
Người ngoại quốc di chuyển tới tiểu bang núi non hẻo lánh này cần giấy phép đặc biệt của
[chính phủ Ấn Ðộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_%E1%BA%A4n_%C3%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1). Hầu hết các nhà báo ngoại quốc đã không nhận được giấy phép để tường thuật chuyến viếng thăm của Đạt-lại Lạt-ma. Ngày 5 tháng 11, 2009, bốn nhà báo được cấp phép – kể cả hai nhân viên của thông tấn xã AP – bị thu hồi giấy phép. Một điện thư gởi tới các nhà báo nói chính quyền tiểu bang đã bãi bỏ các giấy phép theo lời yêu cầu của Bộ Ngoại giao. “Chúng tôi kinh ngạc và bất mãn khi biết rằng các giấy phép của các phóng viên để tới Arunachal Pradesh bị hủy bỏ trước khi có cuộc viếng thăm của Ðức Ðạt Lai Lạt Ma,” theo lời chủ tịch Câu lạc bộ Báo chí Ngoại quốc ở [Tân Delhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Delhi), Heather Timmons. Các nhà báo Ấn Ðộ được phép tường thuật chuyến đi. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_note-4)
Trung Quốc chống đối phần lớn các hoạt động của Đạt-lại Lạt-ma. Bắc Kinh cáo buộc ngài là tranh đấu để Tây Tạng thoát khỏi nền cai trị của Trung Quốc, mặc dù ngài phủ nhận điều đó. Mặc dù các quan hệ giữa Trung Quốc và Ấn Ðộ đã cải thiện trong những năm cuối thập niên 2000, những căng thẳng gần đây lại bùng lên vì những kình chống về kinh tế, vụ tranh chấp biên giới vẫn còn âm ỉ và tình trạng bất ổn tại Tây Tạng – vùng
[Himalaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Himalaya) do Trung Quốc kiểm soát, nằm trên biên giới với Ấn Ðộ. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_note-5)
Vào đầu tháng 11, 2009, Trung Quốc mạnh mẽ chống đối các kế hoạch của Ðức Ðạt Lai Lạt Ma nhằm trải qua năm ngày tại một chủng viện Phật giáo ở thành phố
[Tawang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tawang) gần đường biên giới bị tranh chấp. Trước đó, Ðức Ðạt Lai Lạt Ma nói Trung Quốc đang chính trị hóa quá đáng những chuyến đi của ngài, và nói thêm rằng những quyết định của ngài về những nơi viếng thăm có tính cách tinh thần, không phải chính trị. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_note-6)
Các tín đồ Phật giáo ngày 8 tháng 11, 2009, vui mừng đón tiếp Sư quay trở lại thị trấn ở rặng núi Himalaya nơi ngài lần đầu tiên đặt chân tới năm thập niên trước khi trốn chạy chế độ cộng sản Trung Quốc thống trị Tây Tạng – một cuộc viếng thăm hiếm thấy gần nơi quê nhà khiến Bắc Kinh vô cùng giận dữ. Sự hiện diện của đức Ðạt Lai Lạt Ma hơn đây cũng tạo thêm sự chú ý về cuộc tranh chấp biên giới giữa Ấn Ðộ và Trung Quốc, cho thấy sự nhạy cảm của Bắc Kinh về vấn đề Tây Tạng và nêu lên câu hỏi là ai sẽ thay thế Ðạt Lai Lạt Ma trong vị trí lãnh đạo tinh thần sau này.
Phát ngôn viên Bộ Ngoại Giao Trung Quốc
[Mã Triều Húc](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3_Tri%E1%BB%81u_H%C3%BAc) nói chuyến đi này “một lần nữa cho thấy con người thật của ông ta là chống Trung Quốc.” Tuy nhiên, Ðức Ðạt Lai Lạt Ma nói rằng lời cáo buộc này là vô căn cứ” và ngài chỉ tìm cách khuyến khích các giá trị tôn giáo, hòa bình và hòa hợp. “Cuộc viếng thăm của tôi nơi đây không có tính cách chính trị,” ngài nói sau khi vừa đến nơi vào sáng 8 tháng 11.
Ðối với dân chúng ở Tawang, cuộc viếng thăm này có vẻ hoàn toàn có tính cách tôn giáo. Hai bên đường trong thị trấn rợp cờ và biểu ngữ chào mừng Ðạt Lai Lạt Ma và hàng ngàn người đứng ngoài bầu trời lạnh lẽo gió mạnh để tham gia vào các buổi cầu nguyện và thuyết giảng Phật Giáo của ngài. Người hành hương lũ lượt kéo đến nơi này bằng đủ mọi cách, chen chúc nhau trên các xe vận tải hay đi bộ mất mấy ngày trên đường mòn ngoằn ngoèo ở dãy Hymalaya để được nghe tiếng nói của người mà họ cung kính coi là Phật sống. Chính quyền địa phương, có khoảng 25.000 người hiện diện, dựng lên một khu lều cho người hành hương, trong khi các khách khác vào ở nhờ trong các tu viện và nhà khách.
Tawang là nơi sinh sống của bộ lạc Monpa, vốn có mối liên hệ chặt chẽ với thủ phủ
[Lhasa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lhasa) ở Tây Tạng. Vị Đạt-lại Lạt-ma đời thứ sáu đến từ nơi này hồi [thế kỷ 17](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17) và Trung Quốc lo ngại rằng nếu vị Đạt-lại Lạt-ma kế tiếp xuất hiện ở khu vực này thì sẽ ra ngoài sự kiểm soát của Bắc Kinh.
### Chuyến đi tới Liên bang Nga
Năm
[1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971), ngài đã làm nên chuyến đi lịch sư tới [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), và được giới chức trách Liên Xô chào đón. Nhưng ngài cũng không phải là người được lòng lúc đó do tư tưởng [cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) ở Nga thời kì đó. Nhưng vì [chia rẽ Trung-Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chia_r%E1%BA%BD_Trung-X%C3%B4) thời gian đó rất căng thẳng, nên Lạt Ma tin rằng Nga sẽ đứng ra che chở cho [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng).
Khi Liên Xô sụp đổ năm
[1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991), Sư đã đến [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) một năm sau đó. Tại đây, ngài đã được [Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga) [Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin) chào đón nồng hậu ở vùng [Kavkaz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kavkaz). Tại đây, Đạt Lai Lạt Ma đã yêu cầu Nga “bảo vệ truyền thống Phật giáo” ở [Kalmykia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kalmykia), [Tuva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuva) và [Buryatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Buryatia), đặc biệt sư rất nhấn mạnh đến Kalmykia, khi nhà nước Phật giáo thuộc Nga này lại giáp biên giới hoặc rất gần với các quốc gia [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) rất cực đoan như [Dagestan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dagestan) hoặc [Chechnya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chechnya). Vào năm [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004) và năm [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012), Tổng thống [Vladimir Putin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) đã mời Sư tới Kalmykia, và Sư đã được Tổng thống Putin chăm sóc chu đáo tại đây. Nó đã vấp phải sự phản đối của [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), khi Trung Quốc vẫn cáo buộc Sư là “phần tử khủng bố và ly khai” ở [Khu tự trị Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng).
## Các giải thưởng
Từ chuyến viếng thăm phương Tây đầu tiên của Sư vào năm
[1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973), một số trường đại học và viện nghiên cứu đã trao tặng Sư những Giải thưởng về Hòa bình và bằng Tiến sĩ danh dự ( *Honorary Doctorate Degree*) để tuyên dương những tác phẩm xuất sắc của Sư viết về triết học Phật giáo, giải pháp cho những xung đột của quốc tế, vấn đề nhân quyền và môi sinh toàn cầu. Trong lần trao giải thưởng cho Đạt-lại Lạt-ma tại [Ủy hội Nhân quyền Raoul Wallenberg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_h%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Raoul_Wallenberg&action=edit&redlink=1), dân biểu Mỹ Tom Lantos đã nói:
- “sự đấu tranh dũng cảm của Đức Đạt-lại Lạt-ma đã tạo ra một sự chú ý đặc biệt về nhân quyền và hòa bình thế giới. Sự kiên trì đấu tranh của Sư để chấm dứt khổ đau cho dân tộc Tây Tạng qua những cuộc đàm phán hòa bình và hòa giải”.
## Giải thưởng Nobel Hòa Bình năm 1989
Ủy ban Hòa bình Na Uy quyết định trao tặng Giải thưởng Nobel Hòa bình cho Sư vào năm
[1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989) sau khi được cả thế giới tán dương và tán thành, ngoại trừ Trung Hoa. Trong quyết định ấy có đoạn viết:
- “Ủy ban muốn nhấn mạnh rằng Đức Đạt-lại Lạt-ma với sự đấu tranh cho tự do cho Tây Tạng vẫn kiên quyết không sử dụng bạo lực. Sư đã ủng hộ giải pháp hòa bình dựa trên tinh thần khoan dung và tôn trọng lẫn nhau để bảo vệ lịch sử và tài sản văn hóa của con người
*.*
Vào ngày
[10 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_12) năm [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989), Đạt-lại Lạt-ma đã tiếp nhận giải thưởng hòa bình trên tinh thần nhân danh những người bị đàn áp ở khắp mọi nơi, tất cả những ai đấu tranh cho tự do và hòa bình thế giới và đặc biệt là nhân dân Tây Tạng. Trong lời phát biểu tại buổi lễ nhận giải, Sư đã nói: *Giải thưởng đã tái xác nhận một lần nữa lòng quyết tâm của chúng tôi rằng chân lý, lòng dũng cảm và quyết tâm của chúng tôi như là những vũ khí, Tây Tạng sẽ được tự do. Cuộc đấu tranh của chúng tôi vẫn phải theo đuổi đường hướng bất bạo động và loại bỏ hận thù*(The prize reaffirms our conviction that with truth, courage and determination as our weapons, Tibet will be liberated. Our struggle must remain nonviolent and free of hatred).
## Tiếp xúc Đông Tây
Từ năm
[1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967), Đạt-lại Lạt-ma đã khởi hàng loạt chuyến viếng thăm, đến nay đã được 46 quốc gia. Vào mùa thu năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991), Sư đến thăm vùng [Baltic](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Baltic) khi nhận được lời mời của Tổng thống [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva), ông Vytautas Landsbergis, và Sư đã trở thành vị khách ngoại quốc đầu tiên đọc diễn văn tại quốc hội của Liva. Sư đã gặp [Giáo hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) [Paul VI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Phaol%C3%B4_VI) tại [Vatican](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vatican) vào năm [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973) và Giáo hoàng [John Paul II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gioan_Phaol%C3%B4_II) vào năm [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980) tại [Roma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Roma) và các năm khác là 1980, 1982, 1986, 1988 và 1990. Khi viếng thăm một ngôi trường ở [Nam Đầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BA%A7u_%28huy%E1%BB%87n%29) đã bị đất chuồi tiêu hủy trong cơn [bão Morakot](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A3o_Morakot_%282009%29) đầu tháng 8/2009, [Tổng thống Ðài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) [Mã Anh Cửu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3_Anh_C%E1%BB%ADu) bất ngờ công bố chính phủ ông đồng ý cho Ðức Ðạt Lai Lạt Ma viếng thăm nạn nhân bão, mặc dù điều này có thể khiến Trung Hoa lục địa nổi giận. Bão Morakot làm thiệt mạng 670 người ở [Ðài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan). Các viên chức địa phương đã mời Ðức Ðạt Lai Lạt Ma đến viếng thăm. Hành động này của Ðài Loan đã diễn ra trong lúc mối quan hệ giữa Ðài Loan và Trung Quốc đang thân thiện hơn.
## Một tu sĩ Phật Giáo bình thường
Đạt-lại Lạt-ma 14 thường nói rằng:
*Tôi chỉ là một tu sĩ Phật giáo bình thường, không hơn, không kém* (I am just a simple Buddhist monk – no more, no less). Sống trong một tịnh thất nhỏ ở Dharamsala, Sư thức dậy vào lúc 4 giờ sáng, ngồi thiền, rồi tiếp tục làm việc theo thời khóa biểu của văn phòng chính phủ, tiếp khách và diễn giảng giáo lý cho các khóa tu hoặc chứng minh các đại lễ.
## Trước tác (tóm lược)
Mặc dù bận rộn với nhiều công tác của chính phủ và hoằng Pháp, nhưng Đức Đạt-lại Lạt-ma cũng dành những thời gian nhất định để viết những tác phẩm Phật học, lịch sử, tự truyện… để phổ biến những tinh túy trong giáo lý của Phật Đà. Khởi viết cuốn
*Đất nước tôi và Nhân dân tôi* (My Land and My People) vào năm [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964) sau khi Sư đến tị nạn tại Ấn Độ, tính đến nay đã có trên 50 tác phẩm các loại, do chính ngài tự tay viết hoặc do đệ tử ghi chép những bài giảng của Sư hoặc họ viết về ngài. Đáng chú ý trong số tác phẩm này là:
- Mở Huệ Nhãn (
*The opening of the Wisdom eye*, xuất bản năm 1972);
- Phật giáo Tây Tạng (
*The Buddhism of Tibet*, xb năm 1975);
- Biển của Trí Huệ (
*Ocean of Wisdom*, xb tháng 2 năm 1990);
- Dalai Lama: Chính sách của Lòng Từ (
*The Dalai Lama: A Policy of Kindness*, xb năm 1990);
- Tự do nơi lưu đày (
*Free in Exile*, xb năm 1991);
- Ý nghĩa của cuộc sống (
*The meaning of Life*, xb năm 1992);
- Tia sáng trong bóng đêm (
*Flash of Lightning in the Dark of Night*, xb năm 1994);
- Cuộc đối thoại về trách nhiệm chung và giáo dục (
*Dialogues on Universal Responsibility and Education*, xb năm 1995);
- Sức mạnh của lòng từ bi (
*The power of compassion*, xb năm 1995);
- Con đường giác ngộ (
*The Path of Enlightenment*, xb năm 1995);
- Bạo lực và Lòng từ bi-Sức mạnh của Phật giáo (
*Violence and Compassion/ Power of Buddhism*, xb năm 1995);
- Chữa lành cơn thịnh nộ: Sức mạnh của sự kiên nhẫn từ cách nhìn của Phật tử (
*Healing Anger: The Power of Patience from a Buddhist Perspective*, xb tháng 3 năm 1997);
- Tứ Diệu Đế (
*The Four Noble Truths*, xb năm 1998);
- Nghệ thuật hạnh phúc (
*The art of Happiness*, xb năm 1998); [Thời luân Đát-đặc-la](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_lu%C3%A2n_%C4%90%C3%A1t-%C4%91%E1%BA%B7c-la&action=edit&redlink=1)( *KALACHAKRA TANTRA*, Xb 1999);
- Ý Nghĩa cuộc cuộc sống (
*THE MEANING OF LIFE*, Xb 1999);
- Khoa học Tâm Linh, Cuộc đối thoại Đông-Tây (
*MIND SCIENCE, An East-West Dialogue*, xb 1999);
- Ngủ, mơ và chết, một cuộc khám phá của Tâm thức (
*SLEEPING, DREAMING, AND DYING, An Exploration of Consciousness*, Xb 1999);
- Thế giới Phật giáo Tây Tạng, khái quát về triết lý và thực hành (
*THE WORLD OF TIBETAN BUDDHISM, An Overview of Its Philosophy and Practice*, Xb 1999);
- Đạo Đức Thiên Niên Ki Mới (
*Ethics for the new millennium*, xb tháng 8 năm 1999);
- Nghệ Thuật của Hạnh Phúc: Sổ tay cho cuộc sống (
*The Art of Happiness: A Handbook for Living*, xb tháng 9 năm 1999);
- Trí Huệ Luận (
*The Dalai Lama’s Book of Wisdom*, xb tháng 4 năm 2000);
- Biến đổi Tâm (
*Transforming the Mind*, xb tháng 5 năm 2000);
- Các Giai Đoạn của Thiền Định (
*Stages of Meditation*, xb tháng 3 năm 2001);
- Con Đường dẫn tới cuộc sống đầy ý nghiã (
*How to Practice: The Way to a Meaningful Life*, xb tháng 5 năm 2001)
- Tâm hồn rộng mở: Thực Hành Từ bi trong cuộc sống hàng ngày (
*An Open Heart: Practicing Compassion in Everyday Life*, xb tháng 9 năm 2001);
- Luận về Từ Bi và Bác Ái (
*The Dalai Lama’s Book of Love and Compassion*, xb tháng 10 năm 2001);
- Những lời Khuyên của Thích-Ca-Mâu-Ni (
*Advice from Buddha Shakyamuni*, xb tháng 7 năm 2002);
- Cốt Tủy của Hạnh Phúc: Sách Hướng Dẫn cho Cách Sống (
*The Essence of Happiness: A Guidebook for Living*xb tháng 7 năm 2002);
- Đường Dẫn tới sư Yên Tĩnh: Trí huệ hàng ngày (
*The Path to Tranquility: Daily Wisdom*, xb tháng 8 năm 2002);
- Tỉnh Thức Luận (
*The Dalai Lama’s Book of Awakening*, xb tháng 2 năm 2003);
- Nghệ Thuật của Hạnh Phúc trong Công Việc (
*The Art of Happiness at Work*, xb tháng 8 năm 2005);
- Vũ Trụ Trong Một Nguyên Tử: Sự Hội Tụ của Khoa Học và Tâm Linh (
*The Universe in a Single Atom: The Convergence of Science and Spirituality*, xb tháng 9 năm 2005);
- Để Thấy được Thực Sự Chính Mình (
*How to See Yourself As You Really Are*, xb tháng 12 năm 2006);
## Kết luận
Như sự miêu tả của giáo sư Eric Sharpe thánh nhân là người suốt đời chú trọng đến việc mang lại an lạc cho con người và cuộc đời. Trong khi theo đuổi lý tưởng ấy, họ thường phải hứng chịu những trở ngại, đau đớn hoặc nguy hiểm đến sinh mạng. Đạt-lại Lạt-ma thứ 14 đã hiện thân cho những gì đã được miêu tả ấy. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, sự xuất hiện của ngài như là một định mệnh, đã thừa kế tước vị Đạt-lại Lạt-ma ở trong một giai đoạn bấp bênh nhất trong toàn bộ lịch sử cao quý này. Hiện nay, vẫn trong thân phận người tị nạn lưu vong, tuy nhiên, Sư rất lạc quan và hy vọng cho tương lai độc lập và tự do cho thế giới và xứ sở của Sư như lời Sư đã nhắc tới trong bức Thông Điệp 2000:
- “Thế kỷ 20 đầy xung đột và chiến tranh. Từng bước, chúng ta bảo đảm thế kỷ tới sẽ có đặc tính bất bạo động và đối thoại, là điều kiện tiên quyết để cùng hiện hữu bên nhau trong hòa bình”.
- “Xã hội nào cũng có những khác biệt và xung đột. Tuy vậy, chúng ta cần phát triển niềm tin tưởng rằng: đối thoại và tình bạn là một đường lối chính chắn để tránh bạo động. Trước thiên kỷ mới, điều mọi người cần thực hiện là tăng cường tinh thần trách nhiệm đối với quốc tế”.
## Tổng hợp theo các tài liệu
- Mary Craig (1997):
*Kundun, A biography of the Family of the Dalai Lama*, Harper Collins Publishers, London.
- Roger Hicks & Ngakpa Chogyam (1984):
*Great Ocean, An Authories Biography of the Buddhist Monk Tenzin Gyatso His Holiness The 14th Dalai Lama*, Element Books, Great Britain.
- Tenzin Gyatso Dalai Lama (1998):
*Freedom in Exile*, Snow Lion Publications, New York.
- Thich Nguyen Tang:
*Phật Giáo Khắp Thế Giới*, [http://www.quangduc.com/quocte/01pgkhaptg3-datlailatma.html](http://www.quangduc.com/quocte/01pgkhaptg3-datlailatma.html)
## Những Châm ngôn từ Đạt-lại Lạt-ma
*Nếu một khó khăn có thể sửa chữa được, nếu một tình huống mà bạn có thể làm cái gì đó cho nó, thì không cần thiết để lo lắng. (nhưng) Nếu nó không còn sửa chữa được, thì cũng không lợi chi trong việc lo lắng.* *Theo quan điểm Phật giáo thì quan hệ giữa nam với nam, giữa nữ với nữ là những hành vi tình dục sai trái. Còn theo quan điểm của xã hội, quan hệ đồng giới mà có sự đồng tình của cả hai người thì có thể có lợi, mang đến niềm vui cho nhau, và vô hại.* *Hạnh phúc không phải là thứ có sẵn, nó đến từ chính hành động của bạn.* *Nếu bạn có khả năng, hãy giúp đỡ kẻ khác. Nếu không làm được vậy thì ít nhất đừng hại họ.* *Tín ngưỡng của tôi rất đơn giản, tín ngưỡng của tôi là lòng tốt.* *Không cần có các chùa chiền, không cần các triết lý cao siêu. Tim và óc của tôi là các chùa chiền; triết lý của tôi là lòng tốt.*
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_ref-1) [“Tibet timeline”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-17046222). BBC. **Vào lúc Tenzin Gyatso sinh, Taktser là một thành phố thuộc tỉnh Thanh Hải và do [[Mã Lân (quân phiệt)|]], một quân phiệt liên minh với** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_ref-li-bell_2-0) [Tưởng Giới Thạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch)và được [Quốc dân đảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)bổ nhiệm là người lánh đạo Thanh Hải. Xem Thomas Laird, *The Story of Tibet. Conversations with the Dalai Lama*, Grove Press: New York, 2006 ; Li, T.T. “ *Historical Status of Tibet*“, Columbia University Press, p. 179; Bell, Charles, “ *Portrait of the Dalai Lama*“, p. 399; Goldstein, Melvyn C. Goldstein, *A history of modern Tibet*, pp. 315–317 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_ref-3) [News | The Office of His Holiness The Dalai Lama](http://www.dalailama.com/news/post/430-dalai-lama-visits-arunachal-pradesh) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_ref-4) [Dalai Lama visits Arunachal Pradesh | Reuters](http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-43780920091108) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_ref-5) [Dalai Lama’s visit to Arunachal nostalgic: Top aide – Thaindian News](http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/dalai-lamas-visit-to-arunachal-nostalgic-top-aide_100271696.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso#cite_ref-6) [Don’t politicise my Arunachal visit, Dalai tells China – Times Of India](http://timesofindia.indiatimes.com/india/Dont-politicise-my-Arunachal-visit-Dalai-tells-China/articleshow/5184012.cms)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Tenzin Gyatso](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tenzin_Gyatso,_14th_Dalai_Lama?uselang=vi) [Trang WEB của Văn Phòng của Dạt-Lai Lạt-Ma](http://dalailama.com/)– trang WEB có nhiều bài giảng pháp được viết hay thu âm bằng Anh ngữ và Tạng ngữ [Ảnh hưởng của đức Dalai Lama đối với những nhân vật nổi tiếng (Thích Quảng Bảo dịch ra tiếng Việt)](http://www.tuvienquangduc.com.au/Danhnhanthegioi/43dalailama-anhhuong.html) [Đức Dạt Lai Lạt Ma, vị sứ giả của hòa bình](http://quangduc.com/a22229/duc-dat-lai-lat-ma-vi-su-gia-cua-hoa-binh)(của [Thích Nguyên Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%ADch_Nguy%C3%AAn_T%E1%BA%A1ng))
|Bảng các chữ viết tắt|
|
|bo.: Bod skad བོད་སྐད་, ja.: 日本語 ko.: 한국어, pi.: Pāli, sa.: Sanskrit संस्कृतम्, zh.: 中文
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1933) [Nhân vật còn sống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_c%C3%B2n_s%E1%BB%91ng) [Người đoạt giải Nobel Hòa bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) [Phật giáo Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) [Phật học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ph%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc) [Đại sư Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A1i_s%C6%B0_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) [Bất bạo động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%99ng)
# Đạt-lai Lạt-ma
[Đạt-lại Lạt-ma](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1t-l%E1%BA%A1i_L%E1%BA%A1t-ma&redirect=no))
|Đạt-lai Lạt-ma|
|
|![]()
[Tibetan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tibetan_script&action=edit&redlink=1) [Wylie transliteration](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wylie_transliteration&action=edit&redlink=1) [[taːlɛː lama]](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=WP:IPA_cho_ti%E1%BA%BFng_T%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1)
|
|
|
|**Đạt-lại Lạt-ma** ( [tiếng Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng): ཏཱ་ལའི་བླ་མ་) hay **Đạt-lai Lạt-ma** hay **Đa Lai La Ma** là danh hiệu của một nhà lãnh đạo tinh thần của [Phật giáo Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) thuộc [trường phái Cách-lỗ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ph%C3%A1i_C%C3%A1ch-l%E1%BB%97).
## Tên gọi và lịch sử
Đạt-lại Lạt-ma là
[phiên âm Hán Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n_Vi%E1%BB%87t) từ chữ Hán 達賴喇嘛. Trên thực tế, sách báo tiếng Việt sử dụng thường xuyên Đạt Lai Lạt Ma. “Đạt-lại” có gốc từ [tiếng Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) nghĩa là “biển cả” còn “Lạt-ma” là từ [tiếng Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) được dịch từ [tiếng Phạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n) *guru* गुरू là từ xưng hô dành cho các vị Đạo sư. “Đạt-lại Lạt-ma” có nghĩa là “Đạo sư với trí huệ như biển cả”. Trong lối dùng hàng ngày nhiều người còn dùng **Phật sống** để chỉ Đạt-lại Lạt-ma.
Theo truyền thống của người Tây Tạng, Đạt-lại Lạt-ma là hiện thân lòng từ của chư Phật và Bồ Tát, người chọn con đường tái sinh trở lại kiếp người để cứu giúp chúng sanh. Danh hiệu Đạt-lại Lạt-ma cũng được hiểu là Hộ Tín, “Người bảo vệ đức tin”, Huệ Hải, “Biển lớn của trí tuệ”, Pháp vương, “Vua của Chánh Pháp”, Như ý châu, “Viên bảo châu như ý”…
Danh hiệu Đạt-lại Lạt-ma được vua
[Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) [Altan Khan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Altan_Khan&action=edit&redlink=1) phong cho phương trượng của trường phái [Cách-lỗ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch-l%E1%BB%97_ph%C3%A1i) (bo. དགེ་ལུགས་པ་, hay Hoàng giáo) vào năm [1578](http://vi.wikipedia.org/wiki/1578). Kể từ [1617](http://vi.wikipedia.org/wiki/1617), Đạt-lại Lạt-ma thứ 5 trở thành người lãnh đạo chính trị và tinh thần của [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Kể từ đó, người Tây Tạng xem Đạt-lại Lạt-ma là hiện thân của [Quán Thế Âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m) và [Ban-thiền Lạt-ma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ban-thi%E1%BB%81n_L%E1%BA%A1t-ma) là người phụ chính. Mỗi một Đạt-lại Lạt-ma được xem là tái sinh của vị trước. Vị Đạt-lại Lạt-ma thứ 6 có trình độ học thuật rất cao thâm và cũng là một nhà thơ.
Trái với quan điểm thông thường, Đạt-lại Lạt-ma không phải là người lãnh đạo tinh thần cao nhất của trường phái
[Cách-lỗ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch-l%E1%BB%97_ph%C3%A1i), địa vị này có tên là [Ganden Tripa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ganden_Tripa&action=edit&redlink=1).
Vị
[Đạt-lại Lạt-ma hiện nay](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%83ng-ch%C3%A2u_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91) là vị thứ 14, sống lưu vong tại [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) từ [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959) đến nay. Sư được trao [giải Nobel Hòa bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B2a_b%C3%ACnh) năm [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989), đồng thời là người đại diện [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) xuất sắc hiện nay trên thế giới. Các tác phẩm Sư viết trình bày [Phật giáo Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) và Phật pháp nói chung được rất nhiều người đọc kể cả người trong các nước Tây phương.
## Danh sách các vị Đạt-lại Lạt-ma
[Căn-đôn Châu-ba](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C4%83n-%C4%91%C3%B4n_Ch%C3%A2u-ba)( *Gendun Drub*, དགེ་འདུན་གྲུབ་པ་, [1391](http://vi.wikipedia.org/wiki/1391)– [1474](http://vi.wikipedia.org/wiki/1474)) [Căn-đôn Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C4%83n-%C4%91%C3%B4n_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Gendun Gyatso*, དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ་, [1475](http://vi.wikipedia.org/wiki/1475)– [1542](http://vi.wikipedia.org/wiki/1542)) [Toả-lãng Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%E1%BA%A3-l%C3%A3ng_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Sonam Gyatso*, བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་, [1543](http://vi.wikipedia.org/wiki/1543)– [1588](http://vi.wikipedia.org/wiki/1588)) [Vinh-đan Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vinh-%C4%91an_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Yonten Gyatso*, ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་, [1589](http://vi.wikipedia.org/wiki/1589)– [1616](http://vi.wikipedia.org/wiki/1616)) [La-bốc-tạng Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/wiki/La-b%E1%BB%91c-t%E1%BA%A1ng_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91)( *Losang Gyatso*, ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་, [1617](http://vi.wikipedia.org/wiki/1617)– [1682](http://vi.wikipedia.org/wiki/1682)) [Thương-ương Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%C6%A1ng-%C6%B0%C6%A1ng_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Jamyang Gyatso*, ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་, [1683](http://vi.wikipedia.org/wiki/1683)– [1706](http://vi.wikipedia.org/wiki/1706)) [Cách-tang Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch-tang_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Kelsang Gyatso*, བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་, [1708](http://vi.wikipedia.org/wiki/1708)– [1757](http://vi.wikipedia.org/wiki/1757)) [Khương-bạch Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng-b%E1%BA%A1ch_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Jampel Gyatso*, འཇམ་དཔལ་རྒྱ་མཚོ་, [1758](http://vi.wikipedia.org/wiki/1758)– [1804](http://vi.wikipedia.org/wiki/1804)) [Long-đa Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Long-%C4%91a_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Lungtog Gyatso*, ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོ་, [1806](http://vi.wikipedia.org/wiki/1806)– [1815](http://vi.wikipedia.org/wiki/1815)) [Sở-xưng Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%9F-x%C6%B0ng_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Tsultrim Gyatso*, ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ་, [1816](http://vi.wikipedia.org/wiki/1816)– [1837](http://vi.wikipedia.org/wiki/1837)) [Khải-châu Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A3i-ch%C3%A2u_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Kedrub Gyatso*, མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་, [1838](http://vi.wikipedia.org/wiki/1838)– [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856)) [Xưng-lặc Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C6%B0ng-l%E1%BA%B7c_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)( *Trinle Gyatso*, འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ་, [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856)– [1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875)) [Thổ-đan Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95-%C4%91an_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91)( *Tubten Gyatso*, ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་, [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)– [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)) [Đăng-châu Gia-mục-thố](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%83ng-ch%C3%A2u_Gia-m%E1%BB%A5c-th%E1%BB%91)( *Tenzin Gyatso*, བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་, [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)-nay)
## Xem thêm
|Bảng các chữ viết tắt|
|
|bo.: Bod skad བོད་སྐད་, ja.: 日本語 ko.: 한국어, pi.: Pāli, sa.: Sanskrit संस्कृतम्, zh.: 中文
|
|![]()
[Đạt-lai Lạt-ma](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Dalai_Lamas?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Cừu Dolly
[Cừu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_nh%C3%A0) **Dolly** ( [5 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7) năm [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996) – [14 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_2) năm [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) là [động vật có vú](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) đầu tiên được [nhân bản vô tính](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%B2ng_h%C3%B3a) trên thế giới [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-1) . Nó được tạo ra bởi [2] [Ian Wilmut](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ian_Wilmut), [Keith Campbell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Keith_Campbell%28nh%C3%A0_sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc%29&action=edit&redlink=1)và các cộng sự tại [Viện Roslin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Roslin&action=edit&redlink=1)ở [Edinburgh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edinburgh), [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland).
Dolly là động vật nhân bản vô tính đầu tiên được tạo ra từ
[tế bào sinh dưỡng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%BF_b%C3%A0o_sinh_d%C6%B0%E1%BB%A1ng&action=edit&redlink=1) trưởng thành áp dụng phương pháp chuyển nhân. Việc tạo ra Dolly đã chứng tỏ rằng một tế bào được lấy từ những bộ phận cơ thể đặc biệt có thể tái tạo được cả một cơ thể hoàn chỉnh. Đặc biệt hơn, điều này chỉ ra, những [tế bào soma](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%BF_b%C3%A0o_soma&action=edit&redlink=1) đã [biệt hóa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%87t_h%C3%B3a_t%E1%BA%BF_b%C3%A0o&action=edit&redlink=1) và trưởng thành từ cơ thể động vật dưới một số điều kiện nhất định có thể chuyển thành những dạng toàn năng ( *) chưa biệt hóa và sau đó có thể phát triển thành những bộ phận của cơ thể con vật pluripotent* . Cái tên Dolly bắt nguồn từ việc nó được tạo ra từ [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-3) [tuyến vú](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuy%E1%BA%BFn_v%C3%BA&action=edit&redlink=1)của một con cừu cái, do đó nó được đặt theo tên của [Dolly Parton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dolly_Parton), nữ ca sĩ [nhạc đồng quê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%A1c_%C4%91%E1%BB%93ng_qu%C3%AA)nổi tiếng có bộ ngực đồ sộ . [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-4)
## Mục lục
## Ra đời
Dolly là kết quả của một quá trình nghiên cứu lâu dài của Viện Roslin dưới sự tài trợ của Chính phủ Anh. Việc tạo Dolly sử dụng công nghệ
[chuyển nhân tế bào soma](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%E1%BB%83n_nh%C3%A2n_t%E1%BA%BF_b%C3%A0o_soma&action=edit&redlink=1), trong đó nhân tế bào từ một tế bào trưởng thành (lấy từ một con cừu cái giống Finnish Dorset) được chuyển sang một [noãn bào](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=No%C3%A3n_b%C3%A0o&action=edit&redlink=1) chưa thụ tinh (tức tế bào trứng đang phát triển – lấy từ một con cừu cái giống Blackface). Tế bào lai sau đó được kích thích phân chia bằng phương pháp sốc điện và phát triển sang dạng [phôi bào](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B4i_b%C3%A0o&action=edit&redlink=1) ( *blastocyst*) rồi được cấy vào tử cung của một con cừu thứ ba. Sau khi được sinh ra, Dolly giống hệt mẹ Finnish Dorset về cả hình dáng lẫn tính tình.
Trong những năm trước đó, nhóm nghiên cứu đã thành công trong việc nhân bản cừu từ tế bào phôi
. Tuy nhiên, đó hoàn toàn không phải là một bước đột phá khi mà trước đó đã có hàng loạt các sinh vật được tạo ra từ mô phôi, kể từ năm [5] [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)với loài ếch *.* [Xenopus laevis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xenopus_laevis&action=edit&redlink=1) . Cừu Dolly là sinh vật nhân bản đầu tiên được tạo ra từ một tế bào động vật trưởng thành. Tuy vậy, quá trình nhân bản lại có hiệu suất rất thấp: từ 277 quả trứng thì chỉ có 29 phôi được tạo thành, trong đó chỉ có 3 con cừu được sinh ra và có duy nhất Dolly sống sót. Việc tạo ra Dolly đã được đánh dấu như một bước tiến quan trọng trong sự phát triển của sinh học hiện đại [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-6) . [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-Wilmut-2)
## Cuộc sống
Dolly sống đến hết cuộc đời ở Viện Roslin. Nó đã ba lần sinh nở với một con cừu đực giống Welsh Mountain (tên là David) và có tổng cộng sáu đứa con: lần đầu sinh một con mang tên Bonnie vào năm
[1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998), sau đó là sinh đôi năm [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999) và sinh ba vào năm [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000). . Vào mùa thu năm [7] [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001), khi 5 tuổi, Dolly bị mắc chứng viêm khớp và trở nên đi lại khó khăn, nhưng sau đó đã được điều trị bằng thuốc chống viêm thành công . [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-8)
Vào
[14 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_2) năm [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003), Dolly đã được tiêm một mũi tiêm gây chết không đau đớn ( [cái chết êm ái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1i_ch%E1%BA%BFt_%C3%AAm_%C3%A1i&action=edit&redlink=1)) nhằm thoát khỏi bệnh phổi đang trở nên trầm trọng . Thông thường một con cừu giống Finn Dorset như Dolly có vòng đời từ 12 đến 15 năm, tuy nhiên Dolly chỉ sống được đến 7 tuổi. Một kiểm tra trước đó cho thấy, nó đã mắc một loại [9] [ung thư phổi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_th%C6%B0_ph%E1%BB%95i)gọi là [Jaagsiekte](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jaagsiekte&action=edit&redlink=1), một bệnh thường gặp ở cừu gây ra bởi loài [Retrovirus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Retrovirus) [JSRV](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=JSRV&action=edit&redlink=1) . Những nhà khoa học ở Roslin phát biểu rằng họ không nghĩ là có mối liên quan giữa bệnh tật và việc Dolly là một con vật nhân bản, và những con cừu khác trong đàn cũng chết vì bệnh tương tự [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-10) . Và những bệnh về phổi thì lại đặc biệt nguy hiểm cho những con vật nuôi trong nhà, giống như trường hợp Dolly được nuôi ở bên trong vì lí do bảo mật. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-final_illness-9)
Tuy nhiên, một số người tin rằng tác nhân gây ra cái chết của Dolly là việc nó được sinh ra với bộ
[gene](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gen) của một con cừu 6 tuổi, tương đương với tuổi của con cừu Finn Dorset khi được dùng để nhân bản. Cơ sở của ý kiến này là việc phát hiện ra rằng [telomere](http://vi.wikipedia.org/wiki/Telomere) (đoạn cuối của [ADN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ADN)) của Dolly rất ngắn, mà điều này được coi như kết quả của quá trình [lão hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3o_h%C3%B3a) [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_note-11) . [12]
## Cừu Dolly trong văn hóa đại chúng
- Năm
[2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002), [Steve Reich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Steve_Reich&action=edit&redlink=1), nhà soạn [nhạc cổ điển đương đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1c_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), đã viết tác phẩm [Three Tales](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Three_Tales&action=edit&redlink=1), trong đó màn 3 được đặt tên là *Dolly*, phản ánh sự nhân bản Dolly trong quá trình phát triển của khoa học công nghệ của thế kỉ 20, cũng như những hệ quả mang tính lịch sử của nó.
## Chú thích
**McLaren A (2000). “Cloning: pathways to a pluripotent future”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-1) *Science* **288**(5472): 1775–80. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.288.5472.1775](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.288.5472.1775). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [10877698](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10877698).
- ^
**a** [Wilmut I, Schnieke AE, McWhir J, Kind AJ, Campbell KH (1997). “Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells”.](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-Wilmut_2-1) **ă** *Nature* **385**(6619): 810–3. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/385810a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F385810a0). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [9039911](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9039911). **Pan GJ, Chang ZY, Schöler HR, Pei D (2002). “Stem cell pluripotency and transcription factor Oct4”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-3) *Cell Res.* **12**(5-6): 321–9. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/sj.cr.7290134](http://dx.doi.org/10.1038%2Fsj.cr.7290134). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [12528890](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12528890). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-4) [“Dolly was world’s hello to cloning’s possibilities”](http://www.usatoday.com/tech/science/genetics/2006-07-04-dolly-anniversary_x.htm). usatoday. [4 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_7), [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006). Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2007. **Campbell KH, McWhir J, Ritchie WA, Wilmut I (1996). “Sheep cloned by nuclear transfer from a cultured cell line”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-5) *Nature* **380**(6569): 64–6. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/380064a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F380064a0). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [8598906](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8598906). **Gurdon JB, Elsdale TR, Fischberg M (1958). “Sexually mature individuals of Xenopus laevis from the transplantation of single somatic nuclei”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-6) *Nature* **182**(4627): 64–5. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/182064a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F182064a0). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [13566187](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/13566187). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-7) [Dolly’s family](http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/DollyFamily.php)Roslin Institute, truy cập 2008-07-21 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-8) [Dolly’s arthritis](http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/DollyArthritis.php)Roslin Institute, truy cập 2008-07-21
- ^
**a** **ă** [Dolly’s final illness](http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/DollyFinalIilness.php)Roslin Institute, truy cập 2008-07-21 **Palmarini M (2007).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-10) [“A veterinary twist on pathogen biology”](http://pathogens.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.ppat.0030012). *PLoS Pathog.* **3**(2): e12. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1371/journal.ppat.0030012](http://dx.doi.org/10.1371%2Fjournal.ppat.0030012). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [17319740](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17319740). **Shiels PG, Kind AJ, Campbell KH,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-11) *et al*(1999). [“Analysis of telomere length in Dolly, a sheep derived by nuclear transfer”](http://www.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/15204559950020003). *Cloning* **1**(2): 119–25. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1089/15204559950020003](http://dx.doi.org/10.1089%2F15204559950020003). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [16218837](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16218837). **Shiels PG, Kind AJ, Campbell KH,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ABu_Dolly#cite_ref-12) *et al*(1999). “Analysis of telomere lengths in cloned sheep”. *Nature* **399**(6734): 316–7. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/20577](http://dx.doi.org/10.1038%2F20577). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [10360570](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10360570).
## Liên kết ngoài
[Dolly the Sheep, 1996-2000](http://www.sciencemuseum.org.uk/antenna/dolly/index.asp)từ Bảo tàng Khoa học, London [Cloning – A life of Dolly](http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/cloning.php)từ Viện Roslin, Edinbur [Animal cloning & Dolly](http://www.biotecnika.googlepages.com/animal_cloning.html) [Image library](http://www.roslin.ac.uk/imagelibrary/)– Hình ảnh Dolly và những con vật nhân bản khác tại Viện Roslin. [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): **Video yêu thích**
[http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính
dạy và học ** [hoangkim](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim), [hoangkimvietnam](https://sites.google.com/site/hoangkimvietnam/), [Hoàng Kim](http://hoangkimvn.wordpress.com/), **,** [foodcrops.vn](http://foodcrops.vn/) [Kim LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops), [KimFaceBook](http://facebook.com/daihocnonglam)

X-ac: 1.dca _dca