markdown:
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Daisaku Ikeda
(The First Mileage of Buddhism)
Nguyên Hảo dịch
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Một trăm năm sau Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất,
một cuộc hội họp lớn của Phật Giáo được triệu tập. Có một số tài liệu
cho rằng cuộc hội họp nầy xảy ra 110 NĂM sau khi Phật nhập diệt. Dù thế
nào, vào khoảng thời gian ấy, Tăng Ðoàn Phật Giáo chia làm hai nhánh
chính, một nhánh được gọi là Theravada hay Thượng Tọa Bộ và nhánh thứ
hai là Mahasanghika hay Ðại Chúng Bộ. Thượng Tọa Bộ về sau truyền bá
xuống những quốc gia phương Nam và Ðông Ấn Ðộ, và là khởi nguồn của Phật
Giáo phát triển ngày ngay ở Tích Lan, Thái Lan, Miến Ðiện, Căm Bốt, Lào,
v.v...
Với sự thể nầy, chúng ta có thể ước đoán rằng
những tác nhân đưa đến cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai rất khác với Cuộc Kết
Tập Lần Thứ Nhất, khi những đệ tử của Ðức Thích Ca Mâu Ni họp lại để tỏ
lòng cung kính và tưởng niệm Ngài.
Chúng ta được biết rằng Ngài Ưu Ba Li, người
đóng một vai trò trọng yếu trong Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất, qua đời sau
Phật ba mươi năm, và chúng ta cũng có thể giả thiết rằng hầu hết đệ tử
của Phật cũng đã qua đời trong khoảng thời gian đó. Chắc chắn chúng ta
không thể nào tưởng tượng được rằng có một người trực tiếp thấy được
Phật còn tồn tại đến một trăm năm sau khi Phật nhập diệt. Do đó, chúng
ta có thể nghĩ rằng trong thời gian Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai, Giáo Ðoàn
được lãnh đạo do những vị thuộc thế hệ thứ tư hay thứ năm.
Trong trăm năm đó, thời gian chắc chắn đã làm
xã hội thay đổi một cách đáng kể, cũng như cách sống của người Ấn Ðộ, và
điều không thể tránh là những sự khác biệt về cách giải thích những di
huấn và giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni cũng đã xảy ra.
Chúng ta biết rằng Ðạo Phật đã từ từ chiếm
giữ một địa vị quan trọng trong xã hội Ấn Ðộ và đã có nhiều tín đồ trong
quần chúng. Một chứng minh cho điều nầy là Ðại Chúng Bộ (Mahasanghika)
đã được sự giúp đỡ lớn lao từ phía những Phật tử tại gia, chứng tỏ rằng
tôn giáo mới mẽ nầy đã đã lan rộng trong quần chúng. Ðồng thời, số Phật
tử trong hàng quý tộc ở các đô thị, cũng như trong hàng ngũ thương gia
và nông dân, cũng đã tăng lên. Chùa chiền được xây dựng ở nhiều nơi, và
đạo Phật, từ miền Ðông Ấn quanh vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha), đã dần
dần lan ra khắp nơi.
Chính sự khác nhau trên quan điểm giới luật
đã đưa đến Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai. Một nhóm Tăng sĩ thuộc bộ tộc Vajji
(Bạt Kỳ) ở thành Vaishali (Tì Xá Li)) được coi như những người tiên
phong trong việc đưa ra những giải thích mới về "Mười Giới," những giới
luật căn bản cho các Tăng Sĩ trong Tăng Ðoàn, và Cuộc Hội Nghị được
triệu tập để đánh giá những giải thích của họ.
Các Tăng sĩ của thành Vaisali đưa ra một danh
sách mười điều từ trước đến nay được coi là những điều cấm, và đề nghị
những điều nầy được cho phép. Ví dụ, mục đầu tiên, đề nghị Tăng sĩ được
phép tích trữ muối; từ trước, sự tích trữ bất cứ một vật thực gì cũng bị
cấm đoán. Những điều khác như cho phép Tăng sĩ được ăn sau Ngọ, được
dùng giường, nệm, áo với một kích thước ấn định trong một số trường hợp;
và được uống một số thức uống trước kia bị cấm. Ðiều cuối cùng, đề nghị
Tăng sĩ được nhận quà cúng dường bằng vàng, bạc, là một điều có thể gây
sôi nổi nhất, bởi vì nhận vật cúng dường bằng tiền bị nghiêm nhặt cấm
đoán từ trước.
Như người ta có thể thấy, những tăng sĩ trong
thời buổi đó sống một đời sống hết sức hạn chế, khó mà tưởng tượng được
những vị tăng sĩ ngày nay có thể chịu đựng được. Tuy nhiên, một người Ấn
Ðộ thời bấy giờ khi rời nhà để xuất gia phải được hoàn toàn chuẩn bị để
sống đời sống khuôn khổ của Giáo Ðoàn. Lại người ta không thể không có
cảm giác rằng sự khổ hạnh nghiêm nhặt, như cấm chư tăng không được ngay
cả ở gần một kho muối nhỏ hay buộc chư tăng phải chịu hình phạt của Giáo
Ðoàn khi dám sửa lại những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong đời sống của họ,
cuối cùng đã làm giảm và làm suy yếu tính chất người nơi những đối tượng
của sự thi hành nầy. Và hậu quả là nó ngăn chận tinh thần dám làm và
năng động cần thiết cho sự truyền bá giáo pháp của Phật Ðà ra bên ngoài.
Một trong những nguyên do Giáo Ðoàn rơi vào
sự khổ hạnh nghiêm nhặt nầy là chư tăng đã có ý thức mạnh mẽ rằng mình
là một giai cấp riêng biệt trong xã hội. Các ngài tự coi mình là một
nhóm người ở bên ngoài những đua chen của người thế tục và thực hành
những sự tu tập tôn giáo riêng biệt; ý thức nầy có thể đã đưa đến những
quy luật mà các ngài noi theo có tính cách rạch ròi và nhiều khó khăn
hơn. Tuy nhiên, giới luật chân thật phải khác hơn là một cái gì từ bên
ngoài áp đặt lên một cá nhơn. Nó phải khởi ra từ bên trong và tạo một
nền tảng cho những sự giao tiếp với thế giới bên ngoài. Ðó dường như
không phải là trường hợp của những vị tăng sĩ Phật Giáo trong thời kỳ
đầu. Sự thôi thúc các ngài tách rời khỏi thế giới bên ngoài đã đưa đến
những giáo điều, và những giáo đều nầy lại cô lập các ngài với toàn thể
thế giới bên ngoài.
Cũng cần ghi nhận rằng những khoấy động chống
đối đã xuất hiện ở Vaishali, quê hương của một cư sĩ nồi tiếng
Vimalakirti (Duy Ma Cật). Thành phố nầy là một trung tâm tự do thương
mại thịnh vượng, cũng là thủ đô của tộc Vajji, liên bang của năm bộ tộc
theo thể chế cộng hòa, chính quyền được lãnh đạo do đại diện của các bộ
tộc. Nhìn vào khung cảnh tương đối tiến bộ và có tính cách quốc tế của
thành phố, dễ có thể tưởng tượng ra một trào lưu mới nẩy sinh trong
những tín đồ Phật Giáo ở đó, đang tìm cách thoát ra khỏi lớp vỏ giáo
điều đã làm cô lập họ.
Ðạo Phật khởi nguyên là một tôn giáo cho tất
cả mọi tầng lớp trong xã hội, nam giới cũng như nữ giới, và lẽ ra không
thể trở nên một thứ dành riêng cho một lớp người. Và đó là luận điểm của
những người lãnh đạo phong trào mới nầy, họ kêu gọi sự trở lại với tinh
thần nguyên thủy của Ðạo Phật được chính Ðức Thích Ca Mâu Ni đề ra.
Mười giới điều của các vị Tăng ở Vajji đã cho
phép các ngài làm những việc mà trước kia bị ngăn cấm. Tuy nhiên không
lâu trước khi sự đổi mới được báo cáo đến những vị trưởng lão bảo thủ,
các ngài đã nhận được tin và đón nhận bằng sự báo động. Dưới mắt những
vị trưởng lão nầy, những vị bảo thủ trong những lề luật được truyền
xuống từ Lần Kết Tập Thứ Nhứt, sự xuất hiện của những tăng sĩ muốn phá
vỡ lề luật là một mối nguy cơ trầm trọng nhất cho Giáo Ðoàn.
Không lâu sau, một số các vị trưởng lão trên
toàn nước Ấn Ðộ tập trung tại một khu vườn trong thành Vaishali để bàn
về vấn đề nầy. Những vị Tăng đến từ miền Ðông Ấn và Tây Ấn mỗi bên đề cử
năm đại biểu để nghiên cứu về "Mười Giới Ðiều" của các vị Tăng ở
Vaishali dưới ánh sáng giáo pháp được truyền xuống từ kỳ Kết Tập Lần Thứ
Nhất. Sau khi kết luận những điều luật nầy là "Mười Ðiều Trái Pháp," các
ngài chính thức tuyên bố sự lên án trước toàn thể tăng chúng đang có
mặt.
Khi sự việc nầy xảy ra, vị cầm đầu cuộc họp
cử ra bảy trăm vị Tăng để đọc lại kinh điển và giới luật, như ngài Ma Ha
Ca Diếp đã làm trước kia trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Ðó là kỳ Kết Tập
Lần Thứ Hai.
Ðề nghị của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) hoàn
toàn bị các vị Trưởng Lão bác bỏ.
Trong thực tế, chúng ta biết rằng chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni cũng bày tỏ rằng những quy luật hướng dẫn Giáo Ðoàn phải
là một cái gì được thay đổi hay có thể được hủy bỏ trong một số trường
hợp nào đó. Thái độ của Ðức Thích Ca Mâu Ni đối với những giới luật còn
được thể hiện trong sự việc rằng khi Devadatta (Ðề Bà Ðạt Ða) đề nghị
cái gọi là Năm Hạnh, tức năm giới cấm để buộc các Tỳ Kheo vào một đời
sống khổ hạnh, Ðức Thích Ca Mâu Ni bát bỏ ngay. Ngài là một con người
đầy tính chất phóng khoáng và sâu sắc của một con người, không cố áp đặt
lên người khác một mớ giáo điều hay quy luật, Ngài có biệt tài đáp ứng
với tính chất riêng biệt của mỗi cá nhân mà Ngài muốn trao truyền chân
lý, và truyền chân lý cho một người trong một đường hướng có ý nghĩa
chân thật nhất. Ngài không phải là một nhà giáo điều mà là một "con
người tự do," một người tán dương năng lực nhiệm mầu của sự sống.
Trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhứt, có một sự khác
biệt đáng kể trên quan điểm về mức độ nhấn mạnh vào giới luật, và những
vị tham gia đã không đưa ra một quyết định. Theo kinh điển còn lại, ngài
Ma Ha ca Diếp huấn thị rằng những giới luật do Ðức Thích Ca Mâu Ni
truyền lại cho Giáo Ðoàn phải được tuân giữ không một chút sai lệch. Kết
quả là các vị Tỳ Kheo dường như hoàn toàn dấng mình vào giới luật, và
đồng thời giáo lý của tôn giáo mới nầy (Ðạo Phật) trở thành cố định
trong một giới hạn, không một sự lý giải nào được chấp nhận. Ðó là trạng
thái cứng nhắt mà chúng ta thấy trong Giáo Ðoàn vài trăm năm sau khi Ðức
Thích Ca Mâu Ni nhập diệt.
Giáo lý Ðạo Phật có đề ra một nguyên tắc gọi
là "khế cơ". Theo nguyên tắc nầy, miễn là không trái phạm với những giáo
lý và giới luật nền tảng của Chánh Pháp, giáo pháp được cho phép thích
nghi theo phong tục tập quán và sự thực hành ở mỗi địa phương, nơi một
người Phật tử đến giáo hóa hay sinh sống. Ví dụ Ðức Thích Ca Mâu Ni đã
nói với các vị sa môn rằng, về việc kiêng cử và giờ giấc ăn uống, họ có
thể tùy theo tập quán ở mỗi địa phương nơi họ sống và không cần khép
chặt vào giới cấm mà Ngài đã đề ra. Ðó có thể là lý do "Mười Giới Ðiều"
của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) chứa đựng nhiều thay đổi trong những vấn
đề liên quan đến ăn uống.
NHỮNG NGUỒN GỐC CỦA
SỰ LY KHAI
Trong giai đoạn mà chúng
ta đang thảo luận đến, Ðạo Phật ở Ấn Ðộ dường như có mặt dưới hình thức
những nhóm tương đối tự trị rải rác trên toàn nước Ấn Ðộ. Một phần đó là
hậu quả không tránh được do những khó khăn trong sự truyền đạt; có thể
là một toàn thể, nhưng không thể nào phối hợp những hoạt động của những
nhóm xa xôi nhau dưới một thẩm quyền trung ương. Thêm vào đó, Kinh Niết
Bàn có nói rằng Ðức chính Ðức Thích Ca Mâu Ni nói rằng Ngài không có ý
hướng nhắm đến một tổ chức tôn giáo rộng lớn, và từ bước đầu, Ngài đã
không có một nổ lực nào vào việc giữ Giáo Ðoàn hoạt động như là một khối
duy nhất. Vì vậy, sau khi Ðức Thích ca mâu Ni nhập diệt, chúng ta có thể
nghĩ rằng một số những nhóm biệt lập được hình thành trong các địa
phương khác nhau, mỗi nhóm vây quanh một trong các vị đệ tử lớn của
Phật. Chúng ta không ngạc nhiên rằng mấy trăm năm sau có những sự khác
biệt tế nhị trong giáo lý và nghi lễ của mỗi nhóm. Ðó là điều mà hầu hết
các học giả Phật Giáo diễn tả về tình hình Giáo Ðoàn thời sơ kỳ.
Ngay cho đến thế kỷ thứ bảy sau Tây lịch, khi
Ngài Huyền Trang đến Ấn Ðộ, Ngài thấy có nhiều nhóm khác nhau tôn thờ
giáo pháp của vị đệ tử nầy hay vị đệ tử khác của Ðức Phật, như Xá Lợi
Phất (Shariputra) hay Mục Kiền Liên (Mục Kiền Liên). Ðạo Phật Ấn Ðộ đó
được định tính với những tổ chức địa phương, mỗi tổ chức mang một tính
chất riêng biệt, và điều nầy sẽ là một tác nhân cho tiến trình lịch sử
của Ðạo Phật. Ðiều nầy không làm chúng ta ngạc nhiên khi chúng ta biết
rằng Ðức Thích Ca Mâu Ni giảng dạy Chánh Pháp theo nhiều cách khác nhau
tùy theo khả năng của một người hay một nhóm người mà Ngài muốn họ hiểu.
Vấn đề quan tâm lớn nhất cho những sinh viên
Phật Học là những nhóm nầy có giữ được tinh thần chân thật trong những
lời dạy của Ðức Thích Ca Mâu Ni hay không? Nếu họ vẫn còn niềm tin vào
toàn bộ những nguyên lý trong giáo pháp của Ðức Phật, thì những dị biệt
nhỏ có tính cách địa phương đã phải được bỏ qua. Chánh Pháp dạy chúng ta
một cách rõ ràng rằng một người Phật tử phải thực hành ba việc: giữ
giới, tu định (dhyana) và tu huệ (prajna). Tuy vậy, những vị trong khối
Theravada hay "Thương Tọa Bộ" thời bấy giờ nhấn mạnh hoàn toàn vào giới
luật. Ngược lại, Mahasanghika hay "Ðại Chúng Bộ" thì tin rằng các ngài
đã thực hiện giáo pháp chân thật của Ðức Thích Ca Mâu Ni bằng cách hòa
nhập vào quần chúng, đàm thoại với họ, chia xẻ những khổ đau của họ, và
khuyến khích họ thực hành tín ngưỡng Ðạo Phật.
Chúng ta đã đề cập ở trước về tinh thần tự do
và độc lập của thành Vaishali (Tì Xá Li), như được đại biểu bằng vị Cư
Sĩ Vimalakirti (Duy Ma Cật). Vị cư sĩ nầy trong cuốn Kinh mang tên ngài,
được miêu tả đã phê phán ngay cả mười vị đệ tử lớn của Ðức Phật khi ông
thấy rằng các vị nầy quá cứng nhắt hay chấp chặt vào những tư tưởng và
cách hành đạo của họ. Vì vậy chúng ta dễ tưởng tượng ra rằng những tăng
sĩ ở Vaisali khác hẳn với những tăng sĩ ở những vùng khác trong cách
thức ăn uống, trong thái độ đối với sự cúng dường tiền bạc, và những
điểm khác của giới luật.
Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai bác bỏ hoàn toàn những
đề nghị của giới tăng sĩ Vaisali. Các vị tăng sĩ nầy bèn tập họp một đại
hội quy tụ mười ngàn tăng sĩ để làm một cuộc kết tập riêng, được gọi là
"Cuộc Tuyên Ðọc của Ðại Chúng Bộ." Thời bấy giờ, những vị tu sĩ nầy được
gọi là Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ, Tàu dịch là Ma Ha Diễn), để phân biệt
với Theravada (Thượng Tọa Bộ gồm những vị Trưởng Lão). Và Ðạo Phật phân
thành hai bộ phái. Chúng ta được biết rằng trong một trăm năm đầu tiên
sau Phật nhập diệt, không có sự phân chia, nhưng trong một trăm năm tiếp
theo, Giáo Pháp của Ðức Phật được giải thích theo mười bảy trường phái
khác nhau. Khởi sự của sự phân chia nầy là sự ly khai do kỳ Kết Tập lần
Thứ Hai.
Sự kiện có nhiều bộ phái thành hình trong thế
kỷ thứ hai sau Phật nhập diệt là một tai họa trầm trọng cho Thượng Tọa
Bộ, từ trước vẫn cho mình là lãnh đạo của toàn thể Giáo Ðoàn. Chúng ta
cũng biết rằng trong trăm năm tiếp theo, sự phân phái vẫn tiếp tục và đã
có đến mười tám bộ phái, mười hai phái thuộc truyền thống Thương Tọa Bộ
và sáu phái thuộc truyền thống Ðại Chúng Bộ. Dầu chúng ta không biết
chính xác về các bộ phái nầy, chúng ta không nghi ngờ rằng Ðạo Phật đã
đi vào giai đoạn phân phái.
Tôi không thể không nghĩ rằng sự phân chia
nầy là trách nhiệm của các Trưởng Lão. Về sau nầy, tín đồ Ðại Thừa
(Mahayana) gọi Thượng Tọa Bộ là Tiểu Thừa (Hinayana), và mặc dầu chỉ là
một sự phỏng đoán cá nhân, tôi nghĩ rằng những vị trong Thượng Tọa Bộ có
thể bị gọi như vậy vì các ngài đã bỏ quên tính chất tinh thần năng động
mạnh mẽ của Ðạo Phật thể hiện trong suốt cuộc đời của Ðức Thích Ca mâu
Ni, tách mình ra ngoài quần chúng, chìm đắm vào một thẩm quyền nhỏ nhặt.
Theo tôi nghĩ, nếu các Ngài đã không đánh mất một phần nào ánh sáng giáo
pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni, thì giáo hội đã không phân ly đến mức độ
như chúng ta thấy.
Tuy nhiên, nếu nhìn vấn đề dưới một quan điểm
khác, có thể đó là một tiến trình mà giáo hội phải trải qua, khi Giáo
Pháp, đầu tiên chỉ là một sở đắc cá nhân, Ðức Thích Ca Mâu Ni, trở thành
sở đắc của hàng triệu người. Chúng ta có thể nhìn vào giai đoạn nầy như
là một sự triển nở hổn tạp và đau đớn, khi tất cả những những giải thích
có thể chấp nhận bị đẩy lùi về phía trước, để thay vào cái sáng sủa hơn,
giống như một con sông lớn, giáo pháp cần vươn tới với sức mạnh mới và
niềm tin mới.
Nếu chúng ta khảo sát những sự kiện của kỳ
Kết Tập Lần Thứ Hai, chúng ta sẽ thấy rằng những tu sĩ Vajji khi đề nghị
sự giải thích lại của các ngài về Mười Giới Ðiều, ít nhất là khi bắt
đầu, đã không có ý định ly khai. Sự lộn xộn bắt đấu khi một tu sĩ thuộc
giới "Trưởng Lão" sau nầy du hành đến Vaishali (Tỳ Xá Ly) và thấy những
tu sĩ Vajji nhận cúng dường tiền của giới tại gia. Hoảng hốt và tức
giận, vị tu sĩ nầy quyết định đặt thành vấn đề.
Sự thọ lãnh của cúng dường bằng tiên bạc của
Phật tử tại gia không có nghĩa là các tu sĩ Vajji (Bạc Kỳ) đã đi vào con
đường trụy lạc. Sau kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, như chúng ta thấy, mười ngàn
vị tu sĩ nầy tổ chức một cuộc họp mặt riêng, chứng tỏ rằng nhóm nầy rất
rộng lớn hưng thịnh, được đa số quần chúng ủng hộ. Sự việc nầy có thể
khởi lên sự đố kỵ về phía các vị Thượng Tọa.
Vaishali (Tỳ Xá Li) là một trung tâm dẫn đầu
về thương mãi, nằm trên trục giao thông mậu dịch giữa miền Bắc với thành
phố Xá Vệ (Savatthi) và miền Nam với thành Vương Xá (Rajagaya). Và chúng
ta có thể cho rằng những vị tu sĩ sống ở đó không có một chọn lựa nào
khác hơn là nhận của cúng dường bằng tiền bạc. So sánh với thời đại Ðức
Thích Ca Mâu Ni, đó là một thời kỳ mà nền kinh tế về tiền đang phát
tr+iển rất nhanh chóng ở Ấn Ðộ. Và sự việc rất tự nhiên là dân chúng ở
Vaishali dâng cúng phẩm vật cho chư tăng bẳng tiền hơn là thực phẩm.
Nhìn dưới quan điểm nầy, sự giải thích lại Mười Giới Ðiều có thể được
coi như là một cố gắng điều chỉnh lại những giới luật của Giáo Hội cho
phù hợp với những điều kiện mới của xã hội đương thời.
Thái độ của các vị Thượng Tọa đối với vấn đề,
như chúng ta thấy, là vô cùng độc đoán và thô bạo. Các ngài tập họp tất
cả những vị tu sĩ lớn tuổi mà các ngài có thể với dụng ý để xác nhận sự
bất hợp pháp của những thay đổi được đề nghị, và quy tội cho là "trái
luật." Còn chưa thỏa mãn, các ngài còn đi xa hơn, tuyên bố rằng các tu
sĩ Vajji (Bạt kỳ) đã đưa ra đề nghị sửa đổi Mười Giới Ðiều là "không
phải là những đệ tử chân chính của Ðức Thích Ca Mâu Ni!"
Trong quan điển của những vị Thượng Tọa,
những tu sĩ Vajji là những người gây nên sự xáo trộn muốn phá vở sự
phẳng lặng của Giáo Hội. Họ đáng bị kết tôi như Davadatta (Ðề Bà Ðạt
Ða), người đệ tử đã làm lũng đoạn Giáo Ðoàn trong thời Ðức ThíchCa Mâu
Ni còn tại thế.
Tuy nhiên, trong thực thế, hai trường hợp
hoàn toàn khác nhau. Devadatta đã có tham vọng thay thế Ðức Thich Ca Mâu
Ni lãnh đạo Giáo Ðoàn. Năm giáo điều mà Devadatta đề nghị sẽ mang đến
tính chất khổ hạnh khắc khe hơn trên tăng chúng, và mục đích của ông ta
khi đưa ra đề nghị rõ ràng là gây ấn tượng lên các tu sĩ trẻ về lòng
nhiệt thành với đạo của ông ta và được sự ủng hộ của họ để ông có thể tự
nâng mình lên như một vị Phật mới lãnh đạo giáo đoàn của riêng ông. Ông
đã cố ý tìm cách tạo dựng một sự ly giáo và trở nên một người phá vở sự
phẳng lặng của giáo hội.
Tuy nhiên, những tăng sĩ Bạt Kỳ, không có ý
làm chia rẻ Giáo Ðoàn. Họ chỉ muốn điều chỉnh lại những lề luật cho
thích hợp với những tập quán địa phương và những điều kiện thay đổi của
xã hội như Ðức Thích Ca Mâu Ni đã chứng tỏ, áp dụng những phương thức
hành trì riêng trong tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật do chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni dạy. Những vị Thượng Tọa, do đặt nặng vấn đề, đã phóng
đại sự việc đến chỗ xảy ra sự phân hóa trong giáo đoàn.
Thái độ giáo điều của những vị Thượng Tọa
được phản ảnh trong những kinh điển của Theravada về sau. Cuộc Ðại Kêt
Tập của Ðại Chúng Bộ đã được diễn tả với những lời như sau: "Những tăng
sĩ trong cuộc Ðại Kết Tập đã đưa ra những giáo pháp trái ngược với Chánh
Pháp. Họ đã phá bỏ những kinh điển nguyên thủy và đặt ra kinh điển cho
riêng họ. Họ lấy kinh điển được ghi chép ở chỗ nầy dời đi chỗ khác... họ
cắt bỏ phần những kinh điển và giới luật thâm sâu nhất và tạo ra những
kinh điển và giới luật tương tự hoặc hoàn toàn khác biệt trong một số
trường hợp... Họ bỏ những quy luật về từ, giống từ, cụm từ, ngữ pháp và
thêm vào những thứ khác."
Về sự lên án nặng nề nầy, một cuộc khảo sát
về những văn bản còn lại, như được đưa ra do một học giả Phật Giáo, ông
Fumio Masutani, cho thấy rằng không có những khác biệt nền tảng trong
kinh điển và giáo lý của hai nhóm. Có nghĩa là những kinh điển của cả
hai phái Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ đều theo sự sắp xếp bốn-phần thấy
trong những kinh điển A Hàm (Agama) xưa. Chắc chắn là không có sự khác
biệt lớn lao như hai phái Tiểu Thừa và Ðại Thừa về sau.
Có một điểm quan trọng cần nhấn mạnh về sự
chia rẽ chính yếu trong thời kỳ đầu. Như trong đoạn trích dẫn trên,
những vấn đề của sự đổ vỡ cho chúng ta thấy ở đây một hoàn cảnh tương tự
như được diễn tả trong lịch sử những tôn giáo Tây phương, như là sự mâu
thuẩn giữa "chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa xét lại" hoặc giữa "chính
thống và không chính thống." Tuy nhiên những từ ngữ nầy theo ý tôi không
mấy thích đáng. Ki Tô Giáo Tây phương, với sự kết án là tà giáo và với
những cuộc lùng bắt săn đuổi khi một có sự ly giáo, hai bên không mấy
khi mà không xảy ra sự bạo động và đổ máu, dùng mọi phương tiện để tiêu
diệt đối phương. Nhưng trong trường hợp Phật Giáo, mặc dầu hai bên tách
ra như trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, không bên nào tìm cách quấy phá
phía bên kia, huống hồ là bạo động. Ðiều nầy nói lên tinh thần khoan
dung và tôn trọng sự sống của Ðạo Phật.
Trên bề mặt, những vị Tăng thuộc phái
Theravada (Thượng Tọa) là những người giữ sự chính thống, còn những vị
Tăng Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) là những người dị giáo. Và nếu chúng ta
vẫn còn dùng những từ ngữ đó, chúng ta phải suy xét xem nhóm nào mới
thật sự được coi là tuân giữ tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật hơn.
Không phải những vị theo con đướng lánh xa xã hội, nhưng chính là những
người dấng thân vào đám đông, gánh chịu những khó khăn trong nỗ lực muốn
cứu vớt nhiều người, chắc chắn là những người chính thực được gọi là
những người bảo vệ truyền thống.
Lại với cách dùng từ thông thường, những vị
Tăng Thượng Tọa Bộ được coi như những người giáo điều và những vị Tăng
Ðại Chúng Bộ là những người xét lại. Một lần nữa, chúng ta xét nhóm nào
đã hành động gần gũi với tinh thần của Ðức Thích Ca Mâu Ni hơn? Có phải
thật sự Ngài là người giáo điều thủ cựu? Hay Ngài thuộc trong số người
xét lại, muốn loại bỏ những nguyên tắc mà không cần thỏa hiệp? Ngài
không phải là người đề xướng con đường trung dung, vượt lên lên trên
tính chất nhị nguyên đại biểu bởi hai tính chất giáo điều và sửa sai?
Con đường trung đạo nầy đã tạo nên cái cốt lõi của Chân Lý mà Ngài đã
đạt đến. Từ quan điểm nầy, chúng ta thấy rõ ràng rằng việc lý luận cùn
nhầy về những chi tiết không đáng kể về những giới luật hay tranh luận
về việc ai là người thật sự gìn giữ sự chánh thống là một việc làm trái
xa với tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật.
PHONG TRÀO KHÔI PHỤC
Ý NGHĨA NGUYÊN THỦY CỦA ĐẠO PHẬT
Như chúng ta đã thấy, sự tách rời giữa
Theravada (Thượng Tọa Bộ) và Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) xảy ra không
chỉ vì sự khác nhau vể giới luật, nhưng cũng vì nhóm Thượng Tọa đã trở
thành một nhóm cô lập, chỉ chú trọng đời sống tu viện. Như Teruhiro
Watanabe và một số học giả khác nêu na, những nhóm tu sĩ liên quan với
truyền thống Theravada chú trọng vào đời sống tu viện và tách rời khỏi
đời sống thông thường, bám giữ truyền thống và đặc quyền. Những vị Tăng
trong tuyền thống Ðại Chúng, ngược lại, nhấn mạnh vào sự quan trọng của
việc hành đạo trong quần chúng, dù cho có phải hy sinh những cơ hội giác
ngộ cho chính mình. Quan điểm nầy về sau dẫn đến một trào lưu biến
chuyển lớn là Mahayana (Phật Giáo Ðại Thừa), nhưng những triệu chứng của
những việc xảy ra rõ ràng đã có mặt trong những khuynh hướng mà những
tăng sĩ Ðại Chứng hướng tới. Ðó là sự khác biệt căn bản về quan điểm đã
dẫn đến sự rạn nứt giữa hai nhóm, chứ không phải do sự khác nhau trên bề
mặt về sự giải thích Mười Giới Cấm. Các Kinh điển Ðại Thừa hoàn toàn lên
án những vị gọi là Sa môn hay Thanh văn, và Bích Chi, những người chỉ cố
gắng giác ngộ cho riêng mình, những lời chỉ trích nầy mục đích nhắm vào
sự cách ly và rút khỏi thế gian của những Tăng sĩ Thượng Tọa. Trong
những nhóm kinh viện nầy, thời gian xuất gia và số lượng kinh điển và
giới luật mà một vị tăng thuộc lòng, quyết định quả vị cho vị tăng đó có
phải là một vị A La Hán (Arhat) hay không.
Ngược lại với trường phái kinh viện nầy,
những kinh điển Ðại Thừa nhấn mạnh vào tư tưởng Bồ tát, những hành gả
không chỉ thực hành giáo pháp để riêng lợi cho bản thân (tự lợi), có
nghĩa là đạt đến giác ngộ cho riêng mình, nhưng là vì lợi ích cho người
khác (lợi tha), tích cực truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng.
Chúng ta thấy rõ ràng những vị sa môn trong
thời kỳ nầy cực kỳ bảo thủ. Mặc dù người ta có thể nói rằng để cố gắng
giữ gìn Giáo Pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni người ta phải rút lui ra khỏi
xã hội, điều nầy không giúp ích gì trong việc truyền bá và làm lớn mạnh
Chánh Pháp. Một tôn giáo tự cô lập trong cách thế đó không lâu sẽ đi vào
ngõ cụt, và như vậy Chánh Pháp sẽ không tồn tục nơi những con người cố
gắng thoát khỏi những đau đớn, khổ sở và những giới hạn của sự chết nơi
những đồng loại của họ, hoặc là ngoan cố lãng quên chúng. Vì vậy việc tự
nhiên là những tăng sĩ Ðại Thừa, được ủng hộ của quảng đại quần chúng,
đả xuất hiện với những đề nghị mới trong nổ lực vượt qua sự bế tắc.
Chúng ta nhớ lại rằng chính Ðức Thích Ca Mâu
Ni cũng đã không dùng hết thì giờ của Ngài để chỉ giảng dạy cho chư
Tăng. Mặc dù mỗi năm phải rút vào an cư trong mùa mưa, Ngài đã dùng phần
lớn cuộc đời Ngài truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng để mọi người có
thể đạt đến giác ngộ. Nếu giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni chỉ hướng
đến những thành phần trong tu viện, Ðạo Phật đã chẳng bao giờ trở thành
một tôn giáo toàn cầu.
Ngay từ khi Ðức Thích Ca Mâu Ni còn tại thế,
các tăng sĩ, sau khi đã được Ngài đào tạo đến một mức độ nào đó, thường
được phân tán đi các địa phương để dấng thân vào việc truyền bá giáo
pháp. Lấy một thí dụ, Phú Lâu Na (Purna), một trong số những cao đồ của
Ðức Phật, đến từ một thị trấn vùng biển miền Tây Ấn Ðộ, nhận chỉ thị của
Ðức Thích Ca Mâu Ni trở về lại quê hương mình, nơi đây ngài đã sống đến
cuối đời để truyền bá tín ngưỡng. Vì lý do đó, ngài đã không thể có mặt
trong ngày mhập diệt của Ðức Phật hay trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Có
tài liệu đi xa hơn nói rằng sau nầy, khi ngài trở về thành Vương Xá
(Rajagaha), Tăng đoàn ở đây yêu cầu ngài chuẩn nhận giáo pháp được kết
tập trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất, ngài từ chối.
Về vấn đề nầy, có một giai thoại rất thú vị
được ngài Huyền Trang kể lại khi ngài viếng Ấn Ðộ vào giữa thế kỷ thứ
bảy. Theo ngài thuật lại, sự thực có hai hai nhóm kết tập trong thời
gian Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Nhóm thứ nhứt gồm năm trăm vị trưởng lão
do ngài Mahakasyapa (Ma Ha Ca Diếp) cầm đầu tựu tập trong động
Saptaparna và kết tập một hệ thống kinh điển. Nhưng còn có một số tăng
chúng hội họp bên ngoài động và kết tập một hệ thống kinh điển riêng.
Những vị trưởng lão, như chúng ta đã biết, tập trung sự chú trọng vào
giới luật, trong khi hệ thiống kinh điển của nhóm bên ngoài phản ảnh sự
không thỏa mãn với phạm vi nhỏ hẹp đó, và đã đặt nền tảng cho cái mà sau
nầy trở thành Bộ Ðại Chúng.
Ðiều nầy chứng tỏ rằng, hệ thống kinh điển
đầu, vì được soạn ra chỉ với mục đích chính là đáp ứng nhu cầu của tập
thể trong tu viện, rất khó cho những vị trong Giáo Ðoàn có khuynh hướng
sống và làm việc trong quần chúng chấp nhận. Như vậy, chúng ta có thể
phỏng đoán rằng những điều kiện đem đến việc kết tập của kinh điển Ðại
Thừa về sau trong một mức độ nào đó đã có mặt trong thời gian có Kỳ Kết
Tập Lần Thứ Nhất.
Những tiêu chuẩn và giới luật khác nhau rõ
ràng là cần thiết cho những nhóm khác nhau trong cộng đồng Phật Giáo.
Nhiệm vụ của các vị Tỳ Kheo là gìn giữ và trao truyền đúng giáo pháp, và
trong sự trao đổi để làm tròn trọng trách nầy họ đã được sự ủng hộ của
giới cư sĩ. Vì vậy, điều tự nhiên là những tín đồ tại gia kỳ vọng giới
tu sĩ giữ đúng giới luật và hết mình trong sự tu tập.
Mặt khác, giới cư sĩ không cần thiết phải
tuân theo những giới luật khó khăn như vậy. Dĩ nhiên có những bổn phận
mà người tín đồ Ðạo Phật và những thành viên trong xã hội phải tuân
theo, nhưng không thể nào đòi hỏi nhiều như những giới luật phức tạp
dành cho giới tu sĩ. Không cần phải nghi ngờ rằng điều nầy cũng là một
nguyên nhân dẫn đến những sự khác biệt tế nhị trong quan điểm của Thượng
Tọa Bộ, tập trung vào đời sống tu viện, và Ðại Chúng Bộ, giữ sự liên hệ
gần gũi với cộng đồng tại gia.
Không những chỉ giới luật, nhưng cách thức
hiểu về giáo lý Phật Ðà cũng có điểm khác nhau giữa tăng sĩ và tín đồ
tại gia. Những vị sa môn là nhũng đệ tử có cơ hội được trực tiếp nghe
những giáo pháp cùa Ðức Phật và không ngừng dấng thân vào việc kiện toàn
tri thức và đạo hạnh của mình. Sau khi Ðức Phật nhập diệt, có thể họ đã
tiếp tục tu học dưới sự hướng dẫn của những tăng sĩ lớn hơn đã được trực
tiếp nghe giáo pháp từ Ðức Phật. Ðối với những vị nầy, số lượng những
kinh điển và giới luật được học thuộc lòng đánh dấu sự tiến bộ trên
đường tu học của họ.
Ðối với người tín đồ tại gia bình thường, chỉ
một lời, một câu của Ðức Phật phải là phương tiện cho sự giải thoát.
Ngay cả trong khi Phật còn tại thế, đã phải có nhiều tín đồ tại gia
không bao giờ được nghe giáo pháp trực tiếp từ Ðúc Phật, tuy nhiên họ
thực hành lời dạy của Ngài được truyền đến họ từ những người khác, lấy
đó làm nơi nương tựa duy nhất cho đời sống của họ. Vấn đề không phải là
bao nhiêu kinh điển họ biết đến, nhưng vấn đề là họ đã giữ và làn tròn
tinh thần của Giáo Pháp như thế nào trong đời sống hàng ngày.
Ðức Thích Ca Mâu Ni biết tầm quan trọng về
trách nhiệm của giáo chúng tu sĩ trong việc duy trì và quảng bá giáo
pháp của Ngài sau khi Ngài nhập diệt, chắc chắn đã đặt ra những giới
luật cho giới tăng sĩ một cách nghiêm nhặt. Nhưng trong những năm sau
khi Ngài nhập diệt, giới tăng sĩ dường như đã đánh mất tầm nhìn rằng
giới luật chỉ có mục đích giữ sức mạnh cho Giáo Ðoàn và không phải là
điểm cuối cùng của tăng sĩ. Thay vì đi vào quần chúng để quảng bá thông
điệp của Ðạo Phật, các ngài rút lui khỏi xã hội và hoàn toàn tập trung
vào sự giác ngộ cho riêng mình và tu tập cho riêng mình. Vì tình trạng
thảm hại đó mà Ðại Chúng Bộ ra đời.
Phong trào nầy có thể được trình bày như là
một cố gắng trở về ý nghĩa nguyên thủy của Ðạo Phật như chính Ðức Thích
Ca Mâu Ni đã nêu ra. Như chúng ta nhấn mạnh ở trước, sự rạn nứt giữa
Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ không nên được diễn tả bằng những từ ngữ
của những sự tranh chấp giữa phái chính thống và không chính thống.
Trong Ðạo Phật mọi phong trào canh tân đều khởi sự từ tinh thần cố gắng
quay về những nền tảng cơ sở của đạo. Những cuộc vận động như vậy khởi
sự từ thiểu số nhỏ trong toàn bộ, nhưng nếu họ thành tựu trong nổ lực
trở về với những nguyên lý nền tảng của giáo pháp, họ sẽ tạo được tác
động khi có đa số ủng hộ. Vận mạng của Ðạo Phật nằm ở khả năng nắm giữ
lại những những nền tảng cơ sở nầy và áp dụng chúng một cách đúng đắn
vào việc thực hành.
Ðâu là mục đích của Ðức Thích Ca Mâu Ni khi
Ngài dấng thân suốt năm mươi năm cuộc đời để giảng dạy giáo pháp? Chính
là để đem đến giải thoát cho mọi người không phân biệt nam nữ và giải
phóng họ khỏi những nỗi khổ của sinh, già, bịnh, chết. Một vị tu sĩ,
không bao giờ quên điều thiết yếu nầy, phải quyết định hy sinh bản thân
mình cho lợi ích của nhân loại. Ðây là tinh thần, như chúng ta đều thấy,
về sau được nói rõ trong Phật Giáo Ðại Thừa.
---o0o---
Nguồn: chuyenphapluan.com
Trình bày: Anna
Cập nhật: 01-11-2007
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Daisaku Ikeda
(The First Mileage of Buddhism)
Nguyên Hảo dịch
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Một trăm năm sau Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất,
một cuộc hội họp lớn của Phật Giáo được triệu tập. Có một số tài liệu
cho rằng cuộc hội họp nầy xảy ra 110 NĂM sau khi Phật nhập diệt. Dù thế
nào, vào khoảng thời gian ấy, Tăng Ðoàn Phật Giáo chia làm hai nhánh
chính, một nhánh được gọi là Theravada hay Thượng Tọa Bộ và nhánh thứ
hai là Mahasanghika hay Ðại Chúng Bộ. Thượng Tọa Bộ về sau truyền bá
xuống những quốc gia phương Nam và Ðông Ấn Ðộ, và là khởi nguồn của Phật
Giáo phát triển ngày ngay ở Tích Lan, Thái Lan, Miến Ðiện, Căm Bốt, Lào,
v.v...
Với sự thể nầy, chúng ta có thể ước đoán rằng
những tác nhân đưa đến cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai rất khác với Cuộc Kết
Tập Lần Thứ Nhất, khi những đệ tử của Ðức Thích Ca Mâu Ni họp lại để tỏ
lòng cung kính và tưởng niệm Ngài.
Chúng ta được biết rằng Ngài Ưu Ba Li, người
đóng một vai trò trọng yếu trong Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất, qua đời sau
Phật ba mươi năm, và chúng ta cũng có thể giả thiết rằng hầu hết đệ tử
của Phật cũng đã qua đời trong khoảng thời gian đó. Chắc chắn chúng ta
không thể nào tưởng tượng được rằng có một người trực tiếp thấy được
Phật còn tồn tại đến một trăm năm sau khi Phật nhập diệt. Do đó, chúng
ta có thể nghĩ rằng trong thời gian Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai, Giáo Ðoàn
được lãnh đạo do những vị thuộc thế hệ thứ tư hay thứ năm.
Trong trăm năm đó, thời gian chắc chắn đã làm
xã hội thay đổi một cách đáng kể, cũng như cách sống của người Ấn Ðộ, và
điều không thể tránh là những sự khác biệt về cách giải thích những di
huấn và giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni cũng đã xảy ra.
Chúng ta biết rằng Ðạo Phật đã từ từ chiếm
giữ một địa vị quan trọng trong xã hội Ấn Ðộ và đã có nhiều tín đồ trong
quần chúng. Một chứng minh cho điều nầy là Ðại Chúng Bộ (Mahasanghika)
đã được sự giúp đỡ lớn lao từ phía những Phật tử tại gia, chứng tỏ rằng
tôn giáo mới mẽ nầy đã đã lan rộng trong quần chúng. Ðồng thời, số Phật
tử trong hàng quý tộc ở các đô thị, cũng như trong hàng ngũ thương gia
và nông dân, cũng đã tăng lên. Chùa chiền được xây dựng ở nhiều nơi, và
đạo Phật, từ miền Ðông Ấn quanh vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha), đã dần
dần lan ra khắp nơi.
Chính sự khác nhau trên quan điểm giới luật
đã đưa đến Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai. Một nhóm Tăng sĩ thuộc bộ tộc Vajji
(Bạt Kỳ) ở thành Vaishali (Tì Xá Li)) được coi như những người tiên
phong trong việc đưa ra những giải thích mới về "Mười Giới," những giới
luật căn bản cho các Tăng Sĩ trong Tăng Ðoàn, và Cuộc Hội Nghị được
triệu tập để đánh giá những giải thích của họ.
Các Tăng sĩ của thành Vaisali đưa ra một danh
sách mười điều từ trước đến nay được coi là những điều cấm, và đề nghị
những điều nầy được cho phép. Ví dụ, mục đầu tiên, đề nghị Tăng sĩ được
phép tích trữ muối; từ trước, sự tích trữ bất cứ một vật thực gì cũng bị
cấm đoán. Những điều khác như cho phép Tăng sĩ được ăn sau Ngọ, được
dùng giường, nệm, áo với một kích thước ấn định trong một số trường hợp;
và được uống một số thức uống trước kia bị cấm. Ðiều cuối cùng, đề nghị
Tăng sĩ được nhận quà cúng dường bằng vàng, bạc, là một điều có thể gây
sôi nổi nhất, bởi vì nhận vật cúng dường bằng tiền bị nghiêm nhặt cấm
đoán từ trước.
Như người ta có thể thấy, những tăng sĩ trong
thời buổi đó sống một đời sống hết sức hạn chế, khó mà tưởng tượng được
những vị tăng sĩ ngày nay có thể chịu đựng được. Tuy nhiên, một người Ấn
Ðộ thời bấy giờ khi rời nhà để xuất gia phải được hoàn toàn chuẩn bị để
sống đời sống khuôn khổ của Giáo Ðoàn. Lại người ta không thể không có
cảm giác rằng sự khổ hạnh nghiêm nhặt, như cấm chư tăng không được ngay
cả ở gần một kho muối nhỏ hay buộc chư tăng phải chịu hình phạt của Giáo
Ðoàn khi dám sửa lại những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong đời sống của họ,
cuối cùng đã làm giảm và làm suy yếu tính chất người nơi những đối tượng
của sự thi hành nầy. Và hậu quả là nó ngăn chận tinh thần dám làm và
năng động cần thiết cho sự truyền bá giáo pháp của Phật Ðà ra bên ngoài.
Một trong những nguyên do Giáo Ðoàn rơi vào
sự khổ hạnh nghiêm nhặt nầy là chư tăng đã có ý thức mạnh mẽ rằng mình
là một giai cấp riêng biệt trong xã hội. Các ngài tự coi mình là một
nhóm người ở bên ngoài những đua chen của người thế tục và thực hành
những sự tu tập tôn giáo riêng biệt; ý thức nầy có thể đã đưa đến những
quy luật mà các ngài noi theo có tính cách rạch ròi và nhiều khó khăn
hơn. Tuy nhiên, giới luật chân thật phải khác hơn là một cái gì từ bên
ngoài áp đặt lên một cá nhơn. Nó phải khởi ra từ bên trong và tạo một
nền tảng cho những sự giao tiếp với thế giới bên ngoài. Ðó dường như
không phải là trường hợp của những vị tăng sĩ Phật Giáo trong thời kỳ
đầu. Sự thôi thúc các ngài tách rời khỏi thế giới bên ngoài đã đưa đến
những giáo điều, và những giáo đều nầy lại cô lập các ngài với toàn thể
thế giới bên ngoài.
Cũng cần ghi nhận rằng những khoấy động chống
đối đã xuất hiện ở Vaishali, quê hương của một cư sĩ nồi tiếng
Vimalakirti (Duy Ma Cật). Thành phố nầy là một trung tâm tự do thương
mại thịnh vượng, cũng là thủ đô của tộc Vajji, liên bang của năm bộ tộc
theo thể chế cộng hòa, chính quyền được lãnh đạo do đại diện của các bộ
tộc. Nhìn vào khung cảnh tương đối tiến bộ và có tính cách quốc tế của
thành phố, dễ có thể tưởng tượng ra một trào lưu mới nẩy sinh trong
những tín đồ Phật Giáo ở đó, đang tìm cách thoát ra khỏi lớp vỏ giáo
điều đã làm cô lập họ.
Ðạo Phật khởi nguyên là một tôn giáo cho tất
cả mọi tầng lớp trong xã hội, nam giới cũng như nữ giới, và lẽ ra không
thể trở nên một thứ dành riêng cho một lớp người. Và đó là luận điểm của
những người lãnh đạo phong trào mới nầy, họ kêu gọi sự trở lại với tinh
thần nguyên thủy của Ðạo Phật được chính Ðức Thích Ca Mâu Ni đề ra.
Mười giới điều của các vị Tăng ở Vajji đã cho
phép các ngài làm những việc mà trước kia bị ngăn cấm. Tuy nhiên không
lâu trước khi sự đổi mới được báo cáo đến những vị trưởng lão bảo thủ,
các ngài đã nhận được tin và đón nhận bằng sự báo động. Dưới mắt những
vị trưởng lão nầy, những vị bảo thủ trong những lề luật được truyền
xuống từ Lần Kết Tập Thứ Nhứt, sự xuất hiện của những tăng sĩ muốn phá
vỡ lề luật là một mối nguy cơ trầm trọng nhất cho Giáo Ðoàn.
Không lâu sau, một số các vị trưởng lão trên
toàn nước Ấn Ðộ tập trung tại một khu vườn trong thành Vaishali để bàn
về vấn đề nầy. Những vị Tăng đến từ miền Ðông Ấn và Tây Ấn mỗi bên đề cử
năm đại biểu để nghiên cứu về "Mười Giới Ðiều" của các vị Tăng ở
Vaishali dưới ánh sáng giáo pháp được truyền xuống từ kỳ Kết Tập Lần Thứ
Nhất. Sau khi kết luận những điều luật nầy là "Mười Ðiều Trái Pháp," các
ngài chính thức tuyên bố sự lên án trước toàn thể tăng chúng đang có
mặt.
Khi sự việc nầy xảy ra, vị cầm đầu cuộc họp
cử ra bảy trăm vị Tăng để đọc lại kinh điển và giới luật, như ngài Ma Ha
Ca Diếp đã làm trước kia trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Ðó là kỳ Kết Tập
Lần Thứ Hai.
Ðề nghị của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) hoàn
toàn bị các vị Trưởng Lão bác bỏ.
Trong thực tế, chúng ta biết rằng chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni cũng bày tỏ rằng những quy luật hướng dẫn Giáo Ðoàn phải
là một cái gì được thay đổi hay có thể được hủy bỏ trong một số trường
hợp nào đó. Thái độ của Ðức Thích Ca Mâu Ni đối với những giới luật còn
được thể hiện trong sự việc rằng khi Devadatta (Ðề Bà Ðạt Ða) đề nghị
cái gọi là Năm Hạnh, tức năm giới cấm để buộc các Tỳ Kheo vào một đời
sống khổ hạnh, Ðức Thích Ca Mâu Ni bát bỏ ngay. Ngài là một con người
đầy tính chất phóng khoáng và sâu sắc của một con người, không cố áp đặt
lên người khác một mớ giáo điều hay quy luật, Ngài có biệt tài đáp ứng
với tính chất riêng biệt của mỗi cá nhân mà Ngài muốn trao truyền chân
lý, và truyền chân lý cho một người trong một đường hướng có ý nghĩa
chân thật nhất. Ngài không phải là một nhà giáo điều mà là một "con
người tự do," một người tán dương năng lực nhiệm mầu của sự sống.
Trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhứt, có một sự khác
biệt đáng kể trên quan điểm về mức độ nhấn mạnh vào giới luật, và những
vị tham gia đã không đưa ra một quyết định. Theo kinh điển còn lại, ngài
Ma Ha ca Diếp huấn thị rằng những giới luật do Ðức Thích Ca Mâu Ni
truyền lại cho Giáo Ðoàn phải được tuân giữ không một chút sai lệch. Kết
quả là các vị Tỳ Kheo dường như hoàn toàn dấng mình vào giới luật, và
đồng thời giáo lý của tôn giáo mới nầy (Ðạo Phật) trở thành cố định
trong một giới hạn, không một sự lý giải nào được chấp nhận. Ðó là trạng
thái cứng nhắt mà chúng ta thấy trong Giáo Ðoàn vài trăm năm sau khi Ðức
Thích Ca Mâu Ni nhập diệt.
Giáo lý Ðạo Phật có đề ra một nguyên tắc gọi
là "khế cơ". Theo nguyên tắc nầy, miễn là không trái phạm với những giáo
lý và giới luật nền tảng của Chánh Pháp, giáo pháp được cho phép thích
nghi theo phong tục tập quán và sự thực hành ở mỗi địa phương, nơi một
người Phật tử đến giáo hóa hay sinh sống. Ví dụ Ðức Thích Ca Mâu Ni đã
nói với các vị sa môn rằng, về việc kiêng cử và giờ giấc ăn uống, họ có
thể tùy theo tập quán ở mỗi địa phương nơi họ sống và không cần khép
chặt vào giới cấm mà Ngài đã đề ra. Ðó có thể là lý do "Mười Giới Ðiều"
của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) chứa đựng nhiều thay đổi trong những vấn
đề liên quan đến ăn uống.
NHỮNG NGUỒN GỐC CỦA
SỰ LY KHAI
Trong giai đoạn mà chúng
ta đang thảo luận đến, Ðạo Phật ở Ấn Ðộ dường như có mặt dưới hình thức
những nhóm tương đối tự trị rải rác trên toàn nước Ấn Ðộ. Một phần đó là
hậu quả không tránh được do những khó khăn trong sự truyền đạt; có thể
là một toàn thể, nhưng không thể nào phối hợp những hoạt động của những
nhóm xa xôi nhau dưới một thẩm quyền trung ương. Thêm vào đó, Kinh Niết
Bàn có nói rằng Ðức chính Ðức Thích Ca Mâu Ni nói rằng Ngài không có ý
hướng nhắm đến một tổ chức tôn giáo rộng lớn, và từ bước đầu, Ngài đã
không có một nổ lực nào vào việc giữ Giáo Ðoàn hoạt động như là một khối
duy nhất. Vì vậy, sau khi Ðức Thích ca mâu Ni nhập diệt, chúng ta có thể
nghĩ rằng một số những nhóm biệt lập được hình thành trong các địa
phương khác nhau, mỗi nhóm vây quanh một trong các vị đệ tử lớn của
Phật. Chúng ta không ngạc nhiên rằng mấy trăm năm sau có những sự khác
biệt tế nhị trong giáo lý và nghi lễ của mỗi nhóm. Ðó là điều mà hầu hết
các học giả Phật Giáo diễn tả về tình hình Giáo Ðoàn thời sơ kỳ.
Ngay cho đến thế kỷ thứ bảy sau Tây lịch, khi
Ngài Huyền Trang đến Ấn Ðộ, Ngài thấy có nhiều nhóm khác nhau tôn thờ
giáo pháp của vị đệ tử nầy hay vị đệ tử khác của Ðức Phật, như Xá Lợi
Phất (Shariputra) hay Mục Kiền Liên (Mục Kiền Liên). Ðạo Phật Ấn Ðộ đó
được định tính với những tổ chức địa phương, mỗi tổ chức mang một tính
chất riêng biệt, và điều nầy sẽ là một tác nhân cho tiến trình lịch sử
của Ðạo Phật. Ðiều nầy không làm chúng ta ngạc nhiên khi chúng ta biết
rằng Ðức Thích Ca Mâu Ni giảng dạy Chánh Pháp theo nhiều cách khác nhau
tùy theo khả năng của một người hay một nhóm người mà Ngài muốn họ hiểu.
Vấn đề quan tâm lớn nhất cho những sinh viên
Phật Học là những nhóm nầy có giữ được tinh thần chân thật trong những
lời dạy của Ðức Thích Ca Mâu Ni hay không? Nếu họ vẫn còn niềm tin vào
toàn bộ những nguyên lý trong giáo pháp của Ðức Phật, thì những dị biệt
nhỏ có tính cách địa phương đã phải được bỏ qua. Chánh Pháp dạy chúng ta
một cách rõ ràng rằng một người Phật tử phải thực hành ba việc: giữ
giới, tu định (dhyana) và tu huệ (prajna). Tuy vậy, những vị trong khối
Theravada hay "Thương Tọa Bộ" thời bấy giờ nhấn mạnh hoàn toàn vào giới
luật. Ngược lại, Mahasanghika hay "Ðại Chúng Bộ" thì tin rằng các ngài
đã thực hiện giáo pháp chân thật của Ðức Thích Ca Mâu Ni bằng cách hòa
nhập vào quần chúng, đàm thoại với họ, chia xẻ những khổ đau của họ, và
khuyến khích họ thực hành tín ngưỡng Ðạo Phật.
Chúng ta đã đề cập ở trước về tinh thần tự do
và độc lập của thành Vaishali (Tì Xá Li), như được đại biểu bằng vị Cư
Sĩ Vimalakirti (Duy Ma Cật). Vị cư sĩ nầy trong cuốn Kinh mang tên ngài,
được miêu tả đã phê phán ngay cả mười vị đệ tử lớn của Ðức Phật khi ông
thấy rằng các vị nầy quá cứng nhắt hay chấp chặt vào những tư tưởng và
cách hành đạo của họ. Vì vậy chúng ta dễ tưởng tượng ra rằng những tăng
sĩ ở Vaisali khác hẳn với những tăng sĩ ở những vùng khác trong cách
thức ăn uống, trong thái độ đối với sự cúng dường tiền bạc, và những
điểm khác của giới luật.
Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai bác bỏ hoàn toàn những
đề nghị của giới tăng sĩ Vaisali. Các vị tăng sĩ nầy bèn tập họp một đại
hội quy tụ mười ngàn tăng sĩ để làm một cuộc kết tập riêng, được gọi là
"Cuộc Tuyên Ðọc của Ðại Chúng Bộ." Thời bấy giờ, những vị tu sĩ nầy được
gọi là Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ, Tàu dịch là Ma Ha Diễn), để phân biệt
với Theravada (Thượng Tọa Bộ gồm những vị Trưởng Lão). Và Ðạo Phật phân
thành hai bộ phái. Chúng ta được biết rằng trong một trăm năm đầu tiên
sau Phật nhập diệt, không có sự phân chia, nhưng trong một trăm năm tiếp
theo, Giáo Pháp của Ðức Phật được giải thích theo mười bảy trường phái
khác nhau. Khởi sự của sự phân chia nầy là sự ly khai do kỳ Kết Tập lần
Thứ Hai.
Sự kiện có nhiều bộ phái thành hình trong thế
kỷ thứ hai sau Phật nhập diệt là một tai họa trầm trọng cho Thượng Tọa
Bộ, từ trước vẫn cho mình là lãnh đạo của toàn thể Giáo Ðoàn. Chúng ta
cũng biết rằng trong trăm năm tiếp theo, sự phân phái vẫn tiếp tục và đã
có đến mười tám bộ phái, mười hai phái thuộc truyền thống Thương Tọa Bộ
và sáu phái thuộc truyền thống Ðại Chúng Bộ. Dầu chúng ta không biết
chính xác về các bộ phái nầy, chúng ta không nghi ngờ rằng Ðạo Phật đã
đi vào giai đoạn phân phái.
Tôi không thể không nghĩ rằng sự phân chia
nầy là trách nhiệm của các Trưởng Lão. Về sau nầy, tín đồ Ðại Thừa
(Mahayana) gọi Thượng Tọa Bộ là Tiểu Thừa (Hinayana), và mặc dầu chỉ là
một sự phỏng đoán cá nhân, tôi nghĩ rằng những vị trong Thượng Tọa Bộ có
thể bị gọi như vậy vì các ngài đã bỏ quên tính chất tinh thần năng động
mạnh mẽ của Ðạo Phật thể hiện trong suốt cuộc đời của Ðức Thích Ca mâu
Ni, tách mình ra ngoài quần chúng, chìm đắm vào một thẩm quyền nhỏ nhặt.
Theo tôi nghĩ, nếu các Ngài đã không đánh mất một phần nào ánh sáng giáo
pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni, thì giáo hội đã không phân ly đến mức độ
như chúng ta thấy.
Tuy nhiên, nếu nhìn vấn đề dưới một quan điểm
khác, có thể đó là một tiến trình mà giáo hội phải trải qua, khi Giáo
Pháp, đầu tiên chỉ là một sở đắc cá nhân, Ðức Thích Ca Mâu Ni, trở thành
sở đắc của hàng triệu người. Chúng ta có thể nhìn vào giai đoạn nầy như
là một sự triển nở hổn tạp và đau đớn, khi tất cả những những giải thích
có thể chấp nhận bị đẩy lùi về phía trước, để thay vào cái sáng sủa hơn,
giống như một con sông lớn, giáo pháp cần vươn tới với sức mạnh mới và
niềm tin mới.
Nếu chúng ta khảo sát những sự kiện của kỳ
Kết Tập Lần Thứ Hai, chúng ta sẽ thấy rằng những tu sĩ Vajji khi đề nghị
sự giải thích lại của các ngài về Mười Giới Ðiều, ít nhất là khi bắt
đầu, đã không có ý định ly khai. Sự lộn xộn bắt đấu khi một tu sĩ thuộc
giới "Trưởng Lão" sau nầy du hành đến Vaishali (Tỳ Xá Ly) và thấy những
tu sĩ Vajji nhận cúng dường tiền của giới tại gia. Hoảng hốt và tức
giận, vị tu sĩ nầy quyết định đặt thành vấn đề.
Sự thọ lãnh của cúng dường bằng tiên bạc của
Phật tử tại gia không có nghĩa là các tu sĩ Vajji (Bạc Kỳ) đã đi vào con
đường trụy lạc. Sau kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, như chúng ta thấy, mười ngàn
vị tu sĩ nầy tổ chức một cuộc họp mặt riêng, chứng tỏ rằng nhóm nầy rất
rộng lớn hưng thịnh, được đa số quần chúng ủng hộ. Sự việc nầy có thể
khởi lên sự đố kỵ về phía các vị Thượng Tọa.
Vaishali (Tỳ Xá Li) là một trung tâm dẫn đầu
về thương mãi, nằm trên trục giao thông mậu dịch giữa miền Bắc với thành
phố Xá Vệ (Savatthi) và miền Nam với thành Vương Xá (Rajagaya). Và chúng
ta có thể cho rằng những vị tu sĩ sống ở đó không có một chọn lựa nào
khác hơn là nhận của cúng dường bằng tiền bạc. So sánh với thời đại Ðức
Thích Ca Mâu Ni, đó là một thời kỳ mà nền kinh tế về tiền đang phát
tr+iển rất nhanh chóng ở Ấn Ðộ. Và sự việc rất tự nhiên là dân chúng ở
Vaishali dâng cúng phẩm vật cho chư tăng bẳng tiền hơn là thực phẩm.
Nhìn dưới quan điểm nầy, sự giải thích lại Mười Giới Ðiều có thể được
coi như là một cố gắng điều chỉnh lại những giới luật của Giáo Hội cho
phù hợp với những điều kiện mới của xã hội đương thời.
Thái độ của các vị Thượng Tọa đối với vấn đề,
như chúng ta thấy, là vô cùng độc đoán và thô bạo. Các ngài tập họp tất
cả những vị tu sĩ lớn tuổi mà các ngài có thể với dụng ý để xác nhận sự
bất hợp pháp của những thay đổi được đề nghị, và quy tội cho là "trái
luật." Còn chưa thỏa mãn, các ngài còn đi xa hơn, tuyên bố rằng các tu
sĩ Vajji (Bạt kỳ) đã đưa ra đề nghị sửa đổi Mười Giới Ðiều là "không
phải là những đệ tử chân chính của Ðức Thích Ca Mâu Ni!"
Trong quan điển của những vị Thượng Tọa,
những tu sĩ Vajji là những người gây nên sự xáo trộn muốn phá vở sự
phẳng lặng của Giáo Hội. Họ đáng bị kết tôi như Davadatta (Ðề Bà Ðạt
Ða), người đệ tử đã làm lũng đoạn Giáo Ðoàn trong thời Ðức ThíchCa Mâu
Ni còn tại thế.
Tuy nhiên, trong thực thế, hai trường hợp
hoàn toàn khác nhau. Devadatta đã có tham vọng thay thế Ðức Thich Ca Mâu
Ni lãnh đạo Giáo Ðoàn. Năm giáo điều mà Devadatta đề nghị sẽ mang đến
tính chất khổ hạnh khắc khe hơn trên tăng chúng, và mục đích của ông ta
khi đưa ra đề nghị rõ ràng là gây ấn tượng lên các tu sĩ trẻ về lòng
nhiệt thành với đạo của ông ta và được sự ủng hộ của họ để ông có thể tự
nâng mình lên như một vị Phật mới lãnh đạo giáo đoàn của riêng ông. Ông
đã cố ý tìm cách tạo dựng một sự ly giáo và trở nên một người phá vở sự
phẳng lặng của giáo hội.
Tuy nhiên, những tăng sĩ Bạt Kỳ, không có ý
làm chia rẻ Giáo Ðoàn. Họ chỉ muốn điều chỉnh lại những lề luật cho
thích hợp với những tập quán địa phương và những điều kiện thay đổi của
xã hội như Ðức Thích Ca Mâu Ni đã chứng tỏ, áp dụng những phương thức
hành trì riêng trong tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật do chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni dạy. Những vị Thượng Tọa, do đặt nặng vấn đề, đã phóng
đại sự việc đến chỗ xảy ra sự phân hóa trong giáo đoàn.
Thái độ giáo điều của những vị Thượng Tọa
được phản ảnh trong những kinh điển của Theravada về sau. Cuộc Ðại Kêt
Tập của Ðại Chúng Bộ đã được diễn tả với những lời như sau: "Những tăng
sĩ trong cuộc Ðại Kết Tập đã đưa ra những giáo pháp trái ngược với Chánh
Pháp. Họ đã phá bỏ những kinh điển nguyên thủy và đặt ra kinh điển cho
riêng họ. Họ lấy kinh điển được ghi chép ở chỗ nầy dời đi chỗ khác... họ
cắt bỏ phần những kinh điển và giới luật thâm sâu nhất và tạo ra những
kinh điển và giới luật tương tự hoặc hoàn toàn khác biệt trong một số
trường hợp... Họ bỏ những quy luật về từ, giống từ, cụm từ, ngữ pháp và
thêm vào những thứ khác."
Về sự lên án nặng nề nầy, một cuộc khảo sát
về những văn bản còn lại, như được đưa ra do một học giả Phật Giáo, ông
Fumio Masutani, cho thấy rằng không có những khác biệt nền tảng trong
kinh điển và giáo lý của hai nhóm. Có nghĩa là những kinh điển của cả
hai phái Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ đều theo sự sắp xếp bốn-phần thấy
trong những kinh điển A Hàm (Agama) xưa. Chắc chắn là không có sự khác
biệt lớn lao như hai phái Tiểu Thừa và Ðại Thừa về sau.
Có một điểm quan trọng cần nhấn mạnh về sự
chia rẽ chính yếu trong thời kỳ đầu. Như trong đoạn trích dẫn trên,
những vấn đề của sự đổ vỡ cho chúng ta thấy ở đây một hoàn cảnh tương tự
như được diễn tả trong lịch sử những tôn giáo Tây phương, như là sự mâu
thuẩn giữa "chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa xét lại" hoặc giữa "chính
thống và không chính thống." Tuy nhiên những từ ngữ nầy theo ý tôi không
mấy thích đáng. Ki Tô Giáo Tây phương, với sự kết án là tà giáo và với
những cuộc lùng bắt săn đuổi khi một có sự ly giáo, hai bên không mấy
khi mà không xảy ra sự bạo động và đổ máu, dùng mọi phương tiện để tiêu
diệt đối phương. Nhưng trong trường hợp Phật Giáo, mặc dầu hai bên tách
ra như trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, không bên nào tìm cách quấy phá
phía bên kia, huống hồ là bạo động. Ðiều nầy nói lên tinh thần khoan
dung và tôn trọng sự sống của Ðạo Phật.
Trên bề mặt, những vị Tăng thuộc phái
Theravada (Thượng Tọa) là những người giữ sự chính thống, còn những vị
Tăng Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) là những người dị giáo. Và nếu chúng ta
vẫn còn dùng những từ ngữ đó, chúng ta phải suy xét xem nhóm nào mới
thật sự được coi là tuân giữ tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật hơn.
Không phải những vị theo con đướng lánh xa xã hội, nhưng chính là những
người dấng thân vào đám đông, gánh chịu những khó khăn trong nỗ lực muốn
cứu vớt nhiều người, chắc chắn là những người chính thực được gọi là
những người bảo vệ truyền thống.
Lại với cách dùng từ thông thường, những vị
Tăng Thượng Tọa Bộ được coi như những người giáo điều và những vị Tăng
Ðại Chúng Bộ là những người xét lại. Một lần nữa, chúng ta xét nhóm nào
đã hành động gần gũi với tinh thần của Ðức Thích Ca Mâu Ni hơn? Có phải
thật sự Ngài là người giáo điều thủ cựu? Hay Ngài thuộc trong số người
xét lại, muốn loại bỏ những nguyên tắc mà không cần thỏa hiệp? Ngài
không phải là người đề xướng con đường trung dung, vượt lên lên trên
tính chất nhị nguyên đại biểu bởi hai tính chất giáo điều và sửa sai?
Con đường trung đạo nầy đã tạo nên cái cốt lõi của Chân Lý mà Ngài đã
đạt đến. Từ quan điểm nầy, chúng ta thấy rõ ràng rằng việc lý luận cùn
nhầy về những chi tiết không đáng kể về những giới luật hay tranh luận
về việc ai là người thật sự gìn giữ sự chánh thống là một việc làm trái
xa với tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật.
PHONG TRÀO KHÔI PHỤC
Ý NGHĨA NGUYÊN THỦY CỦA ĐẠO PHẬT
Như chúng ta đã thấy, sự tách rời giữa
Theravada (Thượng Tọa Bộ) và Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) xảy ra không
chỉ vì sự khác nhau vể giới luật, nhưng cũng vì nhóm Thượng Tọa đã trở
thành một nhóm cô lập, chỉ chú trọng đời sống tu viện. Như Teruhiro
Watanabe và một số học giả khác nêu na, những nhóm tu sĩ liên quan với
truyền thống Theravada chú trọng vào đời sống tu viện và tách rời khỏi
đời sống thông thường, bám giữ truyền thống và đặc quyền. Những vị Tăng
trong tuyền thống Ðại Chúng, ngược lại, nhấn mạnh vào sự quan trọng của
việc hành đạo trong quần chúng, dù cho có phải hy sinh những cơ hội giác
ngộ cho chính mình. Quan điểm nầy về sau dẫn đến một trào lưu biến
chuyển lớn là Mahayana (Phật Giáo Ðại Thừa), nhưng những triệu chứng của
những việc xảy ra rõ ràng đã có mặt trong những khuynh hướng mà những
tăng sĩ Ðại Chứng hướng tới. Ðó là sự khác biệt căn bản về quan điểm đã
dẫn đến sự rạn nứt giữa hai nhóm, chứ không phải do sự khác nhau trên bề
mặt về sự giải thích Mười Giới Cấm. Các Kinh điển Ðại Thừa hoàn toàn lên
án những vị gọi là Sa môn hay Thanh văn, và Bích Chi, những người chỉ cố
gắng giác ngộ cho riêng mình, những lời chỉ trích nầy mục đích nhắm vào
sự cách ly và rút khỏi thế gian của những Tăng sĩ Thượng Tọa. Trong
những nhóm kinh viện nầy, thời gian xuất gia và số lượng kinh điển và
giới luật mà một vị tăng thuộc lòng, quyết định quả vị cho vị tăng đó có
phải là một vị A La Hán (Arhat) hay không.
Ngược lại với trường phái kinh viện nầy,
những kinh điển Ðại Thừa nhấn mạnh vào tư tưởng Bồ tát, những hành gả
không chỉ thực hành giáo pháp để riêng lợi cho bản thân (tự lợi), có
nghĩa là đạt đến giác ngộ cho riêng mình, nhưng là vì lợi ích cho người
khác (lợi tha), tích cực truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng.
Chúng ta thấy rõ ràng những vị sa môn trong
thời kỳ nầy cực kỳ bảo thủ. Mặc dù người ta có thể nói rằng để cố gắng
giữ gìn Giáo Pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni người ta phải rút lui ra khỏi
xã hội, điều nầy không giúp ích gì trong việc truyền bá và làm lớn mạnh
Chánh Pháp. Một tôn giáo tự cô lập trong cách thế đó không lâu sẽ đi vào
ngõ cụt, và như vậy Chánh Pháp sẽ không tồn tục nơi những con người cố
gắng thoát khỏi những đau đớn, khổ sở và những giới hạn của sự chết nơi
những đồng loại của họ, hoặc là ngoan cố lãng quên chúng. Vì vậy việc tự
nhiên là những tăng sĩ Ðại Thừa, được ủng hộ của quảng đại quần chúng,
đả xuất hiện với những đề nghị mới trong nổ lực vượt qua sự bế tắc.
Chúng ta nhớ lại rằng chính Ðức Thích Ca Mâu
Ni cũng đã không dùng hết thì giờ của Ngài để chỉ giảng dạy cho chư
Tăng. Mặc dù mỗi năm phải rút vào an cư trong mùa mưa, Ngài đã dùng phần
lớn cuộc đời Ngài truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng để mọi người có
thể đạt đến giác ngộ. Nếu giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni chỉ hướng
đến những thành phần trong tu viện, Ðạo Phật đã chẳng bao giờ trở thành
một tôn giáo toàn cầu.
Ngay từ khi Ðức Thích Ca Mâu Ni còn tại thế,
các tăng sĩ, sau khi đã được Ngài đào tạo đến một mức độ nào đó, thường
được phân tán đi các địa phương để dấng thân vào việc truyền bá giáo
pháp. Lấy một thí dụ, Phú Lâu Na (Purna), một trong số những cao đồ của
Ðức Phật, đến từ một thị trấn vùng biển miền Tây Ấn Ðộ, nhận chỉ thị của
Ðức Thích Ca Mâu Ni trở về lại quê hương mình, nơi đây ngài đã sống đến
cuối đời để truyền bá tín ngưỡng. Vì lý do đó, ngài đã không thể có mặt
trong ngày mhập diệt của Ðức Phật hay trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Có
tài liệu đi xa hơn nói rằng sau nầy, khi ngài trở về thành Vương Xá
(Rajagaha), Tăng đoàn ở đây yêu cầu ngài chuẩn nhận giáo pháp được kết
tập trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất, ngài từ chối.
Về vấn đề nầy, có một giai thoại rất thú vị
được ngài Huyền Trang kể lại khi ngài viếng Ấn Ðộ vào giữa thế kỷ thứ
bảy. Theo ngài thuật lại, sự thực có hai hai nhóm kết tập trong thời
gian Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Nhóm thứ nhứt gồm năm trăm vị trưởng lão
do ngài Mahakasyapa (Ma Ha Ca Diếp) cầm đầu tựu tập trong động
Saptaparna và kết tập một hệ thống kinh điển. Nhưng còn có một số tăng
chúng hội họp bên ngoài động và kết tập một hệ thống kinh điển riêng.
Những vị trưởng lão, như chúng ta đã biết, tập trung sự chú trọng vào
giới luật, trong khi hệ thiống kinh điển của nhóm bên ngoài phản ảnh sự
không thỏa mãn với phạm vi nhỏ hẹp đó, và đã đặt nền tảng cho cái mà sau
nầy trở thành Bộ Ðại Chúng.
Ðiều nầy chứng tỏ rằng, hệ thống kinh điển
đầu, vì được soạn ra chỉ với mục đích chính là đáp ứng nhu cầu của tập
thể trong tu viện, rất khó cho những vị trong Giáo Ðoàn có khuynh hướng
sống và làm việc trong quần chúng chấp nhận. Như vậy, chúng ta có thể
phỏng đoán rằng những điều kiện đem đến việc kết tập của kinh điển Ðại
Thừa về sau trong một mức độ nào đó đã có mặt trong thời gian có Kỳ Kết
Tập Lần Thứ Nhất.
Những tiêu chuẩn và giới luật khác nhau rõ
ràng là cần thiết cho những nhóm khác nhau trong cộng đồng Phật Giáo.
Nhiệm vụ của các vị Tỳ Kheo là gìn giữ và trao truyền đúng giáo pháp, và
trong sự trao đổi để làm tròn trọng trách nầy họ đã được sự ủng hộ của
giới cư sĩ. Vì vậy, điều tự nhiên là những tín đồ tại gia kỳ vọng giới
tu sĩ giữ đúng giới luật và hết mình trong sự tu tập.
Mặt khác, giới cư sĩ không cần thiết phải
tuân theo những giới luật khó khăn như vậy. Dĩ nhiên có những bổn phận
mà người tín đồ Ðạo Phật và những thành viên trong xã hội phải tuân
theo, nhưng không thể nào đòi hỏi nhiều như những giới luật phức tạp
dành cho giới tu sĩ. Không cần phải nghi ngờ rằng điều nầy cũng là một
nguyên nhân dẫn đến những sự khác biệt tế nhị trong quan điểm của Thượng
Tọa Bộ, tập trung vào đời sống tu viện, và Ðại Chúng Bộ, giữ sự liên hệ
gần gũi với cộng đồng tại gia.
Không những chỉ giới luật, nhưng cách thức
hiểu về giáo lý Phật Ðà cũng có điểm khác nhau giữa tăng sĩ và tín đồ
tại gia. Những vị sa môn là nhũng đệ tử có cơ hội được trực tiếp nghe
những giáo pháp cùa Ðức Phật và không ngừng dấng thân vào việc kiện toàn
tri thức và đạo hạnh của mình. Sau khi Ðức Phật nhập diệt, có thể họ đã
tiếp tục tu học dưới sự hướng dẫn của những tăng sĩ lớn hơn đã được trực
tiếp nghe giáo pháp từ Ðức Phật. Ðối với những vị nầy, số lượng những
kinh điển và giới luật được học thuộc lòng đánh dấu sự tiến bộ trên
đường tu học của họ.
Ðối với người tín đồ tại gia bình thường, chỉ
một lời, một câu của Ðức Phật phải là phương tiện cho sự giải thoát.
Ngay cả trong khi Phật còn tại thế, đã phải có nhiều tín đồ tại gia
không bao giờ được nghe giáo pháp trực tiếp từ Ðúc Phật, tuy nhiên họ
thực hành lời dạy của Ngài được truyền đến họ từ những người khác, lấy
đó làm nơi nương tựa duy nhất cho đời sống của họ. Vấn đề không phải là
bao nhiêu kinh điển họ biết đến, nhưng vấn đề là họ đã giữ và làn tròn
tinh thần của Giáo Pháp như thế nào trong đời sống hàng ngày.
Ðức Thích Ca Mâu Ni biết tầm quan trọng về
trách nhiệm của giáo chúng tu sĩ trong việc duy trì và quảng bá giáo
pháp của Ngài sau khi Ngài nhập diệt, chắc chắn đã đặt ra những giới
luật cho giới tăng sĩ một cách nghiêm nhặt. Nhưng trong những năm sau
khi Ngài nhập diệt, giới tăng sĩ dường như đã đánh mất tầm nhìn rằng
giới luật chỉ có mục đích giữ sức mạnh cho Giáo Ðoàn và không phải là
điểm cuối cùng của tăng sĩ. Thay vì đi vào quần chúng để quảng bá thông
điệp của Ðạo Phật, các ngài rút lui khỏi xã hội và hoàn toàn tập trung
vào sự giác ngộ cho riêng mình và tu tập cho riêng mình. Vì tình trạng
thảm hại đó mà Ðại Chúng Bộ ra đời.
Phong trào nầy có thể được trình bày như là
một cố gắng trở về ý nghĩa nguyên thủy của Ðạo Phật như chính Ðức Thích
Ca Mâu Ni đã nêu ra. Như chúng ta nhấn mạnh ở trước, sự rạn nứt giữa
Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ không nên được diễn tả bằng những từ ngữ
của những sự tranh chấp giữa phái chính thống và không chính thống.
Trong Ðạo Phật mọi phong trào canh tân đều khởi sự từ tinh thần cố gắng
quay về những nền tảng cơ sở của đạo. Những cuộc vận động như vậy khởi
sự từ thiểu số nhỏ trong toàn bộ, nhưng nếu họ thành tựu trong nổ lực
trở về với những nguyên lý nền tảng của giáo pháp, họ sẽ tạo được tác
động khi có đa số ủng hộ. Vận mạng của Ðạo Phật nằm ở khả năng nắm giữ
lại những những nền tảng cơ sở nầy và áp dụng chúng một cách đúng đắn
vào việc thực hành.
Ðâu là mục đích của Ðức Thích Ca Mâu Ni khi
Ngài dấng thân suốt năm mươi năm cuộc đời để giảng dạy giáo pháp? Chính
là để đem đến giải thoát cho mọi người không phân biệt nam nữ và giải
phóng họ khỏi những nỗi khổ của sinh, già, bịnh, chết. Một vị tu sĩ,
không bao giờ quên điều thiết yếu nầy, phải quyết định hy sinh bản thân
mình cho lợi ích của nhân loại. Ðây là tinh thần, như chúng ta đều thấy,
về sau được nói rõ trong Phật Giáo Ðại Thừa.
---o0o---
Nguồn: chuyenphapluan.com
Trình bày: Anna
Cập nhật: 01-11-2007
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Daisaku Ikeda
(The First Mileage of Buddhism)
Nguyên Hảo dịch
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Một trăm năm sau Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất,
một cuộc hội họp lớn của Phật Giáo được triệu tập. Có một số tài liệu
cho rằng cuộc hội họp nầy xảy ra 110 NĂM sau khi Phật nhập diệt. Dù thế
nào, vào khoảng thời gian ấy, Tăng Ðoàn Phật Giáo chia làm hai nhánh
chính, một nhánh được gọi là Theravada hay Thượng Tọa Bộ và nhánh thứ
hai là Mahasanghika hay Ðại Chúng Bộ. Thượng Tọa Bộ về sau truyền bá
xuống những quốc gia phương Nam và Ðông Ấn Ðộ, và là khởi nguồn của Phật
Giáo phát triển ngày ngay ở Tích Lan, Thái Lan, Miến Ðiện, Căm Bốt, Lào,
v.v...
Với sự thể nầy, chúng ta có thể ước đoán rằng
những tác nhân đưa đến cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai rất khác với Cuộc Kết
Tập Lần Thứ Nhất, khi những đệ tử của Ðức Thích Ca Mâu Ni họp lại để tỏ
lòng cung kính và tưởng niệm Ngài.
Chúng ta được biết rằng Ngài Ưu Ba Li, người
đóng một vai trò trọng yếu trong Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất, qua đời sau
Phật ba mươi năm, và chúng ta cũng có thể giả thiết rằng hầu hết đệ tử
của Phật cũng đã qua đời trong khoảng thời gian đó. Chắc chắn chúng ta
không thể nào tưởng tượng được rằng có một người trực tiếp thấy được
Phật còn tồn tại đến một trăm năm sau khi Phật nhập diệt. Do đó, chúng
ta có thể nghĩ rằng trong thời gian Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai, Giáo Ðoàn
được lãnh đạo do những vị thuộc thế hệ thứ tư hay thứ năm.
Trong trăm năm đó, thời gian chắc chắn đã làm
xã hội thay đổi một cách đáng kể, cũng như cách sống của người Ấn Ðộ, và
điều không thể tránh là những sự khác biệt về cách giải thích những di
huấn và giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni cũng đã xảy ra.
Chúng ta biết rằng Ðạo Phật đã từ từ chiếm
giữ một địa vị quan trọng trong xã hội Ấn Ðộ và đã có nhiều tín đồ trong
quần chúng. Một chứng minh cho điều nầy là Ðại Chúng Bộ (Mahasanghika)
đã được sự giúp đỡ lớn lao từ phía những Phật tử tại gia, chứng tỏ rằng
tôn giáo mới mẽ nầy đã đã lan rộng trong quần chúng. Ðồng thời, số Phật
tử trong hàng quý tộc ở các đô thị, cũng như trong hàng ngũ thương gia
và nông dân, cũng đã tăng lên. Chùa chiền được xây dựng ở nhiều nơi, và
đạo Phật, từ miền Ðông Ấn quanh vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha), đã dần
dần lan ra khắp nơi.
Chính sự khác nhau trên quan điểm giới luật
đã đưa đến Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai. Một nhóm Tăng sĩ thuộc bộ tộc Vajji
(Bạt Kỳ) ở thành Vaishali (Tì Xá Li)) được coi như những người tiên
phong trong việc đưa ra những giải thích mới về "Mười Giới," những giới
luật căn bản cho các Tăng Sĩ trong Tăng Ðoàn, và Cuộc Hội Nghị được
triệu tập để đánh giá những giải thích của họ.
Các Tăng sĩ của thành Vaisali đưa ra một danh
sách mười điều từ trước đến nay được coi là những điều cấm, và đề nghị
những điều nầy được cho phép. Ví dụ, mục đầu tiên, đề nghị Tăng sĩ được
phép tích trữ muối; từ trước, sự tích trữ bất cứ một vật thực gì cũng bị
cấm đoán. Những điều khác như cho phép Tăng sĩ được ăn sau Ngọ, được
dùng giường, nệm, áo với một kích thước ấn định trong một số trường hợp;
và được uống một số thức uống trước kia bị cấm. Ðiều cuối cùng, đề nghị
Tăng sĩ được nhận quà cúng dường bằng vàng, bạc, là một điều có thể gây
sôi nổi nhất, bởi vì nhận vật cúng dường bằng tiền bị nghiêm nhặt cấm
đoán từ trước.
Như người ta có thể thấy, những tăng sĩ trong
thời buổi đó sống một đời sống hết sức hạn chế, khó mà tưởng tượng được
những vị tăng sĩ ngày nay có thể chịu đựng được. Tuy nhiên, một người Ấn
Ðộ thời bấy giờ khi rời nhà để xuất gia phải được hoàn toàn chuẩn bị để
sống đời sống khuôn khổ của Giáo Ðoàn. Lại người ta không thể không có
cảm giác rằng sự khổ hạnh nghiêm nhặt, như cấm chư tăng không được ngay
cả ở gần một kho muối nhỏ hay buộc chư tăng phải chịu hình phạt của Giáo
Ðoàn khi dám sửa lại những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong đời sống của họ,
cuối cùng đã làm giảm và làm suy yếu tính chất người nơi những đối tượng
của sự thi hành nầy. Và hậu quả là nó ngăn chận tinh thần dám làm và
năng động cần thiết cho sự truyền bá giáo pháp của Phật Ðà ra bên ngoài.
Một trong những nguyên do Giáo Ðoàn rơi vào
sự khổ hạnh nghiêm nhặt nầy là chư tăng đã có ý thức mạnh mẽ rằng mình
là một giai cấp riêng biệt trong xã hội. Các ngài tự coi mình là một
nhóm người ở bên ngoài những đua chen của người thế tục và thực hành
những sự tu tập tôn giáo riêng biệt; ý thức nầy có thể đã đưa đến những
quy luật mà các ngài noi theo có tính cách rạch ròi và nhiều khó khăn
hơn. Tuy nhiên, giới luật chân thật phải khác hơn là một cái gì từ bên
ngoài áp đặt lên một cá nhơn. Nó phải khởi ra từ bên trong và tạo một
nền tảng cho những sự giao tiếp với thế giới bên ngoài. Ðó dường như
không phải là trường hợp của những vị tăng sĩ Phật Giáo trong thời kỳ
đầu. Sự thôi thúc các ngài tách rời khỏi thế giới bên ngoài đã đưa đến
những giáo điều, và những giáo đều nầy lại cô lập các ngài với toàn thể
thế giới bên ngoài.
Cũng cần ghi nhận rằng những khoấy động chống
đối đã xuất hiện ở Vaishali, quê hương của một cư sĩ nồi tiếng
Vimalakirti (Duy Ma Cật). Thành phố nầy là một trung tâm tự do thương
mại thịnh vượng, cũng là thủ đô của tộc Vajji, liên bang của năm bộ tộc
theo thể chế cộng hòa, chính quyền được lãnh đạo do đại diện của các bộ
tộc. Nhìn vào khung cảnh tương đối tiến bộ và có tính cách quốc tế của
thành phố, dễ có thể tưởng tượng ra một trào lưu mới nẩy sinh trong
những tín đồ Phật Giáo ở đó, đang tìm cách thoát ra khỏi lớp vỏ giáo
điều đã làm cô lập họ.
Ðạo Phật khởi nguyên là một tôn giáo cho tất
cả mọi tầng lớp trong xã hội, nam giới cũng như nữ giới, và lẽ ra không
thể trở nên một thứ dành riêng cho một lớp người. Và đó là luận điểm của
những người lãnh đạo phong trào mới nầy, họ kêu gọi sự trở lại với tinh
thần nguyên thủy của Ðạo Phật được chính Ðức Thích Ca Mâu Ni đề ra.
Mười giới điều của các vị Tăng ở Vajji đã cho
phép các ngài làm những việc mà trước kia bị ngăn cấm. Tuy nhiên không
lâu trước khi sự đổi mới được báo cáo đến những vị trưởng lão bảo thủ,
các ngài đã nhận được tin và đón nhận bằng sự báo động. Dưới mắt những
vị trưởng lão nầy, những vị bảo thủ trong những lề luật được truyền
xuống từ Lần Kết Tập Thứ Nhứt, sự xuất hiện của những tăng sĩ muốn phá
vỡ lề luật là một mối nguy cơ trầm trọng nhất cho Giáo Ðoàn.
Không lâu sau, một số các vị trưởng lão trên
toàn nước Ấn Ðộ tập trung tại một khu vườn trong thành Vaishali để bàn
về vấn đề nầy. Những vị Tăng đến từ miền Ðông Ấn và Tây Ấn mỗi bên đề cử
năm đại biểu để nghiên cứu về "Mười Giới Ðiều" của các vị Tăng ở
Vaishali dưới ánh sáng giáo pháp được truyền xuống từ kỳ Kết Tập Lần Thứ
Nhất. Sau khi kết luận những điều luật nầy là "Mười Ðiều Trái Pháp," các
ngài chính thức tuyên bố sự lên án trước toàn thể tăng chúng đang có
mặt.
Khi sự việc nầy xảy ra, vị cầm đầu cuộc họp
cử ra bảy trăm vị Tăng để đọc lại kinh điển và giới luật, như ngài Ma Ha
Ca Diếp đã làm trước kia trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Ðó là kỳ Kết Tập
Lần Thứ Hai.
Ðề nghị của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) hoàn
toàn bị các vị Trưởng Lão bác bỏ.
Trong thực tế, chúng ta biết rằng chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni cũng bày tỏ rằng những quy luật hướng dẫn Giáo Ðoàn phải
là một cái gì được thay đổi hay có thể được hủy bỏ trong một số trường
hợp nào đó. Thái độ của Ðức Thích Ca Mâu Ni đối với những giới luật còn
được thể hiện trong sự việc rằng khi Devadatta (Ðề Bà Ðạt Ða) đề nghị
cái gọi là Năm Hạnh, tức năm giới cấm để buộc các Tỳ Kheo vào một đời
sống khổ hạnh, Ðức Thích Ca Mâu Ni bát bỏ ngay. Ngài là một con người
đầy tính chất phóng khoáng và sâu sắc của một con người, không cố áp đặt
lên người khác một mớ giáo điều hay quy luật, Ngài có biệt tài đáp ứng
với tính chất riêng biệt của mỗi cá nhân mà Ngài muốn trao truyền chân
lý, và truyền chân lý cho một người trong một đường hướng có ý nghĩa
chân thật nhất. Ngài không phải là một nhà giáo điều mà là một "con
người tự do," một người tán dương năng lực nhiệm mầu của sự sống.
Trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhứt, có một sự khác
biệt đáng kể trên quan điểm về mức độ nhấn mạnh vào giới luật, và những
vị tham gia đã không đưa ra một quyết định. Theo kinh điển còn lại, ngài
Ma Ha ca Diếp huấn thị rằng những giới luật do Ðức Thích Ca Mâu Ni
truyền lại cho Giáo Ðoàn phải được tuân giữ không một chút sai lệch. Kết
quả là các vị Tỳ Kheo dường như hoàn toàn dấng mình vào giới luật, và
đồng thời giáo lý của tôn giáo mới nầy (Ðạo Phật) trở thành cố định
trong một giới hạn, không một sự lý giải nào được chấp nhận. Ðó là trạng
thái cứng nhắt mà chúng ta thấy trong Giáo Ðoàn vài trăm năm sau khi Ðức
Thích Ca Mâu Ni nhập diệt.
Giáo lý Ðạo Phật có đề ra một nguyên tắc gọi
là "khế cơ". Theo nguyên tắc nầy, miễn là không trái phạm với những giáo
lý và giới luật nền tảng của Chánh Pháp, giáo pháp được cho phép thích
nghi theo phong tục tập quán và sự thực hành ở mỗi địa phương, nơi một
người Phật tử đến giáo hóa hay sinh sống. Ví dụ Ðức Thích Ca Mâu Ni đã
nói với các vị sa môn rằng, về việc kiêng cử và giờ giấc ăn uống, họ có
thể tùy theo tập quán ở mỗi địa phương nơi họ sống và không cần khép
chặt vào giới cấm mà Ngài đã đề ra. Ðó có thể là lý do "Mười Giới Ðiều"
của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) chứa đựng nhiều thay đổi trong những vấn
đề liên quan đến ăn uống.
NHỮNG NGUỒN GỐC CỦA
SỰ LY KHAI
Trong giai đoạn mà chúng
ta đang thảo luận đến, Ðạo Phật ở Ấn Ðộ dường như có mặt dưới hình thức
những nhóm tương đối tự trị rải rác trên toàn nước Ấn Ðộ. Một phần đó là
hậu quả không tránh được do những khó khăn trong sự truyền đạt; có thể
là một toàn thể, nhưng không thể nào phối hợp những hoạt động của những
nhóm xa xôi nhau dưới một thẩm quyền trung ương. Thêm vào đó, Kinh Niết
Bàn có nói rằng Ðức chính Ðức Thích Ca Mâu Ni nói rằng Ngài không có ý
hướng nhắm đến một tổ chức tôn giáo rộng lớn, và từ bước đầu, Ngài đã
không có một nổ lực nào vào việc giữ Giáo Ðoàn hoạt động như là một khối
duy nhất. Vì vậy, sau khi Ðức Thích ca mâu Ni nhập diệt, chúng ta có thể
nghĩ rằng một số những nhóm biệt lập được hình thành trong các địa
phương khác nhau, mỗi nhóm vây quanh một trong các vị đệ tử lớn của
Phật. Chúng ta không ngạc nhiên rằng mấy trăm năm sau có những sự khác
biệt tế nhị trong giáo lý và nghi lễ của mỗi nhóm. Ðó là điều mà hầu hết
các học giả Phật Giáo diễn tả về tình hình Giáo Ðoàn thời sơ kỳ.
Ngay cho đến thế kỷ thứ bảy sau Tây lịch, khi
Ngài Huyền Trang đến Ấn Ðộ, Ngài thấy có nhiều nhóm khác nhau tôn thờ
giáo pháp của vị đệ tử nầy hay vị đệ tử khác của Ðức Phật, như Xá Lợi
Phất (Shariputra) hay Mục Kiền Liên (Mục Kiền Liên). Ðạo Phật Ấn Ðộ đó
được định tính với những tổ chức địa phương, mỗi tổ chức mang một tính
chất riêng biệt, và điều nầy sẽ là một tác nhân cho tiến trình lịch sử
của Ðạo Phật. Ðiều nầy không làm chúng ta ngạc nhiên khi chúng ta biết
rằng Ðức Thích Ca Mâu Ni giảng dạy Chánh Pháp theo nhiều cách khác nhau
tùy theo khả năng của một người hay một nhóm người mà Ngài muốn họ hiểu.
Vấn đề quan tâm lớn nhất cho những sinh viên
Phật Học là những nhóm nầy có giữ được tinh thần chân thật trong những
lời dạy của Ðức Thích Ca Mâu Ni hay không? Nếu họ vẫn còn niềm tin vào
toàn bộ những nguyên lý trong giáo pháp của Ðức Phật, thì những dị biệt
nhỏ có tính cách địa phương đã phải được bỏ qua. Chánh Pháp dạy chúng ta
một cách rõ ràng rằng một người Phật tử phải thực hành ba việc: giữ
giới, tu định (dhyana) và tu huệ (prajna). Tuy vậy, những vị trong khối
Theravada hay "Thương Tọa Bộ" thời bấy giờ nhấn mạnh hoàn toàn vào giới
luật. Ngược lại, Mahasanghika hay "Ðại Chúng Bộ" thì tin rằng các ngài
đã thực hiện giáo pháp chân thật của Ðức Thích Ca Mâu Ni bằng cách hòa
nhập vào quần chúng, đàm thoại với họ, chia xẻ những khổ đau của họ, và
khuyến khích họ thực hành tín ngưỡng Ðạo Phật.
Chúng ta đã đề cập ở trước về tinh thần tự do
và độc lập của thành Vaishali (Tì Xá Li), như được đại biểu bằng vị Cư
Sĩ Vimalakirti (Duy Ma Cật). Vị cư sĩ nầy trong cuốn Kinh mang tên ngài,
được miêu tả đã phê phán ngay cả mười vị đệ tử lớn của Ðức Phật khi ông
thấy rằng các vị nầy quá cứng nhắt hay chấp chặt vào những tư tưởng và
cách hành đạo của họ. Vì vậy chúng ta dễ tưởng tượng ra rằng những tăng
sĩ ở Vaisali khác hẳn với những tăng sĩ ở những vùng khác trong cách
thức ăn uống, trong thái độ đối với sự cúng dường tiền bạc, và những
điểm khác của giới luật.
Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai bác bỏ hoàn toàn những
đề nghị của giới tăng sĩ Vaisali. Các vị tăng sĩ nầy bèn tập họp một đại
hội quy tụ mười ngàn tăng sĩ để làm một cuộc kết tập riêng, được gọi là
"Cuộc Tuyên Ðọc của Ðại Chúng Bộ." Thời bấy giờ, những vị tu sĩ nầy được
gọi là Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ, Tàu dịch là Ma Ha Diễn), để phân biệt
với Theravada (Thượng Tọa Bộ gồm những vị Trưởng Lão). Và Ðạo Phật phân
thành hai bộ phái. Chúng ta được biết rằng trong một trăm năm đầu tiên
sau Phật nhập diệt, không có sự phân chia, nhưng trong một trăm năm tiếp
theo, Giáo Pháp của Ðức Phật được giải thích theo mười bảy trường phái
khác nhau. Khởi sự của sự phân chia nầy là sự ly khai do kỳ Kết Tập lần
Thứ Hai.
Sự kiện có nhiều bộ phái thành hình trong thế
kỷ thứ hai sau Phật nhập diệt là một tai họa trầm trọng cho Thượng Tọa
Bộ, từ trước vẫn cho mình là lãnh đạo của toàn thể Giáo Ðoàn. Chúng ta
cũng biết rằng trong trăm năm tiếp theo, sự phân phái vẫn tiếp tục và đã
có đến mười tám bộ phái, mười hai phái thuộc truyền thống Thương Tọa Bộ
và sáu phái thuộc truyền thống Ðại Chúng Bộ. Dầu chúng ta không biết
chính xác về các bộ phái nầy, chúng ta không nghi ngờ rằng Ðạo Phật đã
đi vào giai đoạn phân phái.
Tôi không thể không nghĩ rằng sự phân chia
nầy là trách nhiệm của các Trưởng Lão. Về sau nầy, tín đồ Ðại Thừa
(Mahayana) gọi Thượng Tọa Bộ là Tiểu Thừa (Hinayana), và mặc dầu chỉ là
một sự phỏng đoán cá nhân, tôi nghĩ rằng những vị trong Thượng Tọa Bộ có
thể bị gọi như vậy vì các ngài đã bỏ quên tính chất tinh thần năng động
mạnh mẽ của Ðạo Phật thể hiện trong suốt cuộc đời của Ðức Thích Ca mâu
Ni, tách mình ra ngoài quần chúng, chìm đắm vào một thẩm quyền nhỏ nhặt.
Theo tôi nghĩ, nếu các Ngài đã không đánh mất một phần nào ánh sáng giáo
pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni, thì giáo hội đã không phân ly đến mức độ
như chúng ta thấy.
Tuy nhiên, nếu nhìn vấn đề dưới một quan điểm
khác, có thể đó là một tiến trình mà giáo hội phải trải qua, khi Giáo
Pháp, đầu tiên chỉ là một sở đắc cá nhân, Ðức Thích Ca Mâu Ni, trở thành
sở đắc của hàng triệu người. Chúng ta có thể nhìn vào giai đoạn nầy như
là một sự triển nở hổn tạp và đau đớn, khi tất cả những những giải thích
có thể chấp nhận bị đẩy lùi về phía trước, để thay vào cái sáng sủa hơn,
giống như một con sông lớn, giáo pháp cần vươn tới với sức mạnh mới và
niềm tin mới.
Nếu chúng ta khảo sát những sự kiện của kỳ
Kết Tập Lần Thứ Hai, chúng ta sẽ thấy rằng những tu sĩ Vajji khi đề nghị
sự giải thích lại của các ngài về Mười Giới Ðiều, ít nhất là khi bắt
đầu, đã không có ý định ly khai. Sự lộn xộn bắt đấu khi một tu sĩ thuộc
giới "Trưởng Lão" sau nầy du hành đến Vaishali (Tỳ Xá Ly) và thấy những
tu sĩ Vajji nhận cúng dường tiền của giới tại gia. Hoảng hốt và tức
giận, vị tu sĩ nầy quyết định đặt thành vấn đề.
Sự thọ lãnh của cúng dường bằng tiên bạc của
Phật tử tại gia không có nghĩa là các tu sĩ Vajji (Bạc Kỳ) đã đi vào con
đường trụy lạc. Sau kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, như chúng ta thấy, mười ngàn
vị tu sĩ nầy tổ chức một cuộc họp mặt riêng, chứng tỏ rằng nhóm nầy rất
rộng lớn hưng thịnh, được đa số quần chúng ủng hộ. Sự việc nầy có thể
khởi lên sự đố kỵ về phía các vị Thượng Tọa.
Vaishali (Tỳ Xá Li) là một trung tâm dẫn đầu
về thương mãi, nằm trên trục giao thông mậu dịch giữa miền Bắc với thành
phố Xá Vệ (Savatthi) và miền Nam với thành Vương Xá (Rajagaya). Và chúng
ta có thể cho rằng những vị tu sĩ sống ở đó không có một chọn lựa nào
khác hơn là nhận của cúng dường bằng tiền bạc. So sánh với thời đại Ðức
Thích Ca Mâu Ni, đó là một thời kỳ mà nền kinh tế về tiền đang phát
tr+iển rất nhanh chóng ở Ấn Ðộ. Và sự việc rất tự nhiên là dân chúng ở
Vaishali dâng cúng phẩm vật cho chư tăng bẳng tiền hơn là thực phẩm.
Nhìn dưới quan điểm nầy, sự giải thích lại Mười Giới Ðiều có thể được
coi như là một cố gắng điều chỉnh lại những giới luật của Giáo Hội cho
phù hợp với những điều kiện mới của xã hội đương thời.
Thái độ của các vị Thượng Tọa đối với vấn đề,
như chúng ta thấy, là vô cùng độc đoán và thô bạo. Các ngài tập họp tất
cả những vị tu sĩ lớn tuổi mà các ngài có thể với dụng ý để xác nhận sự
bất hợp pháp của những thay đổi được đề nghị, và quy tội cho là "trái
luật." Còn chưa thỏa mãn, các ngài còn đi xa hơn, tuyên bố rằng các tu
sĩ Vajji (Bạt kỳ) đã đưa ra đề nghị sửa đổi Mười Giới Ðiều là "không
phải là những đệ tử chân chính của Ðức Thích Ca Mâu Ni!"
Trong quan điển của những vị Thượng Tọa,
những tu sĩ Vajji là những người gây nên sự xáo trộn muốn phá vở sự
phẳng lặng của Giáo Hội. Họ đáng bị kết tôi như Davadatta (Ðề Bà Ðạt
Ða), người đệ tử đã làm lũng đoạn Giáo Ðoàn trong thời Ðức ThíchCa Mâu
Ni còn tại thế.
Tuy nhiên, trong thực thế, hai trường hợp
hoàn toàn khác nhau. Devadatta đã có tham vọng thay thế Ðức Thich Ca Mâu
Ni lãnh đạo Giáo Ðoàn. Năm giáo điều mà Devadatta đề nghị sẽ mang đến
tính chất khổ hạnh khắc khe hơn trên tăng chúng, và mục đích của ông ta
khi đưa ra đề nghị rõ ràng là gây ấn tượng lên các tu sĩ trẻ về lòng
nhiệt thành với đạo của ông ta và được sự ủng hộ của họ để ông có thể tự
nâng mình lên như một vị Phật mới lãnh đạo giáo đoàn của riêng ông. Ông
đã cố ý tìm cách tạo dựng một sự ly giáo và trở nên một người phá vở sự
phẳng lặng của giáo hội.
Tuy nhiên, những tăng sĩ Bạt Kỳ, không có ý
làm chia rẻ Giáo Ðoàn. Họ chỉ muốn điều chỉnh lại những lề luật cho
thích hợp với những tập quán địa phương và những điều kiện thay đổi của
xã hội như Ðức Thích Ca Mâu Ni đã chứng tỏ, áp dụng những phương thức
hành trì riêng trong tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật do chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni dạy. Những vị Thượng Tọa, do đặt nặng vấn đề, đã phóng
đại sự việc đến chỗ xảy ra sự phân hóa trong giáo đoàn.
Thái độ giáo điều của những vị Thượng Tọa
được phản ảnh trong những kinh điển của Theravada về sau. Cuộc Ðại Kêt
Tập của Ðại Chúng Bộ đã được diễn tả với những lời như sau: "Những tăng
sĩ trong cuộc Ðại Kết Tập đã đưa ra những giáo pháp trái ngược với Chánh
Pháp. Họ đã phá bỏ những kinh điển nguyên thủy và đặt ra kinh điển cho
riêng họ. Họ lấy kinh điển được ghi chép ở chỗ nầy dời đi chỗ khác... họ
cắt bỏ phần những kinh điển và giới luật thâm sâu nhất và tạo ra những
kinh điển và giới luật tương tự hoặc hoàn toàn khác biệt trong một số
trường hợp... Họ bỏ những quy luật về từ, giống từ, cụm từ, ngữ pháp và
thêm vào những thứ khác."
Về sự lên án nặng nề nầy, một cuộc khảo sát
về những văn bản còn lại, như được đưa ra do một học giả Phật Giáo, ông
Fumio Masutani, cho thấy rằng không có những khác biệt nền tảng trong
kinh điển và giáo lý của hai nhóm. Có nghĩa là những kinh điển của cả
hai phái Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ đều theo sự sắp xếp bốn-phần thấy
trong những kinh điển A Hàm (Agama) xưa. Chắc chắn là không có sự khác
biệt lớn lao như hai phái Tiểu Thừa và Ðại Thừa về sau.
Có một điểm quan trọng cần nhấn mạnh về sự
chia rẽ chính yếu trong thời kỳ đầu. Như trong đoạn trích dẫn trên,
những vấn đề của sự đổ vỡ cho chúng ta thấy ở đây một hoàn cảnh tương tự
như được diễn tả trong lịch sử những tôn giáo Tây phương, như là sự mâu
thuẩn giữa "chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa xét lại" hoặc giữa "chính
thống và không chính thống." Tuy nhiên những từ ngữ nầy theo ý tôi không
mấy thích đáng. Ki Tô Giáo Tây phương, với sự kết án là tà giáo và với
những cuộc lùng bắt săn đuổi khi một có sự ly giáo, hai bên không mấy
khi mà không xảy ra sự bạo động và đổ máu, dùng mọi phương tiện để tiêu
diệt đối phương. Nhưng trong trường hợp Phật Giáo, mặc dầu hai bên tách
ra như trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, không bên nào tìm cách quấy phá
phía bên kia, huống hồ là bạo động. Ðiều nầy nói lên tinh thần khoan
dung và tôn trọng sự sống của Ðạo Phật.
Trên bề mặt, những vị Tăng thuộc phái
Theravada (Thượng Tọa) là những người giữ sự chính thống, còn những vị
Tăng Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) là những người dị giáo. Và nếu chúng ta
vẫn còn dùng những từ ngữ đó, chúng ta phải suy xét xem nhóm nào mới
thật sự được coi là tuân giữ tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật hơn.
Không phải những vị theo con đướng lánh xa xã hội, nhưng chính là những
người dấng thân vào đám đông, gánh chịu những khó khăn trong nỗ lực muốn
cứu vớt nhiều người, chắc chắn là những người chính thực được gọi là
những người bảo vệ truyền thống.
Lại với cách dùng từ thông thường, những vị
Tăng Thượng Tọa Bộ được coi như những người giáo điều và những vị Tăng
Ðại Chúng Bộ là những người xét lại. Một lần nữa, chúng ta xét nhóm nào
đã hành động gần gũi với tinh thần của Ðức Thích Ca Mâu Ni hơn? Có phải
thật sự Ngài là người giáo điều thủ cựu? Hay Ngài thuộc trong số người
xét lại, muốn loại bỏ những nguyên tắc mà không cần thỏa hiệp? Ngài
không phải là người đề xướng con đường trung dung, vượt lên lên trên
tính chất nhị nguyên đại biểu bởi hai tính chất giáo điều và sửa sai?
Con đường trung đạo nầy đã tạo nên cái cốt lõi của Chân Lý mà Ngài đã
đạt đến. Từ quan điểm nầy, chúng ta thấy rõ ràng rằng việc lý luận cùn
nhầy về những chi tiết không đáng kể về những giới luật hay tranh luận
về việc ai là người thật sự gìn giữ sự chánh thống là một việc làm trái
xa với tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật.
PHONG TRÀO KHÔI PHỤC
Ý NGHĨA NGUYÊN THỦY CỦA ĐẠO PHẬT
Như chúng ta đã thấy, sự tách rời giữa
Theravada (Thượng Tọa Bộ) và Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) xảy ra không
chỉ vì sự khác nhau vể giới luật, nhưng cũng vì nhóm Thượng Tọa đã trở
thành một nhóm cô lập, chỉ chú trọng đời sống tu viện. Như Teruhiro
Watanabe và một số học giả khác nêu na, những nhóm tu sĩ liên quan với
truyền thống Theravada chú trọng vào đời sống tu viện và tách rời khỏi
đời sống thông thường, bám giữ truyền thống và đặc quyền. Những vị Tăng
trong tuyền thống Ðại Chúng, ngược lại, nhấn mạnh vào sự quan trọng của
việc hành đạo trong quần chúng, dù cho có phải hy sinh những cơ hội giác
ngộ cho chính mình. Quan điểm nầy về sau dẫn đến một trào lưu biến
chuyển lớn là Mahayana (Phật Giáo Ðại Thừa), nhưng những triệu chứng của
những việc xảy ra rõ ràng đã có mặt trong những khuynh hướng mà những
tăng sĩ Ðại Chứng hướng tới. Ðó là sự khác biệt căn bản về quan điểm đã
dẫn đến sự rạn nứt giữa hai nhóm, chứ không phải do sự khác nhau trên bề
mặt về sự giải thích Mười Giới Cấm. Các Kinh điển Ðại Thừa hoàn toàn lên
án những vị gọi là Sa môn hay Thanh văn, và Bích Chi, những người chỉ cố
gắng giác ngộ cho riêng mình, những lời chỉ trích nầy mục đích nhắm vào
sự cách ly và rút khỏi thế gian của những Tăng sĩ Thượng Tọa. Trong
những nhóm kinh viện nầy, thời gian xuất gia và số lượng kinh điển và
giới luật mà một vị tăng thuộc lòng, quyết định quả vị cho vị tăng đó có
phải là một vị A La Hán (Arhat) hay không.
Ngược lại với trường phái kinh viện nầy,
những kinh điển Ðại Thừa nhấn mạnh vào tư tưởng Bồ tát, những hành gả
không chỉ thực hành giáo pháp để riêng lợi cho bản thân (tự lợi), có
nghĩa là đạt đến giác ngộ cho riêng mình, nhưng là vì lợi ích cho người
khác (lợi tha), tích cực truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng.
Chúng ta thấy rõ ràng những vị sa môn trong
thời kỳ nầy cực kỳ bảo thủ. Mặc dù người ta có thể nói rằng để cố gắng
giữ gìn Giáo Pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni người ta phải rút lui ra khỏi
xã hội, điều nầy không giúp ích gì trong việc truyền bá và làm lớn mạnh
Chánh Pháp. Một tôn giáo tự cô lập trong cách thế đó không lâu sẽ đi vào
ngõ cụt, và như vậy Chánh Pháp sẽ không tồn tục nơi những con người cố
gắng thoát khỏi những đau đớn, khổ sở và những giới hạn của sự chết nơi
những đồng loại của họ, hoặc là ngoan cố lãng quên chúng. Vì vậy việc tự
nhiên là những tăng sĩ Ðại Thừa, được ủng hộ của quảng đại quần chúng,
đả xuất hiện với những đề nghị mới trong nổ lực vượt qua sự bế tắc.
Chúng ta nhớ lại rằng chính Ðức Thích Ca Mâu
Ni cũng đã không dùng hết thì giờ của Ngài để chỉ giảng dạy cho chư
Tăng. Mặc dù mỗi năm phải rút vào an cư trong mùa mưa, Ngài đã dùng phần
lớn cuộc đời Ngài truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng để mọi người có
thể đạt đến giác ngộ. Nếu giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni chỉ hướng
đến những thành phần trong tu viện, Ðạo Phật đã chẳng bao giờ trở thành
một tôn giáo toàn cầu.
Ngay từ khi Ðức Thích Ca Mâu Ni còn tại thế,
các tăng sĩ, sau khi đã được Ngài đào tạo đến một mức độ nào đó, thường
được phân tán đi các địa phương để dấng thân vào việc truyền bá giáo
pháp. Lấy một thí dụ, Phú Lâu Na (Purna), một trong số những cao đồ của
Ðức Phật, đến từ một thị trấn vùng biển miền Tây Ấn Ðộ, nhận chỉ thị của
Ðức Thích Ca Mâu Ni trở về lại quê hương mình, nơi đây ngài đã sống đến
cuối đời để truyền bá tín ngưỡng. Vì lý do đó, ngài đã không thể có mặt
trong ngày mhập diệt của Ðức Phật hay trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Có
tài liệu đi xa hơn nói rằng sau nầy, khi ngài trở về thành Vương Xá
(Rajagaha), Tăng đoàn ở đây yêu cầu ngài chuẩn nhận giáo pháp được kết
tập trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất, ngài từ chối.
Về vấn đề nầy, có một giai thoại rất thú vị
được ngài Huyền Trang kể lại khi ngài viếng Ấn Ðộ vào giữa thế kỷ thứ
bảy. Theo ngài thuật lại, sự thực có hai hai nhóm kết tập trong thời
gian Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Nhóm thứ nhứt gồm năm trăm vị trưởng lão
do ngài Mahakasyapa (Ma Ha Ca Diếp) cầm đầu tựu tập trong động
Saptaparna và kết tập một hệ thống kinh điển. Nhưng còn có một số tăng
chúng hội họp bên ngoài động và kết tập một hệ thống kinh điển riêng.
Những vị trưởng lão, như chúng ta đã biết, tập trung sự chú trọng vào
giới luật, trong khi hệ thiống kinh điển của nhóm bên ngoài phản ảnh sự
không thỏa mãn với phạm vi nhỏ hẹp đó, và đã đặt nền tảng cho cái mà sau
nầy trở thành Bộ Ðại Chúng.
Ðiều nầy chứng tỏ rằng, hệ thống kinh điển
đầu, vì được soạn ra chỉ với mục đích chính là đáp ứng nhu cầu của tập
thể trong tu viện, rất khó cho những vị trong Giáo Ðoàn có khuynh hướng
sống và làm việc trong quần chúng chấp nhận. Như vậy, chúng ta có thể
phỏng đoán rằng những điều kiện đem đến việc kết tập của kinh điển Ðại
Thừa về sau trong một mức độ nào đó đã có mặt trong thời gian có Kỳ Kết
Tập Lần Thứ Nhất.
Những tiêu chuẩn và giới luật khác nhau rõ
ràng là cần thiết cho những nhóm khác nhau trong cộng đồng Phật Giáo.
Nhiệm vụ của các vị Tỳ Kheo là gìn giữ và trao truyền đúng giáo pháp, và
trong sự trao đổi để làm tròn trọng trách nầy họ đã được sự ủng hộ của
giới cư sĩ. Vì vậy, điều tự nhiên là những tín đồ tại gia kỳ vọng giới
tu sĩ giữ đúng giới luật và hết mình trong sự tu tập.
Mặt khác, giới cư sĩ không cần thiết phải
tuân theo những giới luật khó khăn như vậy. Dĩ nhiên có những bổn phận
mà người tín đồ Ðạo Phật và những thành viên trong xã hội phải tuân
theo, nhưng không thể nào đòi hỏi nhiều như những giới luật phức tạp
dành cho giới tu sĩ. Không cần phải nghi ngờ rằng điều nầy cũng là một
nguyên nhân dẫn đến những sự khác biệt tế nhị trong quan điểm của Thượng
Tọa Bộ, tập trung vào đời sống tu viện, và Ðại Chúng Bộ, giữ sự liên hệ
gần gũi với cộng đồng tại gia.
Không những chỉ giới luật, nhưng cách thức
hiểu về giáo lý Phật Ðà cũng có điểm khác nhau giữa tăng sĩ và tín đồ
tại gia. Những vị sa môn là nhũng đệ tử có cơ hội được trực tiếp nghe
những giáo pháp cùa Ðức Phật và không ngừng dấng thân vào việc kiện toàn
tri thức và đạo hạnh của mình. Sau khi Ðức Phật nhập diệt, có thể họ đã
tiếp tục tu học dưới sự hướng dẫn của những tăng sĩ lớn hơn đã được trực
tiếp nghe giáo pháp từ Ðức Phật. Ðối với những vị nầy, số lượng những
kinh điển và giới luật được học thuộc lòng đánh dấu sự tiến bộ trên
đường tu học của họ.
Ðối với người tín đồ tại gia bình thường, chỉ
một lời, một câu của Ðức Phật phải là phương tiện cho sự giải thoát.
Ngay cả trong khi Phật còn tại thế, đã phải có nhiều tín đồ tại gia
không bao giờ được nghe giáo pháp trực tiếp từ Ðúc Phật, tuy nhiên họ
thực hành lời dạy của Ngài được truyền đến họ từ những người khác, lấy
đó làm nơi nương tựa duy nhất cho đời sống của họ. Vấn đề không phải là
bao nhiêu kinh điển họ biết đến, nhưng vấn đề là họ đã giữ và làn tròn
tinh thần của Giáo Pháp như thế nào trong đời sống hàng ngày.
Ðức Thích Ca Mâu Ni biết tầm quan trọng về
trách nhiệm của giáo chúng tu sĩ trong việc duy trì và quảng bá giáo
pháp của Ngài sau khi Ngài nhập diệt, chắc chắn đã đặt ra những giới
luật cho giới tăng sĩ một cách nghiêm nhặt. Nhưng trong những năm sau
khi Ngài nhập diệt, giới tăng sĩ dường như đã đánh mất tầm nhìn rằng
giới luật chỉ có mục đích giữ sức mạnh cho Giáo Ðoàn và không phải là
điểm cuối cùng của tăng sĩ. Thay vì đi vào quần chúng để quảng bá thông
điệp của Ðạo Phật, các ngài rút lui khỏi xã hội và hoàn toàn tập trung
vào sự giác ngộ cho riêng mình và tu tập cho riêng mình. Vì tình trạng
thảm hại đó mà Ðại Chúng Bộ ra đời.
Phong trào nầy có thể được trình bày như là
một cố gắng trở về ý nghĩa nguyên thủy của Ðạo Phật như chính Ðức Thích
Ca Mâu Ni đã nêu ra. Như chúng ta nhấn mạnh ở trước, sự rạn nứt giữa
Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ không nên được diễn tả bằng những từ ngữ
của những sự tranh chấp giữa phái chính thống và không chính thống.
Trong Ðạo Phật mọi phong trào canh tân đều khởi sự từ tinh thần cố gắng
quay về những nền tảng cơ sở của đạo. Những cuộc vận động như vậy khởi
sự từ thiểu số nhỏ trong toàn bộ, nhưng nếu họ thành tựu trong nổ lực
trở về với những nguyên lý nền tảng của giáo pháp, họ sẽ tạo được tác
động khi có đa số ủng hộ. Vận mạng của Ðạo Phật nằm ở khả năng nắm giữ
lại những những nền tảng cơ sở nầy và áp dụng chúng một cách đúng đắn
vào việc thực hành.
Ðâu là mục đích của Ðức Thích Ca Mâu Ni khi
Ngài dấng thân suốt năm mươi năm cuộc đời để giảng dạy giáo pháp? Chính
là để đem đến giải thoát cho mọi người không phân biệt nam nữ và giải
phóng họ khỏi những nỗi khổ của sinh, già, bịnh, chết. Một vị tu sĩ,
không bao giờ quên điều thiết yếu nầy, phải quyết định hy sinh bản thân
mình cho lợi ích của nhân loại. Ðây là tinh thần, như chúng ta đều thấy,
về sau được nói rõ trong Phật Giáo Ðại Thừa.
---o0o---
Nguồn: chuyenphapluan.com
Trình bày: Anna
Cập nhật: 01-11-2007
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Daisaku Ikeda
(The First Mileage of Buddhism)
Nguyên Hảo dịch
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Một trăm năm sau Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất,
một cuộc hội họp lớn của Phật Giáo được triệu tập. Có một số tài liệu
cho rằng cuộc hội họp nầy xảy ra 110 NĂM sau khi Phật nhập diệt. Dù thế
nào, vào khoảng thời gian ấy, Tăng Ðoàn Phật Giáo chia làm hai nhánh
chính, một nhánh được gọi là Theravada hay Thượng Tọa Bộ và nhánh thứ
hai là Mahasanghika hay Ðại Chúng Bộ. Thượng Tọa Bộ về sau truyền bá
xuống những quốc gia phương Nam và Ðông Ấn Ðộ, và là khởi nguồn của Phật
Giáo phát triển ngày ngay ở Tích Lan, Thái Lan, Miến Ðiện, Căm Bốt, Lào,
v.v...
Với sự thể nầy, chúng ta có thể ước đoán rằng
những tác nhân đưa đến cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai rất khác với Cuộc Kết
Tập Lần Thứ Nhất, khi những đệ tử của Ðức Thích Ca Mâu Ni họp lại để tỏ
lòng cung kính và tưởng niệm Ngài.
Chúng ta được biết rằng Ngài Ưu Ba Li, người
đóng một vai trò trọng yếu trong Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất, qua đời sau
Phật ba mươi năm, và chúng ta cũng có thể giả thiết rằng hầu hết đệ tử
của Phật cũng đã qua đời trong khoảng thời gian đó. Chắc chắn chúng ta
không thể nào tưởng tượng được rằng có một người trực tiếp thấy được
Phật còn tồn tại đến một trăm năm sau khi Phật nhập diệt. Do đó, chúng
ta có thể nghĩ rằng trong thời gian Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai, Giáo Ðoàn
được lãnh đạo do những vị thuộc thế hệ thứ tư hay thứ năm.
Trong trăm năm đó, thời gian chắc chắn đã làm
xã hội thay đổi một cách đáng kể, cũng như cách sống của người Ấn Ðộ, và
điều không thể tránh là những sự khác biệt về cách giải thích những di
huấn và giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni cũng đã xảy ra.
Chúng ta biết rằng Ðạo Phật đã từ từ chiếm
giữ một địa vị quan trọng trong xã hội Ấn Ðộ và đã có nhiều tín đồ trong
quần chúng. Một chứng minh cho điều nầy là Ðại Chúng Bộ (Mahasanghika)
đã được sự giúp đỡ lớn lao từ phía những Phật tử tại gia, chứng tỏ rằng
tôn giáo mới mẽ nầy đã đã lan rộng trong quần chúng. Ðồng thời, số Phật
tử trong hàng quý tộc ở các đô thị, cũng như trong hàng ngũ thương gia
và nông dân, cũng đã tăng lên. Chùa chiền được xây dựng ở nhiều nơi, và
đạo Phật, từ miền Ðông Ấn quanh vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha), đã dần
dần lan ra khắp nơi.
Chính sự khác nhau trên quan điểm giới luật
đã đưa đến Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai. Một nhóm Tăng sĩ thuộc bộ tộc Vajji
(Bạt Kỳ) ở thành Vaishali (Tì Xá Li)) được coi như những người tiên
phong trong việc đưa ra những giải thích mới về "Mười Giới," những giới
luật căn bản cho các Tăng Sĩ trong Tăng Ðoàn, và Cuộc Hội Nghị được
triệu tập để đánh giá những giải thích của họ.
Các Tăng sĩ của thành Vaisali đưa ra một danh
sách mười điều từ trước đến nay được coi là những điều cấm, và đề nghị
những điều nầy được cho phép. Ví dụ, mục đầu tiên, đề nghị Tăng sĩ được
phép tích trữ muối; từ trước, sự tích trữ bất cứ một vật thực gì cũng bị
cấm đoán. Những điều khác như cho phép Tăng sĩ được ăn sau Ngọ, được
dùng giường, nệm, áo với một kích thước ấn định trong một số trường hợp;
và được uống một số thức uống trước kia bị cấm. Ðiều cuối cùng, đề nghị
Tăng sĩ được nhận quà cúng dường bằng vàng, bạc, là một điều có thể gây
sôi nổi nhất, bởi vì nhận vật cúng dường bằng tiền bị nghiêm nhặt cấm
đoán từ trước.
Như người ta có thể thấy, những tăng sĩ trong
thời buổi đó sống một đời sống hết sức hạn chế, khó mà tưởng tượng được
những vị tăng sĩ ngày nay có thể chịu đựng được. Tuy nhiên, một người Ấn
Ðộ thời bấy giờ khi rời nhà để xuất gia phải được hoàn toàn chuẩn bị để
sống đời sống khuôn khổ của Giáo Ðoàn. Lại người ta không thể không có
cảm giác rằng sự khổ hạnh nghiêm nhặt, như cấm chư tăng không được ngay
cả ở gần một kho muối nhỏ hay buộc chư tăng phải chịu hình phạt của Giáo
Ðoàn khi dám sửa lại những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong đời sống của họ,
cuối cùng đã làm giảm và làm suy yếu tính chất người nơi những đối tượng
của sự thi hành nầy. Và hậu quả là nó ngăn chận tinh thần dám làm và
năng động cần thiết cho sự truyền bá giáo pháp của Phật Ðà ra bên ngoài.
Một trong những nguyên do Giáo Ðoàn rơi vào
sự khổ hạnh nghiêm nhặt nầy là chư tăng đã có ý thức mạnh mẽ rằng mình
là một giai cấp riêng biệt trong xã hội. Các ngài tự coi mình là một
nhóm người ở bên ngoài những đua chen của người thế tục và thực hành
những sự tu tập tôn giáo riêng biệt; ý thức nầy có thể đã đưa đến những
quy luật mà các ngài noi theo có tính cách rạch ròi và nhiều khó khăn
hơn. Tuy nhiên, giới luật chân thật phải khác hơn là một cái gì từ bên
ngoài áp đặt lên một cá nhơn. Nó phải khởi ra từ bên trong và tạo một
nền tảng cho những sự giao tiếp với thế giới bên ngoài. Ðó dường như
không phải là trường hợp của những vị tăng sĩ Phật Giáo trong thời kỳ
đầu. Sự thôi thúc các ngài tách rời khỏi thế giới bên ngoài đã đưa đến
những giáo điều, và những giáo đều nầy lại cô lập các ngài với toàn thể
thế giới bên ngoài.
Cũng cần ghi nhận rằng những khoấy động chống
đối đã xuất hiện ở Vaishali, quê hương của một cư sĩ nồi tiếng
Vimalakirti (Duy Ma Cật). Thành phố nầy là một trung tâm tự do thương
mại thịnh vượng, cũng là thủ đô của tộc Vajji, liên bang của năm bộ tộc
theo thể chế cộng hòa, chính quyền được lãnh đạo do đại diện của các bộ
tộc. Nhìn vào khung cảnh tương đối tiến bộ và có tính cách quốc tế của
thành phố, dễ có thể tưởng tượng ra một trào lưu mới nẩy sinh trong
những tín đồ Phật Giáo ở đó, đang tìm cách thoát ra khỏi lớp vỏ giáo
điều đã làm cô lập họ.
Ðạo Phật khởi nguyên là một tôn giáo cho tất
cả mọi tầng lớp trong xã hội, nam giới cũng như nữ giới, và lẽ ra không
thể trở nên một thứ dành riêng cho một lớp người. Và đó là luận điểm của
những người lãnh đạo phong trào mới nầy, họ kêu gọi sự trở lại với tinh
thần nguyên thủy của Ðạo Phật được chính Ðức Thích Ca Mâu Ni đề ra.
Mười giới điều của các vị Tăng ở Vajji đã cho
phép các ngài làm những việc mà trước kia bị ngăn cấm. Tuy nhiên không
lâu trước khi sự đổi mới được báo cáo đến những vị trưởng lão bảo thủ,
các ngài đã nhận được tin và đón nhận bằng sự báo động. Dưới mắt những
vị trưởng lão nầy, những vị bảo thủ trong những lề luật được truyền
xuống từ Lần Kết Tập Thứ Nhứt, sự xuất hiện của những tăng sĩ muốn phá
vỡ lề luật là một mối nguy cơ trầm trọng nhất cho Giáo Ðoàn.
Không lâu sau, một số các vị trưởng lão trên
toàn nước Ấn Ðộ tập trung tại một khu vườn trong thành Vaishali để bàn
về vấn đề nầy. Những vị Tăng đến từ miền Ðông Ấn và Tây Ấn mỗi bên đề cử
năm đại biểu để nghiên cứu về "Mười Giới Ðiều" của các vị Tăng ở
Vaishali dưới ánh sáng giáo pháp được truyền xuống từ kỳ Kết Tập Lần Thứ
Nhất. Sau khi kết luận những điều luật nầy là "Mười Ðiều Trái Pháp," các
ngài chính thức tuyên bố sự lên án trước toàn thể tăng chúng đang có
mặt.
Khi sự việc nầy xảy ra, vị cầm đầu cuộc họp
cử ra bảy trăm vị Tăng để đọc lại kinh điển và giới luật, như ngài Ma Ha
Ca Diếp đã làm trước kia trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Ðó là kỳ Kết Tập
Lần Thứ Hai.
Ðề nghị của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) hoàn
toàn bị các vị Trưởng Lão bác bỏ.
Trong thực tế, chúng ta biết rằng chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni cũng bày tỏ rằng những quy luật hướng dẫn Giáo Ðoàn phải
là một cái gì được thay đổi hay có thể được hủy bỏ trong một số trường
hợp nào đó. Thái độ của Ðức Thích Ca Mâu Ni đối với những giới luật còn
được thể hiện trong sự việc rằng khi Devadatta (Ðề Bà Ðạt Ða) đề nghị
cái gọi là Năm Hạnh, tức năm giới cấm để buộc các Tỳ Kheo vào một đời
sống khổ hạnh, Ðức Thích Ca Mâu Ni bát bỏ ngay. Ngài là một con người
đầy tính chất phóng khoáng và sâu sắc của một con người, không cố áp đặt
lên người khác một mớ giáo điều hay quy luật, Ngài có biệt tài đáp ứng
với tính chất riêng biệt của mỗi cá nhân mà Ngài muốn trao truyền chân
lý, và truyền chân lý cho một người trong một đường hướng có ý nghĩa
chân thật nhất. Ngài không phải là một nhà giáo điều mà là một "con
người tự do," một người tán dương năng lực nhiệm mầu của sự sống.
Trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhứt, có một sự khác
biệt đáng kể trên quan điểm về mức độ nhấn mạnh vào giới luật, và những
vị tham gia đã không đưa ra một quyết định. Theo kinh điển còn lại, ngài
Ma Ha ca Diếp huấn thị rằng những giới luật do Ðức Thích Ca Mâu Ni
truyền lại cho Giáo Ðoàn phải được tuân giữ không một chút sai lệch. Kết
quả là các vị Tỳ Kheo dường như hoàn toàn dấng mình vào giới luật, và
đồng thời giáo lý của tôn giáo mới nầy (Ðạo Phật) trở thành cố định
trong một giới hạn, không một sự lý giải nào được chấp nhận. Ðó là trạng
thái cứng nhắt mà chúng ta thấy trong Giáo Ðoàn vài trăm năm sau khi Ðức
Thích Ca Mâu Ni nhập diệt.
Giáo lý Ðạo Phật có đề ra một nguyên tắc gọi
là "khế cơ". Theo nguyên tắc nầy, miễn là không trái phạm với những giáo
lý và giới luật nền tảng của Chánh Pháp, giáo pháp được cho phép thích
nghi theo phong tục tập quán và sự thực hành ở mỗi địa phương, nơi một
người Phật tử đến giáo hóa hay sinh sống. Ví dụ Ðức Thích Ca Mâu Ni đã
nói với các vị sa môn rằng, về việc kiêng cử và giờ giấc ăn uống, họ có
thể tùy theo tập quán ở mỗi địa phương nơi họ sống và không cần khép
chặt vào giới cấm mà Ngài đã đề ra. Ðó có thể là lý do "Mười Giới Ðiều"
của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) chứa đựng nhiều thay đổi trong những vấn
đề liên quan đến ăn uống.
NHỮNG NGUỒN GỐC CỦA
SỰ LY KHAI
Trong giai đoạn mà chúng
ta đang thảo luận đến, Ðạo Phật ở Ấn Ðộ dường như có mặt dưới hình thức
những nhóm tương đối tự trị rải rác trên toàn nước Ấn Ðộ. Một phần đó là
hậu quả không tránh được do những khó khăn trong sự truyền đạt; có thể
là một toàn thể, nhưng không thể nào phối hợp những hoạt động của những
nhóm xa xôi nhau dưới một thẩm quyền trung ương. Thêm vào đó, Kinh Niết
Bàn có nói rằng Ðức chính Ðức Thích Ca Mâu Ni nói rằng Ngài không có ý
hướng nhắm đến một tổ chức tôn giáo rộng lớn, và từ bước đầu, Ngài đã
không có một nổ lực nào vào việc giữ Giáo Ðoàn hoạt động như là một khối
duy nhất. Vì vậy, sau khi Ðức Thích ca mâu Ni nhập diệt, chúng ta có thể
nghĩ rằng một số những nhóm biệt lập được hình thành trong các địa
phương khác nhau, mỗi nhóm vây quanh một trong các vị đệ tử lớn của
Phật. Chúng ta không ngạc nhiên rằng mấy trăm năm sau có những sự khác
biệt tế nhị trong giáo lý và nghi lễ của mỗi nhóm. Ðó là điều mà hầu hết
các học giả Phật Giáo diễn tả về tình hình Giáo Ðoàn thời sơ kỳ.
Ngay cho đến thế kỷ thứ bảy sau Tây lịch, khi
Ngài Huyền Trang đến Ấn Ðộ, Ngài thấy có nhiều nhóm khác nhau tôn thờ
giáo pháp của vị đệ tử nầy hay vị đệ tử khác của Ðức Phật, như Xá Lợi
Phất (Shariputra) hay Mục Kiền Liên (Mục Kiền Liên). Ðạo Phật Ấn Ðộ đó
được định tính với những tổ chức địa phương, mỗi tổ chức mang một tính
chất riêng biệt, và điều nầy sẽ là một tác nhân cho tiến trình lịch sử
của Ðạo Phật. Ðiều nầy không làm chúng ta ngạc nhiên khi chúng ta biết
rằng Ðức Thích Ca Mâu Ni giảng dạy Chánh Pháp theo nhiều cách khác nhau
tùy theo khả năng của một người hay một nhóm người mà Ngài muốn họ hiểu.
Vấn đề quan tâm lớn nhất cho những sinh viên
Phật Học là những nhóm nầy có giữ được tinh thần chân thật trong những
lời dạy của Ðức Thích Ca Mâu Ni hay không? Nếu họ vẫn còn niềm tin vào
toàn bộ những nguyên lý trong giáo pháp của Ðức Phật, thì những dị biệt
nhỏ có tính cách địa phương đã phải được bỏ qua. Chánh Pháp dạy chúng ta
một cách rõ ràng rằng một người Phật tử phải thực hành ba việc: giữ
giới, tu định (dhyana) và tu huệ (prajna). Tuy vậy, những vị trong khối
Theravada hay "Thương Tọa Bộ" thời bấy giờ nhấn mạnh hoàn toàn vào giới
luật. Ngược lại, Mahasanghika hay "Ðại Chúng Bộ" thì tin rằng các ngài
đã thực hiện giáo pháp chân thật của Ðức Thích Ca Mâu Ni bằng cách hòa
nhập vào quần chúng, đàm thoại với họ, chia xẻ những khổ đau của họ, và
khuyến khích họ thực hành tín ngưỡng Ðạo Phật.
Chúng ta đã đề cập ở trước về tinh thần tự do
và độc lập của thành Vaishali (Tì Xá Li), như được đại biểu bằng vị Cư
Sĩ Vimalakirti (Duy Ma Cật). Vị cư sĩ nầy trong cuốn Kinh mang tên ngài,
được miêu tả đã phê phán ngay cả mười vị đệ tử lớn của Ðức Phật khi ông
thấy rằng các vị nầy quá cứng nhắt hay chấp chặt vào những tư tưởng và
cách hành đạo của họ. Vì vậy chúng ta dễ tưởng tượng ra rằng những tăng
sĩ ở Vaisali khác hẳn với những tăng sĩ ở những vùng khác trong cách
thức ăn uống, trong thái độ đối với sự cúng dường tiền bạc, và những
điểm khác của giới luật.
Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai bác bỏ hoàn toàn những
đề nghị của giới tăng sĩ Vaisali. Các vị tăng sĩ nầy bèn tập họp một đại
hội quy tụ mười ngàn tăng sĩ để làm một cuộc kết tập riêng, được gọi là
"Cuộc Tuyên Ðọc của Ðại Chúng Bộ." Thời bấy giờ, những vị tu sĩ nầy được
gọi là Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ, Tàu dịch là Ma Ha Diễn), để phân biệt
với Theravada (Thượng Tọa Bộ gồm những vị Trưởng Lão). Và Ðạo Phật phân
thành hai bộ phái. Chúng ta được biết rằng trong một trăm năm đầu tiên
sau Phật nhập diệt, không có sự phân chia, nhưng trong một trăm năm tiếp
theo, Giáo Pháp của Ðức Phật được giải thích theo mười bảy trường phái
khác nhau. Khởi sự của sự phân chia nầy là sự ly khai do kỳ Kết Tập lần
Thứ Hai.
Sự kiện có nhiều bộ phái thành hình trong thế
kỷ thứ hai sau Phật nhập diệt là một tai họa trầm trọng cho Thượng Tọa
Bộ, từ trước vẫn cho mình là lãnh đạo của toàn thể Giáo Ðoàn. Chúng ta
cũng biết rằng trong trăm năm tiếp theo, sự phân phái vẫn tiếp tục và đã
có đến mười tám bộ phái, mười hai phái thuộc truyền thống Thương Tọa Bộ
và sáu phái thuộc truyền thống Ðại Chúng Bộ. Dầu chúng ta không biết
chính xác về các bộ phái nầy, chúng ta không nghi ngờ rằng Ðạo Phật đã
đi vào giai đoạn phân phái.
Tôi không thể không nghĩ rằng sự phân chia
nầy là trách nhiệm của các Trưởng Lão. Về sau nầy, tín đồ Ðại Thừa
(Mahayana) gọi Thượng Tọa Bộ là Tiểu Thừa (Hinayana), và mặc dầu chỉ là
một sự phỏng đoán cá nhân, tôi nghĩ rằng những vị trong Thượng Tọa Bộ có
thể bị gọi như vậy vì các ngài đã bỏ quên tính chất tinh thần năng động
mạnh mẽ của Ðạo Phật thể hiện trong suốt cuộc đời của Ðức Thích Ca mâu
Ni, tách mình ra ngoài quần chúng, chìm đắm vào một thẩm quyền nhỏ nhặt.
Theo tôi nghĩ, nếu các Ngài đã không đánh mất một phần nào ánh sáng giáo
pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni, thì giáo hội đã không phân ly đến mức độ
như chúng ta thấy.
Tuy nhiên, nếu nhìn vấn đề dưới một quan điểm
khác, có thể đó là một tiến trình mà giáo hội phải trải qua, khi Giáo
Pháp, đầu tiên chỉ là một sở đắc cá nhân, Ðức Thích Ca Mâu Ni, trở thành
sở đắc của hàng triệu người. Chúng ta có thể nhìn vào giai đoạn nầy như
là một sự triển nở hổn tạp và đau đớn, khi tất cả những những giải thích
có thể chấp nhận bị đẩy lùi về phía trước, để thay vào cái sáng sủa hơn,
giống như một con sông lớn, giáo pháp cần vươn tới với sức mạnh mới và
niềm tin mới.
Nếu chúng ta khảo sát những sự kiện của kỳ
Kết Tập Lần Thứ Hai, chúng ta sẽ thấy rằng những tu sĩ Vajji khi đề nghị
sự giải thích lại của các ngài về Mười Giới Ðiều, ít nhất là khi bắt
đầu, đã không có ý định ly khai. Sự lộn xộn bắt đấu khi một tu sĩ thuộc
giới "Trưởng Lão" sau nầy du hành đến Vaishali (Tỳ Xá Ly) và thấy những
tu sĩ Vajji nhận cúng dường tiền của giới tại gia. Hoảng hốt và tức
giận, vị tu sĩ nầy quyết định đặt thành vấn đề.
Sự thọ lãnh của cúng dường bằng tiên bạc của
Phật tử tại gia không có nghĩa là các tu sĩ Vajji (Bạc Kỳ) đã đi vào con
đường trụy lạc. Sau kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, như chúng ta thấy, mười ngàn
vị tu sĩ nầy tổ chức một cuộc họp mặt riêng, chứng tỏ rằng nhóm nầy rất
rộng lớn hưng thịnh, được đa số quần chúng ủng hộ. Sự việc nầy có thể
khởi lên sự đố kỵ về phía các vị Thượng Tọa.
Vaishali (Tỳ Xá Li) là một trung tâm dẫn đầu
về thương mãi, nằm trên trục giao thông mậu dịch giữa miền Bắc với thành
phố Xá Vệ (Savatthi) và miền Nam với thành Vương Xá (Rajagaya). Và chúng
ta có thể cho rằng những vị tu sĩ sống ở đó không có một chọn lựa nào
khác hơn là nhận của cúng dường bằng tiền bạc. So sánh với thời đại Ðức
Thích Ca Mâu Ni, đó là một thời kỳ mà nền kinh tế về tiền đang phát
tr+iển rất nhanh chóng ở Ấn Ðộ. Và sự việc rất tự nhiên là dân chúng ở
Vaishali dâng cúng phẩm vật cho chư tăng bẳng tiền hơn là thực phẩm.
Nhìn dưới quan điểm nầy, sự giải thích lại Mười Giới Ðiều có thể được
coi như là một cố gắng điều chỉnh lại những giới luật của Giáo Hội cho
phù hợp với những điều kiện mới của xã hội đương thời.
Thái độ của các vị Thượng Tọa đối với vấn đề,
như chúng ta thấy, là vô cùng độc đoán và thô bạo. Các ngài tập họp tất
cả những vị tu sĩ lớn tuổi mà các ngài có thể với dụng ý để xác nhận sự
bất hợp pháp của những thay đổi được đề nghị, và quy tội cho là "trái
luật." Còn chưa thỏa mãn, các ngài còn đi xa hơn, tuyên bố rằng các tu
sĩ Vajji (Bạt kỳ) đã đưa ra đề nghị sửa đổi Mười Giới Ðiều là "không
phải là những đệ tử chân chính của Ðức Thích Ca Mâu Ni!"
Trong quan điển của những vị Thượng Tọa,
những tu sĩ Vajji là những người gây nên sự xáo trộn muốn phá vở sự
phẳng lặng của Giáo Hội. Họ đáng bị kết tôi như Davadatta (Ðề Bà Ðạt
Ða), người đệ tử đã làm lũng đoạn Giáo Ðoàn trong thời Ðức ThíchCa Mâu
Ni còn tại thế.
Tuy nhiên, trong thực thế, hai trường hợp
hoàn toàn khác nhau. Devadatta đã có tham vọng thay thế Ðức Thich Ca Mâu
Ni lãnh đạo Giáo Ðoàn. Năm giáo điều mà Devadatta đề nghị sẽ mang đến
tính chất khổ hạnh khắc khe hơn trên tăng chúng, và mục đích của ông ta
khi đưa ra đề nghị rõ ràng là gây ấn tượng lên các tu sĩ trẻ về lòng
nhiệt thành với đạo của ông ta và được sự ủng hộ của họ để ông có thể tự
nâng mình lên như một vị Phật mới lãnh đạo giáo đoàn của riêng ông. Ông
đã cố ý tìm cách tạo dựng một sự ly giáo và trở nên một người phá vở sự
phẳng lặng của giáo hội.
Tuy nhiên, những tăng sĩ Bạt Kỳ, không có ý
làm chia rẻ Giáo Ðoàn. Họ chỉ muốn điều chỉnh lại những lề luật cho
thích hợp với những tập quán địa phương và những điều kiện thay đổi của
xã hội như Ðức Thích Ca Mâu Ni đã chứng tỏ, áp dụng những phương thức
hành trì riêng trong tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật do chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni dạy. Những vị Thượng Tọa, do đặt nặng vấn đề, đã phóng
đại sự việc đến chỗ xảy ra sự phân hóa trong giáo đoàn.
Thái độ giáo điều của những vị Thượng Tọa
được phản ảnh trong những kinh điển của Theravada về sau. Cuộc Ðại Kêt
Tập của Ðại Chúng Bộ đã được diễn tả với những lời như sau: "Những tăng
sĩ trong cuộc Ðại Kết Tập đã đưa ra những giáo pháp trái ngược với Chánh
Pháp. Họ đã phá bỏ những kinh điển nguyên thủy và đặt ra kinh điển cho
riêng họ. Họ lấy kinh điển được ghi chép ở chỗ nầy dời đi chỗ khác... họ
cắt bỏ phần những kinh điển và giới luật thâm sâu nhất và tạo ra những
kinh điển và giới luật tương tự hoặc hoàn toàn khác biệt trong một số
trường hợp... Họ bỏ những quy luật về từ, giống từ, cụm từ, ngữ pháp và
thêm vào những thứ khác."
Về sự lên án nặng nề nầy, một cuộc khảo sát
về những văn bản còn lại, như được đưa ra do một học giả Phật Giáo, ông
Fumio Masutani, cho thấy rằng không có những khác biệt nền tảng trong
kinh điển và giáo lý của hai nhóm. Có nghĩa là những kinh điển của cả
hai phái Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ đều theo sự sắp xếp bốn-phần thấy
trong những kinh điển A Hàm (Agama) xưa. Chắc chắn là không có sự khác
biệt lớn lao như hai phái Tiểu Thừa và Ðại Thừa về sau.
Có một điểm quan trọng cần nhấn mạnh về sự
chia rẽ chính yếu trong thời kỳ đầu. Như trong đoạn trích dẫn trên,
những vấn đề của sự đổ vỡ cho chúng ta thấy ở đây một hoàn cảnh tương tự
như được diễn tả trong lịch sử những tôn giáo Tây phương, như là sự mâu
thuẩn giữa "chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa xét lại" hoặc giữa "chính
thống và không chính thống." Tuy nhiên những từ ngữ nầy theo ý tôi không
mấy thích đáng. Ki Tô Giáo Tây phương, với sự kết án là tà giáo và với
những cuộc lùng bắt săn đuổi khi một có sự ly giáo, hai bên không mấy
khi mà không xảy ra sự bạo động và đổ máu, dùng mọi phương tiện để tiêu
diệt đối phương. Nhưng trong trường hợp Phật Giáo, mặc dầu hai bên tách
ra như trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, không bên nào tìm cách quấy phá
phía bên kia, huống hồ là bạo động. Ðiều nầy nói lên tinh thần khoan
dung và tôn trọng sự sống của Ðạo Phật.
Trên bề mặt, những vị Tăng thuộc phái
Theravada (Thượng Tọa) là những người giữ sự chính thống, còn những vị
Tăng Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) là những người dị giáo. Và nếu chúng ta
vẫn còn dùng những từ ngữ đó, chúng ta phải suy xét xem nhóm nào mới
thật sự được coi là tuân giữ tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật hơn.
Không phải những vị theo con đướng lánh xa xã hội, nhưng chính là những
người dấng thân vào đám đông, gánh chịu những khó khăn trong nỗ lực muốn
cứu vớt nhiều người, chắc chắn là những người chính thực được gọi là
những người bảo vệ truyền thống.
Lại với cách dùng từ thông thường, những vị
Tăng Thượng Tọa Bộ được coi như những người giáo điều và những vị Tăng
Ðại Chúng Bộ là những người xét lại. Một lần nữa, chúng ta xét nhóm nào
đã hành động gần gũi với tinh thần của Ðức Thích Ca Mâu Ni hơn? Có phải
thật sự Ngài là người giáo điều thủ cựu? Hay Ngài thuộc trong số người
xét lại, muốn loại bỏ những nguyên tắc mà không cần thỏa hiệp? Ngài
không phải là người đề xướng con đường trung dung, vượt lên lên trên
tính chất nhị nguyên đại biểu bởi hai tính chất giáo điều và sửa sai?
Con đường trung đạo nầy đã tạo nên cái cốt lõi của Chân Lý mà Ngài đã
đạt đến. Từ quan điểm nầy, chúng ta thấy rõ ràng rằng việc lý luận cùn
nhầy về những chi tiết không đáng kể về những giới luật hay tranh luận
về việc ai là người thật sự gìn giữ sự chánh thống là một việc làm trái
xa với tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật.
PHONG TRÀO KHÔI PHỤC
Ý NGHĨA NGUYÊN THỦY CỦA ĐẠO PHẬT
Như chúng ta đã thấy, sự tách rời giữa
Theravada (Thượng Tọa Bộ) và Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) xảy ra không
chỉ vì sự khác nhau vể giới luật, nhưng cũng vì nhóm Thượng Tọa đã trở
thành một nhóm cô lập, chỉ chú trọng đời sống tu viện. Như Teruhiro
Watanabe và một số học giả khác nêu na, những nhóm tu sĩ liên quan với
truyền thống Theravada chú trọng vào đời sống tu viện và tách rời khỏi
đời sống thông thường, bám giữ truyền thống và đặc quyền. Những vị Tăng
trong tuyền thống Ðại Chúng, ngược lại, nhấn mạnh vào sự quan trọng của
việc hành đạo trong quần chúng, dù cho có phải hy sinh những cơ hội giác
ngộ cho chính mình. Quan điểm nầy về sau dẫn đến một trào lưu biến
chuyển lớn là Mahayana (Phật Giáo Ðại Thừa), nhưng những triệu chứng của
những việc xảy ra rõ ràng đã có mặt trong những khuynh hướng mà những
tăng sĩ Ðại Chứng hướng tới. Ðó là sự khác biệt căn bản về quan điểm đã
dẫn đến sự rạn nứt giữa hai nhóm, chứ không phải do sự khác nhau trên bề
mặt về sự giải thích Mười Giới Cấm. Các Kinh điển Ðại Thừa hoàn toàn lên
án những vị gọi là Sa môn hay Thanh văn, và Bích Chi, những người chỉ cố
gắng giác ngộ cho riêng mình, những lời chỉ trích nầy mục đích nhắm vào
sự cách ly và rút khỏi thế gian của những Tăng sĩ Thượng Tọa. Trong
những nhóm kinh viện nầy, thời gian xuất gia và số lượng kinh điển và
giới luật mà một vị tăng thuộc lòng, quyết định quả vị cho vị tăng đó có
phải là một vị A La Hán (Arhat) hay không.
Ngược lại với trường phái kinh viện nầy,
những kinh điển Ðại Thừa nhấn mạnh vào tư tưởng Bồ tát, những hành gả
không chỉ thực hành giáo pháp để riêng lợi cho bản thân (tự lợi), có
nghĩa là đạt đến giác ngộ cho riêng mình, nhưng là vì lợi ích cho người
khác (lợi tha), tích cực truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng.
Chúng ta thấy rõ ràng những vị sa môn trong
thời kỳ nầy cực kỳ bảo thủ. Mặc dù người ta có thể nói rằng để cố gắng
giữ gìn Giáo Pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni người ta phải rút lui ra khỏi
xã hội, điều nầy không giúp ích gì trong việc truyền bá và làm lớn mạnh
Chánh Pháp. Một tôn giáo tự cô lập trong cách thế đó không lâu sẽ đi vào
ngõ cụt, và như vậy Chánh Pháp sẽ không tồn tục nơi những con người cố
gắng thoát khỏi những đau đớn, khổ sở và những giới hạn của sự chết nơi
những đồng loại của họ, hoặc là ngoan cố lãng quên chúng. Vì vậy việc tự
nhiên là những tăng sĩ Ðại Thừa, được ủng hộ của quảng đại quần chúng,
đả xuất hiện với những đề nghị mới trong nổ lực vượt qua sự bế tắc.
Chúng ta nhớ lại rằng chính Ðức Thích Ca Mâu
Ni cũng đã không dùng hết thì giờ của Ngài để chỉ giảng dạy cho chư
Tăng. Mặc dù mỗi năm phải rút vào an cư trong mùa mưa, Ngài đã dùng phần
lớn cuộc đời Ngài truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng để mọi người có
thể đạt đến giác ngộ. Nếu giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni chỉ hướng
đến những thành phần trong tu viện, Ðạo Phật đã chẳng bao giờ trở thành
một tôn giáo toàn cầu.
Ngay từ khi Ðức Thích Ca Mâu Ni còn tại thế,
các tăng sĩ, sau khi đã được Ngài đào tạo đến một mức độ nào đó, thường
được phân tán đi các địa phương để dấng thân vào việc truyền bá giáo
pháp. Lấy một thí dụ, Phú Lâu Na (Purna), một trong số những cao đồ của
Ðức Phật, đến từ một thị trấn vùng biển miền Tây Ấn Ðộ, nhận chỉ thị của
Ðức Thích Ca Mâu Ni trở về lại quê hương mình, nơi đây ngài đã sống đến
cuối đời để truyền bá tín ngưỡng. Vì lý do đó, ngài đã không thể có mặt
trong ngày mhập diệt của Ðức Phật hay trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Có
tài liệu đi xa hơn nói rằng sau nầy, khi ngài trở về thành Vương Xá
(Rajagaha), Tăng đoàn ở đây yêu cầu ngài chuẩn nhận giáo pháp được kết
tập trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất, ngài từ chối.
Về vấn đề nầy, có một giai thoại rất thú vị
được ngài Huyền Trang kể lại khi ngài viếng Ấn Ðộ vào giữa thế kỷ thứ
bảy. Theo ngài thuật lại, sự thực có hai hai nhóm kết tập trong thời
gian Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Nhóm thứ nhứt gồm năm trăm vị trưởng lão
do ngài Mahakasyapa (Ma Ha Ca Diếp) cầm đầu tựu tập trong động
Saptaparna và kết tập một hệ thống kinh điển. Nhưng còn có một số tăng
chúng hội họp bên ngoài động và kết tập một hệ thống kinh điển riêng.
Những vị trưởng lão, như chúng ta đã biết, tập trung sự chú trọng vào
giới luật, trong khi hệ thiống kinh điển của nhóm bên ngoài phản ảnh sự
không thỏa mãn với phạm vi nhỏ hẹp đó, và đã đặt nền tảng cho cái mà sau
nầy trở thành Bộ Ðại Chúng.
Ðiều nầy chứng tỏ rằng, hệ thống kinh điển
đầu, vì được soạn ra chỉ với mục đích chính là đáp ứng nhu cầu của tập
thể trong tu viện, rất khó cho những vị trong Giáo Ðoàn có khuynh hướng
sống và làm việc trong quần chúng chấp nhận. Như vậy, chúng ta có thể
phỏng đoán rằng những điều kiện đem đến việc kết tập của kinh điển Ðại
Thừa về sau trong một mức độ nào đó đã có mặt trong thời gian có Kỳ Kết
Tập Lần Thứ Nhất.
Những tiêu chuẩn và giới luật khác nhau rõ
ràng là cần thiết cho những nhóm khác nhau trong cộng đồng Phật Giáo.
Nhiệm vụ của các vị Tỳ Kheo là gìn giữ và trao truyền đúng giáo pháp, và
trong sự trao đổi để làm tròn trọng trách nầy họ đã được sự ủng hộ của
giới cư sĩ. Vì vậy, điều tự nhiên là những tín đồ tại gia kỳ vọng giới
tu sĩ giữ đúng giới luật và hết mình trong sự tu tập.
Mặt khác, giới cư sĩ không cần thiết phải
tuân theo những giới luật khó khăn như vậy. Dĩ nhiên có những bổn phận
mà người tín đồ Ðạo Phật và những thành viên trong xã hội phải tuân
theo, nhưng không thể nào đòi hỏi nhiều như những giới luật phức tạp
dành cho giới tu sĩ. Không cần phải nghi ngờ rằng điều nầy cũng là một
nguyên nhân dẫn đến những sự khác biệt tế nhị trong quan điểm của Thượng
Tọa Bộ, tập trung vào đời sống tu viện, và Ðại Chúng Bộ, giữ sự liên hệ
gần gũi với cộng đồng tại gia.
Không những chỉ giới luật, nhưng cách thức
hiểu về giáo lý Phật Ðà cũng có điểm khác nhau giữa tăng sĩ và tín đồ
tại gia. Những vị sa môn là nhũng đệ tử có cơ hội được trực tiếp nghe
những giáo pháp cùa Ðức Phật và không ngừng dấng thân vào việc kiện toàn
tri thức và đạo hạnh của mình. Sau khi Ðức Phật nhập diệt, có thể họ đã
tiếp tục tu học dưới sự hướng dẫn của những tăng sĩ lớn hơn đã được trực
tiếp nghe giáo pháp từ Ðức Phật. Ðối với những vị nầy, số lượng những
kinh điển và giới luật được học thuộc lòng đánh dấu sự tiến bộ trên
đường tu học của họ.
Ðối với người tín đồ tại gia bình thường, chỉ
một lời, một câu của Ðức Phật phải là phương tiện cho sự giải thoát.
Ngay cả trong khi Phật còn tại thế, đã phải có nhiều tín đồ tại gia
không bao giờ được nghe giáo pháp trực tiếp từ Ðúc Phật, tuy nhiên họ
thực hành lời dạy của Ngài được truyền đến họ từ những người khác, lấy
đó làm nơi nương tựa duy nhất cho đời sống của họ. Vấn đề không phải là
bao nhiêu kinh điển họ biết đến, nhưng vấn đề là họ đã giữ và làn tròn
tinh thần của Giáo Pháp như thế nào trong đời sống hàng ngày.
Ðức Thích Ca Mâu Ni biết tầm quan trọng về
trách nhiệm của giáo chúng tu sĩ trong việc duy trì và quảng bá giáo
pháp của Ngài sau khi Ngài nhập diệt, chắc chắn đã đặt ra những giới
luật cho giới tăng sĩ một cách nghiêm nhặt. Nhưng trong những năm sau
khi Ngài nhập diệt, giới tăng sĩ dường như đã đánh mất tầm nhìn rằng
giới luật chỉ có mục đích giữ sức mạnh cho Giáo Ðoàn và không phải là
điểm cuối cùng của tăng sĩ. Thay vì đi vào quần chúng để quảng bá thông
điệp của Ðạo Phật, các ngài rút lui khỏi xã hội và hoàn toàn tập trung
vào sự giác ngộ cho riêng mình và tu tập cho riêng mình. Vì tình trạng
thảm hại đó mà Ðại Chúng Bộ ra đời.
Phong trào nầy có thể được trình bày như là
một cố gắng trở về ý nghĩa nguyên thủy của Ðạo Phật như chính Ðức Thích
Ca Mâu Ni đã nêu ra. Như chúng ta nhấn mạnh ở trước, sự rạn nứt giữa
Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ không nên được diễn tả bằng những từ ngữ
của những sự tranh chấp giữa phái chính thống và không chính thống.
Trong Ðạo Phật mọi phong trào canh tân đều khởi sự từ tinh thần cố gắng
quay về những nền tảng cơ sở của đạo. Những cuộc vận động như vậy khởi
sự từ thiểu số nhỏ trong toàn bộ, nhưng nếu họ thành tựu trong nổ lực
trở về với những nguyên lý nền tảng của giáo pháp, họ sẽ tạo được tác
động khi có đa số ủng hộ. Vận mạng của Ðạo Phật nằm ở khả năng nắm giữ
lại những những nền tảng cơ sở nầy và áp dụng chúng một cách đúng đắn
vào việc thực hành.
Ðâu là mục đích của Ðức Thích Ca Mâu Ni khi
Ngài dấng thân suốt năm mươi năm cuộc đời để giảng dạy giáo pháp? Chính
là để đem đến giải thoát cho mọi người không phân biệt nam nữ và giải
phóng họ khỏi những nỗi khổ của sinh, già, bịnh, chết. Một vị tu sĩ,
không bao giờ quên điều thiết yếu nầy, phải quyết định hy sinh bản thân
mình cho lợi ích của nhân loại. Ðây là tinh thần, như chúng ta đều thấy,
về sau được nói rõ trong Phật Giáo Ðại Thừa.
---o0o---
Nguồn: chuyenphapluan.com
Trình bày: Anna
Cập nhật: 01-11-2007
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Daisaku Ikeda
(The First Mileage of Buddhism)
Nguyên Hảo dịch
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Daisaku Ikeda
(The First Mileage of Buddhism)
Nguyên Hảo dịch
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Daisaku Ikeda
(The First Mileage of Buddhism)
Nguyên Hảo dịch
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
THƯỢNG TỌA BỘ
VÀ ĐẠI CHÚNG BỘ :NỀN TẢNG CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
NỀN TẢNG
CỦA CUỘC KẾT TẬP LẦN THỨ HAI
Một trăm năm sau Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất,
một cuộc hội họp lớn của Phật Giáo được triệu tập. Có một số tài liệu
cho rằng cuộc hội họp nầy xảy ra 110 NĂM sau khi Phật nhập diệt. Dù thế
nào, vào khoảng thời gian ấy, Tăng Ðoàn Phật Giáo chia làm hai nhánh
chính, một nhánh được gọi là Theravada hay Thượng Tọa Bộ và nhánh thứ
hai là Mahasanghika hay Ðại Chúng Bộ. Thượng Tọa Bộ về sau truyền bá
xuống những quốc gia phương Nam và Ðông Ấn Ðộ, và là khởi nguồn của Phật
Giáo phát triển ngày ngay ở Tích Lan, Thái Lan, Miến Ðiện, Căm Bốt, Lào,
v.v...
Với sự thể nầy, chúng ta có thể ước đoán rằng
những tác nhân đưa đến cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai rất khác với Cuộc Kết
Tập Lần Thứ Nhất, khi những đệ tử của Ðức Thích Ca Mâu Ni họp lại để tỏ
lòng cung kính và tưởng niệm Ngài.
Chúng ta được biết rằng Ngài Ưu Ba Li, người
đóng một vai trò trọng yếu trong Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất, qua đời sau
Phật ba mươi năm, và chúng ta cũng có thể giả thiết rằng hầu hết đệ tử
của Phật cũng đã qua đời trong khoảng thời gian đó. Chắc chắn chúng ta
không thể nào tưởng tượng được rằng có một người trực tiếp thấy được
Phật còn tồn tại đến một trăm năm sau khi Phật nhập diệt. Do đó, chúng
ta có thể nghĩ rằng trong thời gian Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai, Giáo Ðoàn
được lãnh đạo do những vị thuộc thế hệ thứ tư hay thứ năm.
Trong trăm năm đó, thời gian chắc chắn đã làm
xã hội thay đổi một cách đáng kể, cũng như cách sống của người Ấn Ðộ, và
điều không thể tránh là những sự khác biệt về cách giải thích những di
huấn và giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni cũng đã xảy ra.
Chúng ta biết rằng Ðạo Phật đã từ từ chiếm
giữ một địa vị quan trọng trong xã hội Ấn Ðộ và đã có nhiều tín đồ trong
quần chúng. Một chứng minh cho điều nầy là Ðại Chúng Bộ (Mahasanghika)
đã được sự giúp đỡ lớn lao từ phía những Phật tử tại gia, chứng tỏ rằng
tôn giáo mới mẽ nầy đã đã lan rộng trong quần chúng. Ðồng thời, số Phật
tử trong hàng quý tộc ở các đô thị, cũng như trong hàng ngũ thương gia
và nông dân, cũng đã tăng lên. Chùa chiền được xây dựng ở nhiều nơi, và
đạo Phật, từ miền Ðông Ấn quanh vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha), đã dần
dần lan ra khắp nơi.
Chính sự khác nhau trên quan điểm giới luật
đã đưa đến Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai. Một nhóm Tăng sĩ thuộc bộ tộc Vajji
(Bạt Kỳ) ở thành Vaishali (Tì Xá Li)) được coi như những người tiên
phong trong việc đưa ra những giải thích mới về "Mười Giới," những giới
luật căn bản cho các Tăng Sĩ trong Tăng Ðoàn, và Cuộc Hội Nghị được
triệu tập để đánh giá những giải thích của họ.
Các Tăng sĩ của thành Vaisali đưa ra một danh
sách mười điều từ trước đến nay được coi là những điều cấm, và đề nghị
những điều nầy được cho phép. Ví dụ, mục đầu tiên, đề nghị Tăng sĩ được
phép tích trữ muối; từ trước, sự tích trữ bất cứ một vật thực gì cũng bị
cấm đoán. Những điều khác như cho phép Tăng sĩ được ăn sau Ngọ, được
dùng giường, nệm, áo với một kích thước ấn định trong một số trường hợp;
và được uống một số thức uống trước kia bị cấm. Ðiều cuối cùng, đề nghị
Tăng sĩ được nhận quà cúng dường bằng vàng, bạc, là một điều có thể gây
sôi nổi nhất, bởi vì nhận vật cúng dường bằng tiền bị nghiêm nhặt cấm
đoán từ trước.
Như người ta có thể thấy, những tăng sĩ trong
thời buổi đó sống một đời sống hết sức hạn chế, khó mà tưởng tượng được
những vị tăng sĩ ngày nay có thể chịu đựng được. Tuy nhiên, một người Ấn
Ðộ thời bấy giờ khi rời nhà để xuất gia phải được hoàn toàn chuẩn bị để
sống đời sống khuôn khổ của Giáo Ðoàn. Lại người ta không thể không có
cảm giác rằng sự khổ hạnh nghiêm nhặt, như cấm chư tăng không được ngay
cả ở gần một kho muối nhỏ hay buộc chư tăng phải chịu hình phạt của Giáo
Ðoàn khi dám sửa lại những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong đời sống của họ,
cuối cùng đã làm giảm và làm suy yếu tính chất người nơi những đối tượng
của sự thi hành nầy. Và hậu quả là nó ngăn chận tinh thần dám làm và
năng động cần thiết cho sự truyền bá giáo pháp của Phật Ðà ra bên ngoài.
Một trong những nguyên do Giáo Ðoàn rơi vào
sự khổ hạnh nghiêm nhặt nầy là chư tăng đã có ý thức mạnh mẽ rằng mình
là một giai cấp riêng biệt trong xã hội. Các ngài tự coi mình là một
nhóm người ở bên ngoài những đua chen của người thế tục và thực hành
những sự tu tập tôn giáo riêng biệt; ý thức nầy có thể đã đưa đến những
quy luật mà các ngài noi theo có tính cách rạch ròi và nhiều khó khăn
hơn. Tuy nhiên, giới luật chân thật phải khác hơn là một cái gì từ bên
ngoài áp đặt lên một cá nhơn. Nó phải khởi ra từ bên trong và tạo một
nền tảng cho những sự giao tiếp với thế giới bên ngoài. Ðó dường như
không phải là trường hợp của những vị tăng sĩ Phật Giáo trong thời kỳ
đầu. Sự thôi thúc các ngài tách rời khỏi thế giới bên ngoài đã đưa đến
những giáo điều, và những giáo đều nầy lại cô lập các ngài với toàn thể
thế giới bên ngoài.
Cũng cần ghi nhận rằng những khoấy động chống
đối đã xuất hiện ở Vaishali, quê hương của một cư sĩ nồi tiếng
Vimalakirti (Duy Ma Cật). Thành phố nầy là một trung tâm tự do thương
mại thịnh vượng, cũng là thủ đô của tộc Vajji, liên bang của năm bộ tộc
theo thể chế cộng hòa, chính quyền được lãnh đạo do đại diện của các bộ
tộc. Nhìn vào khung cảnh tương đối tiến bộ và có tính cách quốc tế của
thành phố, dễ có thể tưởng tượng ra một trào lưu mới nẩy sinh trong
những tín đồ Phật Giáo ở đó, đang tìm cách thoát ra khỏi lớp vỏ giáo
điều đã làm cô lập họ.
Ðạo Phật khởi nguyên là một tôn giáo cho tất
cả mọi tầng lớp trong xã hội, nam giới cũng như nữ giới, và lẽ ra không
thể trở nên một thứ dành riêng cho một lớp người. Và đó là luận điểm của
những người lãnh đạo phong trào mới nầy, họ kêu gọi sự trở lại với tinh
thần nguyên thủy của Ðạo Phật được chính Ðức Thích Ca Mâu Ni đề ra.
Mười giới điều của các vị Tăng ở Vajji đã cho
phép các ngài làm những việc mà trước kia bị ngăn cấm. Tuy nhiên không
lâu trước khi sự đổi mới được báo cáo đến những vị trưởng lão bảo thủ,
các ngài đã nhận được tin và đón nhận bằng sự báo động. Dưới mắt những
vị trưởng lão nầy, những vị bảo thủ trong những lề luật được truyền
xuống từ Lần Kết Tập Thứ Nhứt, sự xuất hiện của những tăng sĩ muốn phá
vỡ lề luật là một mối nguy cơ trầm trọng nhất cho Giáo Ðoàn.
Không lâu sau, một số các vị trưởng lão trên
toàn nước Ấn Ðộ tập trung tại một khu vườn trong thành Vaishali để bàn
về vấn đề nầy. Những vị Tăng đến từ miền Ðông Ấn và Tây Ấn mỗi bên đề cử
năm đại biểu để nghiên cứu về "Mười Giới Ðiều" của các vị Tăng ở
Vaishali dưới ánh sáng giáo pháp được truyền xuống từ kỳ Kết Tập Lần Thứ
Nhất. Sau khi kết luận những điều luật nầy là "Mười Ðiều Trái Pháp," các
ngài chính thức tuyên bố sự lên án trước toàn thể tăng chúng đang có
mặt.
Khi sự việc nầy xảy ra, vị cầm đầu cuộc họp
cử ra bảy trăm vị Tăng để đọc lại kinh điển và giới luật, như ngài Ma Ha
Ca Diếp đã làm trước kia trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Ðó là kỳ Kết Tập
Lần Thứ Hai.
Ðề nghị của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) hoàn
toàn bị các vị Trưởng Lão bác bỏ.
Trong thực tế, chúng ta biết rằng chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni cũng bày tỏ rằng những quy luật hướng dẫn Giáo Ðoàn phải
là một cái gì được thay đổi hay có thể được hủy bỏ trong một số trường
hợp nào đó. Thái độ của Ðức Thích Ca Mâu Ni đối với những giới luật còn
được thể hiện trong sự việc rằng khi Devadatta (Ðề Bà Ðạt Ða) đề nghị
cái gọi là Năm Hạnh, tức năm giới cấm để buộc các Tỳ Kheo vào một đời
sống khổ hạnh, Ðức Thích Ca Mâu Ni bát bỏ ngay. Ngài là một con người
đầy tính chất phóng khoáng và sâu sắc của một con người, không cố áp đặt
lên người khác một mớ giáo điều hay quy luật, Ngài có biệt tài đáp ứng
với tính chất riêng biệt của mỗi cá nhân mà Ngài muốn trao truyền chân
lý, và truyền chân lý cho một người trong một đường hướng có ý nghĩa
chân thật nhất. Ngài không phải là một nhà giáo điều mà là một "con
người tự do," một người tán dương năng lực nhiệm mầu của sự sống.
Trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhứt, có một sự khác
biệt đáng kể trên quan điểm về mức độ nhấn mạnh vào giới luật, và những
vị tham gia đã không đưa ra một quyết định. Theo kinh điển còn lại, ngài
Ma Ha ca Diếp huấn thị rằng những giới luật do Ðức Thích Ca Mâu Ni
truyền lại cho Giáo Ðoàn phải được tuân giữ không một chút sai lệch. Kết
quả là các vị Tỳ Kheo dường như hoàn toàn dấng mình vào giới luật, và
đồng thời giáo lý của tôn giáo mới nầy (Ðạo Phật) trở thành cố định
trong một giới hạn, không một sự lý giải nào được chấp nhận. Ðó là trạng
thái cứng nhắt mà chúng ta thấy trong Giáo Ðoàn vài trăm năm sau khi Ðức
Thích Ca Mâu Ni nhập diệt.
Giáo lý Ðạo Phật có đề ra một nguyên tắc gọi
là "khế cơ". Theo nguyên tắc nầy, miễn là không trái phạm với những giáo
lý và giới luật nền tảng của Chánh Pháp, giáo pháp được cho phép thích
nghi theo phong tục tập quán và sự thực hành ở mỗi địa phương, nơi một
người Phật tử đến giáo hóa hay sinh sống. Ví dụ Ðức Thích Ca Mâu Ni đã
nói với các vị sa môn rằng, về việc kiêng cử và giờ giấc ăn uống, họ có
thể tùy theo tập quán ở mỗi địa phương nơi họ sống và không cần khép
chặt vào giới cấm mà Ngài đã đề ra. Ðó có thể là lý do "Mười Giới Ðiều"
của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) chứa đựng nhiều thay đổi trong những vấn
đề liên quan đến ăn uống.
NHỮNG NGUỒN GỐC CỦA
SỰ LY KHAI
Trong giai đoạn mà chúng
ta đang thảo luận đến, Ðạo Phật ở Ấn Ðộ dường như có mặt dưới hình thức
những nhóm tương đối tự trị rải rác trên toàn nước Ấn Ðộ. Một phần đó là
hậu quả không tránh được do những khó khăn trong sự truyền đạt; có thể
là một toàn thể, nhưng không thể nào phối hợp những hoạt động của những
nhóm xa xôi nhau dưới một thẩm quyền trung ương. Thêm vào đó, Kinh Niết
Bàn có nói rằng Ðức chính Ðức Thích Ca Mâu Ni nói rằng Ngài không có ý
hướng nhắm đến một tổ chức tôn giáo rộng lớn, và từ bước đầu, Ngài đã
không có một nổ lực nào vào việc giữ Giáo Ðoàn hoạt động như là một khối
duy nhất. Vì vậy, sau khi Ðức Thích ca mâu Ni nhập diệt, chúng ta có thể
nghĩ rằng một số những nhóm biệt lập được hình thành trong các địa
phương khác nhau, mỗi nhóm vây quanh một trong các vị đệ tử lớn của
Phật. Chúng ta không ngạc nhiên rằng mấy trăm năm sau có những sự khác
biệt tế nhị trong giáo lý và nghi lễ của mỗi nhóm. Ðó là điều mà hầu hết
các học giả Phật Giáo diễn tả về tình hình Giáo Ðoàn thời sơ kỳ.
Ngay cho đến thế kỷ thứ bảy sau Tây lịch, khi
Ngài Huyền Trang đến Ấn Ðộ, Ngài thấy có nhiều nhóm khác nhau tôn thờ
giáo pháp của vị đệ tử nầy hay vị đệ tử khác của Ðức Phật, như Xá Lợi
Phất (Shariputra) hay Mục Kiền Liên (Mục Kiền Liên). Ðạo Phật Ấn Ðộ đó
được định tính với những tổ chức địa phương, mỗi tổ chức mang một tính
chất riêng biệt, và điều nầy sẽ là một tác nhân cho tiến trình lịch sử
của Ðạo Phật. Ðiều nầy không làm chúng ta ngạc nhiên khi chúng ta biết
rằng Ðức Thích Ca Mâu Ni giảng dạy Chánh Pháp theo nhiều cách khác nhau
tùy theo khả năng của một người hay một nhóm người mà Ngài muốn họ hiểu.
Vấn đề quan tâm lớn nhất cho những sinh viên
Phật Học là những nhóm nầy có giữ được tinh thần chân thật trong những
lời dạy của Ðức Thích Ca Mâu Ni hay không? Nếu họ vẫn còn niềm tin vào
toàn bộ những nguyên lý trong giáo pháp của Ðức Phật, thì những dị biệt
nhỏ có tính cách địa phương đã phải được bỏ qua. Chánh Pháp dạy chúng ta
một cách rõ ràng rằng một người Phật tử phải thực hành ba việc: giữ
giới, tu định (dhyana) và tu huệ (prajna). Tuy vậy, những vị trong khối
Theravada hay "Thương Tọa Bộ" thời bấy giờ nhấn mạnh hoàn toàn vào giới
luật. Ngược lại, Mahasanghika hay "Ðại Chúng Bộ" thì tin rằng các ngài
đã thực hiện giáo pháp chân thật của Ðức Thích Ca Mâu Ni bằng cách hòa
nhập vào quần chúng, đàm thoại với họ, chia xẻ những khổ đau của họ, và
khuyến khích họ thực hành tín ngưỡng Ðạo Phật.
Chúng ta đã đề cập ở trước về tinh thần tự do
và độc lập của thành Vaishali (Tì Xá Li), như được đại biểu bằng vị Cư
Sĩ Vimalakirti (Duy Ma Cật). Vị cư sĩ nầy trong cuốn Kinh mang tên ngài,
được miêu tả đã phê phán ngay cả mười vị đệ tử lớn của Ðức Phật khi ông
thấy rằng các vị nầy quá cứng nhắt hay chấp chặt vào những tư tưởng và
cách hành đạo của họ. Vì vậy chúng ta dễ tưởng tượng ra rằng những tăng
sĩ ở Vaisali khác hẳn với những tăng sĩ ở những vùng khác trong cách
thức ăn uống, trong thái độ đối với sự cúng dường tiền bạc, và những
điểm khác của giới luật.
Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai bác bỏ hoàn toàn những
đề nghị của giới tăng sĩ Vaisali. Các vị tăng sĩ nầy bèn tập họp một đại
hội quy tụ mười ngàn tăng sĩ để làm một cuộc kết tập riêng, được gọi là
"Cuộc Tuyên Ðọc của Ðại Chúng Bộ." Thời bấy giờ, những vị tu sĩ nầy được
gọi là Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ, Tàu dịch là Ma Ha Diễn), để phân biệt
với Theravada (Thượng Tọa Bộ gồm những vị Trưởng Lão). Và Ðạo Phật phân
thành hai bộ phái. Chúng ta được biết rằng trong một trăm năm đầu tiên
sau Phật nhập diệt, không có sự phân chia, nhưng trong một trăm năm tiếp
theo, Giáo Pháp của Ðức Phật được giải thích theo mười bảy trường phái
khác nhau. Khởi sự của sự phân chia nầy là sự ly khai do kỳ Kết Tập lần
Thứ Hai.
Sự kiện có nhiều bộ phái thành hình trong thế
kỷ thứ hai sau Phật nhập diệt là một tai họa trầm trọng cho Thượng Tọa
Bộ, từ trước vẫn cho mình là lãnh đạo của toàn thể Giáo Ðoàn. Chúng ta
cũng biết rằng trong trăm năm tiếp theo, sự phân phái vẫn tiếp tục và đã
có đến mười tám bộ phái, mười hai phái thuộc truyền thống Thương Tọa Bộ
và sáu phái thuộc truyền thống Ðại Chúng Bộ. Dầu chúng ta không biết
chính xác về các bộ phái nầy, chúng ta không nghi ngờ rằng Ðạo Phật đã
đi vào giai đoạn phân phái.
Tôi không thể không nghĩ rằng sự phân chia
nầy là trách nhiệm của các Trưởng Lão. Về sau nầy, tín đồ Ðại Thừa
(Mahayana) gọi Thượng Tọa Bộ là Tiểu Thừa (Hinayana), và mặc dầu chỉ là
một sự phỏng đoán cá nhân, tôi nghĩ rằng những vị trong Thượng Tọa Bộ có
thể bị gọi như vậy vì các ngài đã bỏ quên tính chất tinh thần năng động
mạnh mẽ của Ðạo Phật thể hiện trong suốt cuộc đời của Ðức Thích Ca mâu
Ni, tách mình ra ngoài quần chúng, chìm đắm vào một thẩm quyền nhỏ nhặt.
Theo tôi nghĩ, nếu các Ngài đã không đánh mất một phần nào ánh sáng giáo
pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni, thì giáo hội đã không phân ly đến mức độ
như chúng ta thấy.
Tuy nhiên, nếu nhìn vấn đề dưới một quan điểm
khác, có thể đó là một tiến trình mà giáo hội phải trải qua, khi Giáo
Pháp, đầu tiên chỉ là một sở đắc cá nhân, Ðức Thích Ca Mâu Ni, trở thành
sở đắc của hàng triệu người. Chúng ta có thể nhìn vào giai đoạn nầy như
là một sự triển nở hổn tạp và đau đớn, khi tất cả những những giải thích
có thể chấp nhận bị đẩy lùi về phía trước, để thay vào cái sáng sủa hơn,
giống như một con sông lớn, giáo pháp cần vươn tới với sức mạnh mới và
niềm tin mới.
Nếu chúng ta khảo sát những sự kiện của kỳ
Kết Tập Lần Thứ Hai, chúng ta sẽ thấy rằng những tu sĩ Vajji khi đề nghị
sự giải thích lại của các ngài về Mười Giới Ðiều, ít nhất là khi bắt
đầu, đã không có ý định ly khai. Sự lộn xộn bắt đấu khi một tu sĩ thuộc
giới "Trưởng Lão" sau nầy du hành đến Vaishali (Tỳ Xá Ly) và thấy những
tu sĩ Vajji nhận cúng dường tiền của giới tại gia. Hoảng hốt và tức
giận, vị tu sĩ nầy quyết định đặt thành vấn đề.
Sự thọ lãnh của cúng dường bằng tiên bạc của
Phật tử tại gia không có nghĩa là các tu sĩ Vajji (Bạc Kỳ) đã đi vào con
đường trụy lạc. Sau kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, như chúng ta thấy, mười ngàn
vị tu sĩ nầy tổ chức một cuộc họp mặt riêng, chứng tỏ rằng nhóm nầy rất
rộng lớn hưng thịnh, được đa số quần chúng ủng hộ. Sự việc nầy có thể
khởi lên sự đố kỵ về phía các vị Thượng Tọa.
Vaishali (Tỳ Xá Li) là một trung tâm dẫn đầu
về thương mãi, nằm trên trục giao thông mậu dịch giữa miền Bắc với thành
phố Xá Vệ (Savatthi) và miền Nam với thành Vương Xá (Rajagaya). Và chúng
ta có thể cho rằng những vị tu sĩ sống ở đó không có một chọn lựa nào
khác hơn là nhận của cúng dường bằng tiền bạc. So sánh với thời đại Ðức
Thích Ca Mâu Ni, đó là một thời kỳ mà nền kinh tế về tiền đang phát
tr+iển rất nhanh chóng ở Ấn Ðộ. Và sự việc rất tự nhiên là dân chúng ở
Vaishali dâng cúng phẩm vật cho chư tăng bẳng tiền hơn là thực phẩm.
Nhìn dưới quan điểm nầy, sự giải thích lại Mười Giới Ðiều có thể được
coi như là một cố gắng điều chỉnh lại những giới luật của Giáo Hội cho
phù hợp với những điều kiện mới của xã hội đương thời.
Thái độ của các vị Thượng Tọa đối với vấn đề,
như chúng ta thấy, là vô cùng độc đoán và thô bạo. Các ngài tập họp tất
cả những vị tu sĩ lớn tuổi mà các ngài có thể với dụng ý để xác nhận sự
bất hợp pháp của những thay đổi được đề nghị, và quy tội cho là "trái
luật." Còn chưa thỏa mãn, các ngài còn đi xa hơn, tuyên bố rằng các tu
sĩ Vajji (Bạt kỳ) đã đưa ra đề nghị sửa đổi Mười Giới Ðiều là "không
phải là những đệ tử chân chính của Ðức Thích Ca Mâu Ni!"
Trong quan điển của những vị Thượng Tọa,
những tu sĩ Vajji là những người gây nên sự xáo trộn muốn phá vở sự
phẳng lặng của Giáo Hội. Họ đáng bị kết tôi như Davadatta (Ðề Bà Ðạt
Ða), người đệ tử đã làm lũng đoạn Giáo Ðoàn trong thời Ðức ThíchCa Mâu
Ni còn tại thế.
Tuy nhiên, trong thực thế, hai trường hợp
hoàn toàn khác nhau. Devadatta đã có tham vọng thay thế Ðức Thich Ca Mâu
Ni lãnh đạo Giáo Ðoàn. Năm giáo điều mà Devadatta đề nghị sẽ mang đến
tính chất khổ hạnh khắc khe hơn trên tăng chúng, và mục đích của ông ta
khi đưa ra đề nghị rõ ràng là gây ấn tượng lên các tu sĩ trẻ về lòng
nhiệt thành với đạo của ông ta và được sự ủng hộ của họ để ông có thể tự
nâng mình lên như một vị Phật mới lãnh đạo giáo đoàn của riêng ông. Ông
đã cố ý tìm cách tạo dựng một sự ly giáo và trở nên một người phá vở sự
phẳng lặng của giáo hội.
Tuy nhiên, những tăng sĩ Bạt Kỳ, không có ý
làm chia rẻ Giáo Ðoàn. Họ chỉ muốn điều chỉnh lại những lề luật cho
thích hợp với những tập quán địa phương và những điều kiện thay đổi của
xã hội như Ðức Thích Ca Mâu Ni đã chứng tỏ, áp dụng những phương thức
hành trì riêng trong tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật do chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni dạy. Những vị Thượng Tọa, do đặt nặng vấn đề, đã phóng
đại sự việc đến chỗ xảy ra sự phân hóa trong giáo đoàn.
Thái độ giáo điều của những vị Thượng Tọa
được phản ảnh trong những kinh điển của Theravada về sau. Cuộc Ðại Kêt
Tập của Ðại Chúng Bộ đã được diễn tả với những lời như sau: "Những tăng
sĩ trong cuộc Ðại Kết Tập đã đưa ra những giáo pháp trái ngược với Chánh
Pháp. Họ đã phá bỏ những kinh điển nguyên thủy và đặt ra kinh điển cho
riêng họ. Họ lấy kinh điển được ghi chép ở chỗ nầy dời đi chỗ khác... họ
cắt bỏ phần những kinh điển và giới luật thâm sâu nhất và tạo ra những
kinh điển và giới luật tương tự hoặc hoàn toàn khác biệt trong một số
trường hợp... Họ bỏ những quy luật về từ, giống từ, cụm từ, ngữ pháp và
thêm vào những thứ khác."
Về sự lên án nặng nề nầy, một cuộc khảo sát
về những văn bản còn lại, như được đưa ra do một học giả Phật Giáo, ông
Fumio Masutani, cho thấy rằng không có những khác biệt nền tảng trong
kinh điển và giáo lý của hai nhóm. Có nghĩa là những kinh điển của cả
hai phái Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ đều theo sự sắp xếp bốn-phần thấy
trong những kinh điển A Hàm (Agama) xưa. Chắc chắn là không có sự khác
biệt lớn lao như hai phái Tiểu Thừa và Ðại Thừa về sau.
Có một điểm quan trọng cần nhấn mạnh về sự
chia rẽ chính yếu trong thời kỳ đầu. Như trong đoạn trích dẫn trên,
những vấn đề của sự đổ vỡ cho chúng ta thấy ở đây một hoàn cảnh tương tự
như được diễn tả trong lịch sử những tôn giáo Tây phương, như là sự mâu
thuẩn giữa "chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa xét lại" hoặc giữa "chính
thống và không chính thống." Tuy nhiên những từ ngữ nầy theo ý tôi không
mấy thích đáng. Ki Tô Giáo Tây phương, với sự kết án là tà giáo và với
những cuộc lùng bắt săn đuổi khi một có sự ly giáo, hai bên không mấy
khi mà không xảy ra sự bạo động và đổ máu, dùng mọi phương tiện để tiêu
diệt đối phương. Nhưng trong trường hợp Phật Giáo, mặc dầu hai bên tách
ra như trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, không bên nào tìm cách quấy phá
phía bên kia, huống hồ là bạo động. Ðiều nầy nói lên tinh thần khoan
dung và tôn trọng sự sống của Ðạo Phật.
Trên bề mặt, những vị Tăng thuộc phái
Theravada (Thượng Tọa) là những người giữ sự chính thống, còn những vị
Tăng Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) là những người dị giáo. Và nếu chúng ta
vẫn còn dùng những từ ngữ đó, chúng ta phải suy xét xem nhóm nào mới
thật sự được coi là tuân giữ tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật hơn.
Không phải những vị theo con đướng lánh xa xã hội, nhưng chính là những
người dấng thân vào đám đông, gánh chịu những khó khăn trong nỗ lực muốn
cứu vớt nhiều người, chắc chắn là những người chính thực được gọi là
những người bảo vệ truyền thống.
Lại với cách dùng từ thông thường, những vị
Tăng Thượng Tọa Bộ được coi như những người giáo điều và những vị Tăng
Ðại Chúng Bộ là những người xét lại. Một lần nữa, chúng ta xét nhóm nào
đã hành động gần gũi với tinh thần của Ðức Thích Ca Mâu Ni hơn? Có phải
thật sự Ngài là người giáo điều thủ cựu? Hay Ngài thuộc trong số người
xét lại, muốn loại bỏ những nguyên tắc mà không cần thỏa hiệp? Ngài
không phải là người đề xướng con đường trung dung, vượt lên lên trên
tính chất nhị nguyên đại biểu bởi hai tính chất giáo điều và sửa sai?
Con đường trung đạo nầy đã tạo nên cái cốt lõi của Chân Lý mà Ngài đã
đạt đến. Từ quan điểm nầy, chúng ta thấy rõ ràng rằng việc lý luận cùn
nhầy về những chi tiết không đáng kể về những giới luật hay tranh luận
về việc ai là người thật sự gìn giữ sự chánh thống là một việc làm trái
xa với tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật.
PHONG TRÀO KHÔI PHỤC
Ý NGHĨA NGUYÊN THỦY CỦA ĐẠO PHẬT
Như chúng ta đã thấy, sự tách rời giữa
Theravada (Thượng Tọa Bộ) và Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) xảy ra không
chỉ vì sự khác nhau vể giới luật, nhưng cũng vì nhóm Thượng Tọa đã trở
thành một nhóm cô lập, chỉ chú trọng đời sống tu viện. Như Teruhiro
Watanabe và một số học giả khác nêu na, những nhóm tu sĩ liên quan với
truyền thống Theravada chú trọng vào đời sống tu viện và tách rời khỏi
đời sống thông thường, bám giữ truyền thống và đặc quyền. Những vị Tăng
trong tuyền thống Ðại Chúng, ngược lại, nhấn mạnh vào sự quan trọng của
việc hành đạo trong quần chúng, dù cho có phải hy sinh những cơ hội giác
ngộ cho chính mình. Quan điểm nầy về sau dẫn đến một trào lưu biến
chuyển lớn là Mahayana (Phật Giáo Ðại Thừa), nhưng những triệu chứng của
những việc xảy ra rõ ràng đã có mặt trong những khuynh hướng mà những
tăng sĩ Ðại Chứng hướng tới. Ðó là sự khác biệt căn bản về quan điểm đã
dẫn đến sự rạn nứt giữa hai nhóm, chứ không phải do sự khác nhau trên bề
mặt về sự giải thích Mười Giới Cấm. Các Kinh điển Ðại Thừa hoàn toàn lên
án những vị gọi là Sa môn hay Thanh văn, và Bích Chi, những người chỉ cố
gắng giác ngộ cho riêng mình, những lời chỉ trích nầy mục đích nhắm vào
sự cách ly và rút khỏi thế gian của những Tăng sĩ Thượng Tọa. Trong
những nhóm kinh viện nầy, thời gian xuất gia và số lượng kinh điển và
giới luật mà một vị tăng thuộc lòng, quyết định quả vị cho vị tăng đó có
phải là một vị A La Hán (Arhat) hay không.
Ngược lại với trường phái kinh viện nầy,
những kinh điển Ðại Thừa nhấn mạnh vào tư tưởng Bồ tát, những hành gả
không chỉ thực hành giáo pháp để riêng lợi cho bản thân (tự lợi), có
nghĩa là đạt đến giác ngộ cho riêng mình, nhưng là vì lợi ích cho người
khác (lợi tha), tích cực truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng.
Chúng ta thấy rõ ràng những vị sa môn trong
thời kỳ nầy cực kỳ bảo thủ. Mặc dù người ta có thể nói rằng để cố gắng
giữ gìn Giáo Pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni người ta phải rút lui ra khỏi
xã hội, điều nầy không giúp ích gì trong việc truyền bá và làm lớn mạnh
Chánh Pháp. Một tôn giáo tự cô lập trong cách thế đó không lâu sẽ đi vào
ngõ cụt, và như vậy Chánh Pháp sẽ không tồn tục nơi những con người cố
gắng thoát khỏi những đau đớn, khổ sở và những giới hạn của sự chết nơi
những đồng loại của họ, hoặc là ngoan cố lãng quên chúng. Vì vậy việc tự
nhiên là những tăng sĩ Ðại Thừa, được ủng hộ của quảng đại quần chúng,
đả xuất hiện với những đề nghị mới trong nổ lực vượt qua sự bế tắc.
Chúng ta nhớ lại rằng chính Ðức Thích Ca Mâu
Ni cũng đã không dùng hết thì giờ của Ngài để chỉ giảng dạy cho chư
Tăng. Mặc dù mỗi năm phải rút vào an cư trong mùa mưa, Ngài đã dùng phần
lớn cuộc đời Ngài truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng để mọi người có
thể đạt đến giác ngộ. Nếu giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni chỉ hướng
đến những thành phần trong tu viện, Ðạo Phật đã chẳng bao giờ trở thành
một tôn giáo toàn cầu.
Ngay từ khi Ðức Thích Ca Mâu Ni còn tại thế,
các tăng sĩ, sau khi đã được Ngài đào tạo đến một mức độ nào đó, thường
được phân tán đi các địa phương để dấng thân vào việc truyền bá giáo
pháp. Lấy một thí dụ, Phú Lâu Na (Purna), một trong số những cao đồ của
Ðức Phật, đến từ một thị trấn vùng biển miền Tây Ấn Ðộ, nhận chỉ thị của
Ðức Thích Ca Mâu Ni trở về lại quê hương mình, nơi đây ngài đã sống đến
cuối đời để truyền bá tín ngưỡng. Vì lý do đó, ngài đã không thể có mặt
trong ngày mhập diệt của Ðức Phật hay trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Có
tài liệu đi xa hơn nói rằng sau nầy, khi ngài trở về thành Vương Xá
(Rajagaha), Tăng đoàn ở đây yêu cầu ngài chuẩn nhận giáo pháp được kết
tập trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất, ngài từ chối.
Về vấn đề nầy, có một giai thoại rất thú vị
được ngài Huyền Trang kể lại khi ngài viếng Ấn Ðộ vào giữa thế kỷ thứ
bảy. Theo ngài thuật lại, sự thực có hai hai nhóm kết tập trong thời
gian Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Nhóm thứ nhứt gồm năm trăm vị trưởng lão
do ngài Mahakasyapa (Ma Ha Ca Diếp) cầm đầu tựu tập trong động
Saptaparna và kết tập một hệ thống kinh điển. Nhưng còn có một số tăng
chúng hội họp bên ngoài động và kết tập một hệ thống kinh điển riêng.
Những vị trưởng lão, như chúng ta đã biết, tập trung sự chú trọng vào
giới luật, trong khi hệ thiống kinh điển của nhóm bên ngoài phản ảnh sự
không thỏa mãn với phạm vi nhỏ hẹp đó, và đã đặt nền tảng cho cái mà sau
nầy trở thành Bộ Ðại Chúng.
Ðiều nầy chứng tỏ rằng, hệ thống kinh điển
đầu, vì được soạn ra chỉ với mục đích chính là đáp ứng nhu cầu của tập
thể trong tu viện, rất khó cho những vị trong Giáo Ðoàn có khuynh hướng
sống và làm việc trong quần chúng chấp nhận. Như vậy, chúng ta có thể
phỏng đoán rằng những điều kiện đem đến việc kết tập của kinh điển Ðại
Thừa về sau trong một mức độ nào đó đã có mặt trong thời gian có Kỳ Kết
Tập Lần Thứ Nhất.
Những tiêu chuẩn và giới luật khác nhau rõ
ràng là cần thiết cho những nhóm khác nhau trong cộng đồng Phật Giáo.
Nhiệm vụ của các vị Tỳ Kheo là gìn giữ và trao truyền đúng giáo pháp, và
trong sự trao đổi để làm tròn trọng trách nầy họ đã được sự ủng hộ của
giới cư sĩ. Vì vậy, điều tự nhiên là những tín đồ tại gia kỳ vọng giới
tu sĩ giữ đúng giới luật và hết mình trong sự tu tập.
Mặt khác, giới cư sĩ không cần thiết phải
tuân theo những giới luật khó khăn như vậy. Dĩ nhiên có những bổn phận
mà người tín đồ Ðạo Phật và những thành viên trong xã hội phải tuân
theo, nhưng không thể nào đòi hỏi nhiều như những giới luật phức tạp
dành cho giới tu sĩ. Không cần phải nghi ngờ rằng điều nầy cũng là một
nguyên nhân dẫn đến những sự khác biệt tế nhị trong quan điểm của Thượng
Tọa Bộ, tập trung vào đời sống tu viện, và Ðại Chúng Bộ, giữ sự liên hệ
gần gũi với cộng đồng tại gia.
Không những chỉ giới luật, nhưng cách thức
hiểu về giáo lý Phật Ðà cũng có điểm khác nhau giữa tăng sĩ và tín đồ
tại gia. Những vị sa môn là nhũng đệ tử có cơ hội được trực tiếp nghe
những giáo pháp cùa Ðức Phật và không ngừng dấng thân vào việc kiện toàn
tri thức và đạo hạnh của mình. Sau khi Ðức Phật nhập diệt, có thể họ đã
tiếp tục tu học dưới sự hướng dẫn của những tăng sĩ lớn hơn đã được trực
tiếp nghe giáo pháp từ Ðức Phật. Ðối với những vị nầy, số lượng những
kinh điển và giới luật được học thuộc lòng đánh dấu sự tiến bộ trên
đường tu học của họ.
Ðối với người tín đồ tại gia bình thường, chỉ
một lời, một câu của Ðức Phật phải là phương tiện cho sự giải thoát.
Ngay cả trong khi Phật còn tại thế, đã phải có nhiều tín đồ tại gia
không bao giờ được nghe giáo pháp trực tiếp từ Ðúc Phật, tuy nhiên họ
thực hành lời dạy của Ngài được truyền đến họ từ những người khác, lấy
đó làm nơi nương tựa duy nhất cho đời sống của họ. Vấn đề không phải là
bao nhiêu kinh điển họ biết đến, nhưng vấn đề là họ đã giữ và làn tròn
tinh thần của Giáo Pháp như thế nào trong đời sống hàng ngày.
Ðức Thích Ca Mâu Ni biết tầm quan trọng về
trách nhiệm của giáo chúng tu sĩ trong việc duy trì và quảng bá giáo
pháp của Ngài sau khi Ngài nhập diệt, chắc chắn đã đặt ra những giới
luật cho giới tăng sĩ một cách nghiêm nhặt. Nhưng trong những năm sau
khi Ngài nhập diệt, giới tăng sĩ dường như đã đánh mất tầm nhìn rằng
giới luật chỉ có mục đích giữ sức mạnh cho Giáo Ðoàn và không phải là
điểm cuối cùng của tăng sĩ. Thay vì đi vào quần chúng để quảng bá thông
điệp của Ðạo Phật, các ngài rút lui khỏi xã hội và hoàn toàn tập trung
vào sự giác ngộ cho riêng mình và tu tập cho riêng mình. Vì tình trạng
thảm hại đó mà Ðại Chúng Bộ ra đời.
Phong trào nầy có thể được trình bày như là
một cố gắng trở về ý nghĩa nguyên thủy của Ðạo Phật như chính Ðức Thích
Ca Mâu Ni đã nêu ra. Như chúng ta nhấn mạnh ở trước, sự rạn nứt giữa
Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ không nên được diễn tả bằng những từ ngữ
của những sự tranh chấp giữa phái chính thống và không chính thống.
Trong Ðạo Phật mọi phong trào canh tân đều khởi sự từ tinh thần cố gắng
quay về những nền tảng cơ sở của đạo. Những cuộc vận động như vậy khởi
sự từ thiểu số nhỏ trong toàn bộ, nhưng nếu họ thành tựu trong nổ lực
trở về với những nguyên lý nền tảng của giáo pháp, họ sẽ tạo được tác
động khi có đa số ủng hộ. Vận mạng của Ðạo Phật nằm ở khả năng nắm giữ
lại những những nền tảng cơ sở nầy và áp dụng chúng một cách đúng đắn
vào việc thực hành.
Ðâu là mục đích của Ðức Thích Ca Mâu Ni khi
Ngài dấng thân suốt năm mươi năm cuộc đời để giảng dạy giáo pháp? Chính
là để đem đến giải thoát cho mọi người không phân biệt nam nữ và giải
phóng họ khỏi những nỗi khổ của sinh, già, bịnh, chết. Một vị tu sĩ,
không bao giờ quên điều thiết yếu nầy, phải quyết định hy sinh bản thân
mình cho lợi ích của nhân loại. Ðây là tinh thần, như chúng ta đều thấy,
về sau được nói rõ trong Phật Giáo Ðại Thừa.
---o0o---
Nguồn: chuyenphapluan.com
Trình bày: Anna
Cập nhật: 01-11-2007
Một trăm năm sau Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất,
một cuộc hội họp lớn của Phật Giáo được triệu tập. Có một số tài liệu
cho rằng cuộc hội họp nầy xảy ra 110 NĂM sau khi Phật nhập diệt. Dù thế
nào, vào khoảng thời gian ấy, Tăng Ðoàn Phật Giáo chia làm hai nhánh
chính, một nhánh được gọi là Theravada hay Thượng Tọa Bộ và nhánh thứ
hai là Mahasanghika hay Ðại Chúng Bộ. Thượng Tọa Bộ về sau truyền bá
xuống những quốc gia phương Nam và Ðông Ấn Ðộ, và là khởi nguồn của Phật
Giáo phát triển ngày ngay ở Tích Lan, Thái Lan, Miến Ðiện, Căm Bốt, Lào,
v.v...
Với sự thể nầy, chúng ta có thể ước đoán rằng
những tác nhân đưa đến cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai rất khác với Cuộc Kết
Tập Lần Thứ Nhất, khi những đệ tử của Ðức Thích Ca Mâu Ni họp lại để tỏ
lòng cung kính và tưởng niệm Ngài.
Chúng ta được biết rằng Ngài Ưu Ba Li, người
đóng một vai trò trọng yếu trong Cuộc Kết Tập Lần Thứ Nhất, qua đời sau
Phật ba mươi năm, và chúng ta cũng có thể giả thiết rằng hầu hết đệ tử
của Phật cũng đã qua đời trong khoảng thời gian đó. Chắc chắn chúng ta
không thể nào tưởng tượng được rằng có một người trực tiếp thấy được
Phật còn tồn tại đến một trăm năm sau khi Phật nhập diệt. Do đó, chúng
ta có thể nghĩ rằng trong thời gian Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai, Giáo Ðoàn
được lãnh đạo do những vị thuộc thế hệ thứ tư hay thứ năm.
Trong trăm năm đó, thời gian chắc chắn đã làm
xã hội thay đổi một cách đáng kể, cũng như cách sống của người Ấn Ðộ, và
điều không thể tránh là những sự khác biệt về cách giải thích những di
huấn và giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni cũng đã xảy ra.
Chúng ta biết rằng Ðạo Phật đã từ từ chiếm
giữ một địa vị quan trọng trong xã hội Ấn Ðộ và đã có nhiều tín đồ trong
quần chúng. Một chứng minh cho điều nầy là Ðại Chúng Bộ (Mahasanghika)
đã được sự giúp đỡ lớn lao từ phía những Phật tử tại gia, chứng tỏ rằng
tôn giáo mới mẽ nầy đã đã lan rộng trong quần chúng. Ðồng thời, số Phật
tử trong hàng quý tộc ở các đô thị, cũng như trong hàng ngũ thương gia
và nông dân, cũng đã tăng lên. Chùa chiền được xây dựng ở nhiều nơi, và
đạo Phật, từ miền Ðông Ấn quanh vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha), đã dần
dần lan ra khắp nơi.
Chính sự khác nhau trên quan điểm giới luật
đã đưa đến Cuộc Kết Tập Lần Thứ Hai. Một nhóm Tăng sĩ thuộc bộ tộc Vajji
(Bạt Kỳ) ở thành Vaishali (Tì Xá Li)) được coi như những người tiên
phong trong việc đưa ra những giải thích mới về "Mười Giới," những giới
luật căn bản cho các Tăng Sĩ trong Tăng Ðoàn, và Cuộc Hội Nghị được
triệu tập để đánh giá những giải thích của họ.
Các Tăng sĩ của thành Vaisali đưa ra một danh
sách mười điều từ trước đến nay được coi là những điều cấm, và đề nghị
những điều nầy được cho phép. Ví dụ, mục đầu tiên, đề nghị Tăng sĩ được
phép tích trữ muối; từ trước, sự tích trữ bất cứ một vật thực gì cũng bị
cấm đoán. Những điều khác như cho phép Tăng sĩ được ăn sau Ngọ, được
dùng giường, nệm, áo với một kích thước ấn định trong một số trường hợp;
và được uống một số thức uống trước kia bị cấm. Ðiều cuối cùng, đề nghị
Tăng sĩ được nhận quà cúng dường bằng vàng, bạc, là một điều có thể gây
sôi nổi nhất, bởi vì nhận vật cúng dường bằng tiền bị nghiêm nhặt cấm
đoán từ trước.
Như người ta có thể thấy, những tăng sĩ trong
thời buổi đó sống một đời sống hết sức hạn chế, khó mà tưởng tượng được
những vị tăng sĩ ngày nay có thể chịu đựng được. Tuy nhiên, một người Ấn
Ðộ thời bấy giờ khi rời nhà để xuất gia phải được hoàn toàn chuẩn bị để
sống đời sống khuôn khổ của Giáo Ðoàn. Lại người ta không thể không có
cảm giác rằng sự khổ hạnh nghiêm nhặt, như cấm chư tăng không được ngay
cả ở gần một kho muối nhỏ hay buộc chư tăng phải chịu hình phạt của Giáo
Ðoàn khi dám sửa lại những chi tiết nhỏ nhặt nhất trong đời sống của họ,
cuối cùng đã làm giảm và làm suy yếu tính chất người nơi những đối tượng
của sự thi hành nầy. Và hậu quả là nó ngăn chận tinh thần dám làm và
năng động cần thiết cho sự truyền bá giáo pháp của Phật Ðà ra bên ngoài.
Một trong những nguyên do Giáo Ðoàn rơi vào
sự khổ hạnh nghiêm nhặt nầy là chư tăng đã có ý thức mạnh mẽ rằng mình
là một giai cấp riêng biệt trong xã hội. Các ngài tự coi mình là một
nhóm người ở bên ngoài những đua chen của người thế tục và thực hành
những sự tu tập tôn giáo riêng biệt; ý thức nầy có thể đã đưa đến những
quy luật mà các ngài noi theo có tính cách rạch ròi và nhiều khó khăn
hơn. Tuy nhiên, giới luật chân thật phải khác hơn là một cái gì từ bên
ngoài áp đặt lên một cá nhơn. Nó phải khởi ra từ bên trong và tạo một
nền tảng cho những sự giao tiếp với thế giới bên ngoài. Ðó dường như
không phải là trường hợp của những vị tăng sĩ Phật Giáo trong thời kỳ
đầu. Sự thôi thúc các ngài tách rời khỏi thế giới bên ngoài đã đưa đến
những giáo điều, và những giáo đều nầy lại cô lập các ngài với toàn thể
thế giới bên ngoài.
Cũng cần ghi nhận rằng những khoấy động chống
đối đã xuất hiện ở Vaishali, quê hương của một cư sĩ nồi tiếng
Vimalakirti (Duy Ma Cật). Thành phố nầy là một trung tâm tự do thương
mại thịnh vượng, cũng là thủ đô của tộc Vajji, liên bang của năm bộ tộc
theo thể chế cộng hòa, chính quyền được lãnh đạo do đại diện của các bộ
tộc. Nhìn vào khung cảnh tương đối tiến bộ và có tính cách quốc tế của
thành phố, dễ có thể tưởng tượng ra một trào lưu mới nẩy sinh trong
những tín đồ Phật Giáo ở đó, đang tìm cách thoát ra khỏi lớp vỏ giáo
điều đã làm cô lập họ.
Ðạo Phật khởi nguyên là một tôn giáo cho tất
cả mọi tầng lớp trong xã hội, nam giới cũng như nữ giới, và lẽ ra không
thể trở nên một thứ dành riêng cho một lớp người. Và đó là luận điểm của
những người lãnh đạo phong trào mới nầy, họ kêu gọi sự trở lại với tinh
thần nguyên thủy của Ðạo Phật được chính Ðức Thích Ca Mâu Ni đề ra.
Mười giới điều của các vị Tăng ở Vajji đã cho
phép các ngài làm những việc mà trước kia bị ngăn cấm. Tuy nhiên không
lâu trước khi sự đổi mới được báo cáo đến những vị trưởng lão bảo thủ,
các ngài đã nhận được tin và đón nhận bằng sự báo động. Dưới mắt những
vị trưởng lão nầy, những vị bảo thủ trong những lề luật được truyền
xuống từ Lần Kết Tập Thứ Nhứt, sự xuất hiện của những tăng sĩ muốn phá
vỡ lề luật là một mối nguy cơ trầm trọng nhất cho Giáo Ðoàn.
Không lâu sau, một số các vị trưởng lão trên
toàn nước Ấn Ðộ tập trung tại một khu vườn trong thành Vaishali để bàn
về vấn đề nầy. Những vị Tăng đến từ miền Ðông Ấn và Tây Ấn mỗi bên đề cử
năm đại biểu để nghiên cứu về "Mười Giới Ðiều" của các vị Tăng ở
Vaishali dưới ánh sáng giáo pháp được truyền xuống từ kỳ Kết Tập Lần Thứ
Nhất. Sau khi kết luận những điều luật nầy là "Mười Ðiều Trái Pháp," các
ngài chính thức tuyên bố sự lên án trước toàn thể tăng chúng đang có
mặt.
Khi sự việc nầy xảy ra, vị cầm đầu cuộc họp
cử ra bảy trăm vị Tăng để đọc lại kinh điển và giới luật, như ngài Ma Ha
Ca Diếp đã làm trước kia trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Ðó là kỳ Kết Tập
Lần Thứ Hai.
Ðề nghị của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) hoàn
toàn bị các vị Trưởng Lão bác bỏ.
Trong thực tế, chúng ta biết rằng chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni cũng bày tỏ rằng những quy luật hướng dẫn Giáo Ðoàn phải
là một cái gì được thay đổi hay có thể được hủy bỏ trong một số trường
hợp nào đó. Thái độ của Ðức Thích Ca Mâu Ni đối với những giới luật còn
được thể hiện trong sự việc rằng khi Devadatta (Ðề Bà Ðạt Ða) đề nghị
cái gọi là Năm Hạnh, tức năm giới cấm để buộc các Tỳ Kheo vào một đời
sống khổ hạnh, Ðức Thích Ca Mâu Ni bát bỏ ngay. Ngài là một con người
đầy tính chất phóng khoáng và sâu sắc của một con người, không cố áp đặt
lên người khác một mớ giáo điều hay quy luật, Ngài có biệt tài đáp ứng
với tính chất riêng biệt của mỗi cá nhân mà Ngài muốn trao truyền chân
lý, và truyền chân lý cho một người trong một đường hướng có ý nghĩa
chân thật nhất. Ngài không phải là một nhà giáo điều mà là một "con
người tự do," một người tán dương năng lực nhiệm mầu của sự sống.
Trong kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhứt, có một sự khác
biệt đáng kể trên quan điểm về mức độ nhấn mạnh vào giới luật, và những
vị tham gia đã không đưa ra một quyết định. Theo kinh điển còn lại, ngài
Ma Ha ca Diếp huấn thị rằng những giới luật do Ðức Thích Ca Mâu Ni
truyền lại cho Giáo Ðoàn phải được tuân giữ không một chút sai lệch. Kết
quả là các vị Tỳ Kheo dường như hoàn toàn dấng mình vào giới luật, và
đồng thời giáo lý của tôn giáo mới nầy (Ðạo Phật) trở thành cố định
trong một giới hạn, không một sự lý giải nào được chấp nhận. Ðó là trạng
thái cứng nhắt mà chúng ta thấy trong Giáo Ðoàn vài trăm năm sau khi Ðức
Thích Ca Mâu Ni nhập diệt.
Giáo lý Ðạo Phật có đề ra một nguyên tắc gọi
là "khế cơ". Theo nguyên tắc nầy, miễn là không trái phạm với những giáo
lý và giới luật nền tảng của Chánh Pháp, giáo pháp được cho phép thích
nghi theo phong tục tập quán và sự thực hành ở mỗi địa phương, nơi một
người Phật tử đến giáo hóa hay sinh sống. Ví dụ Ðức Thích Ca Mâu Ni đã
nói với các vị sa môn rằng, về việc kiêng cử và giờ giấc ăn uống, họ có
thể tùy theo tập quán ở mỗi địa phương nơi họ sống và không cần khép
chặt vào giới cấm mà Ngài đã đề ra. Ðó có thể là lý do "Mười Giới Ðiều"
của các vị Tăng Vajji (Bạt Kỳ) chứa đựng nhiều thay đổi trong những vấn
đề liên quan đến ăn uống.
NHỮNG NGUỒN GỐC CỦA
SỰ LY KHAI
Trong giai đoạn mà chúng
ta đang thảo luận đến, Ðạo Phật ở Ấn Ðộ dường như có mặt dưới hình thức
những nhóm tương đối tự trị rải rác trên toàn nước Ấn Ðộ. Một phần đó là
hậu quả không tránh được do những khó khăn trong sự truyền đạt; có thể
là một toàn thể, nhưng không thể nào phối hợp những hoạt động của những
nhóm xa xôi nhau dưới một thẩm quyền trung ương. Thêm vào đó, Kinh Niết
Bàn có nói rằng Ðức chính Ðức Thích Ca Mâu Ni nói rằng Ngài không có ý
hướng nhắm đến một tổ chức tôn giáo rộng lớn, và từ bước đầu, Ngài đã
không có một nổ lực nào vào việc giữ Giáo Ðoàn hoạt động như là một khối
duy nhất. Vì vậy, sau khi Ðức Thích ca mâu Ni nhập diệt, chúng ta có thể
nghĩ rằng một số những nhóm biệt lập được hình thành trong các địa
phương khác nhau, mỗi nhóm vây quanh một trong các vị đệ tử lớn của
Phật. Chúng ta không ngạc nhiên rằng mấy trăm năm sau có những sự khác
biệt tế nhị trong giáo lý và nghi lễ của mỗi nhóm. Ðó là điều mà hầu hết
các học giả Phật Giáo diễn tả về tình hình Giáo Ðoàn thời sơ kỳ.
Ngay cho đến thế kỷ thứ bảy sau Tây lịch, khi
Ngài Huyền Trang đến Ấn Ðộ, Ngài thấy có nhiều nhóm khác nhau tôn thờ
giáo pháp của vị đệ tử nầy hay vị đệ tử khác của Ðức Phật, như Xá Lợi
Phất (Shariputra) hay Mục Kiền Liên (Mục Kiền Liên). Ðạo Phật Ấn Ðộ đó
được định tính với những tổ chức địa phương, mỗi tổ chức mang một tính
chất riêng biệt, và điều nầy sẽ là một tác nhân cho tiến trình lịch sử
của Ðạo Phật. Ðiều nầy không làm chúng ta ngạc nhiên khi chúng ta biết
rằng Ðức Thích Ca Mâu Ni giảng dạy Chánh Pháp theo nhiều cách khác nhau
tùy theo khả năng của một người hay một nhóm người mà Ngài muốn họ hiểu.
Vấn đề quan tâm lớn nhất cho những sinh viên
Phật Học là những nhóm nầy có giữ được tinh thần chân thật trong những
lời dạy của Ðức Thích Ca Mâu Ni hay không? Nếu họ vẫn còn niềm tin vào
toàn bộ những nguyên lý trong giáo pháp của Ðức Phật, thì những dị biệt
nhỏ có tính cách địa phương đã phải được bỏ qua. Chánh Pháp dạy chúng ta
một cách rõ ràng rằng một người Phật tử phải thực hành ba việc: giữ
giới, tu định (dhyana) và tu huệ (prajna). Tuy vậy, những vị trong khối
Theravada hay "Thương Tọa Bộ" thời bấy giờ nhấn mạnh hoàn toàn vào giới
luật. Ngược lại, Mahasanghika hay "Ðại Chúng Bộ" thì tin rằng các ngài
đã thực hiện giáo pháp chân thật của Ðức Thích Ca Mâu Ni bằng cách hòa
nhập vào quần chúng, đàm thoại với họ, chia xẻ những khổ đau của họ, và
khuyến khích họ thực hành tín ngưỡng Ðạo Phật.
Chúng ta đã đề cập ở trước về tinh thần tự do
và độc lập của thành Vaishali (Tì Xá Li), như được đại biểu bằng vị Cư
Sĩ Vimalakirti (Duy Ma Cật). Vị cư sĩ nầy trong cuốn Kinh mang tên ngài,
được miêu tả đã phê phán ngay cả mười vị đệ tử lớn của Ðức Phật khi ông
thấy rằng các vị nầy quá cứng nhắt hay chấp chặt vào những tư tưởng và
cách hành đạo của họ. Vì vậy chúng ta dễ tưởng tượng ra rằng những tăng
sĩ ở Vaisali khác hẳn với những tăng sĩ ở những vùng khác trong cách
thức ăn uống, trong thái độ đối với sự cúng dường tiền bạc, và những
điểm khác của giới luật.
Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai bác bỏ hoàn toàn những
đề nghị của giới tăng sĩ Vaisali. Các vị tăng sĩ nầy bèn tập họp một đại
hội quy tụ mười ngàn tăng sĩ để làm một cuộc kết tập riêng, được gọi là
"Cuộc Tuyên Ðọc của Ðại Chúng Bộ." Thời bấy giờ, những vị tu sĩ nầy được
gọi là Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ, Tàu dịch là Ma Ha Diễn), để phân biệt
với Theravada (Thượng Tọa Bộ gồm những vị Trưởng Lão). Và Ðạo Phật phân
thành hai bộ phái. Chúng ta được biết rằng trong một trăm năm đầu tiên
sau Phật nhập diệt, không có sự phân chia, nhưng trong một trăm năm tiếp
theo, Giáo Pháp của Ðức Phật được giải thích theo mười bảy trường phái
khác nhau. Khởi sự của sự phân chia nầy là sự ly khai do kỳ Kết Tập lần
Thứ Hai.
Sự kiện có nhiều bộ phái thành hình trong thế
kỷ thứ hai sau Phật nhập diệt là một tai họa trầm trọng cho Thượng Tọa
Bộ, từ trước vẫn cho mình là lãnh đạo của toàn thể Giáo Ðoàn. Chúng ta
cũng biết rằng trong trăm năm tiếp theo, sự phân phái vẫn tiếp tục và đã
có đến mười tám bộ phái, mười hai phái thuộc truyền thống Thương Tọa Bộ
và sáu phái thuộc truyền thống Ðại Chúng Bộ. Dầu chúng ta không biết
chính xác về các bộ phái nầy, chúng ta không nghi ngờ rằng Ðạo Phật đã
đi vào giai đoạn phân phái.
Tôi không thể không nghĩ rằng sự phân chia
nầy là trách nhiệm của các Trưởng Lão. Về sau nầy, tín đồ Ðại Thừa
(Mahayana) gọi Thượng Tọa Bộ là Tiểu Thừa (Hinayana), và mặc dầu chỉ là
một sự phỏng đoán cá nhân, tôi nghĩ rằng những vị trong Thượng Tọa Bộ có
thể bị gọi như vậy vì các ngài đã bỏ quên tính chất tinh thần năng động
mạnh mẽ của Ðạo Phật thể hiện trong suốt cuộc đời của Ðức Thích Ca mâu
Ni, tách mình ra ngoài quần chúng, chìm đắm vào một thẩm quyền nhỏ nhặt.
Theo tôi nghĩ, nếu các Ngài đã không đánh mất một phần nào ánh sáng giáo
pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni, thì giáo hội đã không phân ly đến mức độ
như chúng ta thấy.
Tuy nhiên, nếu nhìn vấn đề dưới một quan điểm
khác, có thể đó là một tiến trình mà giáo hội phải trải qua, khi Giáo
Pháp, đầu tiên chỉ là một sở đắc cá nhân, Ðức Thích Ca Mâu Ni, trở thành
sở đắc của hàng triệu người. Chúng ta có thể nhìn vào giai đoạn nầy như
là một sự triển nở hổn tạp và đau đớn, khi tất cả những những giải thích
có thể chấp nhận bị đẩy lùi về phía trước, để thay vào cái sáng sủa hơn,
giống như một con sông lớn, giáo pháp cần vươn tới với sức mạnh mới và
niềm tin mới.
Nếu chúng ta khảo sát những sự kiện của kỳ
Kết Tập Lần Thứ Hai, chúng ta sẽ thấy rằng những tu sĩ Vajji khi đề nghị
sự giải thích lại của các ngài về Mười Giới Ðiều, ít nhất là khi bắt
đầu, đã không có ý định ly khai. Sự lộn xộn bắt đấu khi một tu sĩ thuộc
giới "Trưởng Lão" sau nầy du hành đến Vaishali (Tỳ Xá Ly) và thấy những
tu sĩ Vajji nhận cúng dường tiền của giới tại gia. Hoảng hốt và tức
giận, vị tu sĩ nầy quyết định đặt thành vấn đề.
Sự thọ lãnh của cúng dường bằng tiên bạc của
Phật tử tại gia không có nghĩa là các tu sĩ Vajji (Bạc Kỳ) đã đi vào con
đường trụy lạc. Sau kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, như chúng ta thấy, mười ngàn
vị tu sĩ nầy tổ chức một cuộc họp mặt riêng, chứng tỏ rằng nhóm nầy rất
rộng lớn hưng thịnh, được đa số quần chúng ủng hộ. Sự việc nầy có thể
khởi lên sự đố kỵ về phía các vị Thượng Tọa.
Vaishali (Tỳ Xá Li) là một trung tâm dẫn đầu
về thương mãi, nằm trên trục giao thông mậu dịch giữa miền Bắc với thành
phố Xá Vệ (Savatthi) và miền Nam với thành Vương Xá (Rajagaya). Và chúng
ta có thể cho rằng những vị tu sĩ sống ở đó không có một chọn lựa nào
khác hơn là nhận của cúng dường bằng tiền bạc. So sánh với thời đại Ðức
Thích Ca Mâu Ni, đó là một thời kỳ mà nền kinh tế về tiền đang phát
tr+iển rất nhanh chóng ở Ấn Ðộ. Và sự việc rất tự nhiên là dân chúng ở
Vaishali dâng cúng phẩm vật cho chư tăng bẳng tiền hơn là thực phẩm.
Nhìn dưới quan điểm nầy, sự giải thích lại Mười Giới Ðiều có thể được
coi như là một cố gắng điều chỉnh lại những giới luật của Giáo Hội cho
phù hợp với những điều kiện mới của xã hội đương thời.
Thái độ của các vị Thượng Tọa đối với vấn đề,
như chúng ta thấy, là vô cùng độc đoán và thô bạo. Các ngài tập họp tất
cả những vị tu sĩ lớn tuổi mà các ngài có thể với dụng ý để xác nhận sự
bất hợp pháp của những thay đổi được đề nghị, và quy tội cho là "trái
luật." Còn chưa thỏa mãn, các ngài còn đi xa hơn, tuyên bố rằng các tu
sĩ Vajji (Bạt kỳ) đã đưa ra đề nghị sửa đổi Mười Giới Ðiều là "không
phải là những đệ tử chân chính của Ðức Thích Ca Mâu Ni!"
Trong quan điển của những vị Thượng Tọa,
những tu sĩ Vajji là những người gây nên sự xáo trộn muốn phá vở sự
phẳng lặng của Giáo Hội. Họ đáng bị kết tôi như Davadatta (Ðề Bà Ðạt
Ða), người đệ tử đã làm lũng đoạn Giáo Ðoàn trong thời Ðức ThíchCa Mâu
Ni còn tại thế.
Tuy nhiên, trong thực thế, hai trường hợp
hoàn toàn khác nhau. Devadatta đã có tham vọng thay thế Ðức Thich Ca Mâu
Ni lãnh đạo Giáo Ðoàn. Năm giáo điều mà Devadatta đề nghị sẽ mang đến
tính chất khổ hạnh khắc khe hơn trên tăng chúng, và mục đích của ông ta
khi đưa ra đề nghị rõ ràng là gây ấn tượng lên các tu sĩ trẻ về lòng
nhiệt thành với đạo của ông ta và được sự ủng hộ của họ để ông có thể tự
nâng mình lên như một vị Phật mới lãnh đạo giáo đoàn của riêng ông. Ông
đã cố ý tìm cách tạo dựng một sự ly giáo và trở nên một người phá vở sự
phẳng lặng của giáo hội.
Tuy nhiên, những tăng sĩ Bạt Kỳ, không có ý
làm chia rẻ Giáo Ðoàn. Họ chỉ muốn điều chỉnh lại những lề luật cho
thích hợp với những tập quán địa phương và những điều kiện thay đổi của
xã hội như Ðức Thích Ca Mâu Ni đã chứng tỏ, áp dụng những phương thức
hành trì riêng trong tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật do chính Ðức
Thích Ca Mâu Ni dạy. Những vị Thượng Tọa, do đặt nặng vấn đề, đã phóng
đại sự việc đến chỗ xảy ra sự phân hóa trong giáo đoàn.
Thái độ giáo điều của những vị Thượng Tọa
được phản ảnh trong những kinh điển của Theravada về sau. Cuộc Ðại Kêt
Tập của Ðại Chúng Bộ đã được diễn tả với những lời như sau: "Những tăng
sĩ trong cuộc Ðại Kết Tập đã đưa ra những giáo pháp trái ngược với Chánh
Pháp. Họ đã phá bỏ những kinh điển nguyên thủy và đặt ra kinh điển cho
riêng họ. Họ lấy kinh điển được ghi chép ở chỗ nầy dời đi chỗ khác... họ
cắt bỏ phần những kinh điển và giới luật thâm sâu nhất và tạo ra những
kinh điển và giới luật tương tự hoặc hoàn toàn khác biệt trong một số
trường hợp... Họ bỏ những quy luật về từ, giống từ, cụm từ, ngữ pháp và
thêm vào những thứ khác."
Về sự lên án nặng nề nầy, một cuộc khảo sát
về những văn bản còn lại, như được đưa ra do một học giả Phật Giáo, ông
Fumio Masutani, cho thấy rằng không có những khác biệt nền tảng trong
kinh điển và giáo lý của hai nhóm. Có nghĩa là những kinh điển của cả
hai phái Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ đều theo sự sắp xếp bốn-phần thấy
trong những kinh điển A Hàm (Agama) xưa. Chắc chắn là không có sự khác
biệt lớn lao như hai phái Tiểu Thừa và Ðại Thừa về sau.
Có một điểm quan trọng cần nhấn mạnh về sự
chia rẽ chính yếu trong thời kỳ đầu. Như trong đoạn trích dẫn trên,
những vấn đề của sự đổ vỡ cho chúng ta thấy ở đây một hoàn cảnh tương tự
như được diễn tả trong lịch sử những tôn giáo Tây phương, như là sự mâu
thuẩn giữa "chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa xét lại" hoặc giữa "chính
thống và không chính thống." Tuy nhiên những từ ngữ nầy theo ý tôi không
mấy thích đáng. Ki Tô Giáo Tây phương, với sự kết án là tà giáo và với
những cuộc lùng bắt săn đuổi khi một có sự ly giáo, hai bên không mấy
khi mà không xảy ra sự bạo động và đổ máu, dùng mọi phương tiện để tiêu
diệt đối phương. Nhưng trong trường hợp Phật Giáo, mặc dầu hai bên tách
ra như trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Hai, không bên nào tìm cách quấy phá
phía bên kia, huống hồ là bạo động. Ðiều nầy nói lên tinh thần khoan
dung và tôn trọng sự sống của Ðạo Phật.
Trên bề mặt, những vị Tăng thuộc phái
Theravada (Thượng Tọa) là những người giữ sự chính thống, còn những vị
Tăng Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) là những người dị giáo. Và nếu chúng ta
vẫn còn dùng những từ ngữ đó, chúng ta phải suy xét xem nhóm nào mới
thật sự được coi là tuân giữ tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật hơn.
Không phải những vị theo con đướng lánh xa xã hội, nhưng chính là những
người dấng thân vào đám đông, gánh chịu những khó khăn trong nỗ lực muốn
cứu vớt nhiều người, chắc chắn là những người chính thực được gọi là
những người bảo vệ truyền thống.
Lại với cách dùng từ thông thường, những vị
Tăng Thượng Tọa Bộ được coi như những người giáo điều và những vị Tăng
Ðại Chúng Bộ là những người xét lại. Một lần nữa, chúng ta xét nhóm nào
đã hành động gần gũi với tinh thần của Ðức Thích Ca Mâu Ni hơn? Có phải
thật sự Ngài là người giáo điều thủ cựu? Hay Ngài thuộc trong số người
xét lại, muốn loại bỏ những nguyên tắc mà không cần thỏa hiệp? Ngài
không phải là người đề xướng con đường trung dung, vượt lên lên trên
tính chất nhị nguyên đại biểu bởi hai tính chất giáo điều và sửa sai?
Con đường trung đạo nầy đã tạo nên cái cốt lõi của Chân Lý mà Ngài đã
đạt đến. Từ quan điểm nầy, chúng ta thấy rõ ràng rằng việc lý luận cùn
nhầy về những chi tiết không đáng kể về những giới luật hay tranh luận
về việc ai là người thật sự gìn giữ sự chánh thống là một việc làm trái
xa với tinh thần nguyên thủy của Ðạo Phật.
PHONG TRÀO KHÔI PHỤC
Ý NGHĨA NGUYÊN THỦY CỦA ĐẠO PHẬT
Như chúng ta đã thấy, sự tách rời giữa
Theravada (Thượng Tọa Bộ) và Mahasanghika (Ðại Chúng Bộ) xảy ra không
chỉ vì sự khác nhau vể giới luật, nhưng cũng vì nhóm Thượng Tọa đã trở
thành một nhóm cô lập, chỉ chú trọng đời sống tu viện. Như Teruhiro
Watanabe và một số học giả khác nêu na, những nhóm tu sĩ liên quan với
truyền thống Theravada chú trọng vào đời sống tu viện và tách rời khỏi
đời sống thông thường, bám giữ truyền thống và đặc quyền. Những vị Tăng
trong tuyền thống Ðại Chúng, ngược lại, nhấn mạnh vào sự quan trọng của
việc hành đạo trong quần chúng, dù cho có phải hy sinh những cơ hội giác
ngộ cho chính mình. Quan điểm nầy về sau dẫn đến một trào lưu biến
chuyển lớn là Mahayana (Phật Giáo Ðại Thừa), nhưng những triệu chứng của
những việc xảy ra rõ ràng đã có mặt trong những khuynh hướng mà những
tăng sĩ Ðại Chứng hướng tới. Ðó là sự khác biệt căn bản về quan điểm đã
dẫn đến sự rạn nứt giữa hai nhóm, chứ không phải do sự khác nhau trên bề
mặt về sự giải thích Mười Giới Cấm. Các Kinh điển Ðại Thừa hoàn toàn lên
án những vị gọi là Sa môn hay Thanh văn, và Bích Chi, những người chỉ cố
gắng giác ngộ cho riêng mình, những lời chỉ trích nầy mục đích nhắm vào
sự cách ly và rút khỏi thế gian của những Tăng sĩ Thượng Tọa. Trong
những nhóm kinh viện nầy, thời gian xuất gia và số lượng kinh điển và
giới luật mà một vị tăng thuộc lòng, quyết định quả vị cho vị tăng đó có
phải là một vị A La Hán (Arhat) hay không.
Ngược lại với trường phái kinh viện nầy,
những kinh điển Ðại Thừa nhấn mạnh vào tư tưởng Bồ tát, những hành gả
không chỉ thực hành giáo pháp để riêng lợi cho bản thân (tự lợi), có
nghĩa là đạt đến giác ngộ cho riêng mình, nhưng là vì lợi ích cho người
khác (lợi tha), tích cực truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng.
Chúng ta thấy rõ ràng những vị sa môn trong
thời kỳ nầy cực kỳ bảo thủ. Mặc dù người ta có thể nói rằng để cố gắng
giữ gìn Giáo Pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni người ta phải rút lui ra khỏi
xã hội, điều nầy không giúp ích gì trong việc truyền bá và làm lớn mạnh
Chánh Pháp. Một tôn giáo tự cô lập trong cách thế đó không lâu sẽ đi vào
ngõ cụt, và như vậy Chánh Pháp sẽ không tồn tục nơi những con người cố
gắng thoát khỏi những đau đớn, khổ sở và những giới hạn của sự chết nơi
những đồng loại của họ, hoặc là ngoan cố lãng quên chúng. Vì vậy việc tự
nhiên là những tăng sĩ Ðại Thừa, được ủng hộ của quảng đại quần chúng,
đả xuất hiện với những đề nghị mới trong nổ lực vượt qua sự bế tắc.
Chúng ta nhớ lại rằng chính Ðức Thích Ca Mâu
Ni cũng đã không dùng hết thì giờ của Ngài để chỉ giảng dạy cho chư
Tăng. Mặc dù mỗi năm phải rút vào an cư trong mùa mưa, Ngài đã dùng phần
lớn cuộc đời Ngài truyền bá Giáo Pháp trong quần chúng để mọi người có
thể đạt đến giác ngộ. Nếu giáo pháp của Ðức Thích Ca Mâu Ni chỉ hướng
đến những thành phần trong tu viện, Ðạo Phật đã chẳng bao giờ trở thành
một tôn giáo toàn cầu.
Ngay từ khi Ðức Thích Ca Mâu Ni còn tại thế,
các tăng sĩ, sau khi đã được Ngài đào tạo đến một mức độ nào đó, thường
được phân tán đi các địa phương để dấng thân vào việc truyền bá giáo
pháp. Lấy một thí dụ, Phú Lâu Na (Purna), một trong số những cao đồ của
Ðức Phật, đến từ một thị trấn vùng biển miền Tây Ấn Ðộ, nhận chỉ thị của
Ðức Thích Ca Mâu Ni trở về lại quê hương mình, nơi đây ngài đã sống đến
cuối đời để truyền bá tín ngưỡng. Vì lý do đó, ngài đã không thể có mặt
trong ngày mhập diệt của Ðức Phật hay trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Có
tài liệu đi xa hơn nói rằng sau nầy, khi ngài trở về thành Vương Xá
(Rajagaha), Tăng đoàn ở đây yêu cầu ngài chuẩn nhận giáo pháp được kết
tập trong Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất, ngài từ chối.
Về vấn đề nầy, có một giai thoại rất thú vị
được ngài Huyền Trang kể lại khi ngài viếng Ấn Ðộ vào giữa thế kỷ thứ
bảy. Theo ngài thuật lại, sự thực có hai hai nhóm kết tập trong thời
gian Kỳ Kết Tập Lần Thứ Nhất. Nhóm thứ nhứt gồm năm trăm vị trưởng lão
do ngài Mahakasyapa (Ma Ha Ca Diếp) cầm đầu tựu tập trong động
Saptaparna và kết tập một hệ thống kinh điển. Nhưng còn có một số tăng
chúng hội họp bên ngoài động và kết tập một hệ thống kinh điển riêng.
Những vị trưởng lão, như chúng ta đã biết, tập trung sự chú trọng vào
giới luật, trong khi hệ thiống kinh điển của nhóm bên ngoài phản ảnh sự
không thỏa mãn với phạm vi nhỏ hẹp đó, và đã đặt nền tảng cho cái mà sau
nầy trở thành Bộ Ðại Chúng.
Ðiều nầy chứng tỏ rằng, hệ thống kinh điển
đầu, vì được soạn ra chỉ với mục đích chính là đáp ứng nhu cầu của tập
thể trong tu viện, rất khó cho những vị trong Giáo Ðoàn có khuynh hướng
sống và làm việc trong quần chúng chấp nhận. Như vậy, chúng ta có thể
phỏng đoán rằng những điều kiện đem đến việc kết tập của kinh điển Ðại
Thừa về sau trong một mức độ nào đó đã có mặt trong thời gian có Kỳ Kết
Tập Lần Thứ Nhất.
Những tiêu chuẩn và giới luật khác nhau rõ
ràng là cần thiết cho những nhóm khác nhau trong cộng đồng Phật Giáo.
Nhiệm vụ của các vị Tỳ Kheo là gìn giữ và trao truyền đúng giáo pháp, và
trong sự trao đổi để làm tròn trọng trách nầy họ đã được sự ủng hộ của
giới cư sĩ. Vì vậy, điều tự nhiên là những tín đồ tại gia kỳ vọng giới
tu sĩ giữ đúng giới luật và hết mình trong sự tu tập.
Mặt khác, giới cư sĩ không cần thiết phải
tuân theo những giới luật khó khăn như vậy. Dĩ nhiên có những bổn phận
mà người tín đồ Ðạo Phật và những thành viên trong xã hội phải tuân
theo, nhưng không thể nào đòi hỏi nhiều như những giới luật phức tạp
dành cho giới tu sĩ. Không cần phải nghi ngờ rằng điều nầy cũng là một
nguyên nhân dẫn đến những sự khác biệt tế nhị trong quan điểm của Thượng
Tọa Bộ, tập trung vào đời sống tu viện, và Ðại Chúng Bộ, giữ sự liên hệ
gần gũi với cộng đồng tại gia.
Không những chỉ giới luật, nhưng cách thức
hiểu về giáo lý Phật Ðà cũng có điểm khác nhau giữa tăng sĩ và tín đồ
tại gia. Những vị sa môn là nhũng đệ tử có cơ hội được trực tiếp nghe
những giáo pháp cùa Ðức Phật và không ngừng dấng thân vào việc kiện toàn
tri thức và đạo hạnh của mình. Sau khi Ðức Phật nhập diệt, có thể họ đã
tiếp tục tu học dưới sự hướng dẫn của những tăng sĩ lớn hơn đã được trực
tiếp nghe giáo pháp từ Ðức Phật. Ðối với những vị nầy, số lượng những
kinh điển và giới luật được học thuộc lòng đánh dấu sự tiến bộ trên
đường tu học của họ.
Ðối với người tín đồ tại gia bình thường, chỉ
một lời, một câu của Ðức Phật phải là phương tiện cho sự giải thoát.
Ngay cả trong khi Phật còn tại thế, đã phải có nhiều tín đồ tại gia
không bao giờ được nghe giáo pháp trực tiếp từ Ðúc Phật, tuy nhiên họ
thực hành lời dạy của Ngài được truyền đến họ từ những người khác, lấy
đó làm nơi nương tựa duy nhất cho đời sống của họ. Vấn đề không phải là
bao nhiêu kinh điển họ biết đến, nhưng vấn đề là họ đã giữ và làn tròn
tinh thần của Giáo Pháp như thế nào trong đời sống hàng ngày.
Ðức Thích Ca Mâu Ni biết tầm quan trọng về
trách nhiệm của giáo chúng tu sĩ trong việc duy trì và quảng bá giáo
pháp của Ngài sau khi Ngài nhập diệt, chắc chắn đã đặt ra những giới
luật cho giới tăng sĩ một cách nghiêm nhặt. Nhưng trong những năm sau
khi Ngài nhập diệt, giới tăng sĩ dường như đã đánh mất tầm nhìn rằng
giới luật chỉ có mục đích giữ sức mạnh cho Giáo Ðoàn và không phải là
điểm cuối cùng của tăng sĩ. Thay vì đi vào quần chúng để quảng bá thông
điệp của Ðạo Phật, các ngài rút lui khỏi xã hội và hoàn toàn tập trung
vào sự giác ngộ cho riêng mình và tu tập cho riêng mình. Vì tình trạng
thảm hại đó mà Ðại Chúng Bộ ra đời.
Phong trào nầy có thể được trình bày như là
một cố gắng trở về ý nghĩa nguyên thủy của Ðạo Phật như chính Ðức Thích
Ca Mâu Ni đã nêu ra. Như chúng ta nhấn mạnh ở trước, sự rạn nứt giữa
Thượng Tọa Bộ và Ðại Chúng Bộ không nên được diễn tả bằng những từ ngữ
của những sự tranh chấp giữa phái chính thống và không chính thống.
Trong Ðạo Phật mọi phong trào canh tân đều khởi sự từ tinh thần cố gắng
quay về những nền tảng cơ sở của đạo. Những cuộc vận động như vậy khởi
sự từ thiểu số nhỏ trong toàn bộ, nhưng nếu họ thành tựu trong nổ lực
trở về với những nguyên lý nền tảng của giáo pháp, họ sẽ tạo được tác
động khi có đa số ủng hộ. Vận mạng của Ðạo Phật nằm ở khả năng nắm giữ
lại những những nền tảng cơ sở nầy và áp dụng chúng một cách đúng đắn
vào việc thực hành.
Ðâu là mục đích của Ðức Thích Ca Mâu Ni khi
Ngài dấng thân suốt năm mươi năm cuộc đời để giảng dạy giáo pháp? Chính
là để đem đến giải thoát cho mọi người không phân biệt nam nữ và giải
phóng họ khỏi những nỗi khổ của sinh, già, bịnh, chết. Một vị tu sĩ,
không bao giờ quên điều thiết yếu nầy, phải quyết định hy sinh bản thân
mình cho lợi ích của nhân loại. Ðây là tinh thần, như chúng ta đều thấy,
về sau được nói rõ trong Phật Giáo Ðại Thừa.
---o0o---
Nguồn: chuyenphapluan.com
Trình bày: Anna
Cập nhật: 01-11-2007