text:
KINH TỨ THẬP NHỊ CHƯƠNG CÓ PHẢI LÀ CUỐN
KINH ĐẦU TIÊN ĐƯỢC DỊCH tại TRUNG QUỐC KHÔNG?
HẠNH CƠ
Tứ Thập Nhị Chương là tựa đề của một cuốn kinh gồm có 42
chương, ghi vắn tắt các giáo nghĩa cơ bản của đạo Phật, được dịch từ
Phạn ngữ ra Hán ngữ rất sớm, có thể từ thế kỉ đầu Tây lịch. Nội dung
toàn cuốn kinh gồm những lời giáo huấn dành cho người xuất gia, nhưng
không theo một chủ đề tổng quát nào; mà mỗi chương đều nói về một đề tài
khác biệt, chú trọng vào các yếu nghĩa như: các nghiệp lành dữ, mạng
sống vô thường, xa lìa tham dục, v.v... Các chương dài ngắn không đồng
đều; dài nhất là hai chương 1 và 34, gồm 124 chữ (Hán), ngắn nhất là
chương 9, chỉ gồm 18 chữ(1). Nội dung và hình thức của kinh này không
giống với bao nhiêu kinh điển khác. Kinh có 42 chương, nhưng chương 1
không phải là chương mở đầu, mà chương 42 cũng không phải là chương kết
thúc. Vì vậy có thể nói, đây là một cuốn kinh đã được trích dịch từ
nhiều cuốn kinh tiếng Phạn khác nhau;(2) từ đó suy ra, tựa đề kinh –
“Tứ Thập Nhị Chương” – đã được dịch giả đặt ra sau khi tuyển dịch
xong; và trong Phạn điển đã không hề có một cuốn kinh nào có tên như
vậy.
Trải qua thời gian, kinh này đã được in đi in lại nhiều lần. Và cứ mỗi
lần in là mỗi lần có sự thêm bớt, sửa đổi từ văn từ cho đến nội dung;
kết quả, bản dịch gốc tuy chỉ có một, nhưng đã có nhiều dị bản. Chủ yếu
có ba dị bản: 1) Bản được giữ trong Tống Tạng, Nguyên Tạng và Cao-li
Tạng, mang hình thức xưa nhất của kinh bản; 2) Bản do Chân Tông (đời
Tống) chú thích, được giữ trong Nam Tạng của nhà Minh; 3) Bản do Thủ
Toại (đời Tống) chú thích, là một trong bộ Phật Tổ Tam Kinh của
Thiền tông, được lưu hành rộng rãi hơn cả, các nhà chú sớ ở các triều
Minh, Thanh, như Ngẫu Ích, Liễu Đồng, Đạo Phái, Tục Pháp, v.v... đều
dùng bản này làm lam bản. Bản sau cùng này cũng là bản được lưu hành rất
phổ biến ngày nay, văn từ đẹp đẽ, thêm nhiều tư tưởng cao siêu của giáo
pháp đại thừa, khác nhiều so với bản kinh nguyên thỉ, lúc mới được tuyển
dịch.(3) Bản kinh này hiện nay cũng đã được dịch ra nhiều thứ tiếng để
lưu hành trên thế giới, như Việt, Nhật, Hàn, Pháp, Anh, v.v...
Về
nội dung thì kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không khác gì với bao
nhiêu kinh điển khác, nhưng về phương diện lịch sử thì thật là
quan trọng; vì đó là cuốn kinh duy nhất (trong số mấy cuốn kinh) được
dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên, còn lưu hành cho đến ngày
nay. Vậy, một câu hỏi được đặt ra: “Kinh này đã được dịch vào lúc
nào? Tại đâu?”
Để
trả lời câu hỏi này, từ trước đến nay, các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đều khẳng định rằng, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được
dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà Hán), Trung-quốc, vào đời Hiếu Minh
hoàng đế (58-75 TL), nhà Hậu Hán (25-220). Sự khẳng định này là do y cứ
vào một truyền thuyết:
Vua Hán Minh Đế, vào măm thứ 3 niên hiệu Vĩnh-bình (tức năm 60 TL),
một đêm kia nằm mộng thấy một người vàng, đầu có ánh sáng như mặt trời,
bay đến trước điện. Sáng dậy, vua đem việc ấy hỏi quần thần. Quan thái
sử Phó Nghị(4) tâu: “Thần nghe nói ở Tây-vức có vị thần, gọi là
Phật. Người vàng mà bệ hạ thấy trong mộng, chắc là vị thần ấy.” [......]
Niên hiệu Vĩnh-bình thứ 7 (tức năm 64 TL), vua Minh Đế bèn sai lang
trung Thái Âm(5), trung lang tướng Tần Cảnh, bác sĩ Vương Tuân,
v.v..., cả thảy 18 người, đi về hướng Tây tìm cầu Phật pháp. Tới Ấn-độ,
họ thỉnh được Ca Diếp Ma Đằng (Kasyapamatanga) và Trúc Pháp Lan
(Dharmaraksa), dùng ngựa trắng chở kinh, đem cả xá lợi và họa tượng
Phật. Phái đoàn về đến Lạc-dương vào năm thứ 10 niên hiệu Vĩnh-bình (năm
67 TL). Vua rất mừng, xây chùa Bạch-mã, dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương.
[......] Phật pháp khởi thỉ được truyền vào Trung-quốc từ thuở đó...(6)
Truyền thuyết này thấy xuất hiện đầu tiên trong sách Lí Hoặc Luận
của Mâu Tử (160?-230?). Mâu Tử là người Hán, tinh thông cả Lão và Khổng
học. Vì đất Hán nhiều loạn lạc nên đã phải bỏ quê nhà là Thương-ngô, đem
mẹ xuống Giao-châu (Việt-nam) lánh nạn. Tại đây, ông được đọc kinh điển
Phật giáo, vì nghiệm thấy giáo lí ấy cao sâu và thực tiễn, vượt hẳn
Khổng, Lão, nên quyết chí theo Phật, trở thành một Phật tử tinh thông cả
ba giáo. Ông viết sách Lí Hoặc Luận để giải tỏa những điều nghi
hoặc về Phật giáo của những người Hán theo Khổng giáo và Đạo giáo, cũng
đang sống tị nạn ở Giao-châu vào thời đó. Truyền thuyết về kinh Tứ
Thập Nhị Chương như trên, đã được nói tới trong chương 21 của sách
Lí Hoặc Luận.(7)
Trong sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo Việt Nam 1, bằng những luận
cứ xác đáng, giáo sư Lê Mạnh Thát khẳng định rằng, Mâu Tử đã viết Lí
Hoặc Luận vào khoảng năm 198, tức cuối thế kỉ thứ 2 TL. Vậy chắc
chắn là kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được lưu hành ở thế kỉ thứ 2,
hoặc sớm hơn, là từ thế kỉ đầu TL.
Nhưng kinh ấy đã được phát xuất từ đâu? Theo truyền thuyết
trên, kinh ấy đã do Ma Đằng và Pháp Lan dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà
Hán) vào năm 67 TL. Điều này không có gì là chắc chắn để chúng ta tin
tưởng. Nhưng trải qua gần 20 thế kỉ, nó đã được coi như là thuyết chính
thức cho sự du nhập Phật giáo vào Trung-quốc, cũng như cho sự xuất hiện
của dịch bản kinh Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng gần đây, với sự khám
phá của hai vị giáo sư thạc học của Phật giáo Việt-nam là Nguyễn Lang và
Lê Mạnh Thát, chúng ta thấy sự thực trở nên khác hẳn.
Trước hết, về hai vị được cho là “dịch giả” của Kinh Tứ Thập Nhị
Chương: Truyền thuyết về vua Hán Minh Đế mộng thấy người vàng vừa
nêu trên, được thấy xuất hiện trong tài liệu chữ Hán xưa nhất viết về
Phật giáo là sách Lí Hoặc Luận của Mâu Tử (được viết vào cuối thế
kỉ thứ 2 TL tại Giao-châu), nhưng trong sách này đã không hề nói tới
danh tánh của hai “nhân vật dịch giả” là Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp
Lan. Chương 21 của sách Lí Hoặc Luận chép:
“... Do thế vua hiểu, sai trung lang Thái Hâm, vũ lâm lang trung Tần
Cảnh, bác sĩ đệ tử Vương Tuân, tất cả 18 người đến xứ Đại Nguyệt Chi(8)
chép kinh Phật 42 chương, cất tại gian 14 nhà đá Lan Đài...”(9)
Điều này chứng tỏ, hai vị cao tăng Thiên-trúc là Ma Đằng và Pháp Lan,
chưa chắc đã có mặt tại Lạc-dương trong thời vua Hán Minh Đế. Đời Lương
(thời Nam-triều), ngài Tăng Hựu (445-518) soạn Xuất Tam Tạng Kí Tập,
có nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương do sa môn Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng cũng không nói gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Điều đó chứng tỏ,
lúc soạn sách, tuy Tăng Hựu có “nghe nói” về truyền thuyết kia, nhưng
không có gì chắc chắn về sự có mặt của nhân vật “Trúc Ma Đằng”, nên đã
không đề cập tới nhân vật này.
Thứ đến, về dịch phẩm Kinh Tứ Thập Nhị Chương: Đời Đông Tấn, ngài
Đạo An (314-385) soạn sách Tông(10) Lí Chúng Kinh Mục Lục,
là cuốn sách mục lục về Phật điển đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, đã
không ghi tên kinh Tứ Thập Nhị Chương. Cuốn sách kinh lục ấy đã
thất truyền, nhưng dấu tích của nó còn tìm thấy trong sách Xuất Tam
Tạng Kí Tập của ngài Tăng Hựu (445-518), ra đời hơn một trăm năm sau
đó:
“Tứ Thập Nhị Chương Kinh, 1 quyển, Cựu Lục nói Hiếu Minh Hoàng Đế Tứ
Thập Nhị Chương. Bản mục lục do An pháp sư soạn thiếu kinh này...”
(11)
Sự
việc trên chứng tỏ rằng, khi soạn sách Tông Lí Chúng Kinh Mục Lục,
ngài Đạo An đã không biết tới kinh Tứ Thập Nhị Chương này. Theo
giáo sư Nguyễn Lang:
“Không những Đạo An bỏ sót kinh Tứ Thập Nhị Chương, ông lại bỏ sót
luôn Lý Hoặc Luận của Mâu Tử nữa. Theo Đạo An, những kinh sách đầu tiên
bằng Hán tự được dịch tại Lạc-dương. Đạo An người miền Bắc, đã từng ở
Lạc Dương, biết nhiều về tình hình lưu truyền của Phật kinh miền Bắc,
thế mà đã không nghe nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương: điều này làm ta
tin rằng miền Bắc không phải là nơi xuất phát kinh này. Paul Pelliot
(Meou Tseu ou les Doutes Levès) nói rằng có thể kinh này phát xuất ở
miền hạ lưu sông Dương Tử, bởi di tích đầu tiên về kinh đã thấy ở tờ
biểu của Tương Giai, mà Tương Giai là người ở gần miền này. Như vậy Đạo
An có lẽ chưa từng đặt chân tới những miền có lưu hành kinh Tứ Thập Nhị
Chương, tức miền Giang Tả và Giao Chỉ ở miền Nam. Đạo An cho rằng Lạc
Dương là trung tâm đầu tiên phát xuất kinh điển Hán tự, không nói đến Tứ
Thập Nhị Chương và Lý Hoặc Luận vốn là hai tác phẩm không phát xuất từ
Lạc Dương; [......] Kinh Tứ Thập Nhị Chương nếu không phát xuất từ Lạc
Dương hẳn phải phát xuất hoặc từ Bành Thành hoặc từ Luy Lâu. Nhưng như
ta biết, trung tâm Luy Lâu là bàn đạp để Phật giáo truyền vào đất Hán;
cuốn kinh đầu tiên tuyển dịch lời Phật dạy hẳn đã phát xuất từ trung tâm
Luy Lâu vào thượng bán thế kỷ thứ hai và được đưa vào miền Giang Tả vào
khoảng giữa thế kỷ này.”(12)
Về
“tờ biểu của Tương Giai” được nhắc tới trong đoạn văn trích trên đây, đó
là tờ biểu mà Tương Giai tâu lên vua Hán Hoàn Đế (147-167) vào năm
166(13) để can gián về lối sống xa xỉ của nhà vua. Tờ biểu này được ghi
lại trong sách Hậu Hán Thư của Phạm Việp (398-445), có đoạn như
sau:
“Lại nghe trong cung dựng miếu thờ Hoàng Lão, Phù Đồ(14). Đạo
đó thanh hư quí chuộng vô vi, hiếu sinh ghét giết, bớt dục bỏ xa xỉ. Nay
bệ hạ ham muốn không bỏ, giết phạt quá lẽ, đã trái với đạo ấy, há nhận
được phước ư? Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không muốn lâu
sinh ra tình ân ái. Thiên thần đem gái đẹp gửi đến, Phù Đồ nói: Đó là
túi da đầy máu. Bèn không thèm nhìn. Phù Đồ thủ nhất như vậy, mới có thể
thành đạo. Nay bệ hạ, gái dâm, bà đẹp, vượt hết vẻ đẹp của thiên hạ, đồ
ngon thức ngọt, chót hết mùi của thiên hạ, thì làm sao mà muốn như Hoàng
Lão ư?”(15)
Trong đoạn văn trên đây có nhắc đến hai sự việc lấy ra từ kinh Tứ
Thập Nhị Chương: “Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không
muốn lâu sinh ra tình ân ái.”(16), và: “Thiên thần đem gái đẹp gửi đến,
Phù Đồ nói: Đó là túi dơ đầy máu. Bèn không thèm nhìn.”(17).
Như vậy, từ thời vua Hán Hoàn Đế, đạo Phật mới thực sự có ảnh hưởng mạnh
mẽ ở Lạc-dương. Vào thời ấy, năm 148 (tức sau khi Hoàn Đế tức vị một
năm) có vị cao tăng nước An-tức (Parthia - nước Iran ngày nay) là An Thế
Cao (Arsakes, ?-170), đến Lạc-dương, trong suốt hai mươi năm, đã dịch
tổng cộng khoảng 40 bộ kinh từ Phạn văn ra Hán văn; rồi Chi Lâu Ca Sấm
(Locasema, 147-?) cùng nhiều vị khác từ Thiên-trúc và các nước Tây-vực
cũng tiếp tục đến Lạc-dương, cùng tham gia vào việc dịch kinh, làm cho
Lạc-dương trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng ở Trung-quốc vào
cuối thế kỉ thứ hai.
Trở lại truyền thuyết cho rằng “kinh Tứ Thập Nhị Chương là cuốn kinh
được dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên tại Trung-quốc do hai ngài Ma
Đằng và Pháp Lan dịch vào thời vua Hán Minh Đế”, theo giáo sư Nguyễn
Lang, đó là một câu chuyện “không có giá trị lịch sử”. Ông nói:
“Cuối cùng, người ta nghĩ thật khó mà tin rằng chỉ vì một giấc mộng
mà một phái đoàn quan trọng thế kia đã được gửi đi một chuyến hành trình
quá gian khổ như thế. Truyền thuyết giấc mộng Hán Minh Đế vì vậy không
có căn bản vững chắc. Ông Henri Maspéro năm 1910 đã đem nhiều chứng liệu
để chứng minh rằng chuyện Giấc Mộng Hán Minh Đế chỉ là một sự �ăn gian
vì đạo� (fraude pieuse) bịa đặt vào hậu bán thế kỷ thứ hai (Le Songe et
l'Ambassade de l'Empereur Ming, étude critique des sources - BEFEO X).
Nhưng tại sao người ta đã bịa đặt ra câu chuyện giấc mộng? Rất có thể vì
trong đời nhà Hán, ngoài trung tâm Phật giáo Lạc Dương còn có trung tâm
Bành Thành và trung tâm Luy Lâu. Những người theo Phật giáo ở kinh đô
Lạc Dương trong giữa khoảng thế kỷ thứ hai có thể đã tạo dựng nên câu
chuyện kia để chứng tỏ rằng Phật giáo Lạc Dương có sớm nhất, trong mục
đích tạo uy tín cho trung tâm này. Nếu câu chuyện thấy có chép trong tác
phẩm Lý Hoặc Luận, chắc hẳn đó là một sự thêm bớt sau này [......] sớm
nhất là vào giữa thế kỷ thứ ba. Trong Lý Hoặc Luận, ta có thể tìm ra một
số từ ngữ và cách hành văn có mầu sắc thế kỷ thứ ba và thứ năm; những
yếu tố này cho ta biết một vài điều sửa chữa và thêm thắt đã xảy ra cho
tác phẩm trong các thế kỷ đó.”(18)
Những luận cứ trên làm cho ta tin rằng: Kinh Tứ Thập Nhị Chương
không phải là cuốn kinh đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, được dịch từ
Phạn ra Hán tại kinh đô Lạc-dương dưới triều Hán Minh Đế; mà nó đã được
dịch và lưu hành tại Việt-nam trong khoảng từ thế kỉ đầu Tây lịch sang
đầu thế kỉ thứ hai; đến giữa thế kỉ thứ hai thì được lưu truyền đến các
địa phương phía Nam sông Dương-tử. Nếu xét nội dung của Lí Hoặc Luận
và của kinh Tứ Thập Nhị Chương, lời khẳng định trên càng được
sáng tỏ thêm. Câu hỏi ở chương 16 của Lí Hoặc Luận rằng:
“Đạo Phật trọng vô vi, ưa bố thí, giữ giới đau đáu như kẻ đi ven vực
sâu. Nay sa môn đam mê rượu ngon, có kẻ nuôi vợ con, mua rẻ bán đắt,
chuyên làm dối trá. Đấy là việc xấu lớn ở đời, mà đạo Phật gọi đó là vô
vi sao?”(19)
Câu hỏi này được đặt ra để vấn nạn Mâu Tử, tác giả của sách Lí Hoặc
Luận. Nội dung của câu hỏi ấy đã cho ta nhìn thấy cái tệ trạng của
tăng đoàn Giao-châu (Việt-nam) thời bấy giờ. Câu hỏi đó cũng chứng tỏ,
Việt-nam vào thế kỉ thứ hai đã có một tăng đoàn đông đảo. Thật vậy,
trong sách Thiền Uyển Tập Anh (tác phẩm đời Trần, ghi tiểu sử các
thiền sư Việt-nam từ cuối thế kỉ thứ 6 tới đầu thế kỉ 13) có ghi lại lời
của pháp sư Đàm Thiên (Trung-quốc) tâu lên vua Văn Đế (581-604) nhà Tùy
(581-619) rằng:
“Một phương Giao Châu, đường thông Thiên Trúc, Phật pháp lúc mới tới,
thì Giang Đông chưa có, mà Luy Lâu lại dựng chùa hơn hai mươi ngôi, độ
tăng hơn 500 người, dịch kinh 15 quyển, vì nó có trước vậy.”(20)
Lời này cho ta thấy, trong khi ở Trung-quốc chưa có tăng sĩ người bản
xứ (vì nhà Hán, rồi nhà Ngụy, đều không cho người Hán xuất gia(21)),
thì ở Việt-nam vào thời đó đã có đông đảo tăng chúng người bản xứ;
mà càng đông đảo thì càng hỗn tạp, rất dễ sinh tệ trạng, đó là điều
không tránh khỏi. Và đó có thể là lí do chính đáng để kinh Tứ Thập
Nhị Chương ra đời. Nội dung kinh này nêu lên một số hạnh tu căn bản
dành cho giới xuất gia, hàm ý răn dạy người xuất gia hơn là nhằm vào
giới cư sĩ; trong đó, vấn đề diệt trừ ái dục được đặc biệt chú trọng.
Trong cái bối cảnh mà tăng chúng Giao-châu phần đông lơ là giới luật như
thế, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã ra đời kịp lúc như những lời cảnh
tỉnh, hầu chấn chỉnh đạo phong của giới xuất gia, đem nếp sống phạm hạnh
mà làm gương mẫu cho đời, củng cố niềm tin để cho nền mống đạo pháp được
vững chắc. Ví dụ như lời Phật dạy ở Chương 1:
“Từ bỏ người thân để đi xuất gia, biết rõ tâm mình, thấu suốt bản
tánh của mình, hiểu rõ pháp vô vi, đó gọi là sa môn; luôn hành trì 250
giới, đi đứng đều thanh tịnh, thực hành bốn đạo hạnh chân chính, thì
chứng quả A-la-hán. [......] Người đoạn trừ ái dục, phải giống như chặt
đứt chân tay, quyết không dùng lại nữa.”
Hoặc như Chương 16:
“Phật dạy: Người ôm tâm ái dục thì không thể thấy đạo; ví như nước
đang lắng yên mà lấy tay khuấy lên, mọi người đến soi thì chẳng ai thấy
được ảnh mình. Người thường dính dáng tới sắc dục thì tâm bị vẩn đục,
cho nên không thể thấy được đạo. Các thầy sa môn! Hãy dứt bỏ ái dục!
Chừng nào những cáu bẩn của ái dục tuyệt sạch, chừng đó quí thầy mới
thấy được đạo.” (22)
Như vậy, khi pháp sư Đàm Thiên nói, nước ta vào thời đó đã có 15 quyển
kinh Phật được lưu hành, thì chắc chắn, kinh Tứ Thập Nhị Chương
là một trong số 15 quyển kinh đó. Sự việc nó được nói tới trong sách
Lí Hoặc Luận của Mâu Tử, lại là một chứng cớ vững chắc nữa để xác
định rằng, kinh này đã được tuyển dịch tại Việt-nam vào thượng bán thế
kỉ thứ hai trở về trước. Pháp sư Đàm Thiên chỉ nói tới con số 15 quyển
kinh đã được lưu hành ở nước ta vào thời đó, mà không nói rõ tên của 15
quyển kinh ấy. Nhưng theo những khám phá đầy tính khoa học gần đây của
giáo sư Lê Mạnh Thát, trong số 15 quyển kinh kia, không những có kinh
Tứ Thập Nhị Chương, mà ít ra, còn 3 quyển kinh nữa đã được tìm ra
dấu tích và tên tuổi, đó là Lục Độ Tập Kinh, Cựu Tạp Thí Dụ Kinh
và Tạp Thí Dụ Kinh. Ông nói:
“Như thế, một hệ thống kinh điển đã tồn tại ở nước ta vào thế kỷ thứ
hai, mà quyển số theo Đàm Thiên có thể lên tới '15 bộ'. Điểm đáng tiếc
là '15 bộ' này gồm những kinh gì, thì Đàm Thiên, rồi sau đó Thông Biện
đã không kể ra. Điều may mắn là hiện nay ta có thể truy ra được ít nhất
ba bộ kinh đã lưu hành vào thời đó, tức là Cựu Tạp Thí Dụ Kinh, Tạp Thí
Dụ Kinh và Lục Độ Tập Kinh...”(23)
Hay ở một đoạn khác:
“Nói tóm lại, qua những phân tích sơ bộ trên, tối thiểu cho đến ngày
nay ta có thể truy tìm lại được bốn bộ kinh đã tồn tại trong hệ thống
kinh điển Phật giáo tại nước ta. Trong bốn bộ kinh đó, ngoại trừ Tứ Thập
Nhị Chương Kinh, ba bộ còn lại đều thuộc loại kinh thí dụ...”(24)
Trong khi đó, theo giáo sư Nguyễn Lang, trong số 15 quyển kinh kia,
ngoài Tứ Thập Nhị Chương còn có các kinh Bản Sinh (nói về
các chuyện tiền thân của Phật), Bản Sự (nói về cuộc đời đức
Phật), và có thể còn có cả kinh Di Lan Đà Vấn Đạo.(25)
Một nhận xét nữa của giáo sư Nguyễn Lang cũng đáng để chúng ta chú ý:
“Điều ta cần lưu ý ở đây là so với các trung tâm Lạc Dương và Bành
Thành, trung tâm Luy Lâu ngoài việc dịch thuật kinh điển như các trung
tâm khác, đã cống hiến những sáng tác sớm nhất. An Thế Cao, An Huyền,
Nghiêm Phù Điều, Trúc Sóc Phật và Chi Lưu Ca Sấm ở Lạc Dương chỉ chú
trọng nhiều về việc dịch thuật...”(26)
Lời nhận xét này đã cho thêm một chứng cứ để khẳng định rằng, kinh Tứ
Thập Nhị Chương đã được tuyển dịch tại Giao-châu trong thời gian sớm
sủa đó, chứ không phải tại Lạc-dương. Xét nội dung cũng như văn phong
của kinh này, chúng ta thấy nó không phải là một bản dịch thuần túy, mà
có vẻ như một bản kinh “phỏng dịch”, tức là, dịch là phần chính, nhưng
cũng có thêm phần sáng tác. Xin thử so sánh một đoạn sau đây:
Kinh Tạp A Hàm có đoạn:
“Có một vị tôn giả tên là Nhị Thập Ức Nhĩ, dù tinh cần tu tập, nhưng
vẫn không dứt hết phiền não; lòng buồn bực, muốn hồi tục. Phật hỏi ông:
Thầy gảy đàn, nếu dây đàn căng quá, tiếng đàn có êm dịu không? Ông thưa:
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn dùn quá, tiếng đàn có êm dịu không?
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn vừa phải, không căng quá mà cũng không
dùn quá, thì thế nào, tiếng đàn có êm dịu không? Bạch Thế Tôn, tiếng đàn
sẽ nghe rất hay! Phật dạy: Sự tu hành cũng giống như vậy. Sự tinh tấn mà
khẩn trương quá thì sẽ sinh thất vọng; sự tinh tấn mà lơi lỏng quá thì
sẽ sinh giải đãi. Vì vậy, thầy hãy tu tập với tâm bình đẳng. Đối với các
pháp đã tiếp thọ, không nên chấp trước, cũng không nên buông thả, càng
không nên dính mắc vào hình tướng. Tôn giả nghe xong, y theo lời dạy mà
tư duy, tu tập, cho đến khi mọi phiền não đều dứt hết, tâm hoàn toàn
giải thoát, chứng đắc quả vị A-la-hán.”(27)
Chương 34 của kinh Tứ Thập Nhị Chương đã “phỏng dịch” –
thậm chí có thể nói là “phóng tác” – đoạn kinh trên như sau:
“Một vị sa môn, một đêm nọ tụng kinh Di Giáo của đức Phật Ca Diếp,
tiếng nghe buồn bã, khẩn trương, có vẻ như ân hận, muốn thối chí. Đức
Phật hỏi vị sa môn ấy: Ngày trước ở nhà thầy từng làm nghề gì? Sa môn
thưa: Con rất thích đàn cầm. Phật hỏi: Dây đàn dùn thì thế nào? Sa môn
thưa: Không ra tiếng. Dây đàn căng thì thế nào? Sa môn thưa: Mất tiếng.
Vừa phải, không căng không dùn thì thế nào? Sa môn thưa: Các âm đều phát
rõ. Phật dạy: Sa môn học đạo cũng vậy. Nếu tâm điều hòa thư thái thì có
thể đạt đạo. Đối với đạo, nếu gắng quá sức thì thân mỏi mệt; thân mỏi
mệt thì ý sinh bực bội; ý bực bội thì hành sẽ thối lui; hành đã thối lui
thì tội lỗi thêm nhiều. Chỉ có thanh tịnh an vui thì đạo mới không mất.”(28)
Lại nữa, về tình hình hành đạo ở nước ta trong mấy thế kỉ đầu Tây lịch,
quả thật, tăng đoàn Giao-châu đã gặp phải nhiều trở lực, vì sự bài xích
của những người Hán theo Khổng và Lão giáo. Chính bản thân sách Lí
Hoặc Luận của Mâu Tử đã cho ta thấy rõ tình hình đó. Bởi vậy, kinh
Tứ Thập Nhị Chương đã cung cấp cho tăng đoàn những cung cách hành
xử khôn khéo, đúng chánh pháp, để đối trị những trở lực kia.
Người hành đạo chân
chính, trước hết cần tự biết lỗi và biết sửa lỗi mình; làm cho mình
thanh tịnh để không ai có lí do gì đả kích mình; như Chương 5 của
Kinh nói:
“...... Nếu người có lỗi, và tự biết mình có lỗi, cải ác làm lành,
thì tội lỗi tự tiêu mất; như đang bệnh mà được ra mồ hôi, từ từ sẽ khỏi
bệnh.”
Đối với người phỉ báng mình thì sao? Chương 6 dạy:
“Người ác nghe ta hành thiện, liền đến quấy nhiễu. Ta hãy giữ tâm
bình thản, không giận dữ trách móc. Người kia đến gây ác thì tự họ sẽ
gánh chịu hậu quả ác.”
Chương 7 tiếp:
“Có người nghe Phật giữ đạo, thực hành hạnh nhân từ, liền đến mắng
Phật. Phật yên lặng, không phản ứng. Người ấy mắng xong, Phật hỏi: Ông
đem lễ vật tặng người, nếu người kia không nhận, có phải lễ vật ấy lại
thuộc về ông không? Người ấy trả lời: Vâng, thuộc về tôi. Phật dạy: Nay
ông mắng tôi, tôi không nhận những lời mắng ấy; ông hãy giữ họa đem về
cho chính bản thân ông, như vang theo tiếng, bóng theo hình, không bao
giờ tránh khỏi. Vậy ông nên cẩn thận, đừng làm điều ác!”
Chương 8 còn đưa ra những thí dụ hết sức thâm trầm:
“Phật dạy: Kẻ ác hại người hiền thì cũng như ngửa mặt lên trời mà
phun nước miếng. Nước miếng không đến trời, mà trở lại rớt xuống mặt
mình! Như tung bụi ngược gió, bụi không tới người mà trở lại dính dơ
thân mình. Người hiền không thể nào bị hại, mà mọi tai họa đều phải bị
tiêu diệt.”
Chương 10 ghi lời dạy của Phật về phước đức của những người tán
trợ người hành đạo. Phước đức ấy như một bó đuốc lớn, dù có trăm ngàn
người đến mồi lửa, lửa của bó đuốc cũng không bao giờ hết. Chương 33
ghi lời Phật dạy về ý chí dũng mãnh của người hành đạo:
“Phật dạy: Người hành đạo ví như một người phải chiến đấu với muôn
người. Khi đã mặc giáp ra khỏi cửa, lòng hoặc là khiếp nhược, hoặc nửa
đường thối lui, hoặc chiến đấu mà chết, hoặc chiến thắng trở về. Sa môn
học đạo, tâm phải kiên trì, tinh tấn dũng mãnh, không sợ cảnh trước mặt,
phá diệt các ma chướng, chứng đạt đạo quả.”(29)
Tất cả những chứng cớ trên đều cho ta thấy, kinh Tứ Thập Nhị
Chương không phải là cuốn kinh đã được dịch từ Phạn ngữ ra Hán
ngữ sớm nhất của Phật giáo Trung-quốc, như các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đã khẳng định từ trước đến nay; mà hai vị đại sư Ấn-độ là Ca
Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan cũng không phải là dịch giả của kinh này.
Dù sau tựa đề kinh có ghi câu “Hậu Hán Ca Diếp Ma Đằng Trúc Pháp Lan
đồng dịch”, thì đó cũng chỉ là một sự gán ghép không hợp lí mà thôi.
Sự thực là ngày nay chúng ta chỉ thấy có danh tánh hai vị cao tăng này,
mà không thấy có tác phẩm nào của hai ngài ấy. Lai lịch của hai vị cao
tăng này đã không thấy nói tới trong luận văn Phật giáo viết bằng Hán
ngữ xưa nhất hiện còn tồn tại là Lí Hoặc Luận của Mâu Tử. Bản
Tứ Thập Nhị Chương Kinh in trong Đại Chánh Đại Tạng Kinh, sau
tựa đề kinh có ghi hàng chữ “Hậu Hán Tây-vức sa môn Ca Diếp Ma Đằng
cộng Pháp Lan dịch”, nhưng trong bài tựa thì không thấy ghi tên hai
vị cao tăng này như trong chú giải của đại sư Ngẫu Ích ghi trên. Khi
Tăng Hựu (445-518) viết Xuất Tam Tạng Kí Tập vào đời Lương
(502-558), có nói kinh Tứ Thập Nhị Chương do Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng không chép gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Mấy mươi năm sau, khi
Tuệ Hạo (497-554) viết sách Cao Tăng Truyện thì tiểu sử của ngài
Ca Diếp Ma Đằng mới được nói tới rõ ràng, kèm theo truyền thuyết về giấc
mộng người vàng của vua Hán Minh Đế. Trong tiểu sử ấy có đoạn rằng:
“...... Đằng thệ nguyện hoằng pháp không sợ khó nhọc, mạo vượt lưu
sa, thì đến Lạc Ấp. Minh Đế khen thưởng tiếp đãi rất hậu, ở ngoài cửa
thành Tây dựng tinh xá cho Đằng ở. Đất Hán mới bắt đầu có sa môn. Nhưng
đại pháp mới truyền, chưa có qui tín, nên Đằng giấu sự hiểu sâu của
mình, mà không tuyên thuật điều gì. Ít lâu sau mất ở Lạc Dương. Có Ký
nói: Đằng dịch Tứ Thập Nhị Chương Kinh một quyển xưa cất trong gian 14
nhà đá Lan Đài.”(30)
Như vậy là ngài Trúc Ma Đằng không có tác phẩm nào cả; còn chuyện ngài
dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không chắc chắn gì, Tuệ Hạo chỉ
“nghe đồn” mà thôi. Tiếp đó, Tuệ Hạo cũng có ghi truyện của ngài Trúc
Pháp Lan:
“Trúc Pháp Lan cũng được mời đến một lượt với Đằng, và đã phiên dịch
năm bộ Thập Địa Đoạn Kết, Phật Bản Sinh, Pháp Hải Tạng, Phật Bản Hạnh và
Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng bốn bộ thất bản không truyền ở Giang Tả, chỉ
Tứ Thập Nhị Chương này còn thấy, còn hơn hai ngàn lời. Đất Hán hiện còn
các kinh, chỉ kinh này là đầu.”(31)
Về
bốn dịch phẩm thất truyền này, tuy là có tên nhưng vẫn không có căn cứ
chắc chắn, coi như không có. Về Kinh Tứ Thập Nhị Chương, được
biết là Trúc Pháp Lan dịch chung với Ca Diếp Ma Đằng; mà Ma Đằng đã
không có gì chắc chắn, thì Pháp Lan cũng vậy thôi.
Tới đây chúng ta có thể kết luận, Tứ Thập Nhị Chương là
một trong những bộ kinh Phật đã được tăng đoàn Việt-nam dịch từ Phạn ngữ
ra Hán ngữ tại Việt-nam sớm nhất (trong khoảng từ thế kỉ đầu cho đến nửa
đầu thế kỉ thứ 2 Tây lịch - không biết đích xác dịch giả là ai), còn lưu
truyền cho đến ngày nay. Kinh này đã được truyền bá đến miền Giang-tả
vào giữa thế kỉ thứ 2 TL, và sau đó lan rộng đến Lạc-dương, kinh đô của
nhà Hán. Với những khám phá quan trọng gần đây của hai vị giáo sư Nguyễn
Lang và Lê Mạnh Thát, sự thực, một Tạng Kinh Việt-nam đã được
hình thành từ mấy thế kỉ đầu Tây lịch, chắc chắn là chưa đầy đủ như ngày
nay, nhưng cũng đã khá đồ sộ, như sách Lí Hoặc Luận nói: “Nay
kinh Phật, quyển số kể đến vạn, lời đếm tới triệu, không phải sức một
người có thể kham nổi...”(32), thật quá đủ để làm nền tảng vững chắc
để xây dựng cho dân tộc Việt một nếp sống tinh thần văn minh, tiến bộ về
mọi lĩnh vực như văn hóa, tư tưởng, giáo dục, chính trị, đạo đức v.v...;
không những thế, nó còn là cơ sở chắc chắn để từ đó Phật giáo được
truyền bá vào Trung-quốc, trước khi các vị Phạm tăng đến được đất Hán!
Rất tiếc, vì nước nhỏ dân ít, nước ta đã bị người Trung-quốc xâm lăng
mấy lượt, đô hộ cả nghìn năm. Với mưu đồ đồng hóa, họ đã tận diệt tất cả
cái gia tài văn hóa của Việt-nam. Mỗi lần xâm lăng là mỗi lần thu vét
sách vở, thứ gì thích thì mang về cất giữ làm của mình, thứ gì không
thích thì đốt cháy sạch; cố làm cho mất hết vết tích. Chỉ cần tìm hiểu
một bản kinh Tứ Thập Nhị Chương này thôi, đã hiển lộ cả một tình
cảnh bi thương của đất nước Việt-nam như thế đó!
Chú thích:
(1) Theo bản
“Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh Giải” của đại sư Ngẫu Ích
(1599-1655), cuối đời Minh, trong sách Di Giáo Tam Kinh Chú Giải.
Hương-cảng: Hương Cảng Phật Kinh Lưu Thông Xứ, 1988.
(2) Ví dụ:
Chương 29 đã được trích dịch từ kinh Đại Bát Niết Bàn (bản Nam
truyền); Chương 34 đã được trích dịch từ kinh Tạp A Hàm;
v.v...
(3) Giáo sư Nguyễn
Lang có đưa ra nhiều điểm dị biệt khi đối chiếu các bản in khác nhau của
kinh này. Xin xem sách Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, quyển 1, Chương
2, để biết rõ chi tiết.
(4) Giáo sư Nguyễn
Lang, trong Việt Nam Phật Giáo Sử Luận I, đã viết nhầm là “Truyền
Nghị”. – Trong chữ Hán, tự dạng của hai chữ “phó”(傅)
và “truyền” (傳)
trông giống nhau.
(5) Không biết do
dâu, các sách tiếng Việt đều viết là “Thái Hâm”. – Trong chữ Hán,
tự dạng của hai chữ “âm” (愔)
và “hâm” (歆)
trông giống nhau.
(6) Lời chú giải của
đại sư Ngẫu Ích, trong sách Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh
Giải.
(7) Xin xem “Bản
Dịch Lý Hoặc Luận”, trang 173, sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo
Việt Nam 1 của Lê Mạnh Thát. Sài-gòn: Nhà xuất bản Thành Phố Hồ Chí
Minh, 2001.
(8) Đúng ra là “Đại
Nhục Chi”. – Trong các kinh luận chữ Hán, khi viết tên nước
Đại-nhục-chi, chữ “nhục” được viết y như chữ “nguyệt”; chữ “chi” được
viết y như chữ “thị”; cho nên có người đọc là “nguyệt thị”, hoặc “nguyệt
chi”.
(9) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 195.
(10) Các sách tiếng
Việt đều viết nhầm là “Tổng”.
(11) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 77.
(12) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 57-58.
(13) Gs Lê Mạnh
Thát, trong sách TTVHPGVN 1, viết nhầm là năm 167.
(14) Phù Đồ là tiếng
dịch âm khác của Phật Đà, tức là “Phật”.
(15) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 148.
(16) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 3: “Phật dạy: Người đã cạo bỏ râu tóc, làm vị
sa môn, thọ nhận đạo pháp, hãy từ bỏ của cải thế tục, chỉ xin ăn đủ
sống; mỗi ngày chỉ ăn một bữa trưa, chỉ ngủ mỗi đêm nơi một gốc cây,
không được nhiều hơn. Chính ái và dục làm cho con người bị ngăn che, ngu
tối vậy.”
(17) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 26: “Thiên thần dâng ngọc nữ cho Phật, muốn
phá hoại ý chí của Phật. Phật dạy: Cái đãy da đựng đủ thứ đồ dơ bẩn, ông
đem đến đây làm gì! Đem đi, tôi không dùng! Thiên thần rất kính phục,
bèn hỏi ý đạo, Phật giảng nói cho. Nghe xong liền chứng quả Tu-đà-hoàn.”
(18) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 20-21.
(19) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 190.
(20) Lê Mạnh Thát,
Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam, tập 1, Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa,
1999, tr. 98.
(21) Sách Cao
Tăng Truyện trích lời sớ của Vương Độ đời Tấn: “Từ khi Phật giáo được
du nhập, chỉ nghe nói đến các sư Tây Vực được phép lập chùa thờ Phật,
người Hán không được phép xuất gia. Nhà Ngụy theo pháp chế của nhà Hán,
cũng chưa cho dân bản xứ xuất gia.” (Nguyễn Lang, sđd, tr. 23.)
(22) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(23) Lê Mạnh Thát,
TTVHPGVN 1, tr.76.
(24) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 82.
(25) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 35.
(26) Nguyễn Lang,
sđd, tr.36-37.
(27) Trích trong
sách Giáo Khoa Phật Học cấp hai (Bài 8), của Hạnh Cơ (dịch và chú
thích bổ túc), Ban Bảo Trợ Phiên Dịch Pháp Tạng Việt Nam in tại
California, năm 2005.
(28) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(29) Các đoạn kinh
văn trên đều được trích dịch từ sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú
Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(30) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 79.
(31) Như trên.
(32) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 179.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
KINH TỨ THẬP NHỊ CHƯƠNG CÓ PHẢI LÀ CUỐN
KINH ĐẦU TIÊN ĐƯỢC DỊCH tại TRUNG QUỐC KHÔNG?
HẠNH CƠ
Tứ Thập Nhị Chương là tựa đề của một cuốn kinh gồm có 42
chương, ghi vắn tắt các giáo nghĩa cơ bản của đạo Phật, được dịch từ
Phạn ngữ ra Hán ngữ rất sớm, có thể từ thế kỉ đầu Tây lịch. Nội dung
toàn cuốn kinh gồm những lời giáo huấn dành cho người xuất gia, nhưng
không theo một chủ đề tổng quát nào; mà mỗi chương đều nói về một đề tài
khác biệt, chú trọng vào các yếu nghĩa như: các nghiệp lành dữ, mạng
sống vô thường, xa lìa tham dục, v.v... Các chương dài ngắn không đồng
đều; dài nhất là hai chương 1 và 34, gồm 124 chữ (Hán), ngắn nhất là
chương 9, chỉ gồm 18 chữ(1). Nội dung và hình thức của kinh này không
giống với bao nhiêu kinh điển khác. Kinh có 42 chương, nhưng chương 1
không phải là chương mở đầu, mà chương 42 cũng không phải là chương kết
thúc. Vì vậy có thể nói, đây là một cuốn kinh đã được trích dịch từ
nhiều cuốn kinh tiếng Phạn khác nhau;(2) từ đó suy ra, tựa đề kinh –
“Tứ Thập Nhị Chương” – đã được dịch giả đặt ra sau khi tuyển dịch
xong; và trong Phạn điển đã không hề có một cuốn kinh nào có tên như
vậy.
Trải qua thời gian, kinh này đã được in đi in lại nhiều lần. Và cứ mỗi
lần in là mỗi lần có sự thêm bớt, sửa đổi từ văn từ cho đến nội dung;
kết quả, bản dịch gốc tuy chỉ có một, nhưng đã có nhiều dị bản. Chủ yếu
có ba dị bản: 1) Bản được giữ trong Tống Tạng, Nguyên Tạng và Cao-li
Tạng, mang hình thức xưa nhất của kinh bản; 2) Bản do Chân Tông (đời
Tống) chú thích, được giữ trong Nam Tạng của nhà Minh; 3) Bản do Thủ
Toại (đời Tống) chú thích, là một trong bộ Phật Tổ Tam Kinh của
Thiền tông, được lưu hành rộng rãi hơn cả, các nhà chú sớ ở các triều
Minh, Thanh, như Ngẫu Ích, Liễu Đồng, Đạo Phái, Tục Pháp, v.v... đều
dùng bản này làm lam bản. Bản sau cùng này cũng là bản được lưu hành rất
phổ biến ngày nay, văn từ đẹp đẽ, thêm nhiều tư tưởng cao siêu của giáo
pháp đại thừa, khác nhiều so với bản kinh nguyên thỉ, lúc mới được tuyển
dịch.(3) Bản kinh này hiện nay cũng đã được dịch ra nhiều thứ tiếng để
lưu hành trên thế giới, như Việt, Nhật, Hàn, Pháp, Anh, v.v...
Về
nội dung thì kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không khác gì với bao
nhiêu kinh điển khác, nhưng về phương diện lịch sử thì thật là
quan trọng; vì đó là cuốn kinh duy nhất (trong số mấy cuốn kinh) được
dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên, còn lưu hành cho đến ngày
nay. Vậy, một câu hỏi được đặt ra: “Kinh này đã được dịch vào lúc
nào? Tại đâu?”
Để
trả lời câu hỏi này, từ trước đến nay, các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đều khẳng định rằng, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được
dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà Hán), Trung-quốc, vào đời Hiếu Minh
hoàng đế (58-75 TL), nhà Hậu Hán (25-220). Sự khẳng định này là do y cứ
vào một truyền thuyết:
Vua Hán Minh Đế, vào măm thứ 3 niên hiệu Vĩnh-bình (tức năm 60 TL),
một đêm kia nằm mộng thấy một người vàng, đầu có ánh sáng như mặt trời,
bay đến trước điện. Sáng dậy, vua đem việc ấy hỏi quần thần. Quan thái
sử Phó Nghị(4) tâu: “Thần nghe nói ở Tây-vức có vị thần, gọi là
Phật. Người vàng mà bệ hạ thấy trong mộng, chắc là vị thần ấy.” [......]
Niên hiệu Vĩnh-bình thứ 7 (tức năm 64 TL), vua Minh Đế bèn sai lang
trung Thái Âm(5), trung lang tướng Tần Cảnh, bác sĩ Vương Tuân,
v.v..., cả thảy 18 người, đi về hướng Tây tìm cầu Phật pháp. Tới Ấn-độ,
họ thỉnh được Ca Diếp Ma Đằng (Kasyapamatanga) và Trúc Pháp Lan
(Dharmaraksa), dùng ngựa trắng chở kinh, đem cả xá lợi và họa tượng
Phật. Phái đoàn về đến Lạc-dương vào năm thứ 10 niên hiệu Vĩnh-bình (năm
67 TL). Vua rất mừng, xây chùa Bạch-mã, dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương.
[......] Phật pháp khởi thỉ được truyền vào Trung-quốc từ thuở đó...(6)
Truyền thuyết này thấy xuất hiện đầu tiên trong sách Lí Hoặc Luận
của Mâu Tử (160?-230?). Mâu Tử là người Hán, tinh thông cả Lão và Khổng
học. Vì đất Hán nhiều loạn lạc nên đã phải bỏ quê nhà là Thương-ngô, đem
mẹ xuống Giao-châu (Việt-nam) lánh nạn. Tại đây, ông được đọc kinh điển
Phật giáo, vì nghiệm thấy giáo lí ấy cao sâu và thực tiễn, vượt hẳn
Khổng, Lão, nên quyết chí theo Phật, trở thành một Phật tử tinh thông cả
ba giáo. Ông viết sách Lí Hoặc Luận để giải tỏa những điều nghi
hoặc về Phật giáo của những người Hán theo Khổng giáo và Đạo giáo, cũng
đang sống tị nạn ở Giao-châu vào thời đó. Truyền thuyết về kinh Tứ
Thập Nhị Chương như trên, đã được nói tới trong chương 21 của sách
Lí Hoặc Luận.(7)
Trong sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo Việt Nam 1, bằng những luận
cứ xác đáng, giáo sư Lê Mạnh Thát khẳng định rằng, Mâu Tử đã viết Lí
Hoặc Luận vào khoảng năm 198, tức cuối thế kỉ thứ 2 TL. Vậy chắc
chắn là kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được lưu hành ở thế kỉ thứ 2,
hoặc sớm hơn, là từ thế kỉ đầu TL.
Nhưng kinh ấy đã được phát xuất từ đâu? Theo truyền thuyết
trên, kinh ấy đã do Ma Đằng và Pháp Lan dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà
Hán) vào năm 67 TL. Điều này không có gì là chắc chắn để chúng ta tin
tưởng. Nhưng trải qua gần 20 thế kỉ, nó đã được coi như là thuyết chính
thức cho sự du nhập Phật giáo vào Trung-quốc, cũng như cho sự xuất hiện
của dịch bản kinh Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng gần đây, với sự khám
phá của hai vị giáo sư thạc học của Phật giáo Việt-nam là Nguyễn Lang và
Lê Mạnh Thát, chúng ta thấy sự thực trở nên khác hẳn.
Trước hết, về hai vị được cho là “dịch giả” của Kinh Tứ Thập Nhị
Chương: Truyền thuyết về vua Hán Minh Đế mộng thấy người vàng vừa
nêu trên, được thấy xuất hiện trong tài liệu chữ Hán xưa nhất viết về
Phật giáo là sách Lí Hoặc Luận của Mâu Tử (được viết vào cuối thế
kỉ thứ 2 TL tại Giao-châu), nhưng trong sách này đã không hề nói tới
danh tánh của hai “nhân vật dịch giả” là Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp
Lan. Chương 21 của sách Lí Hoặc Luận chép:
“... Do thế vua hiểu, sai trung lang Thái Hâm, vũ lâm lang trung Tần
Cảnh, bác sĩ đệ tử Vương Tuân, tất cả 18 người đến xứ Đại Nguyệt Chi(8)
chép kinh Phật 42 chương, cất tại gian 14 nhà đá Lan Đài...”(9)
Điều này chứng tỏ, hai vị cao tăng Thiên-trúc là Ma Đằng và Pháp Lan,
chưa chắc đã có mặt tại Lạc-dương trong thời vua Hán Minh Đế. Đời Lương
(thời Nam-triều), ngài Tăng Hựu (445-518) soạn Xuất Tam Tạng Kí Tập,
có nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương do sa môn Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng cũng không nói gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Điều đó chứng tỏ,
lúc soạn sách, tuy Tăng Hựu có “nghe nói” về truyền thuyết kia, nhưng
không có gì chắc chắn về sự có mặt của nhân vật “Trúc Ma Đằng”, nên đã
không đề cập tới nhân vật này.
Thứ đến, về dịch phẩm Kinh Tứ Thập Nhị Chương: Đời Đông Tấn, ngài
Đạo An (314-385) soạn sách Tông(10) Lí Chúng Kinh Mục Lục,
là cuốn sách mục lục về Phật điển đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, đã
không ghi tên kinh Tứ Thập Nhị Chương. Cuốn sách kinh lục ấy đã
thất truyền, nhưng dấu tích của nó còn tìm thấy trong sách Xuất Tam
Tạng Kí Tập của ngài Tăng Hựu (445-518), ra đời hơn một trăm năm sau
đó:
“Tứ Thập Nhị Chương Kinh, 1 quyển, Cựu Lục nói Hiếu Minh Hoàng Đế Tứ
Thập Nhị Chương. Bản mục lục do An pháp sư soạn thiếu kinh này...”
(11)
Sự
việc trên chứng tỏ rằng, khi soạn sách Tông Lí Chúng Kinh Mục Lục,
ngài Đạo An đã không biết tới kinh Tứ Thập Nhị Chương này. Theo
giáo sư Nguyễn Lang:
“Không những Đạo An bỏ sót kinh Tứ Thập Nhị Chương, ông lại bỏ sót
luôn Lý Hoặc Luận của Mâu Tử nữa. Theo Đạo An, những kinh sách đầu tiên
bằng Hán tự được dịch tại Lạc-dương. Đạo An người miền Bắc, đã từng ở
Lạc Dương, biết nhiều về tình hình lưu truyền của Phật kinh miền Bắc,
thế mà đã không nghe nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương: điều này làm ta
tin rằng miền Bắc không phải là nơi xuất phát kinh này. Paul Pelliot
(Meou Tseu ou les Doutes Levès) nói rằng có thể kinh này phát xuất ở
miền hạ lưu sông Dương Tử, bởi di tích đầu tiên về kinh đã thấy ở tờ
biểu của Tương Giai, mà Tương Giai là người ở gần miền này. Như vậy Đạo
An có lẽ chưa từng đặt chân tới những miền có lưu hành kinh Tứ Thập Nhị
Chương, tức miền Giang Tả và Giao Chỉ ở miền Nam. Đạo An cho rằng Lạc
Dương là trung tâm đầu tiên phát xuất kinh điển Hán tự, không nói đến Tứ
Thập Nhị Chương và Lý Hoặc Luận vốn là hai tác phẩm không phát xuất từ
Lạc Dương; [......] Kinh Tứ Thập Nhị Chương nếu không phát xuất từ Lạc
Dương hẳn phải phát xuất hoặc từ Bành Thành hoặc từ Luy Lâu. Nhưng như
ta biết, trung tâm Luy Lâu là bàn đạp để Phật giáo truyền vào đất Hán;
cuốn kinh đầu tiên tuyển dịch lời Phật dạy hẳn đã phát xuất từ trung tâm
Luy Lâu vào thượng bán thế kỷ thứ hai và được đưa vào miền Giang Tả vào
khoảng giữa thế kỷ này.”(12)
Về
“tờ biểu của Tương Giai” được nhắc tới trong đoạn văn trích trên đây, đó
là tờ biểu mà Tương Giai tâu lên vua Hán Hoàn Đế (147-167) vào năm
166(13) để can gián về lối sống xa xỉ của nhà vua. Tờ biểu này được ghi
lại trong sách Hậu Hán Thư của Phạm Việp (398-445), có đoạn như
sau:
“Lại nghe trong cung dựng miếu thờ Hoàng Lão, Phù Đồ(14). Đạo
đó thanh hư quí chuộng vô vi, hiếu sinh ghét giết, bớt dục bỏ xa xỉ. Nay
bệ hạ ham muốn không bỏ, giết phạt quá lẽ, đã trái với đạo ấy, há nhận
được phước ư? Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không muốn lâu
sinh ra tình ân ái. Thiên thần đem gái đẹp gửi đến, Phù Đồ nói: Đó là
túi da đầy máu. Bèn không thèm nhìn. Phù Đồ thủ nhất như vậy, mới có thể
thành đạo. Nay bệ hạ, gái dâm, bà đẹp, vượt hết vẻ đẹp của thiên hạ, đồ
ngon thức ngọt, chót hết mùi của thiên hạ, thì làm sao mà muốn như Hoàng
Lão ư?”(15)
Trong đoạn văn trên đây có nhắc đến hai sự việc lấy ra từ kinh Tứ
Thập Nhị Chương: “Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không
muốn lâu sinh ra tình ân ái.”(16), và: “Thiên thần đem gái đẹp gửi đến,
Phù Đồ nói: Đó là túi dơ đầy máu. Bèn không thèm nhìn.”(17).
Như vậy, từ thời vua Hán Hoàn Đế, đạo Phật mới thực sự có ảnh hưởng mạnh
mẽ ở Lạc-dương. Vào thời ấy, năm 148 (tức sau khi Hoàn Đế tức vị một
năm) có vị cao tăng nước An-tức (Parthia - nước Iran ngày nay) là An Thế
Cao (Arsakes, ?-170), đến Lạc-dương, trong suốt hai mươi năm, đã dịch
tổng cộng khoảng 40 bộ kinh từ Phạn văn ra Hán văn; rồi Chi Lâu Ca Sấm
(Locasema, 147-?) cùng nhiều vị khác từ Thiên-trúc và các nước Tây-vực
cũng tiếp tục đến Lạc-dương, cùng tham gia vào việc dịch kinh, làm cho
Lạc-dương trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng ở Trung-quốc vào
cuối thế kỉ thứ hai.
Trở lại truyền thuyết cho rằng “kinh Tứ Thập Nhị Chương là cuốn kinh
được dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên tại Trung-quốc do hai ngài Ma
Đằng và Pháp Lan dịch vào thời vua Hán Minh Đế”, theo giáo sư Nguyễn
Lang, đó là một câu chuyện “không có giá trị lịch sử”. Ông nói:
“Cuối cùng, người ta nghĩ thật khó mà tin rằng chỉ vì một giấc mộng
mà một phái đoàn quan trọng thế kia đã được gửi đi một chuyến hành trình
quá gian khổ như thế. Truyền thuyết giấc mộng Hán Minh Đế vì vậy không
có căn bản vững chắc. Ông Henri Maspéro năm 1910 đã đem nhiều chứng liệu
để chứng minh rằng chuyện Giấc Mộng Hán Minh Đế chỉ là một sự �ăn gian
vì đạo� (fraude pieuse) bịa đặt vào hậu bán thế kỷ thứ hai (Le Songe et
l'Ambassade de l'Empereur Ming, étude critique des sources - BEFEO X).
Nhưng tại sao người ta đã bịa đặt ra câu chuyện giấc mộng? Rất có thể vì
trong đời nhà Hán, ngoài trung tâm Phật giáo Lạc Dương còn có trung tâm
Bành Thành và trung tâm Luy Lâu. Những người theo Phật giáo ở kinh đô
Lạc Dương trong giữa khoảng thế kỷ thứ hai có thể đã tạo dựng nên câu
chuyện kia để chứng tỏ rằng Phật giáo Lạc Dương có sớm nhất, trong mục
đích tạo uy tín cho trung tâm này. Nếu câu chuyện thấy có chép trong tác
phẩm Lý Hoặc Luận, chắc hẳn đó là một sự thêm bớt sau này [......] sớm
nhất là vào giữa thế kỷ thứ ba. Trong Lý Hoặc Luận, ta có thể tìm ra một
số từ ngữ và cách hành văn có mầu sắc thế kỷ thứ ba và thứ năm; những
yếu tố này cho ta biết một vài điều sửa chữa và thêm thắt đã xảy ra cho
tác phẩm trong các thế kỷ đó.”(18)
Những luận cứ trên làm cho ta tin rằng: Kinh Tứ Thập Nhị Chương
không phải là cuốn kinh đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, được dịch từ
Phạn ra Hán tại kinh đô Lạc-dương dưới triều Hán Minh Đế; mà nó đã được
dịch và lưu hành tại Việt-nam trong khoảng từ thế kỉ đầu Tây lịch sang
đầu thế kỉ thứ hai; đến giữa thế kỉ thứ hai thì được lưu truyền đến các
địa phương phía Nam sông Dương-tử. Nếu xét nội dung của Lí Hoặc Luận
và của kinh Tứ Thập Nhị Chương, lời khẳng định trên càng được
sáng tỏ thêm. Câu hỏi ở chương 16 của Lí Hoặc Luận rằng:
“Đạo Phật trọng vô vi, ưa bố thí, giữ giới đau đáu như kẻ đi ven vực
sâu. Nay sa môn đam mê rượu ngon, có kẻ nuôi vợ con, mua rẻ bán đắt,
chuyên làm dối trá. Đấy là việc xấu lớn ở đời, mà đạo Phật gọi đó là vô
vi sao?”(19)
Câu hỏi này được đặt ra để vấn nạn Mâu Tử, tác giả của sách Lí Hoặc
Luận. Nội dung của câu hỏi ấy đã cho ta nhìn thấy cái tệ trạng của
tăng đoàn Giao-châu (Việt-nam) thời bấy giờ. Câu hỏi đó cũng chứng tỏ,
Việt-nam vào thế kỉ thứ hai đã có một tăng đoàn đông đảo. Thật vậy,
trong sách Thiền Uyển Tập Anh (tác phẩm đời Trần, ghi tiểu sử các
thiền sư Việt-nam từ cuối thế kỉ thứ 6 tới đầu thế kỉ 13) có ghi lại lời
của pháp sư Đàm Thiên (Trung-quốc) tâu lên vua Văn Đế (581-604) nhà Tùy
(581-619) rằng:
“Một phương Giao Châu, đường thông Thiên Trúc, Phật pháp lúc mới tới,
thì Giang Đông chưa có, mà Luy Lâu lại dựng chùa hơn hai mươi ngôi, độ
tăng hơn 500 người, dịch kinh 15 quyển, vì nó có trước vậy.”(20)
Lời này cho ta thấy, trong khi ở Trung-quốc chưa có tăng sĩ người bản
xứ (vì nhà Hán, rồi nhà Ngụy, đều không cho người Hán xuất gia(21)),
thì ở Việt-nam vào thời đó đã có đông đảo tăng chúng người bản xứ;
mà càng đông đảo thì càng hỗn tạp, rất dễ sinh tệ trạng, đó là điều
không tránh khỏi. Và đó có thể là lí do chính đáng để kinh Tứ Thập
Nhị Chương ra đời. Nội dung kinh này nêu lên một số hạnh tu căn bản
dành cho giới xuất gia, hàm ý răn dạy người xuất gia hơn là nhằm vào
giới cư sĩ; trong đó, vấn đề diệt trừ ái dục được đặc biệt chú trọng.
Trong cái bối cảnh mà tăng chúng Giao-châu phần đông lơ là giới luật như
thế, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã ra đời kịp lúc như những lời cảnh
tỉnh, hầu chấn chỉnh đạo phong của giới xuất gia, đem nếp sống phạm hạnh
mà làm gương mẫu cho đời, củng cố niềm tin để cho nền mống đạo pháp được
vững chắc. Ví dụ như lời Phật dạy ở Chương 1:
“Từ bỏ người thân để đi xuất gia, biết rõ tâm mình, thấu suốt bản
tánh của mình, hiểu rõ pháp vô vi, đó gọi là sa môn; luôn hành trì 250
giới, đi đứng đều thanh tịnh, thực hành bốn đạo hạnh chân chính, thì
chứng quả A-la-hán. [......] Người đoạn trừ ái dục, phải giống như chặt
đứt chân tay, quyết không dùng lại nữa.”
Hoặc như Chương 16:
“Phật dạy: Người ôm tâm ái dục thì không thể thấy đạo; ví như nước
đang lắng yên mà lấy tay khuấy lên, mọi người đến soi thì chẳng ai thấy
được ảnh mình. Người thường dính dáng tới sắc dục thì tâm bị vẩn đục,
cho nên không thể thấy được đạo. Các thầy sa môn! Hãy dứt bỏ ái dục!
Chừng nào những cáu bẩn của ái dục tuyệt sạch, chừng đó quí thầy mới
thấy được đạo.” (22)
Như vậy, khi pháp sư Đàm Thiên nói, nước ta vào thời đó đã có 15 quyển
kinh Phật được lưu hành, thì chắc chắn, kinh Tứ Thập Nhị Chương
là một trong số 15 quyển kinh đó. Sự việc nó được nói tới trong sách
Lí Hoặc Luận của Mâu Tử, lại là một chứng cớ vững chắc nữa để xác
định rằng, kinh này đã được tuyển dịch tại Việt-nam vào thượng bán thế
kỉ thứ hai trở về trước. Pháp sư Đàm Thiên chỉ nói tới con số 15 quyển
kinh đã được lưu hành ở nước ta vào thời đó, mà không nói rõ tên của 15
quyển kinh ấy. Nhưng theo những khám phá đầy tính khoa học gần đây của
giáo sư Lê Mạnh Thát, trong số 15 quyển kinh kia, không những có kinh
Tứ Thập Nhị Chương, mà ít ra, còn 3 quyển kinh nữa đã được tìm ra
dấu tích và tên tuổi, đó là Lục Độ Tập Kinh, Cựu Tạp Thí Dụ Kinh
và Tạp Thí Dụ Kinh. Ông nói:
“Như thế, một hệ thống kinh điển đã tồn tại ở nước ta vào thế kỷ thứ
hai, mà quyển số theo Đàm Thiên có thể lên tới '15 bộ'. Điểm đáng tiếc
là '15 bộ' này gồm những kinh gì, thì Đàm Thiên, rồi sau đó Thông Biện
đã không kể ra. Điều may mắn là hiện nay ta có thể truy ra được ít nhất
ba bộ kinh đã lưu hành vào thời đó, tức là Cựu Tạp Thí Dụ Kinh, Tạp Thí
Dụ Kinh và Lục Độ Tập Kinh...”(23)
Hay ở một đoạn khác:
“Nói tóm lại, qua những phân tích sơ bộ trên, tối thiểu cho đến ngày
nay ta có thể truy tìm lại được bốn bộ kinh đã tồn tại trong hệ thống
kinh điển Phật giáo tại nước ta. Trong bốn bộ kinh đó, ngoại trừ Tứ Thập
Nhị Chương Kinh, ba bộ còn lại đều thuộc loại kinh thí dụ...”(24)
Trong khi đó, theo giáo sư Nguyễn Lang, trong số 15 quyển kinh kia,
ngoài Tứ Thập Nhị Chương còn có các kinh Bản Sinh (nói về
các chuyện tiền thân của Phật), Bản Sự (nói về cuộc đời đức
Phật), và có thể còn có cả kinh Di Lan Đà Vấn Đạo.(25)
Một nhận xét nữa của giáo sư Nguyễn Lang cũng đáng để chúng ta chú ý:
“Điều ta cần lưu ý ở đây là so với các trung tâm Lạc Dương và Bành
Thành, trung tâm Luy Lâu ngoài việc dịch thuật kinh điển như các trung
tâm khác, đã cống hiến những sáng tác sớm nhất. An Thế Cao, An Huyền,
Nghiêm Phù Điều, Trúc Sóc Phật và Chi Lưu Ca Sấm ở Lạc Dương chỉ chú
trọng nhiều về việc dịch thuật...”(26)
Lời nhận xét này đã cho thêm một chứng cứ để khẳng định rằng, kinh Tứ
Thập Nhị Chương đã được tuyển dịch tại Giao-châu trong thời gian sớm
sủa đó, chứ không phải tại Lạc-dương. Xét nội dung cũng như văn phong
của kinh này, chúng ta thấy nó không phải là một bản dịch thuần túy, mà
có vẻ như một bản kinh “phỏng dịch”, tức là, dịch là phần chính, nhưng
cũng có thêm phần sáng tác. Xin thử so sánh một đoạn sau đây:
Kinh Tạp A Hàm có đoạn:
“Có một vị tôn giả tên là Nhị Thập Ức Nhĩ, dù tinh cần tu tập, nhưng
vẫn không dứt hết phiền não; lòng buồn bực, muốn hồi tục. Phật hỏi ông:
Thầy gảy đàn, nếu dây đàn căng quá, tiếng đàn có êm dịu không? Ông thưa:
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn dùn quá, tiếng đàn có êm dịu không?
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn vừa phải, không căng quá mà cũng không
dùn quá, thì thế nào, tiếng đàn có êm dịu không? Bạch Thế Tôn, tiếng đàn
sẽ nghe rất hay! Phật dạy: Sự tu hành cũng giống như vậy. Sự tinh tấn mà
khẩn trương quá thì sẽ sinh thất vọng; sự tinh tấn mà lơi lỏng quá thì
sẽ sinh giải đãi. Vì vậy, thầy hãy tu tập với tâm bình đẳng. Đối với các
pháp đã tiếp thọ, không nên chấp trước, cũng không nên buông thả, càng
không nên dính mắc vào hình tướng. Tôn giả nghe xong, y theo lời dạy mà
tư duy, tu tập, cho đến khi mọi phiền não đều dứt hết, tâm hoàn toàn
giải thoát, chứng đắc quả vị A-la-hán.”(27)
Chương 34 của kinh Tứ Thập Nhị Chương đã “phỏng dịch” –
thậm chí có thể nói là “phóng tác” – đoạn kinh trên như sau:
“Một vị sa môn, một đêm nọ tụng kinh Di Giáo của đức Phật Ca Diếp,
tiếng nghe buồn bã, khẩn trương, có vẻ như ân hận, muốn thối chí. Đức
Phật hỏi vị sa môn ấy: Ngày trước ở nhà thầy từng làm nghề gì? Sa môn
thưa: Con rất thích đàn cầm. Phật hỏi: Dây đàn dùn thì thế nào? Sa môn
thưa: Không ra tiếng. Dây đàn căng thì thế nào? Sa môn thưa: Mất tiếng.
Vừa phải, không căng không dùn thì thế nào? Sa môn thưa: Các âm đều phát
rõ. Phật dạy: Sa môn học đạo cũng vậy. Nếu tâm điều hòa thư thái thì có
thể đạt đạo. Đối với đạo, nếu gắng quá sức thì thân mỏi mệt; thân mỏi
mệt thì ý sinh bực bội; ý bực bội thì hành sẽ thối lui; hành đã thối lui
thì tội lỗi thêm nhiều. Chỉ có thanh tịnh an vui thì đạo mới không mất.”(28)
Lại nữa, về tình hình hành đạo ở nước ta trong mấy thế kỉ đầu Tây lịch,
quả thật, tăng đoàn Giao-châu đã gặp phải nhiều trở lực, vì sự bài xích
của những người Hán theo Khổng và Lão giáo. Chính bản thân sách Lí
Hoặc Luận của Mâu Tử đã cho ta thấy rõ tình hình đó. Bởi vậy, kinh
Tứ Thập Nhị Chương đã cung cấp cho tăng đoàn những cung cách hành
xử khôn khéo, đúng chánh pháp, để đối trị những trở lực kia.
Người hành đạo chân
chính, trước hết cần tự biết lỗi và biết sửa lỗi mình; làm cho mình
thanh tịnh để không ai có lí do gì đả kích mình; như Chương 5 của
Kinh nói:
“...... Nếu người có lỗi, và tự biết mình có lỗi, cải ác làm lành,
thì tội lỗi tự tiêu mất; như đang bệnh mà được ra mồ hôi, từ từ sẽ khỏi
bệnh.”
Đối với người phỉ báng mình thì sao? Chương 6 dạy:
“Người ác nghe ta hành thiện, liền đến quấy nhiễu. Ta hãy giữ tâm
bình thản, không giận dữ trách móc. Người kia đến gây ác thì tự họ sẽ
gánh chịu hậu quả ác.”
Chương 7 tiếp:
“Có người nghe Phật giữ đạo, thực hành hạnh nhân từ, liền đến mắng
Phật. Phật yên lặng, không phản ứng. Người ấy mắng xong, Phật hỏi: Ông
đem lễ vật tặng người, nếu người kia không nhận, có phải lễ vật ấy lại
thuộc về ông không? Người ấy trả lời: Vâng, thuộc về tôi. Phật dạy: Nay
ông mắng tôi, tôi không nhận những lời mắng ấy; ông hãy giữ họa đem về
cho chính bản thân ông, như vang theo tiếng, bóng theo hình, không bao
giờ tránh khỏi. Vậy ông nên cẩn thận, đừng làm điều ác!”
Chương 8 còn đưa ra những thí dụ hết sức thâm trầm:
“Phật dạy: Kẻ ác hại người hiền thì cũng như ngửa mặt lên trời mà
phun nước miếng. Nước miếng không đến trời, mà trở lại rớt xuống mặt
mình! Như tung bụi ngược gió, bụi không tới người mà trở lại dính dơ
thân mình. Người hiền không thể nào bị hại, mà mọi tai họa đều phải bị
tiêu diệt.”
Chương 10 ghi lời dạy của Phật về phước đức của những người tán
trợ người hành đạo. Phước đức ấy như một bó đuốc lớn, dù có trăm ngàn
người đến mồi lửa, lửa của bó đuốc cũng không bao giờ hết. Chương 33
ghi lời Phật dạy về ý chí dũng mãnh của người hành đạo:
“Phật dạy: Người hành đạo ví như một người phải chiến đấu với muôn
người. Khi đã mặc giáp ra khỏi cửa, lòng hoặc là khiếp nhược, hoặc nửa
đường thối lui, hoặc chiến đấu mà chết, hoặc chiến thắng trở về. Sa môn
học đạo, tâm phải kiên trì, tinh tấn dũng mãnh, không sợ cảnh trước mặt,
phá diệt các ma chướng, chứng đạt đạo quả.”(29)
Tất cả những chứng cớ trên đều cho ta thấy, kinh Tứ Thập Nhị
Chương không phải là cuốn kinh đã được dịch từ Phạn ngữ ra Hán
ngữ sớm nhất của Phật giáo Trung-quốc, như các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đã khẳng định từ trước đến nay; mà hai vị đại sư Ấn-độ là Ca
Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan cũng không phải là dịch giả của kinh này.
Dù sau tựa đề kinh có ghi câu “Hậu Hán Ca Diếp Ma Đằng Trúc Pháp Lan
đồng dịch”, thì đó cũng chỉ là một sự gán ghép không hợp lí mà thôi.
Sự thực là ngày nay chúng ta chỉ thấy có danh tánh hai vị cao tăng này,
mà không thấy có tác phẩm nào của hai ngài ấy. Lai lịch của hai vị cao
tăng này đã không thấy nói tới trong luận văn Phật giáo viết bằng Hán
ngữ xưa nhất hiện còn tồn tại là Lí Hoặc Luận của Mâu Tử. Bản
Tứ Thập Nhị Chương Kinh in trong Đại Chánh Đại Tạng Kinh, sau
tựa đề kinh có ghi hàng chữ “Hậu Hán Tây-vức sa môn Ca Diếp Ma Đằng
cộng Pháp Lan dịch”, nhưng trong bài tựa thì không thấy ghi tên hai
vị cao tăng này như trong chú giải của đại sư Ngẫu Ích ghi trên. Khi
Tăng Hựu (445-518) viết Xuất Tam Tạng Kí Tập vào đời Lương
(502-558), có nói kinh Tứ Thập Nhị Chương do Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng không chép gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Mấy mươi năm sau, khi
Tuệ Hạo (497-554) viết sách Cao Tăng Truyện thì tiểu sử của ngài
Ca Diếp Ma Đằng mới được nói tới rõ ràng, kèm theo truyền thuyết về giấc
mộng người vàng của vua Hán Minh Đế. Trong tiểu sử ấy có đoạn rằng:
“...... Đằng thệ nguyện hoằng pháp không sợ khó nhọc, mạo vượt lưu
sa, thì đến Lạc Ấp. Minh Đế khen thưởng tiếp đãi rất hậu, ở ngoài cửa
thành Tây dựng tinh xá cho Đằng ở. Đất Hán mới bắt đầu có sa môn. Nhưng
đại pháp mới truyền, chưa có qui tín, nên Đằng giấu sự hiểu sâu của
mình, mà không tuyên thuật điều gì. Ít lâu sau mất ở Lạc Dương. Có Ký
nói: Đằng dịch Tứ Thập Nhị Chương Kinh một quyển xưa cất trong gian 14
nhà đá Lan Đài.”(30)
Như vậy là ngài Trúc Ma Đằng không có tác phẩm nào cả; còn chuyện ngài
dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không chắc chắn gì, Tuệ Hạo chỉ
“nghe đồn” mà thôi. Tiếp đó, Tuệ Hạo cũng có ghi truyện của ngài Trúc
Pháp Lan:
“Trúc Pháp Lan cũng được mời đến một lượt với Đằng, và đã phiên dịch
năm bộ Thập Địa Đoạn Kết, Phật Bản Sinh, Pháp Hải Tạng, Phật Bản Hạnh và
Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng bốn bộ thất bản không truyền ở Giang Tả, chỉ
Tứ Thập Nhị Chương này còn thấy, còn hơn hai ngàn lời. Đất Hán hiện còn
các kinh, chỉ kinh này là đầu.”(31)
Về
bốn dịch phẩm thất truyền này, tuy là có tên nhưng vẫn không có căn cứ
chắc chắn, coi như không có. Về Kinh Tứ Thập Nhị Chương, được
biết là Trúc Pháp Lan dịch chung với Ca Diếp Ma Đằng; mà Ma Đằng đã
không có gì chắc chắn, thì Pháp Lan cũng vậy thôi.
Tới đây chúng ta có thể kết luận, Tứ Thập Nhị Chương là
một trong những bộ kinh Phật đã được tăng đoàn Việt-nam dịch từ Phạn ngữ
ra Hán ngữ tại Việt-nam sớm nhất (trong khoảng từ thế kỉ đầu cho đến nửa
đầu thế kỉ thứ 2 Tây lịch - không biết đích xác dịch giả là ai), còn lưu
truyền cho đến ngày nay. Kinh này đã được truyền bá đến miền Giang-tả
vào giữa thế kỉ thứ 2 TL, và sau đó lan rộng đến Lạc-dương, kinh đô của
nhà Hán. Với những khám phá quan trọng gần đây của hai vị giáo sư Nguyễn
Lang và Lê Mạnh Thát, sự thực, một Tạng Kinh Việt-nam đã được
hình thành từ mấy thế kỉ đầu Tây lịch, chắc chắn là chưa đầy đủ như ngày
nay, nhưng cũng đã khá đồ sộ, như sách Lí Hoặc Luận nói: “Nay
kinh Phật, quyển số kể đến vạn, lời đếm tới triệu, không phải sức một
người có thể kham nổi...”(32), thật quá đủ để làm nền tảng vững chắc
để xây dựng cho dân tộc Việt một nếp sống tinh thần văn minh, tiến bộ về
mọi lĩnh vực như văn hóa, tư tưởng, giáo dục, chính trị, đạo đức v.v...;
không những thế, nó còn là cơ sở chắc chắn để từ đó Phật giáo được
truyền bá vào Trung-quốc, trước khi các vị Phạm tăng đến được đất Hán!
Rất tiếc, vì nước nhỏ dân ít, nước ta đã bị người Trung-quốc xâm lăng
mấy lượt, đô hộ cả nghìn năm. Với mưu đồ đồng hóa, họ đã tận diệt tất cả
cái gia tài văn hóa của Việt-nam. Mỗi lần xâm lăng là mỗi lần thu vét
sách vở, thứ gì thích thì mang về cất giữ làm của mình, thứ gì không
thích thì đốt cháy sạch; cố làm cho mất hết vết tích. Chỉ cần tìm hiểu
một bản kinh Tứ Thập Nhị Chương này thôi, đã hiển lộ cả một tình
cảnh bi thương của đất nước Việt-nam như thế đó!
Chú thích:
(1) Theo bản
“Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh Giải” của đại sư Ngẫu Ích
(1599-1655), cuối đời Minh, trong sách Di Giáo Tam Kinh Chú Giải.
Hương-cảng: Hương Cảng Phật Kinh Lưu Thông Xứ, 1988.
(2) Ví dụ:
Chương 29 đã được trích dịch từ kinh Đại Bát Niết Bàn (bản Nam
truyền); Chương 34 đã được trích dịch từ kinh Tạp A Hàm;
v.v...
(3) Giáo sư Nguyễn
Lang có đưa ra nhiều điểm dị biệt khi đối chiếu các bản in khác nhau của
kinh này. Xin xem sách Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, quyển 1, Chương
2, để biết rõ chi tiết.
(4) Giáo sư Nguyễn
Lang, trong Việt Nam Phật Giáo Sử Luận I, đã viết nhầm là “Truyền
Nghị”. – Trong chữ Hán, tự dạng của hai chữ “phó”(傅)
và “truyền” (傳)
trông giống nhau.
(5) Không biết do
dâu, các sách tiếng Việt đều viết là “Thái Hâm”. – Trong chữ Hán,
tự dạng của hai chữ “âm” (愔)
và “hâm” (歆)
trông giống nhau.
(6) Lời chú giải của
đại sư Ngẫu Ích, trong sách Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh
Giải.
(7) Xin xem “Bản
Dịch Lý Hoặc Luận”, trang 173, sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo
Việt Nam 1 của Lê Mạnh Thát. Sài-gòn: Nhà xuất bản Thành Phố Hồ Chí
Minh, 2001.
(8) Đúng ra là “Đại
Nhục Chi”. – Trong các kinh luận chữ Hán, khi viết tên nước
Đại-nhục-chi, chữ “nhục” được viết y như chữ “nguyệt”; chữ “chi” được
viết y như chữ “thị”; cho nên có người đọc là “nguyệt thị”, hoặc “nguyệt
chi”.
(9) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 195.
(10) Các sách tiếng
Việt đều viết nhầm là “Tổng”.
(11) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 77.
(12) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 57-58.
(13) Gs Lê Mạnh
Thát, trong sách TTVHPGVN 1, viết nhầm là năm 167.
(14) Phù Đồ là tiếng
dịch âm khác của Phật Đà, tức là “Phật”.
(15) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 148.
(16) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 3: “Phật dạy: Người đã cạo bỏ râu tóc, làm vị
sa môn, thọ nhận đạo pháp, hãy từ bỏ của cải thế tục, chỉ xin ăn đủ
sống; mỗi ngày chỉ ăn một bữa trưa, chỉ ngủ mỗi đêm nơi một gốc cây,
không được nhiều hơn. Chính ái và dục làm cho con người bị ngăn che, ngu
tối vậy.”
(17) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 26: “Thiên thần dâng ngọc nữ cho Phật, muốn
phá hoại ý chí của Phật. Phật dạy: Cái đãy da đựng đủ thứ đồ dơ bẩn, ông
đem đến đây làm gì! Đem đi, tôi không dùng! Thiên thần rất kính phục,
bèn hỏi ý đạo, Phật giảng nói cho. Nghe xong liền chứng quả Tu-đà-hoàn.”
(18) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 20-21.
(19) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 190.
(20) Lê Mạnh Thát,
Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam, tập 1, Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa,
1999, tr. 98.
(21) Sách Cao
Tăng Truyện trích lời sớ của Vương Độ đời Tấn: “Từ khi Phật giáo được
du nhập, chỉ nghe nói đến các sư Tây Vực được phép lập chùa thờ Phật,
người Hán không được phép xuất gia. Nhà Ngụy theo pháp chế của nhà Hán,
cũng chưa cho dân bản xứ xuất gia.” (Nguyễn Lang, sđd, tr. 23.)
(22) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(23) Lê Mạnh Thát,
TTVHPGVN 1, tr.76.
(24) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 82.
(25) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 35.
(26) Nguyễn Lang,
sđd, tr.36-37.
(27) Trích trong
sách Giáo Khoa Phật Học cấp hai (Bài 8), của Hạnh Cơ (dịch và chú
thích bổ túc), Ban Bảo Trợ Phiên Dịch Pháp Tạng Việt Nam in tại
California, năm 2005.
(28) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(29) Các đoạn kinh
văn trên đều được trích dịch từ sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú
Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(30) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 79.
(31) Như trên.
(32) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 179.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
KINH TỨ THẬP NHỊ CHƯƠNG CÓ PHẢI LÀ CUỐN
KINH ĐẦU TIÊN ĐƯỢC DỊCH tại TRUNG QUỐC KHÔNG?
KINH TỨ THẬP NHỊ CHƯƠNG CÓ PHẢI LÀ CUỐN
KINH ĐẦU TIÊN ĐƯỢC DỊCH tại TRUNG QUỐC KHÔNG?
HẠNH CƠ
Tứ Thập Nhị Chương là tựa đề của một cuốn kinh gồm có 42
chương, ghi vắn tắt các giáo nghĩa cơ bản của đạo Phật, được dịch từ
Phạn ngữ ra Hán ngữ rất sớm, có thể từ thế kỉ đầu Tây lịch. Nội dung
toàn cuốn kinh gồm những lời giáo huấn dành cho người xuất gia, nhưng
không theo một chủ đề tổng quát nào; mà mỗi chương đều nói về một đề tài
khác biệt, chú trọng vào các yếu nghĩa như: các nghiệp lành dữ, mạng
sống vô thường, xa lìa tham dục, v.v... Các chương dài ngắn không đồng
đều; dài nhất là hai chương 1 và 34, gồm 124 chữ (Hán), ngắn nhất là
chương 9, chỉ gồm 18 chữ(1). Nội dung và hình thức của kinh này không
giống với bao nhiêu kinh điển khác. Kinh có 42 chương, nhưng chương 1
không phải là chương mở đầu, mà chương 42 cũng không phải là chương kết
thúc. Vì vậy có thể nói, đây là một cuốn kinh đã được trích dịch từ
nhiều cuốn kinh tiếng Phạn khác nhau;(2) từ đó suy ra, tựa đề kinh –
“Tứ Thập Nhị Chương” – đã được dịch giả đặt ra sau khi tuyển dịch
xong; và trong Phạn điển đã không hề có một cuốn kinh nào có tên như
vậy.
Trải qua thời gian, kinh này đã được in đi in lại nhiều lần. Và cứ mỗi
lần in là mỗi lần có sự thêm bớt, sửa đổi từ văn từ cho đến nội dung;
kết quả, bản dịch gốc tuy chỉ có một, nhưng đã có nhiều dị bản. Chủ yếu
có ba dị bản: 1) Bản được giữ trong Tống Tạng, Nguyên Tạng và Cao-li
Tạng, mang hình thức xưa nhất của kinh bản; 2) Bản do Chân Tông (đời
Tống) chú thích, được giữ trong Nam Tạng của nhà Minh; 3) Bản do Thủ
Toại (đời Tống) chú thích, là một trong bộ Phật Tổ Tam Kinh của
Thiền tông, được lưu hành rộng rãi hơn cả, các nhà chú sớ ở các triều
Minh, Thanh, như Ngẫu Ích, Liễu Đồng, Đạo Phái, Tục Pháp, v.v... đều
dùng bản này làm lam bản. Bản sau cùng này cũng là bản được lưu hành rất
phổ biến ngày nay, văn từ đẹp đẽ, thêm nhiều tư tưởng cao siêu của giáo
pháp đại thừa, khác nhiều so với bản kinh nguyên thỉ, lúc mới được tuyển
dịch.(3) Bản kinh này hiện nay cũng đã được dịch ra nhiều thứ tiếng để
lưu hành trên thế giới, như Việt, Nhật, Hàn, Pháp, Anh, v.v...
Về
nội dung thì kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không khác gì với bao
nhiêu kinh điển khác, nhưng về phương diện lịch sử thì thật là
quan trọng; vì đó là cuốn kinh duy nhất (trong số mấy cuốn kinh) được
dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên, còn lưu hành cho đến ngày
nay. Vậy, một câu hỏi được đặt ra: “Kinh này đã được dịch vào lúc
nào? Tại đâu?”
Để
trả lời câu hỏi này, từ trước đến nay, các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đều khẳng định rằng, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được
dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà Hán), Trung-quốc, vào đời Hiếu Minh
hoàng đế (58-75 TL), nhà Hậu Hán (25-220). Sự khẳng định này là do y cứ
vào một truyền thuyết:
Vua Hán Minh Đế, vào măm thứ 3 niên hiệu Vĩnh-bình (tức năm 60 TL),
một đêm kia nằm mộng thấy một người vàng, đầu có ánh sáng như mặt trời,
bay đến trước điện. Sáng dậy, vua đem việc ấy hỏi quần thần. Quan thái
sử Phó Nghị(4) tâu: “Thần nghe nói ở Tây-vức có vị thần, gọi là
Phật. Người vàng mà bệ hạ thấy trong mộng, chắc là vị thần ấy.” [......]
Niên hiệu Vĩnh-bình thứ 7 (tức năm 64 TL), vua Minh Đế bèn sai lang
trung Thái Âm(5), trung lang tướng Tần Cảnh, bác sĩ Vương Tuân,
v.v..., cả thảy 18 người, đi về hướng Tây tìm cầu Phật pháp. Tới Ấn-độ,
họ thỉnh được Ca Diếp Ma Đằng (Kasyapamatanga) và Trúc Pháp Lan
(Dharmaraksa), dùng ngựa trắng chở kinh, đem cả xá lợi và họa tượng
Phật. Phái đoàn về đến Lạc-dương vào năm thứ 10 niên hiệu Vĩnh-bình (năm
67 TL). Vua rất mừng, xây chùa Bạch-mã, dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương.
[......] Phật pháp khởi thỉ được truyền vào Trung-quốc từ thuở đó...(6)
Truyền thuyết này thấy xuất hiện đầu tiên trong sách Lí Hoặc Luận
của Mâu Tử (160?-230?). Mâu Tử là người Hán, tinh thông cả Lão và Khổng
học. Vì đất Hán nhiều loạn lạc nên đã phải bỏ quê nhà là Thương-ngô, đem
mẹ xuống Giao-châu (Việt-nam) lánh nạn. Tại đây, ông được đọc kinh điển
Phật giáo, vì nghiệm thấy giáo lí ấy cao sâu và thực tiễn, vượt hẳn
Khổng, Lão, nên quyết chí theo Phật, trở thành một Phật tử tinh thông cả
ba giáo. Ông viết sách Lí Hoặc Luận để giải tỏa những điều nghi
hoặc về Phật giáo của những người Hán theo Khổng giáo và Đạo giáo, cũng
đang sống tị nạn ở Giao-châu vào thời đó. Truyền thuyết về kinh Tứ
Thập Nhị Chương như trên, đã được nói tới trong chương 21 của sách
Lí Hoặc Luận.(7)
Trong sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo Việt Nam 1, bằng những luận
cứ xác đáng, giáo sư Lê Mạnh Thát khẳng định rằng, Mâu Tử đã viết Lí
Hoặc Luận vào khoảng năm 198, tức cuối thế kỉ thứ 2 TL. Vậy chắc
chắn là kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được lưu hành ở thế kỉ thứ 2,
hoặc sớm hơn, là từ thế kỉ đầu TL.
Nhưng kinh ấy đã được phát xuất từ đâu? Theo truyền thuyết
trên, kinh ấy đã do Ma Đằng và Pháp Lan dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà
Hán) vào năm 67 TL. Điều này không có gì là chắc chắn để chúng ta tin
tưởng. Nhưng trải qua gần 20 thế kỉ, nó đã được coi như là thuyết chính
thức cho sự du nhập Phật giáo vào Trung-quốc, cũng như cho sự xuất hiện
của dịch bản kinh Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng gần đây, với sự khám
phá của hai vị giáo sư thạc học của Phật giáo Việt-nam là Nguyễn Lang và
Lê Mạnh Thát, chúng ta thấy sự thực trở nên khác hẳn.
Trước hết, về hai vị được cho là “dịch giả” của Kinh Tứ Thập Nhị
Chương: Truyền thuyết về vua Hán Minh Đế mộng thấy người vàng vừa
nêu trên, được thấy xuất hiện trong tài liệu chữ Hán xưa nhất viết về
Phật giáo là sách Lí Hoặc Luận của Mâu Tử (được viết vào cuối thế
kỉ thứ 2 TL tại Giao-châu), nhưng trong sách này đã không hề nói tới
danh tánh của hai “nhân vật dịch giả” là Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp
Lan. Chương 21 của sách Lí Hoặc Luận chép:
“... Do thế vua hiểu, sai trung lang Thái Hâm, vũ lâm lang trung Tần
Cảnh, bác sĩ đệ tử Vương Tuân, tất cả 18 người đến xứ Đại Nguyệt Chi(8)
chép kinh Phật 42 chương, cất tại gian 14 nhà đá Lan Đài...”(9)
Điều này chứng tỏ, hai vị cao tăng Thiên-trúc là Ma Đằng và Pháp Lan,
chưa chắc đã có mặt tại Lạc-dương trong thời vua Hán Minh Đế. Đời Lương
(thời Nam-triều), ngài Tăng Hựu (445-518) soạn Xuất Tam Tạng Kí Tập,
có nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương do sa môn Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng cũng không nói gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Điều đó chứng tỏ,
lúc soạn sách, tuy Tăng Hựu có “nghe nói” về truyền thuyết kia, nhưng
không có gì chắc chắn về sự có mặt của nhân vật “Trúc Ma Đằng”, nên đã
không đề cập tới nhân vật này.
Thứ đến, về dịch phẩm Kinh Tứ Thập Nhị Chương: Đời Đông Tấn, ngài
Đạo An (314-385) soạn sách Tông(10) Lí Chúng Kinh Mục Lục,
là cuốn sách mục lục về Phật điển đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, đã
không ghi tên kinh Tứ Thập Nhị Chương. Cuốn sách kinh lục ấy đã
thất truyền, nhưng dấu tích của nó còn tìm thấy trong sách Xuất Tam
Tạng Kí Tập của ngài Tăng Hựu (445-518), ra đời hơn một trăm năm sau
đó:
“Tứ Thập Nhị Chương Kinh, 1 quyển, Cựu Lục nói Hiếu Minh Hoàng Đế Tứ
Thập Nhị Chương. Bản mục lục do An pháp sư soạn thiếu kinh này...”
(11)
Sự
việc trên chứng tỏ rằng, khi soạn sách Tông Lí Chúng Kinh Mục Lục,
ngài Đạo An đã không biết tới kinh Tứ Thập Nhị Chương này. Theo
giáo sư Nguyễn Lang:
“Không những Đạo An bỏ sót kinh Tứ Thập Nhị Chương, ông lại bỏ sót
luôn Lý Hoặc Luận của Mâu Tử nữa. Theo Đạo An, những kinh sách đầu tiên
bằng Hán tự được dịch tại Lạc-dương. Đạo An người miền Bắc, đã từng ở
Lạc Dương, biết nhiều về tình hình lưu truyền của Phật kinh miền Bắc,
thế mà đã không nghe nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương: điều này làm ta
tin rằng miền Bắc không phải là nơi xuất phát kinh này. Paul Pelliot
(Meou Tseu ou les Doutes Levès) nói rằng có thể kinh này phát xuất ở
miền hạ lưu sông Dương Tử, bởi di tích đầu tiên về kinh đã thấy ở tờ
biểu của Tương Giai, mà Tương Giai là người ở gần miền này. Như vậy Đạo
An có lẽ chưa từng đặt chân tới những miền có lưu hành kinh Tứ Thập Nhị
Chương, tức miền Giang Tả và Giao Chỉ ở miền Nam. Đạo An cho rằng Lạc
Dương là trung tâm đầu tiên phát xuất kinh điển Hán tự, không nói đến Tứ
Thập Nhị Chương và Lý Hoặc Luận vốn là hai tác phẩm không phát xuất từ
Lạc Dương; [......] Kinh Tứ Thập Nhị Chương nếu không phát xuất từ Lạc
Dương hẳn phải phát xuất hoặc từ Bành Thành hoặc từ Luy Lâu. Nhưng như
ta biết, trung tâm Luy Lâu là bàn đạp để Phật giáo truyền vào đất Hán;
cuốn kinh đầu tiên tuyển dịch lời Phật dạy hẳn đã phát xuất từ trung tâm
Luy Lâu vào thượng bán thế kỷ thứ hai và được đưa vào miền Giang Tả vào
khoảng giữa thế kỷ này.”(12)
Về
“tờ biểu của Tương Giai” được nhắc tới trong đoạn văn trích trên đây, đó
là tờ biểu mà Tương Giai tâu lên vua Hán Hoàn Đế (147-167) vào năm
166(13) để can gián về lối sống xa xỉ của nhà vua. Tờ biểu này được ghi
lại trong sách Hậu Hán Thư của Phạm Việp (398-445), có đoạn như
sau:
“Lại nghe trong cung dựng miếu thờ Hoàng Lão, Phù Đồ(14). Đạo
đó thanh hư quí chuộng vô vi, hiếu sinh ghét giết, bớt dục bỏ xa xỉ. Nay
bệ hạ ham muốn không bỏ, giết phạt quá lẽ, đã trái với đạo ấy, há nhận
được phước ư? Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không muốn lâu
sinh ra tình ân ái. Thiên thần đem gái đẹp gửi đến, Phù Đồ nói: Đó là
túi da đầy máu. Bèn không thèm nhìn. Phù Đồ thủ nhất như vậy, mới có thể
thành đạo. Nay bệ hạ, gái dâm, bà đẹp, vượt hết vẻ đẹp của thiên hạ, đồ
ngon thức ngọt, chót hết mùi của thiên hạ, thì làm sao mà muốn như Hoàng
Lão ư?”(15)
Trong đoạn văn trên đây có nhắc đến hai sự việc lấy ra từ kinh Tứ
Thập Nhị Chương: “Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không
muốn lâu sinh ra tình ân ái.”(16), và: “Thiên thần đem gái đẹp gửi đến,
Phù Đồ nói: Đó là túi dơ đầy máu. Bèn không thèm nhìn.”(17).
Như vậy, từ thời vua Hán Hoàn Đế, đạo Phật mới thực sự có ảnh hưởng mạnh
mẽ ở Lạc-dương. Vào thời ấy, năm 148 (tức sau khi Hoàn Đế tức vị một
năm) có vị cao tăng nước An-tức (Parthia - nước Iran ngày nay) là An Thế
Cao (Arsakes, ?-170), đến Lạc-dương, trong suốt hai mươi năm, đã dịch
tổng cộng khoảng 40 bộ kinh từ Phạn văn ra Hán văn; rồi Chi Lâu Ca Sấm
(Locasema, 147-?) cùng nhiều vị khác từ Thiên-trúc và các nước Tây-vực
cũng tiếp tục đến Lạc-dương, cùng tham gia vào việc dịch kinh, làm cho
Lạc-dương trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng ở Trung-quốc vào
cuối thế kỉ thứ hai.
Trở lại truyền thuyết cho rằng “kinh Tứ Thập Nhị Chương là cuốn kinh
được dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên tại Trung-quốc do hai ngài Ma
Đằng và Pháp Lan dịch vào thời vua Hán Minh Đế”, theo giáo sư Nguyễn
Lang, đó là một câu chuyện “không có giá trị lịch sử”. Ông nói:
“Cuối cùng, người ta nghĩ thật khó mà tin rằng chỉ vì một giấc mộng
mà một phái đoàn quan trọng thế kia đã được gửi đi một chuyến hành trình
quá gian khổ như thế. Truyền thuyết giấc mộng Hán Minh Đế vì vậy không
có căn bản vững chắc. Ông Henri Maspéro năm 1910 đã đem nhiều chứng liệu
để chứng minh rằng chuyện Giấc Mộng Hán Minh Đế chỉ là một sự �ăn gian
vì đạo� (fraude pieuse) bịa đặt vào hậu bán thế kỷ thứ hai (Le Songe et
l'Ambassade de l'Empereur Ming, étude critique des sources - BEFEO X).
Nhưng tại sao người ta đã bịa đặt ra câu chuyện giấc mộng? Rất có thể vì
trong đời nhà Hán, ngoài trung tâm Phật giáo Lạc Dương còn có trung tâm
Bành Thành và trung tâm Luy Lâu. Những người theo Phật giáo ở kinh đô
Lạc Dương trong giữa khoảng thế kỷ thứ hai có thể đã tạo dựng nên câu
chuyện kia để chứng tỏ rằng Phật giáo Lạc Dương có sớm nhất, trong mục
đích tạo uy tín cho trung tâm này. Nếu câu chuyện thấy có chép trong tác
phẩm Lý Hoặc Luận, chắc hẳn đó là một sự thêm bớt sau này [......] sớm
nhất là vào giữa thế kỷ thứ ba. Trong Lý Hoặc Luận, ta có thể tìm ra một
số từ ngữ và cách hành văn có mầu sắc thế kỷ thứ ba và thứ năm; những
yếu tố này cho ta biết một vài điều sửa chữa và thêm thắt đã xảy ra cho
tác phẩm trong các thế kỷ đó.”(18)
Những luận cứ trên làm cho ta tin rằng: Kinh Tứ Thập Nhị Chương
không phải là cuốn kinh đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, được dịch từ
Phạn ra Hán tại kinh đô Lạc-dương dưới triều Hán Minh Đế; mà nó đã được
dịch và lưu hành tại Việt-nam trong khoảng từ thế kỉ đầu Tây lịch sang
đầu thế kỉ thứ hai; đến giữa thế kỉ thứ hai thì được lưu truyền đến các
địa phương phía Nam sông Dương-tử. Nếu xét nội dung của Lí Hoặc Luận
và của kinh Tứ Thập Nhị Chương, lời khẳng định trên càng được
sáng tỏ thêm. Câu hỏi ở chương 16 của Lí Hoặc Luận rằng:
“Đạo Phật trọng vô vi, ưa bố thí, giữ giới đau đáu như kẻ đi ven vực
sâu. Nay sa môn đam mê rượu ngon, có kẻ nuôi vợ con, mua rẻ bán đắt,
chuyên làm dối trá. Đấy là việc xấu lớn ở đời, mà đạo Phật gọi đó là vô
vi sao?”(19)
Câu hỏi này được đặt ra để vấn nạn Mâu Tử, tác giả của sách Lí Hoặc
Luận. Nội dung của câu hỏi ấy đã cho ta nhìn thấy cái tệ trạng của
tăng đoàn Giao-châu (Việt-nam) thời bấy giờ. Câu hỏi đó cũng chứng tỏ,
Việt-nam vào thế kỉ thứ hai đã có một tăng đoàn đông đảo. Thật vậy,
trong sách Thiền Uyển Tập Anh (tác phẩm đời Trần, ghi tiểu sử các
thiền sư Việt-nam từ cuối thế kỉ thứ 6 tới đầu thế kỉ 13) có ghi lại lời
của pháp sư Đàm Thiên (Trung-quốc) tâu lên vua Văn Đế (581-604) nhà Tùy
(581-619) rằng:
“Một phương Giao Châu, đường thông Thiên Trúc, Phật pháp lúc mới tới,
thì Giang Đông chưa có, mà Luy Lâu lại dựng chùa hơn hai mươi ngôi, độ
tăng hơn 500 người, dịch kinh 15 quyển, vì nó có trước vậy.”(20)
Lời này cho ta thấy, trong khi ở Trung-quốc chưa có tăng sĩ người bản
xứ (vì nhà Hán, rồi nhà Ngụy, đều không cho người Hán xuất gia(21)),
thì ở Việt-nam vào thời đó đã có đông đảo tăng chúng người bản xứ;
mà càng đông đảo thì càng hỗn tạp, rất dễ sinh tệ trạng, đó là điều
không tránh khỏi. Và đó có thể là lí do chính đáng để kinh Tứ Thập
Nhị Chương ra đời. Nội dung kinh này nêu lên một số hạnh tu căn bản
dành cho giới xuất gia, hàm ý răn dạy người xuất gia hơn là nhằm vào
giới cư sĩ; trong đó, vấn đề diệt trừ ái dục được đặc biệt chú trọng.
Trong cái bối cảnh mà tăng chúng Giao-châu phần đông lơ là giới luật như
thế, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã ra đời kịp lúc như những lời cảnh
tỉnh, hầu chấn chỉnh đạo phong của giới xuất gia, đem nếp sống phạm hạnh
mà làm gương mẫu cho đời, củng cố niềm tin để cho nền mống đạo pháp được
vững chắc. Ví dụ như lời Phật dạy ở Chương 1:
“Từ bỏ người thân để đi xuất gia, biết rõ tâm mình, thấu suốt bản
tánh của mình, hiểu rõ pháp vô vi, đó gọi là sa môn; luôn hành trì 250
giới, đi đứng đều thanh tịnh, thực hành bốn đạo hạnh chân chính, thì
chứng quả A-la-hán. [......] Người đoạn trừ ái dục, phải giống như chặt
đứt chân tay, quyết không dùng lại nữa.”
Hoặc như Chương 16:
“Phật dạy: Người ôm tâm ái dục thì không thể thấy đạo; ví như nước
đang lắng yên mà lấy tay khuấy lên, mọi người đến soi thì chẳng ai thấy
được ảnh mình. Người thường dính dáng tới sắc dục thì tâm bị vẩn đục,
cho nên không thể thấy được đạo. Các thầy sa môn! Hãy dứt bỏ ái dục!
Chừng nào những cáu bẩn của ái dục tuyệt sạch, chừng đó quí thầy mới
thấy được đạo.” (22)
Như vậy, khi pháp sư Đàm Thiên nói, nước ta vào thời đó đã có 15 quyển
kinh Phật được lưu hành, thì chắc chắn, kinh Tứ Thập Nhị Chương
là một trong số 15 quyển kinh đó. Sự việc nó được nói tới trong sách
Lí Hoặc Luận của Mâu Tử, lại là một chứng cớ vững chắc nữa để xác
định rằng, kinh này đã được tuyển dịch tại Việt-nam vào thượng bán thế
kỉ thứ hai trở về trước. Pháp sư Đàm Thiên chỉ nói tới con số 15 quyển
kinh đã được lưu hành ở nước ta vào thời đó, mà không nói rõ tên của 15
quyển kinh ấy. Nhưng theo những khám phá đầy tính khoa học gần đây của
giáo sư Lê Mạnh Thát, trong số 15 quyển kinh kia, không những có kinh
Tứ Thập Nhị Chương, mà ít ra, còn 3 quyển kinh nữa đã được tìm ra
dấu tích và tên tuổi, đó là Lục Độ Tập Kinh, Cựu Tạp Thí Dụ Kinh
và Tạp Thí Dụ Kinh. Ông nói:
“Như thế, một hệ thống kinh điển đã tồn tại ở nước ta vào thế kỷ thứ
hai, mà quyển số theo Đàm Thiên có thể lên tới '15 bộ'. Điểm đáng tiếc
là '15 bộ' này gồm những kinh gì, thì Đàm Thiên, rồi sau đó Thông Biện
đã không kể ra. Điều may mắn là hiện nay ta có thể truy ra được ít nhất
ba bộ kinh đã lưu hành vào thời đó, tức là Cựu Tạp Thí Dụ Kinh, Tạp Thí
Dụ Kinh và Lục Độ Tập Kinh...”(23)
Hay ở một đoạn khác:
“Nói tóm lại, qua những phân tích sơ bộ trên, tối thiểu cho đến ngày
nay ta có thể truy tìm lại được bốn bộ kinh đã tồn tại trong hệ thống
kinh điển Phật giáo tại nước ta. Trong bốn bộ kinh đó, ngoại trừ Tứ Thập
Nhị Chương Kinh, ba bộ còn lại đều thuộc loại kinh thí dụ...”(24)
Trong khi đó, theo giáo sư Nguyễn Lang, trong số 15 quyển kinh kia,
ngoài Tứ Thập Nhị Chương còn có các kinh Bản Sinh (nói về
các chuyện tiền thân của Phật), Bản Sự (nói về cuộc đời đức
Phật), và có thể còn có cả kinh Di Lan Đà Vấn Đạo.(25)
Một nhận xét nữa của giáo sư Nguyễn Lang cũng đáng để chúng ta chú ý:
“Điều ta cần lưu ý ở đây là so với các trung tâm Lạc Dương và Bành
Thành, trung tâm Luy Lâu ngoài việc dịch thuật kinh điển như các trung
tâm khác, đã cống hiến những sáng tác sớm nhất. An Thế Cao, An Huyền,
Nghiêm Phù Điều, Trúc Sóc Phật và Chi Lưu Ca Sấm ở Lạc Dương chỉ chú
trọng nhiều về việc dịch thuật...”(26)
Lời nhận xét này đã cho thêm một chứng cứ để khẳng định rằng, kinh Tứ
Thập Nhị Chương đã được tuyển dịch tại Giao-châu trong thời gian sớm
sủa đó, chứ không phải tại Lạc-dương. Xét nội dung cũng như văn phong
của kinh này, chúng ta thấy nó không phải là một bản dịch thuần túy, mà
có vẻ như một bản kinh “phỏng dịch”, tức là, dịch là phần chính, nhưng
cũng có thêm phần sáng tác. Xin thử so sánh một đoạn sau đây:
Kinh Tạp A Hàm có đoạn:
“Có một vị tôn giả tên là Nhị Thập Ức Nhĩ, dù tinh cần tu tập, nhưng
vẫn không dứt hết phiền não; lòng buồn bực, muốn hồi tục. Phật hỏi ông:
Thầy gảy đàn, nếu dây đàn căng quá, tiếng đàn có êm dịu không? Ông thưa:
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn dùn quá, tiếng đàn có êm dịu không?
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn vừa phải, không căng quá mà cũng không
dùn quá, thì thế nào, tiếng đàn có êm dịu không? Bạch Thế Tôn, tiếng đàn
sẽ nghe rất hay! Phật dạy: Sự tu hành cũng giống như vậy. Sự tinh tấn mà
khẩn trương quá thì sẽ sinh thất vọng; sự tinh tấn mà lơi lỏng quá thì
sẽ sinh giải đãi. Vì vậy, thầy hãy tu tập với tâm bình đẳng. Đối với các
pháp đã tiếp thọ, không nên chấp trước, cũng không nên buông thả, càng
không nên dính mắc vào hình tướng. Tôn giả nghe xong, y theo lời dạy mà
tư duy, tu tập, cho đến khi mọi phiền não đều dứt hết, tâm hoàn toàn
giải thoát, chứng đắc quả vị A-la-hán.”(27)
Chương 34 của kinh Tứ Thập Nhị Chương đã “phỏng dịch” –
thậm chí có thể nói là “phóng tác” – đoạn kinh trên như sau:
“Một vị sa môn, một đêm nọ tụng kinh Di Giáo của đức Phật Ca Diếp,
tiếng nghe buồn bã, khẩn trương, có vẻ như ân hận, muốn thối chí. Đức
Phật hỏi vị sa môn ấy: Ngày trước ở nhà thầy từng làm nghề gì? Sa môn
thưa: Con rất thích đàn cầm. Phật hỏi: Dây đàn dùn thì thế nào? Sa môn
thưa: Không ra tiếng. Dây đàn căng thì thế nào? Sa môn thưa: Mất tiếng.
Vừa phải, không căng không dùn thì thế nào? Sa môn thưa: Các âm đều phát
rõ. Phật dạy: Sa môn học đạo cũng vậy. Nếu tâm điều hòa thư thái thì có
thể đạt đạo. Đối với đạo, nếu gắng quá sức thì thân mỏi mệt; thân mỏi
mệt thì ý sinh bực bội; ý bực bội thì hành sẽ thối lui; hành đã thối lui
thì tội lỗi thêm nhiều. Chỉ có thanh tịnh an vui thì đạo mới không mất.”(28)
Lại nữa, về tình hình hành đạo ở nước ta trong mấy thế kỉ đầu Tây lịch,
quả thật, tăng đoàn Giao-châu đã gặp phải nhiều trở lực, vì sự bài xích
của những người Hán theo Khổng và Lão giáo. Chính bản thân sách Lí
Hoặc Luận của Mâu Tử đã cho ta thấy rõ tình hình đó. Bởi vậy, kinh
Tứ Thập Nhị Chương đã cung cấp cho tăng đoàn những cung cách hành
xử khôn khéo, đúng chánh pháp, để đối trị những trở lực kia.
Người hành đạo chân
chính, trước hết cần tự biết lỗi và biết sửa lỗi mình; làm cho mình
thanh tịnh để không ai có lí do gì đả kích mình; như Chương 5 của
Kinh nói:
“...... Nếu người có lỗi, và tự biết mình có lỗi, cải ác làm lành,
thì tội lỗi tự tiêu mất; như đang bệnh mà được ra mồ hôi, từ từ sẽ khỏi
bệnh.”
Đối với người phỉ báng mình thì sao? Chương 6 dạy:
“Người ác nghe ta hành thiện, liền đến quấy nhiễu. Ta hãy giữ tâm
bình thản, không giận dữ trách móc. Người kia đến gây ác thì tự họ sẽ
gánh chịu hậu quả ác.”
Chương 7 tiếp:
“Có người nghe Phật giữ đạo, thực hành hạnh nhân từ, liền đến mắng
Phật. Phật yên lặng, không phản ứng. Người ấy mắng xong, Phật hỏi: Ông
đem lễ vật tặng người, nếu người kia không nhận, có phải lễ vật ấy lại
thuộc về ông không? Người ấy trả lời: Vâng, thuộc về tôi. Phật dạy: Nay
ông mắng tôi, tôi không nhận những lời mắng ấy; ông hãy giữ họa đem về
cho chính bản thân ông, như vang theo tiếng, bóng theo hình, không bao
giờ tránh khỏi. Vậy ông nên cẩn thận, đừng làm điều ác!”
Chương 8 còn đưa ra những thí dụ hết sức thâm trầm:
“Phật dạy: Kẻ ác hại người hiền thì cũng như ngửa mặt lên trời mà
phun nước miếng. Nước miếng không đến trời, mà trở lại rớt xuống mặt
mình! Như tung bụi ngược gió, bụi không tới người mà trở lại dính dơ
thân mình. Người hiền không thể nào bị hại, mà mọi tai họa đều phải bị
tiêu diệt.”
Chương 10 ghi lời dạy của Phật về phước đức của những người tán
trợ người hành đạo. Phước đức ấy như một bó đuốc lớn, dù có trăm ngàn
người đến mồi lửa, lửa của bó đuốc cũng không bao giờ hết. Chương 33
ghi lời Phật dạy về ý chí dũng mãnh của người hành đạo:
“Phật dạy: Người hành đạo ví như một người phải chiến đấu với muôn
người. Khi đã mặc giáp ra khỏi cửa, lòng hoặc là khiếp nhược, hoặc nửa
đường thối lui, hoặc chiến đấu mà chết, hoặc chiến thắng trở về. Sa môn
học đạo, tâm phải kiên trì, tinh tấn dũng mãnh, không sợ cảnh trước mặt,
phá diệt các ma chướng, chứng đạt đạo quả.”(29)
Tất cả những chứng cớ trên đều cho ta thấy, kinh Tứ Thập Nhị
Chương không phải là cuốn kinh đã được dịch từ Phạn ngữ ra Hán
ngữ sớm nhất của Phật giáo Trung-quốc, như các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đã khẳng định từ trước đến nay; mà hai vị đại sư Ấn-độ là Ca
Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan cũng không phải là dịch giả của kinh này.
Dù sau tựa đề kinh có ghi câu “Hậu Hán Ca Diếp Ma Đằng Trúc Pháp Lan
đồng dịch”, thì đó cũng chỉ là một sự gán ghép không hợp lí mà thôi.
Sự thực là ngày nay chúng ta chỉ thấy có danh tánh hai vị cao tăng này,
mà không thấy có tác phẩm nào của hai ngài ấy. Lai lịch của hai vị cao
tăng này đã không thấy nói tới trong luận văn Phật giáo viết bằng Hán
ngữ xưa nhất hiện còn tồn tại là Lí Hoặc Luận của Mâu Tử. Bản
Tứ Thập Nhị Chương Kinh in trong Đại Chánh Đại Tạng Kinh, sau
tựa đề kinh có ghi hàng chữ “Hậu Hán Tây-vức sa môn Ca Diếp Ma Đằng
cộng Pháp Lan dịch”, nhưng trong bài tựa thì không thấy ghi tên hai
vị cao tăng này như trong chú giải của đại sư Ngẫu Ích ghi trên. Khi
Tăng Hựu (445-518) viết Xuất Tam Tạng Kí Tập vào đời Lương
(502-558), có nói kinh Tứ Thập Nhị Chương do Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng không chép gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Mấy mươi năm sau, khi
Tuệ Hạo (497-554) viết sách Cao Tăng Truyện thì tiểu sử của ngài
Ca Diếp Ma Đằng mới được nói tới rõ ràng, kèm theo truyền thuyết về giấc
mộng người vàng của vua Hán Minh Đế. Trong tiểu sử ấy có đoạn rằng:
“...... Đằng thệ nguyện hoằng pháp không sợ khó nhọc, mạo vượt lưu
sa, thì đến Lạc Ấp. Minh Đế khen thưởng tiếp đãi rất hậu, ở ngoài cửa
thành Tây dựng tinh xá cho Đằng ở. Đất Hán mới bắt đầu có sa môn. Nhưng
đại pháp mới truyền, chưa có qui tín, nên Đằng giấu sự hiểu sâu của
mình, mà không tuyên thuật điều gì. Ít lâu sau mất ở Lạc Dương. Có Ký
nói: Đằng dịch Tứ Thập Nhị Chương Kinh một quyển xưa cất trong gian 14
nhà đá Lan Đài.”(30)
Như vậy là ngài Trúc Ma Đằng không có tác phẩm nào cả; còn chuyện ngài
dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không chắc chắn gì, Tuệ Hạo chỉ
“nghe đồn” mà thôi. Tiếp đó, Tuệ Hạo cũng có ghi truyện của ngài Trúc
Pháp Lan:
“Trúc Pháp Lan cũng được mời đến một lượt với Đằng, và đã phiên dịch
năm bộ Thập Địa Đoạn Kết, Phật Bản Sinh, Pháp Hải Tạng, Phật Bản Hạnh và
Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng bốn bộ thất bản không truyền ở Giang Tả, chỉ
Tứ Thập Nhị Chương này còn thấy, còn hơn hai ngàn lời. Đất Hán hiện còn
các kinh, chỉ kinh này là đầu.”(31)
Về
bốn dịch phẩm thất truyền này, tuy là có tên nhưng vẫn không có căn cứ
chắc chắn, coi như không có. Về Kinh Tứ Thập Nhị Chương, được
biết là Trúc Pháp Lan dịch chung với Ca Diếp Ma Đằng; mà Ma Đằng đã
không có gì chắc chắn, thì Pháp Lan cũng vậy thôi.
Tới đây chúng ta có thể kết luận, Tứ Thập Nhị Chương là
một trong những bộ kinh Phật đã được tăng đoàn Việt-nam dịch từ Phạn ngữ
ra Hán ngữ tại Việt-nam sớm nhất (trong khoảng từ thế kỉ đầu cho đến nửa
đầu thế kỉ thứ 2 Tây lịch - không biết đích xác dịch giả là ai), còn lưu
truyền cho đến ngày nay. Kinh này đã được truyền bá đến miền Giang-tả
vào giữa thế kỉ thứ 2 TL, và sau đó lan rộng đến Lạc-dương, kinh đô của
nhà Hán. Với những khám phá quan trọng gần đây của hai vị giáo sư Nguyễn
Lang và Lê Mạnh Thát, sự thực, một Tạng Kinh Việt-nam đã được
hình thành từ mấy thế kỉ đầu Tây lịch, chắc chắn là chưa đầy đủ như ngày
nay, nhưng cũng đã khá đồ sộ, như sách Lí Hoặc Luận nói: “Nay
kinh Phật, quyển số kể đến vạn, lời đếm tới triệu, không phải sức một
người có thể kham nổi...”(32), thật quá đủ để làm nền tảng vững chắc
để xây dựng cho dân tộc Việt một nếp sống tinh thần văn minh, tiến bộ về
mọi lĩnh vực như văn hóa, tư tưởng, giáo dục, chính trị, đạo đức v.v...;
không những thế, nó còn là cơ sở chắc chắn để từ đó Phật giáo được
truyền bá vào Trung-quốc, trước khi các vị Phạm tăng đến được đất Hán!
Rất tiếc, vì nước nhỏ dân ít, nước ta đã bị người Trung-quốc xâm lăng
mấy lượt, đô hộ cả nghìn năm. Với mưu đồ đồng hóa, họ đã tận diệt tất cả
cái gia tài văn hóa của Việt-nam. Mỗi lần xâm lăng là mỗi lần thu vét
sách vở, thứ gì thích thì mang về cất giữ làm của mình, thứ gì không
thích thì đốt cháy sạch; cố làm cho mất hết vết tích. Chỉ cần tìm hiểu
một bản kinh Tứ Thập Nhị Chương này thôi, đã hiển lộ cả một tình
cảnh bi thương của đất nước Việt-nam như thế đó!
Chú thích:
(1) Theo bản
“Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh Giải” của đại sư Ngẫu Ích
(1599-1655), cuối đời Minh, trong sách Di Giáo Tam Kinh Chú Giải.
Hương-cảng: Hương Cảng Phật Kinh Lưu Thông Xứ, 1988.
(2) Ví dụ:
Chương 29 đã được trích dịch từ kinh Đại Bát Niết Bàn (bản Nam
truyền); Chương 34 đã được trích dịch từ kinh Tạp A Hàm;
v.v...
(3) Giáo sư Nguyễn
Lang có đưa ra nhiều điểm dị biệt khi đối chiếu các bản in khác nhau của
kinh này. Xin xem sách Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, quyển 1, Chương
2, để biết rõ chi tiết.
(4) Giáo sư Nguyễn
Lang, trong Việt Nam Phật Giáo Sử Luận I, đã viết nhầm là “Truyền
Nghị”. – Trong chữ Hán, tự dạng của hai chữ “phó”(傅)
và “truyền” (傳)
trông giống nhau.
(5) Không biết do
dâu, các sách tiếng Việt đều viết là “Thái Hâm”. – Trong chữ Hán,
tự dạng của hai chữ “âm” (愔)
và “hâm” (歆)
trông giống nhau.
(6) Lời chú giải của
đại sư Ngẫu Ích, trong sách Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh
Giải.
(7) Xin xem “Bản
Dịch Lý Hoặc Luận”, trang 173, sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo
Việt Nam 1 của Lê Mạnh Thát. Sài-gòn: Nhà xuất bản Thành Phố Hồ Chí
Minh, 2001.
(8) Đúng ra là “Đại
Nhục Chi”. – Trong các kinh luận chữ Hán, khi viết tên nước
Đại-nhục-chi, chữ “nhục” được viết y như chữ “nguyệt”; chữ “chi” được
viết y như chữ “thị”; cho nên có người đọc là “nguyệt thị”, hoặc “nguyệt
chi”.
(9) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 195.
(10) Các sách tiếng
Việt đều viết nhầm là “Tổng”.
(11) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 77.
(12) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 57-58.
(13) Gs Lê Mạnh
Thát, trong sách TTVHPGVN 1, viết nhầm là năm 167.
(14) Phù Đồ là tiếng
dịch âm khác của Phật Đà, tức là “Phật”.
(15) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 148.
(16) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 3: “Phật dạy: Người đã cạo bỏ râu tóc, làm vị
sa môn, thọ nhận đạo pháp, hãy từ bỏ của cải thế tục, chỉ xin ăn đủ
sống; mỗi ngày chỉ ăn một bữa trưa, chỉ ngủ mỗi đêm nơi một gốc cây,
không được nhiều hơn. Chính ái và dục làm cho con người bị ngăn che, ngu
tối vậy.”
(17) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 26: “Thiên thần dâng ngọc nữ cho Phật, muốn
phá hoại ý chí của Phật. Phật dạy: Cái đãy da đựng đủ thứ đồ dơ bẩn, ông
đem đến đây làm gì! Đem đi, tôi không dùng! Thiên thần rất kính phục,
bèn hỏi ý đạo, Phật giảng nói cho. Nghe xong liền chứng quả Tu-đà-hoàn.”
(18) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 20-21.
(19) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 190.
(20) Lê Mạnh Thát,
Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam, tập 1, Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa,
1999, tr. 98.
(21) Sách Cao
Tăng Truyện trích lời sớ của Vương Độ đời Tấn: “Từ khi Phật giáo được
du nhập, chỉ nghe nói đến các sư Tây Vực được phép lập chùa thờ Phật,
người Hán không được phép xuất gia. Nhà Ngụy theo pháp chế của nhà Hán,
cũng chưa cho dân bản xứ xuất gia.” (Nguyễn Lang, sđd, tr. 23.)
(22) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(23) Lê Mạnh Thát,
TTVHPGVN 1, tr.76.
(24) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 82.
(25) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 35.
(26) Nguyễn Lang,
sđd, tr.36-37.
(27) Trích trong
sách Giáo Khoa Phật Học cấp hai (Bài 8), của Hạnh Cơ (dịch và chú
thích bổ túc), Ban Bảo Trợ Phiên Dịch Pháp Tạng Việt Nam in tại
California, năm 2005.
(28) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(29) Các đoạn kinh
văn trên đều được trích dịch từ sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú
Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(30) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 79.
(31) Như trên.
(32) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 179.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
HẠNH CƠ
Tứ Thập Nhị Chương là tựa đề của một cuốn kinh gồm có 42
chương, ghi vắn tắt các giáo nghĩa cơ bản của đạo Phật, được dịch từ
Phạn ngữ ra Hán ngữ rất sớm, có thể từ thế kỉ đầu Tây lịch. Nội dung
toàn cuốn kinh gồm những lời giáo huấn dành cho người xuất gia, nhưng
không theo một chủ đề tổng quát nào; mà mỗi chương đều nói về một đề tài
khác biệt, chú trọng vào các yếu nghĩa như: các nghiệp lành dữ, mạng
sống vô thường, xa lìa tham dục, v.v... Các chương dài ngắn không đồng
đều; dài nhất là hai chương 1 và 34, gồm 124 chữ (Hán), ngắn nhất là
chương 9, chỉ gồm 18 chữ(1). Nội dung và hình thức của kinh này không
giống với bao nhiêu kinh điển khác. Kinh có 42 chương, nhưng chương 1
không phải là chương mở đầu, mà chương 42 cũng không phải là chương kết
thúc. Vì vậy có thể nói, đây là một cuốn kinh đã được trích dịch từ
nhiều cuốn kinh tiếng Phạn khác nhau;(2) từ đó suy ra, tựa đề kinh –
“Tứ Thập Nhị Chương” – đã được dịch giả đặt ra sau khi tuyển dịch
xong; và trong Phạn điển đã không hề có một cuốn kinh nào có tên như
vậy.
Trải qua thời gian, kinh này đã được in đi in lại nhiều lần. Và cứ mỗi
lần in là mỗi lần có sự thêm bớt, sửa đổi từ văn từ cho đến nội dung;
kết quả, bản dịch gốc tuy chỉ có một, nhưng đã có nhiều dị bản. Chủ yếu
có ba dị bản: 1) Bản được giữ trong Tống Tạng, Nguyên Tạng và Cao-li
Tạng, mang hình thức xưa nhất của kinh bản; 2) Bản do Chân Tông (đời
Tống) chú thích, được giữ trong Nam Tạng của nhà Minh; 3) Bản do Thủ
Toại (đời Tống) chú thích, là một trong bộ Phật Tổ Tam Kinh của
Thiền tông, được lưu hành rộng rãi hơn cả, các nhà chú sớ ở các triều
Minh, Thanh, như Ngẫu Ích, Liễu Đồng, Đạo Phái, Tục Pháp, v.v... đều
dùng bản này làm lam bản. Bản sau cùng này cũng là bản được lưu hành rất
phổ biến ngày nay, văn từ đẹp đẽ, thêm nhiều tư tưởng cao siêu của giáo
pháp đại thừa, khác nhiều so với bản kinh nguyên thỉ, lúc mới được tuyển
dịch.(3) Bản kinh này hiện nay cũng đã được dịch ra nhiều thứ tiếng để
lưu hành trên thế giới, như Việt, Nhật, Hàn, Pháp, Anh, v.v...
Về
nội dung thì kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không khác gì với bao
nhiêu kinh điển khác, nhưng về phương diện lịch sử thì thật là
quan trọng; vì đó là cuốn kinh duy nhất (trong số mấy cuốn kinh) được
dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên, còn lưu hành cho đến ngày
nay. Vậy, một câu hỏi được đặt ra: “Kinh này đã được dịch vào lúc
nào? Tại đâu?”
Để
trả lời câu hỏi này, từ trước đến nay, các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đều khẳng định rằng, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được
dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà Hán), Trung-quốc, vào đời Hiếu Minh
hoàng đế (58-75 TL), nhà Hậu Hán (25-220). Sự khẳng định này là do y cứ
vào một truyền thuyết:
Vua Hán Minh Đế, vào măm thứ 3 niên hiệu Vĩnh-bình (tức năm 60 TL),
một đêm kia nằm mộng thấy một người vàng, đầu có ánh sáng như mặt trời,
bay đến trước điện. Sáng dậy, vua đem việc ấy hỏi quần thần. Quan thái
sử Phó Nghị(4) tâu: “Thần nghe nói ở Tây-vức có vị thần, gọi là
Phật. Người vàng mà bệ hạ thấy trong mộng, chắc là vị thần ấy.” [......]
Niên hiệu Vĩnh-bình thứ 7 (tức năm 64 TL), vua Minh Đế bèn sai lang
trung Thái Âm(5), trung lang tướng Tần Cảnh, bác sĩ Vương Tuân,
v.v..., cả thảy 18 người, đi về hướng Tây tìm cầu Phật pháp. Tới Ấn-độ,
họ thỉnh được Ca Diếp Ma Đằng (Kasyapamatanga) và Trúc Pháp Lan
(Dharmaraksa), dùng ngựa trắng chở kinh, đem cả xá lợi và họa tượng
Phật. Phái đoàn về đến Lạc-dương vào năm thứ 10 niên hiệu Vĩnh-bình (năm
67 TL). Vua rất mừng, xây chùa Bạch-mã, dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương.
[......] Phật pháp khởi thỉ được truyền vào Trung-quốc từ thuở đó...(6)
Truyền thuyết này thấy xuất hiện đầu tiên trong sách Lí Hoặc Luận
của Mâu Tử (160?-230?). Mâu Tử là người Hán, tinh thông cả Lão và Khổng
học. Vì đất Hán nhiều loạn lạc nên đã phải bỏ quê nhà là Thương-ngô, đem
mẹ xuống Giao-châu (Việt-nam) lánh nạn. Tại đây, ông được đọc kinh điển
Phật giáo, vì nghiệm thấy giáo lí ấy cao sâu và thực tiễn, vượt hẳn
Khổng, Lão, nên quyết chí theo Phật, trở thành một Phật tử tinh thông cả
ba giáo. Ông viết sách Lí Hoặc Luận để giải tỏa những điều nghi
hoặc về Phật giáo của những người Hán theo Khổng giáo và Đạo giáo, cũng
đang sống tị nạn ở Giao-châu vào thời đó. Truyền thuyết về kinh Tứ
Thập Nhị Chương như trên, đã được nói tới trong chương 21 của sách
Lí Hoặc Luận.(7)
Trong sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo Việt Nam 1, bằng những luận
cứ xác đáng, giáo sư Lê Mạnh Thát khẳng định rằng, Mâu Tử đã viết Lí
Hoặc Luận vào khoảng năm 198, tức cuối thế kỉ thứ 2 TL. Vậy chắc
chắn là kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được lưu hành ở thế kỉ thứ 2,
hoặc sớm hơn, là từ thế kỉ đầu TL.
Nhưng kinh ấy đã được phát xuất từ đâu? Theo truyền thuyết
trên, kinh ấy đã do Ma Đằng và Pháp Lan dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà
Hán) vào năm 67 TL. Điều này không có gì là chắc chắn để chúng ta tin
tưởng. Nhưng trải qua gần 20 thế kỉ, nó đã được coi như là thuyết chính
thức cho sự du nhập Phật giáo vào Trung-quốc, cũng như cho sự xuất hiện
của dịch bản kinh Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng gần đây, với sự khám
phá của hai vị giáo sư thạc học của Phật giáo Việt-nam là Nguyễn Lang và
Lê Mạnh Thát, chúng ta thấy sự thực trở nên khác hẳn.
Trước hết, về hai vị được cho là “dịch giả” của Kinh Tứ Thập Nhị
Chương: Truyền thuyết về vua Hán Minh Đế mộng thấy người vàng vừa
nêu trên, được thấy xuất hiện trong tài liệu chữ Hán xưa nhất viết về
Phật giáo là sách Lí Hoặc Luận của Mâu Tử (được viết vào cuối thế
kỉ thứ 2 TL tại Giao-châu), nhưng trong sách này đã không hề nói tới
danh tánh của hai “nhân vật dịch giả” là Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp
Lan. Chương 21 của sách Lí Hoặc Luận chép:
“... Do thế vua hiểu, sai trung lang Thái Hâm, vũ lâm lang trung Tần
Cảnh, bác sĩ đệ tử Vương Tuân, tất cả 18 người đến xứ Đại Nguyệt Chi(8)
chép kinh Phật 42 chương, cất tại gian 14 nhà đá Lan Đài...”(9)
Điều này chứng tỏ, hai vị cao tăng Thiên-trúc là Ma Đằng và Pháp Lan,
chưa chắc đã có mặt tại Lạc-dương trong thời vua Hán Minh Đế. Đời Lương
(thời Nam-triều), ngài Tăng Hựu (445-518) soạn Xuất Tam Tạng Kí Tập,
có nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương do sa môn Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng cũng không nói gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Điều đó chứng tỏ,
lúc soạn sách, tuy Tăng Hựu có “nghe nói” về truyền thuyết kia, nhưng
không có gì chắc chắn về sự có mặt của nhân vật “Trúc Ma Đằng”, nên đã
không đề cập tới nhân vật này.
Thứ đến, về dịch phẩm Kinh Tứ Thập Nhị Chương: Đời Đông Tấn, ngài
Đạo An (314-385) soạn sách Tông(10) Lí Chúng Kinh Mục Lục,
là cuốn sách mục lục về Phật điển đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, đã
không ghi tên kinh Tứ Thập Nhị Chương. Cuốn sách kinh lục ấy đã
thất truyền, nhưng dấu tích của nó còn tìm thấy trong sách Xuất Tam
Tạng Kí Tập của ngài Tăng Hựu (445-518), ra đời hơn một trăm năm sau
đó:
“Tứ Thập Nhị Chương Kinh, 1 quyển, Cựu Lục nói Hiếu Minh Hoàng Đế Tứ
Thập Nhị Chương. Bản mục lục do An pháp sư soạn thiếu kinh này...”
(11)
Sự
việc trên chứng tỏ rằng, khi soạn sách Tông Lí Chúng Kinh Mục Lục,
ngài Đạo An đã không biết tới kinh Tứ Thập Nhị Chương này. Theo
giáo sư Nguyễn Lang:
“Không những Đạo An bỏ sót kinh Tứ Thập Nhị Chương, ông lại bỏ sót
luôn Lý Hoặc Luận của Mâu Tử nữa. Theo Đạo An, những kinh sách đầu tiên
bằng Hán tự được dịch tại Lạc-dương. Đạo An người miền Bắc, đã từng ở
Lạc Dương, biết nhiều về tình hình lưu truyền của Phật kinh miền Bắc,
thế mà đã không nghe nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương: điều này làm ta
tin rằng miền Bắc không phải là nơi xuất phát kinh này. Paul Pelliot
(Meou Tseu ou les Doutes Levès) nói rằng có thể kinh này phát xuất ở
miền hạ lưu sông Dương Tử, bởi di tích đầu tiên về kinh đã thấy ở tờ
biểu của Tương Giai, mà Tương Giai là người ở gần miền này. Như vậy Đạo
An có lẽ chưa từng đặt chân tới những miền có lưu hành kinh Tứ Thập Nhị
Chương, tức miền Giang Tả và Giao Chỉ ở miền Nam. Đạo An cho rằng Lạc
Dương là trung tâm đầu tiên phát xuất kinh điển Hán tự, không nói đến Tứ
Thập Nhị Chương và Lý Hoặc Luận vốn là hai tác phẩm không phát xuất từ
Lạc Dương; [......] Kinh Tứ Thập Nhị Chương nếu không phát xuất từ Lạc
Dương hẳn phải phát xuất hoặc từ Bành Thành hoặc từ Luy Lâu. Nhưng như
ta biết, trung tâm Luy Lâu là bàn đạp để Phật giáo truyền vào đất Hán;
cuốn kinh đầu tiên tuyển dịch lời Phật dạy hẳn đã phát xuất từ trung tâm
Luy Lâu vào thượng bán thế kỷ thứ hai và được đưa vào miền Giang Tả vào
khoảng giữa thế kỷ này.”(12)
Về
“tờ biểu của Tương Giai” được nhắc tới trong đoạn văn trích trên đây, đó
là tờ biểu mà Tương Giai tâu lên vua Hán Hoàn Đế (147-167) vào năm
166(13) để can gián về lối sống xa xỉ của nhà vua. Tờ biểu này được ghi
lại trong sách Hậu Hán Thư của Phạm Việp (398-445), có đoạn như
sau:
“Lại nghe trong cung dựng miếu thờ Hoàng Lão, Phù Đồ(14). Đạo
đó thanh hư quí chuộng vô vi, hiếu sinh ghét giết, bớt dục bỏ xa xỉ. Nay
bệ hạ ham muốn không bỏ, giết phạt quá lẽ, đã trái với đạo ấy, há nhận
được phước ư? Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không muốn lâu
sinh ra tình ân ái. Thiên thần đem gái đẹp gửi đến, Phù Đồ nói: Đó là
túi da đầy máu. Bèn không thèm nhìn. Phù Đồ thủ nhất như vậy, mới có thể
thành đạo. Nay bệ hạ, gái dâm, bà đẹp, vượt hết vẻ đẹp của thiên hạ, đồ
ngon thức ngọt, chót hết mùi của thiên hạ, thì làm sao mà muốn như Hoàng
Lão ư?”(15)
Trong đoạn văn trên đây có nhắc đến hai sự việc lấy ra từ kinh Tứ
Thập Nhị Chương: “Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không
muốn lâu sinh ra tình ân ái.”(16), và: “Thiên thần đem gái đẹp gửi đến,
Phù Đồ nói: Đó là túi dơ đầy máu. Bèn không thèm nhìn.”(17).
Như vậy, từ thời vua Hán Hoàn Đế, đạo Phật mới thực sự có ảnh hưởng mạnh
mẽ ở Lạc-dương. Vào thời ấy, năm 148 (tức sau khi Hoàn Đế tức vị một
năm) có vị cao tăng nước An-tức (Parthia - nước Iran ngày nay) là An Thế
Cao (Arsakes, ?-170), đến Lạc-dương, trong suốt hai mươi năm, đã dịch
tổng cộng khoảng 40 bộ kinh từ Phạn văn ra Hán văn; rồi Chi Lâu Ca Sấm
(Locasema, 147-?) cùng nhiều vị khác từ Thiên-trúc và các nước Tây-vực
cũng tiếp tục đến Lạc-dương, cùng tham gia vào việc dịch kinh, làm cho
Lạc-dương trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng ở Trung-quốc vào
cuối thế kỉ thứ hai.
Trở lại truyền thuyết cho rằng “kinh Tứ Thập Nhị Chương là cuốn kinh
được dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên tại Trung-quốc do hai ngài Ma
Đằng và Pháp Lan dịch vào thời vua Hán Minh Đế”, theo giáo sư Nguyễn
Lang, đó là một câu chuyện “không có giá trị lịch sử”. Ông nói:
“Cuối cùng, người ta nghĩ thật khó mà tin rằng chỉ vì một giấc mộng
mà một phái đoàn quan trọng thế kia đã được gửi đi một chuyến hành trình
quá gian khổ như thế. Truyền thuyết giấc mộng Hán Minh Đế vì vậy không
có căn bản vững chắc. Ông Henri Maspéro năm 1910 đã đem nhiều chứng liệu
để chứng minh rằng chuyện Giấc Mộng Hán Minh Đế chỉ là một sự �ăn gian
vì đạo� (fraude pieuse) bịa đặt vào hậu bán thế kỷ thứ hai (Le Songe et
l'Ambassade de l'Empereur Ming, étude critique des sources - BEFEO X).
Nhưng tại sao người ta đã bịa đặt ra câu chuyện giấc mộng? Rất có thể vì
trong đời nhà Hán, ngoài trung tâm Phật giáo Lạc Dương còn có trung tâm
Bành Thành và trung tâm Luy Lâu. Những người theo Phật giáo ở kinh đô
Lạc Dương trong giữa khoảng thế kỷ thứ hai có thể đã tạo dựng nên câu
chuyện kia để chứng tỏ rằng Phật giáo Lạc Dương có sớm nhất, trong mục
đích tạo uy tín cho trung tâm này. Nếu câu chuyện thấy có chép trong tác
phẩm Lý Hoặc Luận, chắc hẳn đó là một sự thêm bớt sau này [......] sớm
nhất là vào giữa thế kỷ thứ ba. Trong Lý Hoặc Luận, ta có thể tìm ra một
số từ ngữ và cách hành văn có mầu sắc thế kỷ thứ ba và thứ năm; những
yếu tố này cho ta biết một vài điều sửa chữa và thêm thắt đã xảy ra cho
tác phẩm trong các thế kỷ đó.”(18)
Những luận cứ trên làm cho ta tin rằng: Kinh Tứ Thập Nhị Chương
không phải là cuốn kinh đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, được dịch từ
Phạn ra Hán tại kinh đô Lạc-dương dưới triều Hán Minh Đế; mà nó đã được
dịch và lưu hành tại Việt-nam trong khoảng từ thế kỉ đầu Tây lịch sang
đầu thế kỉ thứ hai; đến giữa thế kỉ thứ hai thì được lưu truyền đến các
địa phương phía Nam sông Dương-tử. Nếu xét nội dung của Lí Hoặc Luận
và của kinh Tứ Thập Nhị Chương, lời khẳng định trên càng được
sáng tỏ thêm. Câu hỏi ở chương 16 của Lí Hoặc Luận rằng:
“Đạo Phật trọng vô vi, ưa bố thí, giữ giới đau đáu như kẻ đi ven vực
sâu. Nay sa môn đam mê rượu ngon, có kẻ nuôi vợ con, mua rẻ bán đắt,
chuyên làm dối trá. Đấy là việc xấu lớn ở đời, mà đạo Phật gọi đó là vô
vi sao?”(19)
Câu hỏi này được đặt ra để vấn nạn Mâu Tử, tác giả của sách Lí Hoặc
Luận. Nội dung của câu hỏi ấy đã cho ta nhìn thấy cái tệ trạng của
tăng đoàn Giao-châu (Việt-nam) thời bấy giờ. Câu hỏi đó cũng chứng tỏ,
Việt-nam vào thế kỉ thứ hai đã có một tăng đoàn đông đảo. Thật vậy,
trong sách Thiền Uyển Tập Anh (tác phẩm đời Trần, ghi tiểu sử các
thiền sư Việt-nam từ cuối thế kỉ thứ 6 tới đầu thế kỉ 13) có ghi lại lời
của pháp sư Đàm Thiên (Trung-quốc) tâu lên vua Văn Đế (581-604) nhà Tùy
(581-619) rằng:
“Một phương Giao Châu, đường thông Thiên Trúc, Phật pháp lúc mới tới,
thì Giang Đông chưa có, mà Luy Lâu lại dựng chùa hơn hai mươi ngôi, độ
tăng hơn 500 người, dịch kinh 15 quyển, vì nó có trước vậy.”(20)
Lời này cho ta thấy, trong khi ở Trung-quốc chưa có tăng sĩ người bản
xứ (vì nhà Hán, rồi nhà Ngụy, đều không cho người Hán xuất gia(21)),
thì ở Việt-nam vào thời đó đã có đông đảo tăng chúng người bản xứ;
mà càng đông đảo thì càng hỗn tạp, rất dễ sinh tệ trạng, đó là điều
không tránh khỏi. Và đó có thể là lí do chính đáng để kinh Tứ Thập
Nhị Chương ra đời. Nội dung kinh này nêu lên một số hạnh tu căn bản
dành cho giới xuất gia, hàm ý răn dạy người xuất gia hơn là nhằm vào
giới cư sĩ; trong đó, vấn đề diệt trừ ái dục được đặc biệt chú trọng.
Trong cái bối cảnh mà tăng chúng Giao-châu phần đông lơ là giới luật như
thế, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã ra đời kịp lúc như những lời cảnh
tỉnh, hầu chấn chỉnh đạo phong của giới xuất gia, đem nếp sống phạm hạnh
mà làm gương mẫu cho đời, củng cố niềm tin để cho nền mống đạo pháp được
vững chắc. Ví dụ như lời Phật dạy ở Chương 1:
“Từ bỏ người thân để đi xuất gia, biết rõ tâm mình, thấu suốt bản
tánh của mình, hiểu rõ pháp vô vi, đó gọi là sa môn; luôn hành trì 250
giới, đi đứng đều thanh tịnh, thực hành bốn đạo hạnh chân chính, thì
chứng quả A-la-hán. [......] Người đoạn trừ ái dục, phải giống như chặt
đứt chân tay, quyết không dùng lại nữa.”
Hoặc như Chương 16:
“Phật dạy: Người ôm tâm ái dục thì không thể thấy đạo; ví như nước
đang lắng yên mà lấy tay khuấy lên, mọi người đến soi thì chẳng ai thấy
được ảnh mình. Người thường dính dáng tới sắc dục thì tâm bị vẩn đục,
cho nên không thể thấy được đạo. Các thầy sa môn! Hãy dứt bỏ ái dục!
Chừng nào những cáu bẩn của ái dục tuyệt sạch, chừng đó quí thầy mới
thấy được đạo.” (22)
Như vậy, khi pháp sư Đàm Thiên nói, nước ta vào thời đó đã có 15 quyển
kinh Phật được lưu hành, thì chắc chắn, kinh Tứ Thập Nhị Chương
là một trong số 15 quyển kinh đó. Sự việc nó được nói tới trong sách
Lí Hoặc Luận của Mâu Tử, lại là một chứng cớ vững chắc nữa để xác
định rằng, kinh này đã được tuyển dịch tại Việt-nam vào thượng bán thế
kỉ thứ hai trở về trước. Pháp sư Đàm Thiên chỉ nói tới con số 15 quyển
kinh đã được lưu hành ở nước ta vào thời đó, mà không nói rõ tên của 15
quyển kinh ấy. Nhưng theo những khám phá đầy tính khoa học gần đây của
giáo sư Lê Mạnh Thát, trong số 15 quyển kinh kia, không những có kinh
Tứ Thập Nhị Chương, mà ít ra, còn 3 quyển kinh nữa đã được tìm ra
dấu tích và tên tuổi, đó là Lục Độ Tập Kinh, Cựu Tạp Thí Dụ Kinh
và Tạp Thí Dụ Kinh. Ông nói:
“Như thế, một hệ thống kinh điển đã tồn tại ở nước ta vào thế kỷ thứ
hai, mà quyển số theo Đàm Thiên có thể lên tới '15 bộ'. Điểm đáng tiếc
là '15 bộ' này gồm những kinh gì, thì Đàm Thiên, rồi sau đó Thông Biện
đã không kể ra. Điều may mắn là hiện nay ta có thể truy ra được ít nhất
ba bộ kinh đã lưu hành vào thời đó, tức là Cựu Tạp Thí Dụ Kinh, Tạp Thí
Dụ Kinh và Lục Độ Tập Kinh...”(23)
Hay ở một đoạn khác:
“Nói tóm lại, qua những phân tích sơ bộ trên, tối thiểu cho đến ngày
nay ta có thể truy tìm lại được bốn bộ kinh đã tồn tại trong hệ thống
kinh điển Phật giáo tại nước ta. Trong bốn bộ kinh đó, ngoại trừ Tứ Thập
Nhị Chương Kinh, ba bộ còn lại đều thuộc loại kinh thí dụ...”(24)
Trong khi đó, theo giáo sư Nguyễn Lang, trong số 15 quyển kinh kia,
ngoài Tứ Thập Nhị Chương còn có các kinh Bản Sinh (nói về
các chuyện tiền thân của Phật), Bản Sự (nói về cuộc đời đức
Phật), và có thể còn có cả kinh Di Lan Đà Vấn Đạo.(25)
Một nhận xét nữa của giáo sư Nguyễn Lang cũng đáng để chúng ta chú ý:
“Điều ta cần lưu ý ở đây là so với các trung tâm Lạc Dương và Bành
Thành, trung tâm Luy Lâu ngoài việc dịch thuật kinh điển như các trung
tâm khác, đã cống hiến những sáng tác sớm nhất. An Thế Cao, An Huyền,
Nghiêm Phù Điều, Trúc Sóc Phật và Chi Lưu Ca Sấm ở Lạc Dương chỉ chú
trọng nhiều về việc dịch thuật...”(26)
Lời nhận xét này đã cho thêm một chứng cứ để khẳng định rằng, kinh Tứ
Thập Nhị Chương đã được tuyển dịch tại Giao-châu trong thời gian sớm
sủa đó, chứ không phải tại Lạc-dương. Xét nội dung cũng như văn phong
của kinh này, chúng ta thấy nó không phải là một bản dịch thuần túy, mà
có vẻ như một bản kinh “phỏng dịch”, tức là, dịch là phần chính, nhưng
cũng có thêm phần sáng tác. Xin thử so sánh một đoạn sau đây:
Kinh Tạp A Hàm có đoạn:
“Có một vị tôn giả tên là Nhị Thập Ức Nhĩ, dù tinh cần tu tập, nhưng
vẫn không dứt hết phiền não; lòng buồn bực, muốn hồi tục. Phật hỏi ông:
Thầy gảy đàn, nếu dây đàn căng quá, tiếng đàn có êm dịu không? Ông thưa:
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn dùn quá, tiếng đàn có êm dịu không?
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn vừa phải, không căng quá mà cũng không
dùn quá, thì thế nào, tiếng đàn có êm dịu không? Bạch Thế Tôn, tiếng đàn
sẽ nghe rất hay! Phật dạy: Sự tu hành cũng giống như vậy. Sự tinh tấn mà
khẩn trương quá thì sẽ sinh thất vọng; sự tinh tấn mà lơi lỏng quá thì
sẽ sinh giải đãi. Vì vậy, thầy hãy tu tập với tâm bình đẳng. Đối với các
pháp đã tiếp thọ, không nên chấp trước, cũng không nên buông thả, càng
không nên dính mắc vào hình tướng. Tôn giả nghe xong, y theo lời dạy mà
tư duy, tu tập, cho đến khi mọi phiền não đều dứt hết, tâm hoàn toàn
giải thoát, chứng đắc quả vị A-la-hán.”(27)
Chương 34 của kinh Tứ Thập Nhị Chương đã “phỏng dịch” –
thậm chí có thể nói là “phóng tác” – đoạn kinh trên như sau:
“Một vị sa môn, một đêm nọ tụng kinh Di Giáo của đức Phật Ca Diếp,
tiếng nghe buồn bã, khẩn trương, có vẻ như ân hận, muốn thối chí. Đức
Phật hỏi vị sa môn ấy: Ngày trước ở nhà thầy từng làm nghề gì? Sa môn
thưa: Con rất thích đàn cầm. Phật hỏi: Dây đàn dùn thì thế nào? Sa môn
thưa: Không ra tiếng. Dây đàn căng thì thế nào? Sa môn thưa: Mất tiếng.
Vừa phải, không căng không dùn thì thế nào? Sa môn thưa: Các âm đều phát
rõ. Phật dạy: Sa môn học đạo cũng vậy. Nếu tâm điều hòa thư thái thì có
thể đạt đạo. Đối với đạo, nếu gắng quá sức thì thân mỏi mệt; thân mỏi
mệt thì ý sinh bực bội; ý bực bội thì hành sẽ thối lui; hành đã thối lui
thì tội lỗi thêm nhiều. Chỉ có thanh tịnh an vui thì đạo mới không mất.”(28)
Lại nữa, về tình hình hành đạo ở nước ta trong mấy thế kỉ đầu Tây lịch,
quả thật, tăng đoàn Giao-châu đã gặp phải nhiều trở lực, vì sự bài xích
của những người Hán theo Khổng và Lão giáo. Chính bản thân sách Lí
Hoặc Luận của Mâu Tử đã cho ta thấy rõ tình hình đó. Bởi vậy, kinh
Tứ Thập Nhị Chương đã cung cấp cho tăng đoàn những cung cách hành
xử khôn khéo, đúng chánh pháp, để đối trị những trở lực kia.
Người hành đạo chân
chính, trước hết cần tự biết lỗi và biết sửa lỗi mình; làm cho mình
thanh tịnh để không ai có lí do gì đả kích mình; như Chương 5 của
Kinh nói:
“...... Nếu người có lỗi, và tự biết mình có lỗi, cải ác làm lành,
thì tội lỗi tự tiêu mất; như đang bệnh mà được ra mồ hôi, từ từ sẽ khỏi
bệnh.”
Đối với người phỉ báng mình thì sao? Chương 6 dạy:
“Người ác nghe ta hành thiện, liền đến quấy nhiễu. Ta hãy giữ tâm
bình thản, không giận dữ trách móc. Người kia đến gây ác thì tự họ sẽ
gánh chịu hậu quả ác.”
Chương 7 tiếp:
“Có người nghe Phật giữ đạo, thực hành hạnh nhân từ, liền đến mắng
Phật. Phật yên lặng, không phản ứng. Người ấy mắng xong, Phật hỏi: Ông
đem lễ vật tặng người, nếu người kia không nhận, có phải lễ vật ấy lại
thuộc về ông không? Người ấy trả lời: Vâng, thuộc về tôi. Phật dạy: Nay
ông mắng tôi, tôi không nhận những lời mắng ấy; ông hãy giữ họa đem về
cho chính bản thân ông, như vang theo tiếng, bóng theo hình, không bao
giờ tránh khỏi. Vậy ông nên cẩn thận, đừng làm điều ác!”
Chương 8 còn đưa ra những thí dụ hết sức thâm trầm:
“Phật dạy: Kẻ ác hại người hiền thì cũng như ngửa mặt lên trời mà
phun nước miếng. Nước miếng không đến trời, mà trở lại rớt xuống mặt
mình! Như tung bụi ngược gió, bụi không tới người mà trở lại dính dơ
thân mình. Người hiền không thể nào bị hại, mà mọi tai họa đều phải bị
tiêu diệt.”
Chương 10 ghi lời dạy của Phật về phước đức của những người tán
trợ người hành đạo. Phước đức ấy như một bó đuốc lớn, dù có trăm ngàn
người đến mồi lửa, lửa của bó đuốc cũng không bao giờ hết. Chương 33
ghi lời Phật dạy về ý chí dũng mãnh của người hành đạo:
“Phật dạy: Người hành đạo ví như một người phải chiến đấu với muôn
người. Khi đã mặc giáp ra khỏi cửa, lòng hoặc là khiếp nhược, hoặc nửa
đường thối lui, hoặc chiến đấu mà chết, hoặc chiến thắng trở về. Sa môn
học đạo, tâm phải kiên trì, tinh tấn dũng mãnh, không sợ cảnh trước mặt,
phá diệt các ma chướng, chứng đạt đạo quả.”(29)
Tất cả những chứng cớ trên đều cho ta thấy, kinh Tứ Thập Nhị
Chương không phải là cuốn kinh đã được dịch từ Phạn ngữ ra Hán
ngữ sớm nhất của Phật giáo Trung-quốc, như các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đã khẳng định từ trước đến nay; mà hai vị đại sư Ấn-độ là Ca
Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan cũng không phải là dịch giả của kinh này.
Dù sau tựa đề kinh có ghi câu “Hậu Hán Ca Diếp Ma Đằng Trúc Pháp Lan
đồng dịch”, thì đó cũng chỉ là một sự gán ghép không hợp lí mà thôi.
Sự thực là ngày nay chúng ta chỉ thấy có danh tánh hai vị cao tăng này,
mà không thấy có tác phẩm nào của hai ngài ấy. Lai lịch của hai vị cao
tăng này đã không thấy nói tới trong luận văn Phật giáo viết bằng Hán
ngữ xưa nhất hiện còn tồn tại là Lí Hoặc Luận của Mâu Tử. Bản
Tứ Thập Nhị Chương Kinh in trong Đại Chánh Đại Tạng Kinh, sau
tựa đề kinh có ghi hàng chữ “Hậu Hán Tây-vức sa môn Ca Diếp Ma Đằng
cộng Pháp Lan dịch”, nhưng trong bài tựa thì không thấy ghi tên hai
vị cao tăng này như trong chú giải của đại sư Ngẫu Ích ghi trên. Khi
Tăng Hựu (445-518) viết Xuất Tam Tạng Kí Tập vào đời Lương
(502-558), có nói kinh Tứ Thập Nhị Chương do Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng không chép gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Mấy mươi năm sau, khi
Tuệ Hạo (497-554) viết sách Cao Tăng Truyện thì tiểu sử của ngài
Ca Diếp Ma Đằng mới được nói tới rõ ràng, kèm theo truyền thuyết về giấc
mộng người vàng của vua Hán Minh Đế. Trong tiểu sử ấy có đoạn rằng:
“...... Đằng thệ nguyện hoằng pháp không sợ khó nhọc, mạo vượt lưu
sa, thì đến Lạc Ấp. Minh Đế khen thưởng tiếp đãi rất hậu, ở ngoài cửa
thành Tây dựng tinh xá cho Đằng ở. Đất Hán mới bắt đầu có sa môn. Nhưng
đại pháp mới truyền, chưa có qui tín, nên Đằng giấu sự hiểu sâu của
mình, mà không tuyên thuật điều gì. Ít lâu sau mất ở Lạc Dương. Có Ký
nói: Đằng dịch Tứ Thập Nhị Chương Kinh một quyển xưa cất trong gian 14
nhà đá Lan Đài.”(30)
Như vậy là ngài Trúc Ma Đằng không có tác phẩm nào cả; còn chuyện ngài
dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không chắc chắn gì, Tuệ Hạo chỉ
“nghe đồn” mà thôi. Tiếp đó, Tuệ Hạo cũng có ghi truyện của ngài Trúc
Pháp Lan:
“Trúc Pháp Lan cũng được mời đến một lượt với Đằng, và đã phiên dịch
năm bộ Thập Địa Đoạn Kết, Phật Bản Sinh, Pháp Hải Tạng, Phật Bản Hạnh và
Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng bốn bộ thất bản không truyền ở Giang Tả, chỉ
Tứ Thập Nhị Chương này còn thấy, còn hơn hai ngàn lời. Đất Hán hiện còn
các kinh, chỉ kinh này là đầu.”(31)
Về
bốn dịch phẩm thất truyền này, tuy là có tên nhưng vẫn không có căn cứ
chắc chắn, coi như không có. Về Kinh Tứ Thập Nhị Chương, được
biết là Trúc Pháp Lan dịch chung với Ca Diếp Ma Đằng; mà Ma Đằng đã
không có gì chắc chắn, thì Pháp Lan cũng vậy thôi.
Tới đây chúng ta có thể kết luận, Tứ Thập Nhị Chương là
một trong những bộ kinh Phật đã được tăng đoàn Việt-nam dịch từ Phạn ngữ
ra Hán ngữ tại Việt-nam sớm nhất (trong khoảng từ thế kỉ đầu cho đến nửa
đầu thế kỉ thứ 2 Tây lịch - không biết đích xác dịch giả là ai), còn lưu
truyền cho đến ngày nay. Kinh này đã được truyền bá đến miền Giang-tả
vào giữa thế kỉ thứ 2 TL, và sau đó lan rộng đến Lạc-dương, kinh đô của
nhà Hán. Với những khám phá quan trọng gần đây của hai vị giáo sư Nguyễn
Lang và Lê Mạnh Thát, sự thực, một Tạng Kinh Việt-nam đã được
hình thành từ mấy thế kỉ đầu Tây lịch, chắc chắn là chưa đầy đủ như ngày
nay, nhưng cũng đã khá đồ sộ, như sách Lí Hoặc Luận nói: “Nay
kinh Phật, quyển số kể đến vạn, lời đếm tới triệu, không phải sức một
người có thể kham nổi...”(32), thật quá đủ để làm nền tảng vững chắc
để xây dựng cho dân tộc Việt một nếp sống tinh thần văn minh, tiến bộ về
mọi lĩnh vực như văn hóa, tư tưởng, giáo dục, chính trị, đạo đức v.v...;
không những thế, nó còn là cơ sở chắc chắn để từ đó Phật giáo được
truyền bá vào Trung-quốc, trước khi các vị Phạm tăng đến được đất Hán!
Rất tiếc, vì nước nhỏ dân ít, nước ta đã bị người Trung-quốc xâm lăng
mấy lượt, đô hộ cả nghìn năm. Với mưu đồ đồng hóa, họ đã tận diệt tất cả
cái gia tài văn hóa của Việt-nam. Mỗi lần xâm lăng là mỗi lần thu vét
sách vở, thứ gì thích thì mang về cất giữ làm của mình, thứ gì không
thích thì đốt cháy sạch; cố làm cho mất hết vết tích. Chỉ cần tìm hiểu
một bản kinh Tứ Thập Nhị Chương này thôi, đã hiển lộ cả một tình
cảnh bi thương của đất nước Việt-nam như thế đó!
Chú thích:
(1) Theo bản
“Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh Giải” của đại sư Ngẫu Ích
(1599-1655), cuối đời Minh, trong sách Di Giáo Tam Kinh Chú Giải.
Hương-cảng: Hương Cảng Phật Kinh Lưu Thông Xứ, 1988.
(2) Ví dụ:
Chương 29 đã được trích dịch từ kinh Đại Bát Niết Bàn (bản Nam
truyền); Chương 34 đã được trích dịch từ kinh Tạp A Hàm;
v.v...
(3) Giáo sư Nguyễn
Lang có đưa ra nhiều điểm dị biệt khi đối chiếu các bản in khác nhau của
kinh này. Xin xem sách Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, quyển 1, Chương
2, để biết rõ chi tiết.
(4) Giáo sư Nguyễn
Lang, trong Việt Nam Phật Giáo Sử Luận I, đã viết nhầm là “Truyền
Nghị”. – Trong chữ Hán, tự dạng của hai chữ “phó”(傅)
và “truyền” (傳)
trông giống nhau.
(5) Không biết do
dâu, các sách tiếng Việt đều viết là “Thái Hâm”. – Trong chữ Hán,
tự dạng của hai chữ “âm” (愔)
và “hâm” (歆)
trông giống nhau.
(6) Lời chú giải của
đại sư Ngẫu Ích, trong sách Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh
Giải.
(7) Xin xem “Bản
Dịch Lý Hoặc Luận”, trang 173, sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo
Việt Nam 1 của Lê Mạnh Thát. Sài-gòn: Nhà xuất bản Thành Phố Hồ Chí
Minh, 2001.
(8) Đúng ra là “Đại
Nhục Chi”. – Trong các kinh luận chữ Hán, khi viết tên nước
Đại-nhục-chi, chữ “nhục” được viết y như chữ “nguyệt”; chữ “chi” được
viết y như chữ “thị”; cho nên có người đọc là “nguyệt thị”, hoặc “nguyệt
chi”.
(9) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 195.
(10) Các sách tiếng
Việt đều viết nhầm là “Tổng”.
(11) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 77.
(12) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 57-58.
(13) Gs Lê Mạnh
Thát, trong sách TTVHPGVN 1, viết nhầm là năm 167.
(14) Phù Đồ là tiếng
dịch âm khác của Phật Đà, tức là “Phật”.
(15) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 148.
(16) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 3: “Phật dạy: Người đã cạo bỏ râu tóc, làm vị
sa môn, thọ nhận đạo pháp, hãy từ bỏ của cải thế tục, chỉ xin ăn đủ
sống; mỗi ngày chỉ ăn một bữa trưa, chỉ ngủ mỗi đêm nơi một gốc cây,
không được nhiều hơn. Chính ái và dục làm cho con người bị ngăn che, ngu
tối vậy.”
(17) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 26: “Thiên thần dâng ngọc nữ cho Phật, muốn
phá hoại ý chí của Phật. Phật dạy: Cái đãy da đựng đủ thứ đồ dơ bẩn, ông
đem đến đây làm gì! Đem đi, tôi không dùng! Thiên thần rất kính phục,
bèn hỏi ý đạo, Phật giảng nói cho. Nghe xong liền chứng quả Tu-đà-hoàn.”
(18) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 20-21.
(19) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 190.
(20) Lê Mạnh Thát,
Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam, tập 1, Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa,
1999, tr. 98.
(21) Sách Cao
Tăng Truyện trích lời sớ của Vương Độ đời Tấn: “Từ khi Phật giáo được
du nhập, chỉ nghe nói đến các sư Tây Vực được phép lập chùa thờ Phật,
người Hán không được phép xuất gia. Nhà Ngụy theo pháp chế của nhà Hán,
cũng chưa cho dân bản xứ xuất gia.” (Nguyễn Lang, sđd, tr. 23.)
(22) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(23) Lê Mạnh Thát,
TTVHPGVN 1, tr.76.
(24) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 82.
(25) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 35.
(26) Nguyễn Lang,
sđd, tr.36-37.
(27) Trích trong
sách Giáo Khoa Phật Học cấp hai (Bài 8), của Hạnh Cơ (dịch và chú
thích bổ túc), Ban Bảo Trợ Phiên Dịch Pháp Tạng Việt Nam in tại
California, năm 2005.
(28) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(29) Các đoạn kinh
văn trên đều được trích dịch từ sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú
Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(30) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 79.
(31) Như trên.
(32) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 179.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Tứ Thập Nhị Chương là tựa đề của một cuốn kinh gồm có 42
chương, ghi vắn tắt các giáo nghĩa cơ bản của đạo Phật, được dịch từ
Phạn ngữ ra Hán ngữ rất sớm, có thể từ thế kỉ đầu Tây lịch. Nội dung
toàn cuốn kinh gồm những lời giáo huấn dành cho người xuất gia, nhưng
không theo một chủ đề tổng quát nào; mà mỗi chương đều nói về một đề tài
khác biệt, chú trọng vào các yếu nghĩa như: các nghiệp lành dữ, mạng
sống vô thường, xa lìa tham dục, v.v... Các chương dài ngắn không đồng
đều; dài nhất là hai chương 1 và 34, gồm 124 chữ (Hán), ngắn nhất là
chương 9, chỉ gồm 18 chữ(1). Nội dung và hình thức của kinh này không
giống với bao nhiêu kinh điển khác. Kinh có 42 chương, nhưng chương 1
không phải là chương mở đầu, mà chương 42 cũng không phải là chương kết
thúc. Vì vậy có thể nói, đây là một cuốn kinh đã được trích dịch từ
nhiều cuốn kinh tiếng Phạn khác nhau;(2) từ đó suy ra, tựa đề kinh –
“Tứ Thập Nhị Chương” – đã được dịch giả đặt ra sau khi tuyển dịch
xong; và trong Phạn điển đã không hề có một cuốn kinh nào có tên như
vậy.
Trải qua thời gian, kinh này đã được in đi in lại nhiều lần. Và cứ mỗi
lần in là mỗi lần có sự thêm bớt, sửa đổi từ văn từ cho đến nội dung;
kết quả, bản dịch gốc tuy chỉ có một, nhưng đã có nhiều dị bản. Chủ yếu
có ba dị bản: 1) Bản được giữ trong Tống Tạng, Nguyên Tạng và Cao-li
Tạng, mang hình thức xưa nhất của kinh bản; 2) Bản do Chân Tông (đời
Tống) chú thích, được giữ trong Nam Tạng của nhà Minh; 3) Bản do Thủ
Toại (đời Tống) chú thích, là một trong bộ Phật Tổ Tam Kinh của
Thiền tông, được lưu hành rộng rãi hơn cả, các nhà chú sớ ở các triều
Minh, Thanh, như Ngẫu Ích, Liễu Đồng, Đạo Phái, Tục Pháp, v.v... đều
dùng bản này làm lam bản. Bản sau cùng này cũng là bản được lưu hành rất
phổ biến ngày nay, văn từ đẹp đẽ, thêm nhiều tư tưởng cao siêu của giáo
pháp đại thừa, khác nhiều so với bản kinh nguyên thỉ, lúc mới được tuyển
dịch.(3) Bản kinh này hiện nay cũng đã được dịch ra nhiều thứ tiếng để
lưu hành trên thế giới, như Việt, Nhật, Hàn, Pháp, Anh, v.v...
Về
nội dung thì kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không khác gì với bao
nhiêu kinh điển khác, nhưng về phương diện lịch sử thì thật là
quan trọng; vì đó là cuốn kinh duy nhất (trong số mấy cuốn kinh) được
dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên, còn lưu hành cho đến ngày
nay. Vậy, một câu hỏi được đặt ra: “Kinh này đã được dịch vào lúc
nào? Tại đâu?”
Để
trả lời câu hỏi này, từ trước đến nay, các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đều khẳng định rằng, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được
dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà Hán), Trung-quốc, vào đời Hiếu Minh
hoàng đế (58-75 TL), nhà Hậu Hán (25-220). Sự khẳng định này là do y cứ
vào một truyền thuyết:
Vua Hán Minh Đế, vào măm thứ 3 niên hiệu Vĩnh-bình (tức năm 60 TL),
một đêm kia nằm mộng thấy một người vàng, đầu có ánh sáng như mặt trời,
bay đến trước điện. Sáng dậy, vua đem việc ấy hỏi quần thần. Quan thái
sử Phó Nghị(4) tâu: “Thần nghe nói ở Tây-vức có vị thần, gọi là
Phật. Người vàng mà bệ hạ thấy trong mộng, chắc là vị thần ấy.” [......]
Niên hiệu Vĩnh-bình thứ 7 (tức năm 64 TL), vua Minh Đế bèn sai lang
trung Thái Âm(5), trung lang tướng Tần Cảnh, bác sĩ Vương Tuân,
v.v..., cả thảy 18 người, đi về hướng Tây tìm cầu Phật pháp. Tới Ấn-độ,
họ thỉnh được Ca Diếp Ma Đằng (Kasyapamatanga) và Trúc Pháp Lan
(Dharmaraksa), dùng ngựa trắng chở kinh, đem cả xá lợi và họa tượng
Phật. Phái đoàn về đến Lạc-dương vào năm thứ 10 niên hiệu Vĩnh-bình (năm
67 TL). Vua rất mừng, xây chùa Bạch-mã, dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương.
[......] Phật pháp khởi thỉ được truyền vào Trung-quốc từ thuở đó...(6)
Truyền thuyết này thấy xuất hiện đầu tiên trong sách Lí Hoặc Luận
của Mâu Tử (160?-230?). Mâu Tử là người Hán, tinh thông cả Lão và Khổng
học. Vì đất Hán nhiều loạn lạc nên đã phải bỏ quê nhà là Thương-ngô, đem
mẹ xuống Giao-châu (Việt-nam) lánh nạn. Tại đây, ông được đọc kinh điển
Phật giáo, vì nghiệm thấy giáo lí ấy cao sâu và thực tiễn, vượt hẳn
Khổng, Lão, nên quyết chí theo Phật, trở thành một Phật tử tinh thông cả
ba giáo. Ông viết sách Lí Hoặc Luận để giải tỏa những điều nghi
hoặc về Phật giáo của những người Hán theo Khổng giáo và Đạo giáo, cũng
đang sống tị nạn ở Giao-châu vào thời đó. Truyền thuyết về kinh Tứ
Thập Nhị Chương như trên, đã được nói tới trong chương 21 của sách
Lí Hoặc Luận.(7)
Trong sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo Việt Nam 1, bằng những luận
cứ xác đáng, giáo sư Lê Mạnh Thát khẳng định rằng, Mâu Tử đã viết Lí
Hoặc Luận vào khoảng năm 198, tức cuối thế kỉ thứ 2 TL. Vậy chắc
chắn là kinh Tứ Thập Nhị Chương đã được lưu hành ở thế kỉ thứ 2,
hoặc sớm hơn, là từ thế kỉ đầu TL.
Nhưng kinh ấy đã được phát xuất từ đâu? Theo truyền thuyết
trên, kinh ấy đã do Ma Đằng và Pháp Lan dịch tại Lạc-dương (kinh đô nhà
Hán) vào năm 67 TL. Điều này không có gì là chắc chắn để chúng ta tin
tưởng. Nhưng trải qua gần 20 thế kỉ, nó đã được coi như là thuyết chính
thức cho sự du nhập Phật giáo vào Trung-quốc, cũng như cho sự xuất hiện
của dịch bản kinh Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng gần đây, với sự khám
phá của hai vị giáo sư thạc học của Phật giáo Việt-nam là Nguyễn Lang và
Lê Mạnh Thát, chúng ta thấy sự thực trở nên khác hẳn.
Trước hết, về hai vị được cho là “dịch giả” của Kinh Tứ Thập Nhị
Chương: Truyền thuyết về vua Hán Minh Đế mộng thấy người vàng vừa
nêu trên, được thấy xuất hiện trong tài liệu chữ Hán xưa nhất viết về
Phật giáo là sách Lí Hoặc Luận của Mâu Tử (được viết vào cuối thế
kỉ thứ 2 TL tại Giao-châu), nhưng trong sách này đã không hề nói tới
danh tánh của hai “nhân vật dịch giả” là Ca Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp
Lan. Chương 21 của sách Lí Hoặc Luận chép:
“... Do thế vua hiểu, sai trung lang Thái Hâm, vũ lâm lang trung Tần
Cảnh, bác sĩ đệ tử Vương Tuân, tất cả 18 người đến xứ Đại Nguyệt Chi(8)
chép kinh Phật 42 chương, cất tại gian 14 nhà đá Lan Đài...”(9)
Điều này chứng tỏ, hai vị cao tăng Thiên-trúc là Ma Đằng và Pháp Lan,
chưa chắc đã có mặt tại Lạc-dương trong thời vua Hán Minh Đế. Đời Lương
(thời Nam-triều), ngài Tăng Hựu (445-518) soạn Xuất Tam Tạng Kí Tập,
có nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương do sa môn Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng cũng không nói gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Điều đó chứng tỏ,
lúc soạn sách, tuy Tăng Hựu có “nghe nói” về truyền thuyết kia, nhưng
không có gì chắc chắn về sự có mặt của nhân vật “Trúc Ma Đằng”, nên đã
không đề cập tới nhân vật này.
Thứ đến, về dịch phẩm Kinh Tứ Thập Nhị Chương: Đời Đông Tấn, ngài
Đạo An (314-385) soạn sách Tông(10) Lí Chúng Kinh Mục Lục,
là cuốn sách mục lục về Phật điển đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, đã
không ghi tên kinh Tứ Thập Nhị Chương. Cuốn sách kinh lục ấy đã
thất truyền, nhưng dấu tích của nó còn tìm thấy trong sách Xuất Tam
Tạng Kí Tập của ngài Tăng Hựu (445-518), ra đời hơn một trăm năm sau
đó:
“Tứ Thập Nhị Chương Kinh, 1 quyển, Cựu Lục nói Hiếu Minh Hoàng Đế Tứ
Thập Nhị Chương. Bản mục lục do An pháp sư soạn thiếu kinh này...”
(11)
Sự
việc trên chứng tỏ rằng, khi soạn sách Tông Lí Chúng Kinh Mục Lục,
ngài Đạo An đã không biết tới kinh Tứ Thập Nhị Chương này. Theo
giáo sư Nguyễn Lang:
“Không những Đạo An bỏ sót kinh Tứ Thập Nhị Chương, ông lại bỏ sót
luôn Lý Hoặc Luận của Mâu Tử nữa. Theo Đạo An, những kinh sách đầu tiên
bằng Hán tự được dịch tại Lạc-dương. Đạo An người miền Bắc, đã từng ở
Lạc Dương, biết nhiều về tình hình lưu truyền của Phật kinh miền Bắc,
thế mà đã không nghe nói tới kinh Tứ Thập Nhị Chương: điều này làm ta
tin rằng miền Bắc không phải là nơi xuất phát kinh này. Paul Pelliot
(Meou Tseu ou les Doutes Levès) nói rằng có thể kinh này phát xuất ở
miền hạ lưu sông Dương Tử, bởi di tích đầu tiên về kinh đã thấy ở tờ
biểu của Tương Giai, mà Tương Giai là người ở gần miền này. Như vậy Đạo
An có lẽ chưa từng đặt chân tới những miền có lưu hành kinh Tứ Thập Nhị
Chương, tức miền Giang Tả và Giao Chỉ ở miền Nam. Đạo An cho rằng Lạc
Dương là trung tâm đầu tiên phát xuất kinh điển Hán tự, không nói đến Tứ
Thập Nhị Chương và Lý Hoặc Luận vốn là hai tác phẩm không phát xuất từ
Lạc Dương; [......] Kinh Tứ Thập Nhị Chương nếu không phát xuất từ Lạc
Dương hẳn phải phát xuất hoặc từ Bành Thành hoặc từ Luy Lâu. Nhưng như
ta biết, trung tâm Luy Lâu là bàn đạp để Phật giáo truyền vào đất Hán;
cuốn kinh đầu tiên tuyển dịch lời Phật dạy hẳn đã phát xuất từ trung tâm
Luy Lâu vào thượng bán thế kỷ thứ hai và được đưa vào miền Giang Tả vào
khoảng giữa thế kỷ này.”(12)
Về
“tờ biểu của Tương Giai” được nhắc tới trong đoạn văn trích trên đây, đó
là tờ biểu mà Tương Giai tâu lên vua Hán Hoàn Đế (147-167) vào năm
166(13) để can gián về lối sống xa xỉ của nhà vua. Tờ biểu này được ghi
lại trong sách Hậu Hán Thư của Phạm Việp (398-445), có đoạn như
sau:
“Lại nghe trong cung dựng miếu thờ Hoàng Lão, Phù Đồ(14). Đạo
đó thanh hư quí chuộng vô vi, hiếu sinh ghét giết, bớt dục bỏ xa xỉ. Nay
bệ hạ ham muốn không bỏ, giết phạt quá lẽ, đã trái với đạo ấy, há nhận
được phước ư? Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không muốn lâu
sinh ra tình ân ái. Thiên thần đem gái đẹp gửi đến, Phù Đồ nói: Đó là
túi da đầy máu. Bèn không thèm nhìn. Phù Đồ thủ nhất như vậy, mới có thể
thành đạo. Nay bệ hạ, gái dâm, bà đẹp, vượt hết vẻ đẹp của thiên hạ, đồ
ngon thức ngọt, chót hết mùi của thiên hạ, thì làm sao mà muốn như Hoàng
Lão ư?”(15)
Trong đoạn văn trên đây có nhắc đến hai sự việc lấy ra từ kinh Tứ
Thập Nhị Chương: “Phù Đồ không nghỉ ba đêm dưới cây dâu, vì không
muốn lâu sinh ra tình ân ái.”(16), và: “Thiên thần đem gái đẹp gửi đến,
Phù Đồ nói: Đó là túi dơ đầy máu. Bèn không thèm nhìn.”(17).
Như vậy, từ thời vua Hán Hoàn Đế, đạo Phật mới thực sự có ảnh hưởng mạnh
mẽ ở Lạc-dương. Vào thời ấy, năm 148 (tức sau khi Hoàn Đế tức vị một
năm) có vị cao tăng nước An-tức (Parthia - nước Iran ngày nay) là An Thế
Cao (Arsakes, ?-170), đến Lạc-dương, trong suốt hai mươi năm, đã dịch
tổng cộng khoảng 40 bộ kinh từ Phạn văn ra Hán văn; rồi Chi Lâu Ca Sấm
(Locasema, 147-?) cùng nhiều vị khác từ Thiên-trúc và các nước Tây-vực
cũng tiếp tục đến Lạc-dương, cùng tham gia vào việc dịch kinh, làm cho
Lạc-dương trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng ở Trung-quốc vào
cuối thế kỉ thứ hai.
Trở lại truyền thuyết cho rằng “kinh Tứ Thập Nhị Chương là cuốn kinh
được dịch từ Phạn văn ra Hán văn đầu tiên tại Trung-quốc do hai ngài Ma
Đằng và Pháp Lan dịch vào thời vua Hán Minh Đế”, theo giáo sư Nguyễn
Lang, đó là một câu chuyện “không có giá trị lịch sử”. Ông nói:
“Cuối cùng, người ta nghĩ thật khó mà tin rằng chỉ vì một giấc mộng
mà một phái đoàn quan trọng thế kia đã được gửi đi một chuyến hành trình
quá gian khổ như thế. Truyền thuyết giấc mộng Hán Minh Đế vì vậy không
có căn bản vững chắc. Ông Henri Maspéro năm 1910 đã đem nhiều chứng liệu
để chứng minh rằng chuyện Giấc Mộng Hán Minh Đế chỉ là một sự �ăn gian
vì đạo� (fraude pieuse) bịa đặt vào hậu bán thế kỷ thứ hai (Le Songe et
l'Ambassade de l'Empereur Ming, étude critique des sources - BEFEO X).
Nhưng tại sao người ta đã bịa đặt ra câu chuyện giấc mộng? Rất có thể vì
trong đời nhà Hán, ngoài trung tâm Phật giáo Lạc Dương còn có trung tâm
Bành Thành và trung tâm Luy Lâu. Những người theo Phật giáo ở kinh đô
Lạc Dương trong giữa khoảng thế kỷ thứ hai có thể đã tạo dựng nên câu
chuyện kia để chứng tỏ rằng Phật giáo Lạc Dương có sớm nhất, trong mục
đích tạo uy tín cho trung tâm này. Nếu câu chuyện thấy có chép trong tác
phẩm Lý Hoặc Luận, chắc hẳn đó là một sự thêm bớt sau này [......] sớm
nhất là vào giữa thế kỷ thứ ba. Trong Lý Hoặc Luận, ta có thể tìm ra một
số từ ngữ và cách hành văn có mầu sắc thế kỷ thứ ba và thứ năm; những
yếu tố này cho ta biết một vài điều sửa chữa và thêm thắt đã xảy ra cho
tác phẩm trong các thế kỷ đó.”(18)
Những luận cứ trên làm cho ta tin rằng: Kinh Tứ Thập Nhị Chương
không phải là cuốn kinh đầu tiên của Phật giáo Trung-quốc, được dịch từ
Phạn ra Hán tại kinh đô Lạc-dương dưới triều Hán Minh Đế; mà nó đã được
dịch và lưu hành tại Việt-nam trong khoảng từ thế kỉ đầu Tây lịch sang
đầu thế kỉ thứ hai; đến giữa thế kỉ thứ hai thì được lưu truyền đến các
địa phương phía Nam sông Dương-tử. Nếu xét nội dung của Lí Hoặc Luận
và của kinh Tứ Thập Nhị Chương, lời khẳng định trên càng được
sáng tỏ thêm. Câu hỏi ở chương 16 của Lí Hoặc Luận rằng:
“Đạo Phật trọng vô vi, ưa bố thí, giữ giới đau đáu như kẻ đi ven vực
sâu. Nay sa môn đam mê rượu ngon, có kẻ nuôi vợ con, mua rẻ bán đắt,
chuyên làm dối trá. Đấy là việc xấu lớn ở đời, mà đạo Phật gọi đó là vô
vi sao?”(19)
Câu hỏi này được đặt ra để vấn nạn Mâu Tử, tác giả của sách Lí Hoặc
Luận. Nội dung của câu hỏi ấy đã cho ta nhìn thấy cái tệ trạng của
tăng đoàn Giao-châu (Việt-nam) thời bấy giờ. Câu hỏi đó cũng chứng tỏ,
Việt-nam vào thế kỉ thứ hai đã có một tăng đoàn đông đảo. Thật vậy,
trong sách Thiền Uyển Tập Anh (tác phẩm đời Trần, ghi tiểu sử các
thiền sư Việt-nam từ cuối thế kỉ thứ 6 tới đầu thế kỉ 13) có ghi lại lời
của pháp sư Đàm Thiên (Trung-quốc) tâu lên vua Văn Đế (581-604) nhà Tùy
(581-619) rằng:
“Một phương Giao Châu, đường thông Thiên Trúc, Phật pháp lúc mới tới,
thì Giang Đông chưa có, mà Luy Lâu lại dựng chùa hơn hai mươi ngôi, độ
tăng hơn 500 người, dịch kinh 15 quyển, vì nó có trước vậy.”(20)
Lời này cho ta thấy, trong khi ở Trung-quốc chưa có tăng sĩ người bản
xứ (vì nhà Hán, rồi nhà Ngụy, đều không cho người Hán xuất gia(21)),
thì ở Việt-nam vào thời đó đã có đông đảo tăng chúng người bản xứ;
mà càng đông đảo thì càng hỗn tạp, rất dễ sinh tệ trạng, đó là điều
không tránh khỏi. Và đó có thể là lí do chính đáng để kinh Tứ Thập
Nhị Chương ra đời. Nội dung kinh này nêu lên một số hạnh tu căn bản
dành cho giới xuất gia, hàm ý răn dạy người xuất gia hơn là nhằm vào
giới cư sĩ; trong đó, vấn đề diệt trừ ái dục được đặc biệt chú trọng.
Trong cái bối cảnh mà tăng chúng Giao-châu phần đông lơ là giới luật như
thế, kinh Tứ Thập Nhị Chương đã ra đời kịp lúc như những lời cảnh
tỉnh, hầu chấn chỉnh đạo phong của giới xuất gia, đem nếp sống phạm hạnh
mà làm gương mẫu cho đời, củng cố niềm tin để cho nền mống đạo pháp được
vững chắc. Ví dụ như lời Phật dạy ở Chương 1:
“Từ bỏ người thân để đi xuất gia, biết rõ tâm mình, thấu suốt bản
tánh của mình, hiểu rõ pháp vô vi, đó gọi là sa môn; luôn hành trì 250
giới, đi đứng đều thanh tịnh, thực hành bốn đạo hạnh chân chính, thì
chứng quả A-la-hán. [......] Người đoạn trừ ái dục, phải giống như chặt
đứt chân tay, quyết không dùng lại nữa.”
Hoặc như Chương 16:
“Phật dạy: Người ôm tâm ái dục thì không thể thấy đạo; ví như nước
đang lắng yên mà lấy tay khuấy lên, mọi người đến soi thì chẳng ai thấy
được ảnh mình. Người thường dính dáng tới sắc dục thì tâm bị vẩn đục,
cho nên không thể thấy được đạo. Các thầy sa môn! Hãy dứt bỏ ái dục!
Chừng nào những cáu bẩn của ái dục tuyệt sạch, chừng đó quí thầy mới
thấy được đạo.” (22)
Như vậy, khi pháp sư Đàm Thiên nói, nước ta vào thời đó đã có 15 quyển
kinh Phật được lưu hành, thì chắc chắn, kinh Tứ Thập Nhị Chương
là một trong số 15 quyển kinh đó. Sự việc nó được nói tới trong sách
Lí Hoặc Luận của Mâu Tử, lại là một chứng cớ vững chắc nữa để xác
định rằng, kinh này đã được tuyển dịch tại Việt-nam vào thượng bán thế
kỉ thứ hai trở về trước. Pháp sư Đàm Thiên chỉ nói tới con số 15 quyển
kinh đã được lưu hành ở nước ta vào thời đó, mà không nói rõ tên của 15
quyển kinh ấy. Nhưng theo những khám phá đầy tính khoa học gần đây của
giáo sư Lê Mạnh Thát, trong số 15 quyển kinh kia, không những có kinh
Tứ Thập Nhị Chương, mà ít ra, còn 3 quyển kinh nữa đã được tìm ra
dấu tích và tên tuổi, đó là Lục Độ Tập Kinh, Cựu Tạp Thí Dụ Kinh
và Tạp Thí Dụ Kinh. Ông nói:
“Như thế, một hệ thống kinh điển đã tồn tại ở nước ta vào thế kỷ thứ
hai, mà quyển số theo Đàm Thiên có thể lên tới '15 bộ'. Điểm đáng tiếc
là '15 bộ' này gồm những kinh gì, thì Đàm Thiên, rồi sau đó Thông Biện
đã không kể ra. Điều may mắn là hiện nay ta có thể truy ra được ít nhất
ba bộ kinh đã lưu hành vào thời đó, tức là Cựu Tạp Thí Dụ Kinh, Tạp Thí
Dụ Kinh và Lục Độ Tập Kinh...”(23)
Hay ở một đoạn khác:
“Nói tóm lại, qua những phân tích sơ bộ trên, tối thiểu cho đến ngày
nay ta có thể truy tìm lại được bốn bộ kinh đã tồn tại trong hệ thống
kinh điển Phật giáo tại nước ta. Trong bốn bộ kinh đó, ngoại trừ Tứ Thập
Nhị Chương Kinh, ba bộ còn lại đều thuộc loại kinh thí dụ...”(24)
Trong khi đó, theo giáo sư Nguyễn Lang, trong số 15 quyển kinh kia,
ngoài Tứ Thập Nhị Chương còn có các kinh Bản Sinh (nói về
các chuyện tiền thân của Phật), Bản Sự (nói về cuộc đời đức
Phật), và có thể còn có cả kinh Di Lan Đà Vấn Đạo.(25)
Một nhận xét nữa của giáo sư Nguyễn Lang cũng đáng để chúng ta chú ý:
“Điều ta cần lưu ý ở đây là so với các trung tâm Lạc Dương và Bành
Thành, trung tâm Luy Lâu ngoài việc dịch thuật kinh điển như các trung
tâm khác, đã cống hiến những sáng tác sớm nhất. An Thế Cao, An Huyền,
Nghiêm Phù Điều, Trúc Sóc Phật và Chi Lưu Ca Sấm ở Lạc Dương chỉ chú
trọng nhiều về việc dịch thuật...”(26)
Lời nhận xét này đã cho thêm một chứng cứ để khẳng định rằng, kinh Tứ
Thập Nhị Chương đã được tuyển dịch tại Giao-châu trong thời gian sớm
sủa đó, chứ không phải tại Lạc-dương. Xét nội dung cũng như văn phong
của kinh này, chúng ta thấy nó không phải là một bản dịch thuần túy, mà
có vẻ như một bản kinh “phỏng dịch”, tức là, dịch là phần chính, nhưng
cũng có thêm phần sáng tác. Xin thử so sánh một đoạn sau đây:
Kinh Tạp A Hàm có đoạn:
“Có một vị tôn giả tên là Nhị Thập Ức Nhĩ, dù tinh cần tu tập, nhưng
vẫn không dứt hết phiền não; lòng buồn bực, muốn hồi tục. Phật hỏi ông:
Thầy gảy đàn, nếu dây đàn căng quá, tiếng đàn có êm dịu không? Ông thưa:
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn dùn quá, tiếng đàn có êm dịu không?
Bạch Thế Tôn, không! Nếu dây đàn vừa phải, không căng quá mà cũng không
dùn quá, thì thế nào, tiếng đàn có êm dịu không? Bạch Thế Tôn, tiếng đàn
sẽ nghe rất hay! Phật dạy: Sự tu hành cũng giống như vậy. Sự tinh tấn mà
khẩn trương quá thì sẽ sinh thất vọng; sự tinh tấn mà lơi lỏng quá thì
sẽ sinh giải đãi. Vì vậy, thầy hãy tu tập với tâm bình đẳng. Đối với các
pháp đã tiếp thọ, không nên chấp trước, cũng không nên buông thả, càng
không nên dính mắc vào hình tướng. Tôn giả nghe xong, y theo lời dạy mà
tư duy, tu tập, cho đến khi mọi phiền não đều dứt hết, tâm hoàn toàn
giải thoát, chứng đắc quả vị A-la-hán.”(27)
Chương 34 của kinh Tứ Thập Nhị Chương đã “phỏng dịch” –
thậm chí có thể nói là “phóng tác” – đoạn kinh trên như sau:
“Một vị sa môn, một đêm nọ tụng kinh Di Giáo của đức Phật Ca Diếp,
tiếng nghe buồn bã, khẩn trương, có vẻ như ân hận, muốn thối chí. Đức
Phật hỏi vị sa môn ấy: Ngày trước ở nhà thầy từng làm nghề gì? Sa môn
thưa: Con rất thích đàn cầm. Phật hỏi: Dây đàn dùn thì thế nào? Sa môn
thưa: Không ra tiếng. Dây đàn căng thì thế nào? Sa môn thưa: Mất tiếng.
Vừa phải, không căng không dùn thì thế nào? Sa môn thưa: Các âm đều phát
rõ. Phật dạy: Sa môn học đạo cũng vậy. Nếu tâm điều hòa thư thái thì có
thể đạt đạo. Đối với đạo, nếu gắng quá sức thì thân mỏi mệt; thân mỏi
mệt thì ý sinh bực bội; ý bực bội thì hành sẽ thối lui; hành đã thối lui
thì tội lỗi thêm nhiều. Chỉ có thanh tịnh an vui thì đạo mới không mất.”(28)
Lại nữa, về tình hình hành đạo ở nước ta trong mấy thế kỉ đầu Tây lịch,
quả thật, tăng đoàn Giao-châu đã gặp phải nhiều trở lực, vì sự bài xích
của những người Hán theo Khổng và Lão giáo. Chính bản thân sách Lí
Hoặc Luận của Mâu Tử đã cho ta thấy rõ tình hình đó. Bởi vậy, kinh
Tứ Thập Nhị Chương đã cung cấp cho tăng đoàn những cung cách hành
xử khôn khéo, đúng chánh pháp, để đối trị những trở lực kia.
Người hành đạo chân
chính, trước hết cần tự biết lỗi và biết sửa lỗi mình; làm cho mình
thanh tịnh để không ai có lí do gì đả kích mình; như Chương 5 của
Kinh nói:
“...... Nếu người có lỗi, và tự biết mình có lỗi, cải ác làm lành,
thì tội lỗi tự tiêu mất; như đang bệnh mà được ra mồ hôi, từ từ sẽ khỏi
bệnh.”
Đối với người phỉ báng mình thì sao? Chương 6 dạy:
“Người ác nghe ta hành thiện, liền đến quấy nhiễu. Ta hãy giữ tâm
bình thản, không giận dữ trách móc. Người kia đến gây ác thì tự họ sẽ
gánh chịu hậu quả ác.”
Chương 7 tiếp:
“Có người nghe Phật giữ đạo, thực hành hạnh nhân từ, liền đến mắng
Phật. Phật yên lặng, không phản ứng. Người ấy mắng xong, Phật hỏi: Ông
đem lễ vật tặng người, nếu người kia không nhận, có phải lễ vật ấy lại
thuộc về ông không? Người ấy trả lời: Vâng, thuộc về tôi. Phật dạy: Nay
ông mắng tôi, tôi không nhận những lời mắng ấy; ông hãy giữ họa đem về
cho chính bản thân ông, như vang theo tiếng, bóng theo hình, không bao
giờ tránh khỏi. Vậy ông nên cẩn thận, đừng làm điều ác!”
Chương 8 còn đưa ra những thí dụ hết sức thâm trầm:
“Phật dạy: Kẻ ác hại người hiền thì cũng như ngửa mặt lên trời mà
phun nước miếng. Nước miếng không đến trời, mà trở lại rớt xuống mặt
mình! Như tung bụi ngược gió, bụi không tới người mà trở lại dính dơ
thân mình. Người hiền không thể nào bị hại, mà mọi tai họa đều phải bị
tiêu diệt.”
Chương 10 ghi lời dạy của Phật về phước đức của những người tán
trợ người hành đạo. Phước đức ấy như một bó đuốc lớn, dù có trăm ngàn
người đến mồi lửa, lửa của bó đuốc cũng không bao giờ hết. Chương 33
ghi lời Phật dạy về ý chí dũng mãnh của người hành đạo:
“Phật dạy: Người hành đạo ví như một người phải chiến đấu với muôn
người. Khi đã mặc giáp ra khỏi cửa, lòng hoặc là khiếp nhược, hoặc nửa
đường thối lui, hoặc chiến đấu mà chết, hoặc chiến thắng trở về. Sa môn
học đạo, tâm phải kiên trì, tinh tấn dũng mãnh, không sợ cảnh trước mặt,
phá diệt các ma chướng, chứng đạt đạo quả.”(29)
Tất cả những chứng cớ trên đều cho ta thấy, kinh Tứ Thập Nhị
Chương không phải là cuốn kinh đã được dịch từ Phạn ngữ ra Hán
ngữ sớm nhất của Phật giáo Trung-quốc, như các sách sử của Phật giáo
Trung-quốc đã khẳng định từ trước đến nay; mà hai vị đại sư Ấn-độ là Ca
Diếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan cũng không phải là dịch giả của kinh này.
Dù sau tựa đề kinh có ghi câu “Hậu Hán Ca Diếp Ma Đằng Trúc Pháp Lan
đồng dịch”, thì đó cũng chỉ là một sự gán ghép không hợp lí mà thôi.
Sự thực là ngày nay chúng ta chỉ thấy có danh tánh hai vị cao tăng này,
mà không thấy có tác phẩm nào của hai ngài ấy. Lai lịch của hai vị cao
tăng này đã không thấy nói tới trong luận văn Phật giáo viết bằng Hán
ngữ xưa nhất hiện còn tồn tại là Lí Hoặc Luận của Mâu Tử. Bản
Tứ Thập Nhị Chương Kinh in trong Đại Chánh Đại Tạng Kinh, sau
tựa đề kinh có ghi hàng chữ “Hậu Hán Tây-vức sa môn Ca Diếp Ma Đằng
cộng Pháp Lan dịch”, nhưng trong bài tựa thì không thấy ghi tên hai
vị cao tăng này như trong chú giải của đại sư Ngẫu Ích ghi trên. Khi
Tăng Hựu (445-518) viết Xuất Tam Tạng Kí Tập vào đời Lương
(502-558), có nói kinh Tứ Thập Nhị Chương do Trúc Ma Đằng dịch,
nhưng không chép gì về tiểu sử của Trúc Ma Đằng. Mấy mươi năm sau, khi
Tuệ Hạo (497-554) viết sách Cao Tăng Truyện thì tiểu sử của ngài
Ca Diếp Ma Đằng mới được nói tới rõ ràng, kèm theo truyền thuyết về giấc
mộng người vàng của vua Hán Minh Đế. Trong tiểu sử ấy có đoạn rằng:
“...... Đằng thệ nguyện hoằng pháp không sợ khó nhọc, mạo vượt lưu
sa, thì đến Lạc Ấp. Minh Đế khen thưởng tiếp đãi rất hậu, ở ngoài cửa
thành Tây dựng tinh xá cho Đằng ở. Đất Hán mới bắt đầu có sa môn. Nhưng
đại pháp mới truyền, chưa có qui tín, nên Đằng giấu sự hiểu sâu của
mình, mà không tuyên thuật điều gì. Ít lâu sau mất ở Lạc Dương. Có Ký
nói: Đằng dịch Tứ Thập Nhị Chương Kinh một quyển xưa cất trong gian 14
nhà đá Lan Đài.”(30)
Như vậy là ngài Trúc Ma Đằng không có tác phẩm nào cả; còn chuyện ngài
dịch kinh Tứ Thập Nhị Chương cũng không chắc chắn gì, Tuệ Hạo chỉ
“nghe đồn” mà thôi. Tiếp đó, Tuệ Hạo cũng có ghi truyện của ngài Trúc
Pháp Lan:
“Trúc Pháp Lan cũng được mời đến một lượt với Đằng, và đã phiên dịch
năm bộ Thập Địa Đoạn Kết, Phật Bản Sinh, Pháp Hải Tạng, Phật Bản Hạnh và
Tứ Thập Nhị Chương. Nhưng bốn bộ thất bản không truyền ở Giang Tả, chỉ
Tứ Thập Nhị Chương này còn thấy, còn hơn hai ngàn lời. Đất Hán hiện còn
các kinh, chỉ kinh này là đầu.”(31)
Về
bốn dịch phẩm thất truyền này, tuy là có tên nhưng vẫn không có căn cứ
chắc chắn, coi như không có. Về Kinh Tứ Thập Nhị Chương, được
biết là Trúc Pháp Lan dịch chung với Ca Diếp Ma Đằng; mà Ma Đằng đã
không có gì chắc chắn, thì Pháp Lan cũng vậy thôi.
Tới đây chúng ta có thể kết luận, Tứ Thập Nhị Chương là
một trong những bộ kinh Phật đã được tăng đoàn Việt-nam dịch từ Phạn ngữ
ra Hán ngữ tại Việt-nam sớm nhất (trong khoảng từ thế kỉ đầu cho đến nửa
đầu thế kỉ thứ 2 Tây lịch - không biết đích xác dịch giả là ai), còn lưu
truyền cho đến ngày nay. Kinh này đã được truyền bá đến miền Giang-tả
vào giữa thế kỉ thứ 2 TL, và sau đó lan rộng đến Lạc-dương, kinh đô của
nhà Hán. Với những khám phá quan trọng gần đây của hai vị giáo sư Nguyễn
Lang và Lê Mạnh Thát, sự thực, một Tạng Kinh Việt-nam đã được
hình thành từ mấy thế kỉ đầu Tây lịch, chắc chắn là chưa đầy đủ như ngày
nay, nhưng cũng đã khá đồ sộ, như sách Lí Hoặc Luận nói: “Nay
kinh Phật, quyển số kể đến vạn, lời đếm tới triệu, không phải sức một
người có thể kham nổi...”(32), thật quá đủ để làm nền tảng vững chắc
để xây dựng cho dân tộc Việt một nếp sống tinh thần văn minh, tiến bộ về
mọi lĩnh vực như văn hóa, tư tưởng, giáo dục, chính trị, đạo đức v.v...;
không những thế, nó còn là cơ sở chắc chắn để từ đó Phật giáo được
truyền bá vào Trung-quốc, trước khi các vị Phạm tăng đến được đất Hán!
Rất tiếc, vì nước nhỏ dân ít, nước ta đã bị người Trung-quốc xâm lăng
mấy lượt, đô hộ cả nghìn năm. Với mưu đồ đồng hóa, họ đã tận diệt tất cả
cái gia tài văn hóa của Việt-nam. Mỗi lần xâm lăng là mỗi lần thu vét
sách vở, thứ gì thích thì mang về cất giữ làm của mình, thứ gì không
thích thì đốt cháy sạch; cố làm cho mất hết vết tích. Chỉ cần tìm hiểu
một bản kinh Tứ Thập Nhị Chương này thôi, đã hiển lộ cả một tình
cảnh bi thương của đất nước Việt-nam như thế đó!
Chú thích:
(1) Theo bản
“Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh Giải” của đại sư Ngẫu Ích
(1599-1655), cuối đời Minh, trong sách Di Giáo Tam Kinh Chú Giải.
Hương-cảng: Hương Cảng Phật Kinh Lưu Thông Xứ, 1988.
(2) Ví dụ:
Chương 29 đã được trích dịch từ kinh Đại Bát Niết Bàn (bản Nam
truyền); Chương 34 đã được trích dịch từ kinh Tạp A Hàm;
v.v...
(3) Giáo sư Nguyễn
Lang có đưa ra nhiều điểm dị biệt khi đối chiếu các bản in khác nhau của
kinh này. Xin xem sách Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, quyển 1, Chương
2, để biết rõ chi tiết.
(4) Giáo sư Nguyễn
Lang, trong Việt Nam Phật Giáo Sử Luận I, đã viết nhầm là “Truyền
Nghị”. – Trong chữ Hán, tự dạng của hai chữ “phó”(傅)
và “truyền” (傳)
trông giống nhau.
(5) Không biết do
dâu, các sách tiếng Việt đều viết là “Thái Hâm”. – Trong chữ Hán,
tự dạng của hai chữ “âm” (愔)
và “hâm” (歆)
trông giống nhau.
(6) Lời chú giải của
đại sư Ngẫu Ích, trong sách Phật Thuyết Tứ Thập Nhị Chương Kinh
Giải.
(7) Xin xem “Bản
Dịch Lý Hoặc Luận”, trang 173, sách Tổng Tập Văn Học Phật Giáo
Việt Nam 1 của Lê Mạnh Thát. Sài-gòn: Nhà xuất bản Thành Phố Hồ Chí
Minh, 2001.
(8) Đúng ra là “Đại
Nhục Chi”. – Trong các kinh luận chữ Hán, khi viết tên nước
Đại-nhục-chi, chữ “nhục” được viết y như chữ “nguyệt”; chữ “chi” được
viết y như chữ “thị”; cho nên có người đọc là “nguyệt thị”, hoặc “nguyệt
chi”.
(9) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 195.
(10) Các sách tiếng
Việt đều viết nhầm là “Tổng”.
(11) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 77.
(12) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 57-58.
(13) Gs Lê Mạnh
Thát, trong sách TTVHPGVN 1, viết nhầm là năm 167.
(14) Phù Đồ là tiếng
dịch âm khác của Phật Đà, tức là “Phật”.
(15) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 148.
(16) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 3: “Phật dạy: Người đã cạo bỏ râu tóc, làm vị
sa môn, thọ nhận đạo pháp, hãy từ bỏ của cải thế tục, chỉ xin ăn đủ
sống; mỗi ngày chỉ ăn một bữa trưa, chỉ ngủ mỗi đêm nơi một gốc cây,
không được nhiều hơn. Chính ái và dục làm cho con người bị ngăn che, ngu
tối vậy.”
(17) Kinh Tứ
Thập Nhị Chương, chương 26: “Thiên thần dâng ngọc nữ cho Phật, muốn
phá hoại ý chí của Phật. Phật dạy: Cái đãy da đựng đủ thứ đồ dơ bẩn, ông
đem đến đây làm gì! Đem đi, tôi không dùng! Thiên thần rất kính phục,
bèn hỏi ý đạo, Phật giảng nói cho. Nghe xong liền chứng quả Tu-đà-hoàn.”
(18) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 20-21.
(19) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 190.
(20) Lê Mạnh Thát,
Lịch Sử Phật Giáo Việt Nam, tập 1, Huế: Nhà xuất bản Thuận Hóa,
1999, tr. 98.
(21) Sách Cao
Tăng Truyện trích lời sớ của Vương Độ đời Tấn: “Từ khi Phật giáo được
du nhập, chỉ nghe nói đến các sư Tây Vực được phép lập chùa thờ Phật,
người Hán không được phép xuất gia. Nhà Ngụy theo pháp chế của nhà Hán,
cũng chưa cho dân bản xứ xuất gia.” (Nguyễn Lang, sđd, tr. 23.)
(22) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(23) Lê Mạnh Thát,
TTVHPGVN 1, tr.76.
(24) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 82.
(25) Nguyễn Lang,
sđd, tr. 35.
(26) Nguyễn Lang,
sđd, tr.36-37.
(27) Trích trong
sách Giáo Khoa Phật Học cấp hai (Bài 8), của Hạnh Cơ (dịch và chú
thích bổ túc), Ban Bảo Trợ Phiên Dịch Pháp Tạng Việt Nam in tại
California, năm 2005.
(28) Trích dịch từ
sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(29) Các đoạn kinh
văn trên đều được trích dịch từ sách Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú
Giải của đại sư Ngẫu Ích.
(30) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 79.
(31) Như trên.
(32) Lê Mạnh Thát,
sđd, tr. 179.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 5-2007