text:
Giới (sinh học)
Trong phân loại sinh học, một giới (kingdom hay regnum) là một đơn vị phân loại ở cấp cao nhất (theo lịch sử), hoặc là cấp ngay dưới lãnh giới (trong hệ thống ba lãnh giới mới). Mỗi giới được chia thành các nhóm nhỏ hơn, gọi là ngành (nói chung là "phylum" nhưng đối với thực vật thì hay dùng "division"). Hiện tại, các tài liệu về phân loại tại Hoa Kỳ sử dụng hệ thống 6 giới:
- Animalia - Động vật
- Plantae -Thực vật
- Fungi - Nấm
- Protista - Sinh vật Nguyên sinh
- Archaea - Vi khuẩn cổ
- Bacteria - Vi khuẩn
Trong khi đó, các tài liệu tương tự tại Anh và Australia lại sử dụng hệ thống 5 giới:
- Animalia - Động vật
- Plantae -Thực vật
- Fungi - Nấm
- Protista - Sinh vật Nguyên sinh
- Monera - Giới Khởi sinh
Carolus Linnaeus đã phân biệt hai giới của sự sống: Animalia cho động vật và Vegetabilia cho thực vật (Linnaeus cũng xem xét các khoáng vật và đặt chúng trong giới thứ ba, gọi là Mineralia). Linnaeus phân chia mỗi giới thành các lớp, sau này được gộp lại thành các phylum cho động vật và division cho thực vật. Khi các sinh vật đơn bào lần đầu tiên được phát hiện, chúng được phân chia giữa hai giới: dạng có thể vận động trong ngành động vật Protozoa, còn các dạng tảo màu và vi khuẩn thuộc về ngành thực vật gọi là Thallophyta hay Protophyta. Tuy nhiên, một lượng lớn các dạng rất khó để xếp đặt, hoặc được các tác giả khác nhau đặt vào các giới khác nhau. Ví dụ, chi tảo có thể vận động như Euglena và niêm khuẩn dạng giống như trùng biến hình. Kết quả là Ernst Haeckel đã đề xuất việc tạo ra giới thứ ba, gọi là Protista cho chúng.[1][2]
Mục lục
Hai siêu giới, bốn giới[sửa | sửa mã nguồn]
Việc phát hiện ra vi khuẩn có cấu trúc tế bào khác biệt cơ bản với các sinh vật khác - tế bào vi khuẩn có 1 hay 2 lớp màng nằm tại hay gần với bề mặt của nó, trong khi các sinh vật khác có cấu trúc phức tạp hơn với nhân và các cơ quan tử khác được phân chia bằng các màng nội tế bào — đã dẫn tới việc nhà vi sinh vật học Edouard Chatton đề xuất việc phân chia sự sống thành các sinh vật có nhân vào Eukaryota và các sinh vật không nhân vào Prokaryota.[3]
Đề xuất của Chatton đã không được chọn ngay, hệ thống điển hình hơn là của Herbert Copeland, trong đó ông xếp các sinh vật nhân sơ (Prokaryota) vào một giới riêng, ban đầu gọi là Mychota nhưng sau đó được gọi là Monera hay Bacteria.[4] Hệ thống bốn giới của Copeland đặt tắt cả các sinh vật nhân chuẩn mà không là động vật hay thực vật vào giới Protista.[5]
Dần dần, một điều trở nên rõ ràng là các khác biệt giữ sinh vật nhân chuẩn/sinh vật nhân sơ có tầm quan trọng như thế nào, và Stanier cùng C.B. van Niel đã truyền bá đề xuất của Chatton trong thập niên 1960.[6]
Năm giới[sửa | sửa mã nguồn]
Robert Whittaker đã công nhận một giới bổ sung cho nấm là Fungi. Kết quả là Hệ thống năm giới, được đề xuất năm 1968, đã trở thành tiêu chuẩn phổ biến và với một số cải tiến vẫn còn được sử dụng trong rất nhiều tác phẩm về sinh học, hoặc tạo thành nền tảng cho các hệ thống nhiều giới mới hơn. Nó dựa chủ yếu vào các khác biệt trong cách thức lấy các chất dinh dưỡng[7]:
- Plantae chủ yếu là sinh vật đa bào tự dưỡng.
- Animalia là sinh vật đa bào dị dưỡng
- Fungi là sinh vật đa bào hoại sinh.
- Hai giới còn lại, Protista và Monera, bao gồm các quần thể đơn bào và tế bào đơn giản.
Sáu giới[sửa | sửa mã nguồn]
Trong những năm khoảng 1980 nổi lên tầm quan trọng của phát sinh loài học và việc định nghĩa lại các giới như là các nhóm đơn ngành, là các nhóm hợp thành từ các sinh vật có mối quan hệ tương đối gần gũi nhau. Animalia, Plantae, Fungi nói chung đã được quy về các nhóm cốt lõi của các dạng có quan hệ gần gũi, còn các dạng khác được đặt trong Protista. Dựa trên các nghiên cứu rARN, Carl Woese đã phân chia Prokaryota (giới Monera) thành hai giới, gọi là Eubacteria (vi khuẩn thật sự) và Archaebacteria (vi khuẩn cổ). Carl Woese đã cố gắng thiết lập hệ thống Ba Giới Chính (Urkingdom) trong đó Thực vật, Động vật, Sinh vật nguyên sinh, Nấm được gộp lại trong một giới chính của tất cả các dạng sinh vật nhân chuẩn. Eubacteria và Archaebacteria tạoh thành hai urkingdom khác. Việc sử dụng ban đầu của các "hệ thống sáu giới" là sự hòa trộn hệ thống năm giới kinh điển và hệ thống ba giới của Woese. Những hệ thống sáu giới như vậy đã trở thành tiêu chuẩn trong nhiều tác phẩm.[8]
Một loạt các giới sinh vật nhân chuẩn mới cũng được đề xuất, nhưng phần lớn hoặc là nhanh chóng bị coi là không hợp lệ, bị hạ xuống cấp ngành hay lớp, hoặc bị hủy bỏ. Giới duy nhất vẫn còn được sử dụng khá rộng rãi là giới Chromista do Cavalier-Smith đề xuất, bao gồm các sinh vật như tảo bẹ (Laminariales), tảo cát (Bacillariophyceae), thủy khuẩn (Oomycetes). Vì thế sinh vật nhân chuẩn được phân chia thành 3 nhóm chủ yếu là dị dưỡng (Animalia, Fungi, Protozoa) và 2 nhóm chủ yếu là quang hợp, (Plantae, bao gồm cả tảo đỏ, tảo lục và Chromista. Tuy nhiên, nó không được sử dụng rộng rãi do sự không chắc chắn về tính đơn ngành của hai giới cuối cùng này.
Woese nhấn mạnh sự giống nhau về gen so với biểu hiện và hành vi ra ngoài, dựa trên so sánh các gen của ARN ribosome ở mức phân tử để xếp loại các thể loại phân loại. Thực vật trông không giống như động vật, nhưng ở mức tế bào thì cả hai nhóm đều là sinh vật nhân chuẩn, có cơ cấu tổ chức hạ tế bào tương tự, bao gồm nhân tế bào, cái mà Eubacteria và Archaebacteria không có. Quan trọng hơn, thực vật, động vật, nấm, sinh vật nguyên sinh là tương tự nhau trong cấu trúc gen của chúng ở mức phân tử, dựa trên các nghiên cứu rARN, hơn là giống với Eubacteria hay Archaebacteria. Woese cũng phát hiện ra rằng tất cả các sinh vật nhân chuẩn, gộp lại với nhau như là một nhóm, về mặt di truyền là có quan hệ họ hàng gần gũi với Archaebacteria hơn là quan hệ của nhóm này với Eubacteria. Điều này có nghĩa là Eubacteria và Archaebacteria là các nhóm tách rời ngay cả khi so sánh với Eukaryota. Vì thế, Woese đã thiết lập hệ thống ba vực, cho rằng tất cả các dạng Eukaryota là có quan hệ di truyền gần gũi hơn khi so sánh với mối quan hệ di truyền với Eubacteria hay Archaebacteria, mà không có sự thay thế các "hệ thống sáu giới" với hệ thống ba giới. Hệ thống ba vực là "hệ thống sáu giới" trong đó hợp nhất các giới của Eukaryota thành vực Eukarya, dựa trên sự tương tự gen tương đối của chúng khi so sánh với vực Bacteria và vực Archaea. Woese cũng công nhận rằng giới Protista không là nhóm đơn ngành và có thể phân chia tiếp ở mức giới. Ví dụ, một số tác giả chia giới Protista ra thành Protozoa và Chromista.
Tổng quan[sửa | sửa mã nguồn]
Lưu ý rằng sự tương đương trong bảng trên là không hoàn hảo. Ví dụ Haeckell đặt tảo đỏ (Florideae của Haeckell, hiện nay là Florideophyceae) và tảo lục-lam (Archephyta của Haeckell; hiện nay là Cyanobacteria) trong Plantae của ông, nhưng trong phân loại hiện nay chúng được coi là thuộc về Protista và Bacteria. Tuy nhiên, bảng này cho thấy sự đơn giản hóa hữu ích; các vực trong bảng được coi là của Chatton, trên thực tế ông không phân cấp cho hai nhóm này và cũng không đặt tên chính thức cho chúng.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă E. Haeckel (1866). Generelle Morphologie der Organismen. Reimer, Berlin. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “Haeckel” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
- ^ Joseph M. Scamardella (1999). “Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista” (PDF). International Microbiology 2: 207–221.
- ^ E. Chatton (1937). Titres et travaux scientifiques. Sette, Sottano, Italy.
- ^ a ă H. F. Copeland (1938). “The kingdoms of organisms”. Quart. Rev. Biol. 13: 383–420. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “Copeland1938” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
- ^ H. F. Copeland (1956). The Classification of Lower Organisms. Palo Alto: Pacific Books.
- ^ R. Y. Stanier và C. B. van Niel (1962). “The concept of a bacterium”. Arch. Microbiol. 42: 17–35.
- ^ a ă R. H. Whittaker (1969). “New concepts of kingdoms of organisms”. Science 163: 150–160. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “Whittaker1969” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
- ^ C. R. Woese, W. E. Balch, L. J. Magrum, G. E. Fox và R. S. Wolfe (1977). “An ancient divergence among the bacteria”. Journal of Molecular Evolution 9: 305–311.
- ^ Linnaeus, C. (1735). Systemae Naturae, sive regna tria naturae, systematics proposita per classes, ordines, genera & species.
- ^ Chatton, É. (1925). “Pansporella perplexa. Réflexions sur la biologie et la phylogénie des protozoaires”. Annales des Sciences Naturelles - Zoologie et Biologie Animale. 10-VII: 1–84.
- ^ Woese, C.; Kandler, O.; Wheelis, M. (1990). “Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 87 (12): 4576–9. Bibcode:1990PNAS...87.4576W. doi:10.1073/pnas.87.12.4576. PMC 54159. PMID 2112744.
- ^ Cavalier-Smith, T. (1998). “A revised six-kingdom system of life”. Biological Reviews 73 (03): 203–66. doi:10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x. PMID 9809012.

markdown:
# Giới (sinh học)
Trong
[phân loại sinh học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc), một **giới** ( *kingdom* hay *regnum*) là một [đơn vị phân loại](/w/index.php?title=%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) ở cấp cao nhất (theo lịch sử), hoặc là cấp ngay dưới [lãnh giới](/w/index.php?title=L%C3%A3nh_gi%E1%BB%9Bi(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) (trong [hệ thống ba lãnh giới](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ba_l%C3%A3nh_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) mới). Mỗi giới được chia thành các nhóm nhỏ hơn, gọi là [ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) (nói chung là "phylum" nhưng đối với thực vật thì hay dùng "division"). Hiện tại, các tài liệu về phân loại tại [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) sử dụng hệ thống 6 giới: [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt)- Động vật [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)-Thực vật [Fungi](/wiki/N%E1%BA%A5m)- Nấm [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh)- Sinh vật Nguyên sinh [Archaea](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%95)- Vi khuẩn cổ [Bacteria](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n)- Vi khuẩn
Trong khi đó, các tài liệu tương tự tại Anh và Australia lại sử dụng hệ thống 5 giới:
[Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt)- Động vật [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)-Thực vật [Fungi](/wiki/N%E1%BA%A5m)- Nấm [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh)- Sinh vật Nguyên sinh [Monera](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh)- Giới Khởi sinh [Carolus Linnaeus](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9) đã phân biệt hai giới của sự sống: Animalia cho [động vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) và Vegetabilia cho [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) (Linnaeus cũng xem xét các [khoáng vật](/wiki/Kho%C3%A1ng_v%E1%BA%ADt) và đặt chúng trong giới thứ ba, gọi là Mineralia). Linnaeus phân chia mỗi giới thành các lớp, sau này được gộp lại thành các [phylum](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) cho động vật và division cho thực vật. Khi các sinh vật đơn bào lần đầu tiên được phát hiện, chúng được phân chia giữa hai giới: dạng có thể vận động trong ngành động vật [Protozoa](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh), còn các dạng [tảo](/wiki/T%E1%BA%A3o) màu và [vi khuẩn](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n) thuộc về ngành thực vật gọi là Thallophyta hay Protophyta. Tuy nhiên, một lượng lớn các dạng rất khó để xếp đặt, hoặc được các tác giả khác nhau đặt vào các giới khác nhau. Ví dụ, chi tảo có thể vận động như * và Euglena* [niêm khuẩn](/w/index.php?title=Ni%C3%AAm_khu%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1)dạng giống như [trùng biến hình](/wiki/Amip). Kết quả là [Ernst Haeckel](/wiki/Ernst_Haeckel)đã đề xuất việc tạo ra giới thứ ba, gọi là [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh)cho chúng. [[1]](#cite_note-Haeckel-1) [[2]](#cite_note-Scamardella-2)
## Mục lục
## Hai siêu giới, bốn giới[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit§ion=1)]
Việc phát hiện ra
[vi khuẩn](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n) có cấu trúc [tế bào](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o) khác biệt cơ bản với các [sinh vật](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt) khác - tế bào vi khuẩn có 1 hay 2 lớp màng nằm tại hay gần với bề mặt của nó, trong khi các sinh vật khác có cấu trúc phức tạp hơn với [nhân](/wiki/Nh%C3%A2n_t%E1%BA%BF_b%C3%A0o) và các [cơ quan tử](/wiki/B%C3%A0o_quan) khác được phân chia bằng các màng nội tế bào — đã dẫn tới việc nhà vi sinh vật học Edouard Chatton đề xuất việc phân chia sự sống thành các sinh vật có nhân vào [Eukaryota](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_chu%E1%BA%A9n) và các sinh vật không nhân vào [Prokaryota](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_s%C6%A1). [[3]](#cite_note-Chatton-3)
Đề xuất của Chatton đã không được chọn ngay, hệ thống điển hình hơn là của
[Herbert Copeland](/w/index.php?title=Herbert_Copeland&action=edit&redlink=1), trong đó ông xếp các sinh vật nhân sơ (Prokaryota) vào một giới riêng, ban đầu gọi là Mychota nhưng sau đó được gọi là [Monera](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_Kh%E1%BB%9Fi_sinh) hay Bacteria. Hệ thống bốn giới của Copeland đặt tắt cả các sinh vật nhân chuẩn mà không là động vật hay thực vật vào giới [4] [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh). [[5]](#cite_note-Copeland1956-5)
Dần dần, một điều trở nên rõ ràng là các khác biệt giữ sinh vật nhân chuẩn/sinh vật nhân sơ có tầm quan trọng như thế nào, và Stanier cùng C.B. van Niel đã truyền bá đề xuất của Chatton trong thập niên 1960.
[[6]](#cite_note-Stanier-6) ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Haeckel_arbol_bn.png/250px-Haeckel_arbol_bn.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Haeckel_arbol_bn.png/250px-Haeckel_arbol_bn.png)
[Ernst Haeckel](/wiki/Ernst_Haeckel)( [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt), [Protista](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nguy%C3%AAn_sinh), [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt)) trong cuốn *Generelle Morphologie der Organismen*của ông năm 1866.
## Năm giới[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit§ion=2)] [Robert Whittaker](/wiki/Robert_Whittaker) đã công nhận một giới bổ sung cho nấm là [Fungi](/wiki/N%E1%BA%A5m). Kết quả là **Hệ thống năm giới**, được đề xuất năm 1968, đã trở thành tiêu chuẩn phổ biến và với một số cải tiến vẫn còn được sử dụng trong rất nhiều tác phẩm về sinh học, hoặc tạo thành nền tảng cho các hệ thống nhiều giới mới hơn. Nó dựa chủ yếu vào các khác biệt trong cách thức lấy các chất [dinh dưỡng](/wiki/Dinh_d%C6%B0%E1%BB%A1ng) : [7] [Plantae](/wiki/Plantae)chủ yếu là sinh vật đa bào [tự dưỡng](/w/index.php?title=Sinh_v%E1%BA%ADt_t%E1%BB%B1_d%C6%B0%E1%BB%A1ng&action=edit&redlink=1). [Animalia](/wiki/Animalia)là sinh vật đa bào [dị dưỡng](/wiki/D%E1%BB%8B_d%C6%B0%E1%BB%A1ng) [Fungi](/wiki/Fungi)là sinh vật đa bào [hoại sinh](/w/index.php?title=Sinh_v%E1%BA%ADt_ho%E1%BA%A1i_sinh&action=edit&redlink=1).
- Hai giới còn lại,
[Protista](/wiki/Protista)và [Monera](/wiki/Monera), bao gồm các quần thể đơn bào và tế bào đơn giản.
## Sáu giới[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit§ion=3)]
Trong những năm khoảng 1980 nổi lên tầm quan trọng của
[phát sinh loài học](/w/index.php?title=Ph%C3%A1t_sinh_lo%C3%A0i_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) và việc định nghĩa lại các giới như là các nhóm [đơn ngành](/wiki/%C4%90%C6%A1n_ng%C3%A0nh), là các nhóm hợp thành từ các sinh vật có mối quan hệ tương đối gần gũi nhau. Animalia, Plantae, Fungi nói chung đã được quy về các nhóm cốt lõi của các dạng có quan hệ gần gũi, còn các dạng khác được đặt trong Protista. Dựa trên các nghiên cứu [rARN](/wiki/ARN#Ph.C3.A2n_lo.E1.BA.A1i), [Carl Woese](/w/index.php?title=Carl_Woese&action=edit&redlink=1) đã phân chia Prokaryota (giới Monera) thành hai giới, gọi là [Eubacteria](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n) (vi khuẩn thật sự) và [Archaebacteria](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%95) (vi khuẩn cổ). Carl Woese đã cố gắng thiết lập hệ thống Ba Giới Chính (Urkingdom) trong đó Thực vật, Động vật, Sinh vật nguyên sinh, Nấm được gộp lại trong một giới chính của tất cả các dạng sinh vật nhân chuẩn. Eubacteria và Archaebacteria tạoh thành hai urkingdom khác. Việc sử dụng ban đầu của các "hệ thống sáu giới" là sự hòa trộn hệ thống năm giới kinh điển và hệ thống ba giới của Woese. Những **hệ thống sáu giới** như vậy đã trở thành tiêu chuẩn trong nhiều tác phẩm. [[8]](#cite_note-Woese1977-8)
Một loạt các giới sinh vật nhân chuẩn mới cũng được đề xuất, nhưng phần lớn hoặc là nhanh chóng bị coi là không hợp lệ, bị hạ xuống cấp ngành hay lớp, hoặc bị hủy bỏ. Giới duy nhất vẫn còn được sử dụng khá rộng rãi là giới
[Chromista](/w/index.php?title=Chromista&action=edit&redlink=1) do [Cavalier-Smith](/w/index.php?title=Thomas_Cavalier-Smith&action=edit&redlink=1) đề xuất, bao gồm các sinh vật như [tảo bẹ](/w/index.php?title=T%E1%BA%A3o_b%E1%BA%B9&action=edit&redlink=1) ( *Laminariales*), [tảo cát](/wiki/T%E1%BA%A3o_silic) ( *Bacillariophyceae*), [thủy khuẩn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7y_khu%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1) ( *Oomycetes*). Vì thế sinh vật nhân chuẩn được phân chia thành 3 nhóm chủ yếu là dị dưỡng ( *Animalia*, *Fungi*, *Protozoa*) và 2 nhóm chủ yếu là quang hợp, ( *Plantae*, bao gồm cả [tảo đỏ](/wiki/T%E1%BA%A3o_%C4%91%E1%BB%8F), [tảo lục](/wiki/T%E1%BA%A3o_l%E1%BB%A5c) và *Chromista*. Tuy nhiên, nó không được sử dụng rộng rãi do sự không chắc chắn về tính đơn ngành của hai giới cuối cùng này.
Woese nhấn mạnh sự giống nhau về gen so với biểu hiện và hành vi ra ngoài, dựa trên so sánh các gen của ARN ribosome ở mức phân tử để xếp loại các thể loại phân loại. Thực vật trông không giống như động vật, nhưng ở mức tế bào thì cả hai nhóm đều là sinh vật nhân chuẩn, có cơ cấu tổ chức hạ tế bào tương tự, bao gồm nhân tế bào, cái mà Eubacteria và Archaebacteria không có. Quan trọng hơn, thực vật, động vật, nấm, sinh vật nguyên sinh là tương tự nhau trong cấu trúc gen của chúng ở mức phân tử, dựa trên các nghiên cứu rARN, hơn là giống với Eubacteria hay Archaebacteria. Woese cũng phát hiện ra rằng tất cả các sinh vật nhân chuẩn, gộp lại với nhau như là một nhóm, về mặt di truyền là có quan hệ họ hàng gần gũi với Archaebacteria hơn là quan hệ của nhóm này với Eubacteria. Điều này có nghĩa là Eubacteria và Archaebacteria là các nhóm tách rời ngay cả khi so sánh với Eukaryota. Vì thế, Woese đã thiết lập
**, cho rằng tất cả các dạng Eukaryota là có quan hệ di truyền gần gũi hơn khi so sánh với mối quan hệ di truyền với Eubacteria hay Archaebacteria, mà không có sự thay thế các "hệ thống sáu giới" với hệ thống ba giới. Hệ thống ba vực là "hệ thống sáu giới" trong đó hợp nhất các giới của Eukaryota thành vực Eukarya, dựa trên sự tương tự gen tương đối của chúng khi so sánh với vực Bacteria và vực Archaea. Woese cũng công nhận rằng giới Protista không là nhóm đơn ngành và có thể phân chia tiếp ở mức giới. Ví dụ, một số tác giả chia giới Protista ra thành Protozoa và Chromista. hệ thống ba vực**
## Tổng quan[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit§ion=4)]
|
|
1735
2 giới
[Haeckel](/wiki/Ernst_Haeckel)
1866
[[1]](#cite_note-Haeckel-1)
3 giới
[Chatton](/w/index.php?title=%C3%89douard_Chatton&action=edit&redlink=1)
1925
[[10]](#cite_note-Chatton1925-10) [2 vực](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_hai_v%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) [Copeland](/w/index.php?title=Herbert_Copeland&action=edit&redlink=1)
1938
[[4]](#cite_note-Copeland1938-4)
2 siêu giới 4 giới
[Whittaker](/wiki/Robert_Whittaker)
1969
[[7]](#cite_note-Whittaker1969-7)
5 giới
[Woese](/w/index.php?title=Carl_Woese&action=edit&redlink=1)và ctv.
1990
[[11]](#cite_note-Woese1990-11) [3 vực](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ba_v%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) [Cavalier-Smith](/w/index.php?title=Thomas_Cavalier-Smith&action=edit&redlink=1)
1998
[[12]](#cite_note-CavalierSmith2004-12)
6 giới
*(không xử lý)* [Protista](/wiki/Protista) [Prokaryota](/wiki/Prokaryota) [Monera](/wiki/Monera) [Monera](/wiki/Monera) [Bacteria](/wiki/Bacteria) [Bacteria](/wiki/Bacteria) [Archaea](/wiki/Archaea) [Eukaryota](/wiki/Eukaryota) [Protoctista](/wiki/Protista) [Protista](/wiki/Protista) [Eucarya](/wiki/Eukaryote) [Protozoa](/wiki/Protozoa) [Chromista](/w/index.php?title=Chromista&action=edit&redlink=1) [Vegetabilia](/wiki/Vegetabilia) [Plantae](/wiki/Plantae) [Plantae](/wiki/Plantae) [Plantae](/wiki/Plantae) [Plantae](/wiki/Plantae) [Fungi](/wiki/Fungi) [Fungi](/wiki/Fungi) [Animalia](/wiki/Animalia) [Animalia](/wiki/Animalia) [Animalia](/wiki/Animalia) [Animalia](/wiki/Animalia) [Animalia](/wiki/Animalia)
Lưu ý rằng sự tương đương trong bảng trên là không hoàn hảo. Ví dụ Haeckell đặt
[tảo đỏ](/wiki/T%E1%BA%A3o_%C4%91%E1%BB%8F) (Florideae của Haeckell, hiện nay là [Florideophyceae](/w/index.php?title=Florideophyceae&action=edit&redlink=1)) và [tảo lục-lam](/w/index.php?title=T%E1%BA%A3o_l%E1%BB%A5c-lam&action=edit&redlink=1) (Archephyta của Haeckell; hiện nay là [Cyanobacteria](/wiki/Vi_khu%E1%BA%A9n_lam)) trong Plantae của ông, nhưng trong phân loại hiện nay chúng được coi là thuộc về Protista và Bacteria. Tuy nhiên, bảng này cho thấy sự đơn giản hóa hữu ích; các vực trong bảng được coi là của Chatton, trên thực tế ông không phân cấp cho hai nhóm này và cũng không đặt tên chính thức cho chúng.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit§ion=5)]
- ^
**a** [E. Haeckel (1866).](#cite_ref-Haeckel_1-1) **ă** *Generelle Morphologie der Organismen*. Reimer, Berlin. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “Haeckel” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
**Joseph M. Scamardella (1999).** [^](#cite_ref-Scamardella_2-0) [“Not plants or animals: a brief history of the origin of Kingdoms Protozoa, Protista and Protoctista”](http://www.im.microbios.org/08december99/03%20Scamardella.pdf)(PDF). *International Microbiology* **2**: 207–221. **E. Chatton (1937).** [^](#cite_ref-Chatton_3-0) *Titres et travaux scientifiques*. Sette, Sottano, Italy.
- ^
**a** [H. F. Copeland (1938). “The kingdoms of organisms”.](#cite_ref-Copeland1938_4-1) **ă** *Quart. Rev. Biol.* **13**: 383–420. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “Copeland1938” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
**H. F. Copeland (1956).** [^](#cite_ref-Copeland1956_5-0) *The Classification of Lower Organisms*. Palo Alto: Pacific Books. **R. Y. Stanier và C. B. van Niel (1962). “The concept of a bacterium”.** [^](#cite_ref-Stanier_6-0) *Arch. Microbiol.* **42**: 17–35.
- ^
**a** [R. H. Whittaker (1969). “New concepts of kingdoms of organisms”.](#cite_ref-Whittaker1969_7-1) **ă** *Science* **163**: 150–160. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “Whittaker1969” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
**C. R. Woese, W. E. Balch, L. J. Magrum, G. E. Fox và R. S. Wolfe (1977). “An ancient divergence among the bacteria”.** [^](#cite_ref-Woese1977_8-0) *Journal of Molecular Evolution* **9**: 305–311. **Linnaeus, C. (1735).** [^](#cite_ref-Linnaeus1735_9-0) *Systemae Naturae, sive regna tria naturae, systematics proposita per classes, ordines, genera & species*. **Chatton, É. (1925). “** [^](#cite_ref-Chatton1925_10-0) *Pansporella perplexa*. Réflexions sur la biologie et la phylogénie des protozoaires”. *Annales des Sciences Naturelles - Zoologie et Biologie Animale*. 10-VII: 1–84. **Woese, C.; Kandler, O.; Wheelis, M. (1990).** [^](#cite_ref-Woese1990_11-0) [“Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.”](http://www.pnas.org/cgi/reprint/87/12/4576). *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* **87**(12): 4576–9. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [1990PNAS...87.4576W](http://adsabs.harvard.edu/abs/1990PNAS...87.4576W). [doi](/wiki/DOI): [10.1073/pnas.87.12.4576](//dx.doi.org/10.1073%2Fpnas.87.12.4576). [PMC](/wiki/PubMed_Central) [54159](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC54159). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [2112744](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2112744). **Cavalier-Smith, T. (1998).** [^](#cite_ref-CavalierSmith2004_12-0) [“A revised six-kingdom system of life”](http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=685). *Biological Reviews* **73**(03): 203–66. [doi](/wiki/DOI): [10.1111/j.1469-185X.1998.tb00030.x](//dx.doi.org/10.1111%2Fj.1469-185X.1998.tb00030.x). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [9809012](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9809012).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit§ion=6)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit§ion=7)]
|
|[Tổng bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(magnorder)
**Vực**/Liên giới
(domain/superkingdom)
[Liên ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(superphylum)
[Liên lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(superclass)
[Liên bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(superorder)
[Liên họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(superfamily)
[Liên tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(supertribe)
[Liên loài](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_lo%C3%A0i&action=edit&redlink=1)
(superspecies)
[Giới]
(kingdom)
[Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(phylum)
[Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(class)
[Đoàn](/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)
(legion)
[Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(order)
[Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(family)
[Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(tribe)
[Chi/Giống](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(genus)
[Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)
(species)
[Phân giới]
(subkingdom)
[Phân ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)
(subphylum)
[Phân lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(subclass)
[Đội](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_(sinh_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)
(cohort)
[Phân bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(suborder)
[Phân họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(subfamily)
[Phân tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(subtribe)
[Phân chi/Phân giống](/wiki/Ph%C3%A2n_chi)
(subgenus)
[Phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i)
(subspecies)
[Thứ giới/Nhánh]
(infrakingdom/branch)
[Thứ ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)
(infraphylum)
[Thứ lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(infraclass)
[Thứ bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(infraorder)
[Mục](/w/index.php?title=M%E1%BB%A5c_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)
(section)
[Thứ](/wiki/Th%E1%BB%A9_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc))
(variety)
[Tiểu ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)
(microphylum)
[Tiểu lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(parvclass)
[Tiểu bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))
(parvorder)
[Loạt](/w/index.php?title=Lo%E1%BA%A1t_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)
(series)
[Dạng](/w/index.php?title=D%E1%BA%A1ng_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)
(form)

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: hit

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1055 hit/3, cp1067 miss

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Titan
- Bài này nói về một nguyên tố hóa học. Xem các nghĩa khác, ví dụ như vệ tinh Titan của Sao Thổ, từ Titan (định hướng)
Titan hay titani là một nguyên tố hóa học, một kim loại, có ký hiệu là Ti và số thứ tự trong bảng tuần hoàn là 22. Titan là một kim loại chuyển tiếp có màu trắng bạc, tỉ trọng thấp và độ bền cao. Titan không bị ăn mòn trong nước biển, nước cường toan và clo.
Titan được William Gregor phát hiện ở Cornwall, Anh năm 1791, và nó được Martin Heinrich Klaproth đặt tên theo tên Titan trong thần thoại Hy Lạp. Nguyên tố xuất hiện trong các tích tụ khoáng sản, chủ yếu ở dạng rutil và ilmenit, các khoáng này phân bố rộng khắp trong vỏ Trái đất và thạch quyển, và nó cũng được tìm thấy trong hầu hết các sinh vật sống. vực nước, đá, và đất.[3] Kim loại được tách ra từ các quặng chính của titan bằng phương pháp Kroll[4] và công nghệ Hunter. Hợp chất phổ biến nhất là titan điôxít là một chất quang xúc tác phổ biến và được sử dụng trong công nghiệp sản xuất chất tạo màu trắng.[5] Các hợp chất khác gồm titan tetraclorua (TiCl4), thành phần của smoke screens and catalysts; và titan triclorua (TiCl3), được dùng làm chất xúc tác trong sản xuất polypropylen.[3]
Titan được dùng trong các hợp kim cứng và nhẹ (đặc biệt là với sắt và nhôm) được ứng dụng trong các động cơ phản lực, tên lửa hành trình, và phi thuyền), quân đội, quy trình công nghiệp (hóa học và hóa dầu, nhà máy lọc nước biển, tủy răng, và giấy), hệ tự động, thực phẩm nông nghiệp, bộ phận giả trong y học, cấy chỉnh hình, nha khoa, thiết bị nội nha, đồ thể thao, cấy răng giả, trang sức, điện thoại di động, và các ứng dụng khác.[3]
Hai tính chất được ứng dụng nhiều nhất ở dạng kim loại là chống ăn mòn và tỉ lệ độ bền-tỉ trọng cao nhất trong tất cả các nguyên tố kim loại.[6] Ở dạng không tạo hợp kim, titan bền như thép, nhưng nhẹ hơn.[7] Titan có dạng dạng thù hình[8] và 5 đồng vị tự nhiên 46Ti đến 50Ti, với 48Ti là loại phổ biến nhất (73,8%).[9] Mặc dù chúng có cùng số electron hóa trị và cùng nhóm trong bảng tuần hoàn, titan và zirconi khác nhau nhiều điểm về tính chất hóa học và vật lý
Mục lục
Đặc điểm[sửa | sửa mã nguồn]
Vật lý[sửa | sửa mã nguồn]
Titan là kim loại nhẹ, cứng nhất trong hầu như các kim loại, bề mặt bóng láng, chống ăn mòn tốt (giống như platin). Nó có thể chống ăn mòn kể cả với axít, khí clo và với các dung dịch muối thông thường.
Ở trạng thái tinh khiết, titan có thể được kéo sợi dễ dàng (nhất là trong môi trường không có ôxy), dễ gia công. Nhiệt độ nóng chảy của titan tương đối cao nên nó được dùng làm kim loại chịu nhiệt. Titan cứng như thép nhưng nhẹ hơn 40%, và nó nặng gấp rưỡi nhôm nhưng cứng gấp sáu lần. Những đặc tính này của titan giúp nó chịu đựng được sự mỏi kim loại.
Là nguyên tố kim loại, titan được xem là có tỉ số tỷ trọng-độ bề cao.[8] Nó là kim loại bền có tỉ trọng thấp, khá dẻo (đặc biệt trong môi trường không có ôxy),[3] lustrous, and metallic-white in color.[10] Điểm nóng chảy tương đối cao (trên 1.650 °C hay 3.000 °F) nên nó rất hữu ích trong vật liệu chịu lửa và độ dẫn điện và dẫn nhiệt tương đối thấp.[3]
Titan thương mại (tinh khiết 99,2%) có độ bền kéo khoảng 434 MPa tương đương hợp kim thép cấp thấp, nhưng mật độ thấp hơn. Titan có mật độ lớn hơn nhôm 60%, nhưng bền gấp đôi[7] so với loại hợp kim nhôm thường được sử dụng là hợp kim nhôm 6061. Các hơp kim titan (như Beta C) có độ bền kéo hơn 1400 MPa (200000 psi).[11] Tuy nhiên, titan giảm độ bền khi nung trên 430 °C (806 °F).[12]
Kim loại này tạo một lớp ôxít bảo vệ bên ngoài (nên nó có thể chống ăn mòn) trong không khí ở nhiệt độ cao nhưng ở nhiệt độ phòng nó chống lại sự xỉn màu. Kim loại này khi được đốt ở 610 °C hoặc cao hơn trong không khí sẽ tạo thành titan điôxít, và nó cũng là một trong những kim loại có thể cháy trong khí nitơ tinh khiết (nó cháy ở 800 °C và tạo thành titan nitrit). Titan cũng không bị tan trong axít sulfuric và dung dịch axít clohyđric, cũng như khí clo, nước clo và hầu hết axít hữu cơ. Nó cũng thuận từ (ít hấp dẫn bởi nam châm) và ít dẫn điện và dẫn nhiệt.
Thực nghiệm cho thấy titan tự nhiên trở nên có tính phóng xạ sau khi bắn đơteri, phát ra chủ yếu hạt positron và tia gamma. Khi nóng đỏ, nó có thể kết hợp với ôxy, và khi đạt tới 550 °C nó có thể kết hợp với clo. Nó có thể phản ứng với các halogen và hấp thụ hyđrô.
Xuất hiện trong tự nhiên[sửa | sửa mã nguồn]
Titan kim loại không tìm thấy ở dạng tự do nhưng nó là nguyên tố phổ biến thứ 9 trên vỏ Trái Đất (chiếm 0,63% khối lượng)[14], nó xuất hiện trong hầu hết đá lửa và đá trầm tích.[3][4] Trong 801 loại đá mácma được phân tích thì có đến 784 loại là chứa titan. Tỷ lệ của nó trong đất khoảng 0,5 đến 1,5%.[14] Nó cũng được phân bố rộng khắp và hiện diện chủ yếu trong khoáng vật anatas, brookit, ilmenit, perovskit, rutil, titanit (hay còn gọi là sphen),[15] cũng như trong nhiều quặng sắt. Trong các loại khoáng vật này, chỉ có ilmenit và rutil có giá trị kinh tế quan trọng, nhưng rất khó tìm với mức độ tập trung cao, theo thứ tự là 6,0 và 0,7 triệu tấn được khai thác trong năm 2011.[13] Các mỏ ilmenit chứa titan đáng kể phân bố ổ tây Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Mozambique, New Zealand, Na Uy, Ukraine và Nam Phi.[15] Khoảng 186.000 tấn titan kim loại được sản xuất năm 2011, chủ yếu ở Trung Quốc (60.000 tấn), Nhật Bản (56.000 tấn), Nga (40,000 tấn), Hoa Kỳ (32.000 tấn) và Kazakhstan (20.700 tấn). Tổng trữ lượng titan ước tính hơn 600 triệu tấn.[13]
Nồng độ Ti khoảng 4 picomolar trong đại dương. Ở 100 °C, nồng độ titan trong nước nước tính khoảng dưới 10−7 M với pH 7. Việc xác định loại titan trong dung dịch vẫn còn chưa sáng tỏ do tính tan của nó thấp và thiếu các phương pháp quang phổ hiển vi nhạy cảm để xác định, mặc dù chỉ trạng thái ôxy hóa 4+ là ổn định tỏng không khí. Không có bằng chứng về vai trò sinh học của titan, mặc hiếm sinh vật được biết là có tích tụ nồng độ cao.[16]
Kim loại này được tìm thấy trong thiên thạch và cũng đã được tìm thấy trong Mặt Trời và trong các ngôi sao loại M,[4] là các sao lạnh nhất với nhiệt độ bề mặt 3.200 °C (5.790 °F).[17] Đá từ Mặt Trăng do tàu vũ trụ Apollo 17 mang về chứa 12,1% TiO2.[4] Titan cũng được tìm thấy trong tro than, cây và cả trong cơ thể con người.
Đồng vị[sửa | sửa mã nguồn]
Trong tự nhiên, titan có 5 đồng vị bền: Ti-46, Ti-47, Ti-48, Ti-49 và Ti-50 với Ti-48 là phổ biến nhất (chiếm 73,8%). 11 đồng vị phóng xạ được nhận biết với Ti-44 là bền nhất với chu kỳ bán rã là 63 năm, Ti-45 với chu kỳ bán rã là 184,8 phút, Ti-51 với chu kỳ bán rã 5,76 phút, và Ti-52 với chu kỳ bán rã 1,7 phút. Tất cả đồng vị phóng xạ còn lại có chu kỳ bán rã dưới 33 giây và có loại ít hơn ½ giây.[9]
Các đồng vị của titan có phân tử lượng 39,99 đơn vị (amu) (Ti-40) tới 57,966 amu (Ti-58). Cơ chế phân rã chủ yếu trước đổng vị bền phổ biến nhất 48Ti, là bắt electron và cơ chế phân rã chủ yếu sau là phát xạ beta. Sản phẩm phân rả chính trước 48Ti là các đồng vị 21 (scandi) và các sản phẩm phân rã sau là các đồng vị 23 (vanadi).[9]
Titani có tính phóng xạ khi bị bắn phá bẳng deuteron, phát ra chủ yếu là positron và các tia gamma mạnh.[4]
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Titan được phát hiện ở dạng bao thể trong một khoáng vật ở Cornwall, Vương quốc Anh, năm 1791 bởi nhà địa chất học và linh mục William Gregor, sau này là Creed.[18] Ông đã nhận ra sự có mặt của nguyên tố mới trong ilmenit (FeTiO3) và đặt tên nó là menachit[5] khi ông thấy cát đen trong một dòng suối ở gẩn Manaccan và phát hiện rằng loại cát này có thể bị nam châm hút.[18] Khi phân tích cát, ông xác định được sự hiện diện của 2 ôxit kim loại là sắt ôxít (giải thích cho việc hút nam châm) và 45,25t% một ôxit kim loại mà ông chưa thể xác định.[14] Nhận thấy rằng ôxit chưa xác định được chứa một kim loại mà không thể khớp với bất kỳ nguyên tố nào đã biết, Gregor đã thông báo rằng các phát hiện của ông đến Hiệp hội địa chất hoàng gia Cornwall (Royal Geological Society of Cornwall) và tạp chí khoa học Đức Crell's Annalen.[18][19]
Cùng khoảng thời gian đó, Franz Joseph Muller cũng tạo ra một chất tương tự, nhưng không thể xác định nó.[5] Nguyên tố được phát hiện lại một cách độc lập nhiều năm sau bởi nhà hóa học người Đức Martin Heinrich Klaproth trong quặng rutil ở Boinik, thuộc Hungary (nay ở Slovakia).[18][20] Klaproth xác nhận nó là nguyên tố mới vào năm 1795 và đặt tên cho nó là Titan.[17] Sau khi nghe về phát hiện trước đó của Gregor, ông đã lấy mẫu manaccanit và xác nhận nó chứa titan.
Titan được lấy từ tên thần Titan, các con của Gaia và Uranus.
Kim loại này luôn khó tách ra được từ các quặng của nó. Titan kim loại tinh khiết (99,9%) được tách ra lần đầu vào năm 1910 bởi Matthew A. Hunter bằng cách nung TiCl4 với natri trong bom thép ở 700–800 °C bằng quy trình Hunter. Titan kim loại chưa được dùng bên ngoài phòng thí nghiệm cho đến năm 1946 khi William Justin Kroll chứng minh là titan có thể sản xuất thương mại bằng cách khử titan têtraclo với magiê bằng quy trình Kroll và phương pháp này vẫn còn dùng đến ngày nay.
Trong thập niên 1950–1960, Liên Xô mua hết titan trên thị trường thế giới như là một chiến thuật của Chiến tranh Lạnh nhằm ngăn cản quân đội Mỹ sử dụng nó. Mặc dầu vậy, Mỹ cũng có được một lượng lớn titan khi các công ty châu Âu mở mặt trận cho tình báo Mỹ mua nó.
Sản xuất[sửa | sửa mã nguồn]
Các quy trình sản xuất titan hiện hay được sử dụng:
- Quy trình Kroll được phát triển vào năm 1946
- Quy trình FFC Cambridge
- Quy trình van Arkel deBoer sản xuất lượng nhỏ titan với độ tinh khiết rất cao
Titan điôxit được sản xuất thương mại bằng nghiền quặng và trộn với kali cacbonat và dung dịch axít flohyđric. Kết quả thu được kali florotitanat (K2TiF6). Nó được tách ra với nước nóng và thủy phân với axit photphoric
Hợp kim titan thông dụng thường được sản xuất bằng phương pháp khử. Thí dụ: cuprotitanium (rutil và đồng bị khử), ferrocacbon titanium (ilmenit khử với than cốc trong lò nung điện), và manganotitanium (rutil với mangan hoặc mangan ôxít bị khử).
Hợp chất[sửa | sửa mã nguồn]
Số ôxi hóa +4 chiếm đa số trong các hợp chất của titan, nhưng số ôxi hóa +3 cũng khá phổ biến. Vì có số ôxi hóa cao, nhiều hợp chất của titan có mức độ cộng hóa trị cao.
Mặc dù titan là kim loại khá hiếm, vì giá thành sản xuất cao, nhưng titan điôxít (còn gọi là titan(IV), titan trắng, hay titania) lại rẻ, không độc, có sẵn nhiều, và được dùng rộng rãi làm thuốc nhuộm trắng trong sơn, men, sơn mài, nhựa và xi măng xây dựng. Bột TiO2 là chất trơ về mặt hóa học, chống mờ trước ánh sáng mặt trời, chắn sáng tốt: nó là thành phần chính của nhựa gia dụng có màu từ trắng tới nâu, xám. Trong tự nhiên hợp chất này được tìm thấy trong các khoáng chất anatas, brookit và rutil.
Sơn được sản xuất từ titan điôxit chịu đựng tốt trong nhiều nhiệt độ, và có khả năng tự làm sạch, và chịu được điều kiện môi trường biển. Titan điôxit có độ khúc xạ cao và độ tán sắc lớn hơn kim cương.
Ứng dụng[sửa | sửa mã nguồn]
Khoảng 95% lượng titan được dùng ở dạng titan điôxít (TiO2), một thuốc nhuộm trắng trong sơn, giấy, kem đánh răng và nhựa. Sơn được làm từ titan điôxít phản chiếu tốt bức xạ hồng ngoại nên được dùng rộng rãi trong ngành thiên văn học và các loại sơn bên ngoài. Nó cũng được dùng trong xi măng, đá quý và giấy.
Vì có khả năng kéo dãn tốt (kể cả khi nhiệt độ cao), nhẹ, chống ăn mòn tốt, và khả năng chịu đựng nhiệt độ rất cao, hợp kim titan được dùng chủ yếu trong hàng không, xe bọc thép, tàu hải quân, tàu vũ trụ và tên lửa,áo chống đạn loại mà lính Mỹ được trang bị ởIraq. Nó được dùng trong hợp kim thép để giảm kích thước và chống ôxi hóa; nhưng trong thép không gỉ nó dùng để giảm lượng cácbon. Titan thường được luyện với nhôm, vanađi, đồng (để cứng thêm), sắt, mangan, môlípđen và với nhiều kim loại khác.
Hợp kim với vanađi được dùng làm vỏ máy bay, vỏ chịu nhiệt, càng đáp, và ống dẫn hơi nước. Báo cáo của Titanium Metals Corporation năm 2004 ước đoán lượng titan trong hàng không hiện đại là 58, 43 và 18 tấn cho máy bay Boeing 777, 747 và 737; còn đối với máy bay Airbus là 24, 17 và 12 tấn cho các loại A340, A330 và A320. Nói chung, các loại càng mới thì dùng càng nhiều và các loại thân rộng dùng nhiều nhất. Với các loại máy bay hiện đại nhất, Boeing 787 có thể dùng 91 tấn, và Airbus A380 dùng 77 tấn. Động cơ dùng khoảng 10-11 tấn titan.
Nhiều sản phẩm khác cũng dùng titan để chế tạo như gậy đánh golf, xe đạp, dụng cụ thí nghiệm, nhẫn cưới và máy tính xách tay.
Các công dụng khác:
- Do chống ăn mòn tốt với nước biển, titan được dùng làm chân vịt và nơi trao đổi nhiệt trong các máy lọc nước mặn.
- Dùng để sản xuất các loại đá quý mềm nhân tạo.
- Titan tetraclo (TiCl4), dung dịch không màu, được dùng làm kính ngũ sắc; nó cũng tạo khói khi gặp không khí ẩm nên được dùng làm chất tạo khói.
- Titan điôxít (TiO2) cũng được dùng làm thuốc chống nắng.
- Do được xem như trơ về mặt sinh học, nó được dùng làm các khớp giả, các dụng cụ y tế và các ống dẫn trong chế biến thực phẩm.
- Hợp kim titan được dùng làm gọng kính. Loại gọng này khá đắt tiền, nhưng nó rất bền. Cả hai loại hợp kim bình thường và hợp kim nhớ vị trí (tiếng Anh shape memory alloy) đều được sử dụng để chế tạo.
Titan đôi khi cũng được dùng để xây dựng các công trình. Tượng đài cao 45 m của Yuri Gagarin ở Moskva được làm từ titan. Bảo tàng Guggenheim và thư viện Cerritos là những công trình đầu tiên ở châu Âu và Bắc Mỹ được bao bọc bởi các tấm titan.
Xử lý sinh học[sửa | sửa mã nguồn]
Loài nấm Marasmius oreades và Hypholoma capnoides có thể chuyển đổi sinh học titan trong đất bị nhiễm tian.[21]
Chống chỉ định[sửa | sửa mã nguồn]
Titan không độc hại thậm chí khi ở liều lượng lớn và không có bất cứ vai trò tự nhiên nào trong cơ thể người.[17] Nếu ăn một lượng khoảng 0,8 mg mỗi ngày, chúng hầu hết đi qua mà không hấp thụ trong các tế bào.[17] Tuy nhiên, Titan cũng có khuynh hướng tích lũy sinh học trong các mô chứa silic điôxit. Một nghiên cứu chỉ ra rằng có mối liên hệ có thể giữa titan và hội chứng vàng móng tay.[22] Cơ chế chưa rõ trong thực vật có thể sử dụng titan để kích thích việc sản xuất carbohydrat và giúp chúng phát triển. Điều này có thể giải thích tại sao hầu hết thực vật chứa khoảng 1 ppm titan, cây lương thực có khoảng 2 ppm, và đuôi ngựa và cây tầm ma chứa tới 80 ppm.[17]
Khi ở dạng bột kim loại, titan có nguy cơ cháy cao, và khi nung nóng trong không khí thì có nguy cơ nổ.[23] Phương pháp chữa cháy bằng nước và cacbon điôxit không hiệu quả đối với vụ cháy do titan. Cát, đất, hoặc bột đặc biệt mới có thể dập tắt.[5] Khi sử dụng trong sản xuất hoặc vận chuyển clo, tránh sự tiếp xúc giữa titan với khí clo khô vì nó có thể gây cháy titan/clo.[24] Muối của titan thường được xem như vô hại trừ các loại muối clorua, như TiCl3 và TiCl4, nó được xem như chất ăn mòn.
Titan có thể bắt lữa ở dạng tươi, tức bề mặt không bị ôxy hóa khi tiếp xúc với ôxy lỏng.[25] Kim loại tương có thể lộ ra khi bề mặt ôxy hóa bị trầy xước với vật cứng, hoặc khi bị tác dụng lực gây trầy. Điều này thể hiện sự hạn chế trong việc sử dụng nó trong hệ thống ôxy lỏng như trong công nghiệp vũ trụ. Do tính không tinh khiết của các ống titan có thể gây ra các đám cháy khi tiếp xúc với ôxy, titan bị cấm sử dụng trong các hệ thống hỗ hô hấp cung cấp khí ôxy. Ống thép được sử dụng trong hệ thống áp lực cao (3.000 p.s.i.) và ống nhôm cho hệ thống áp lực thấp.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Standard Atomic Weights 2013. Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights
- ^ Andersson, N. và đồng nghiệp (2003). “Emission spectra of TiH and TiD near 938 nm” (PDF). J. Chem. Phys. 118: 10543. Bibcode:2003JChPh.118.3543A. doi:10.1063/1.1539848.
- ^ a ă â b c d “Titanium”. Encyclopædia Britannica. 2006. Truy cập ngày 29 tháng 12 năm 2006.
- ^ a ă â b c Lide, D. R. biên tập (2005). CRC Handbook of Chemistry and Physics (ấn bản 86). Boca Raton (FL): CRC Press. ISBN 0-8493-0486-5.
- ^ a ă â b Krebs, Robert E. (2006). The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide (ấn bản 2). Westport, CT: Greenwood Press. ISBN 0-313-33438-2.
- ^ Donachie, Matthew J., Jr. (1988). TITANIUM: A Technical Guide. Metals Park, OH: ASM International. tr. 11. ISBN 0-87170-309-2.
- ^ a ă Barksdale 1968, tr. 738
- ^ a ă “Titanium”. Columbia Encyclopedia (ấn bản 6). New York: Columbia University Press. 2000–2006. ISBN 0-7876-5015-3.
- ^ a ă â Barbalace, Kenneth L. (2006). “Periodic Table of Elements: Ti – Titanium”. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2006.
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Stwertka1998
- ^ Matthew J. Donachie, Jr. (1988). Titanium: A Technical Guide. Metals Park, OH: ASM International. Appendix J, Table J.2. ISBN 0-87170-309-2.
- ^ Barksdale 1968, tr. 734
- ^ a ă â United States Geological Survey. “USGS Minerals Information: Titanium”.
- ^ a ă â Barksdale 1968, tr. 732
- ^ a ă Emsley 2001, tr. 453
- ^ Buettner, K. M.; Valentine, A. M. (2012). “Bioinorganic Chemistry of Titanium”. Chemical Reviews 112 (3): 1863. doi:10.1021/cr1002886.
- ^ a ă â b c Emsley 2001, tr. 451
- ^ a ă â b Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Emsley2001p452
- ^ Xem:
- William Gregor (1791) "Beobachtungen und Versuche über den Menakanit, einen in Cornwall gefundenen magnetischen Sand" (Observations and experiments regarding menaccanite [i.e., ilmenite], a magnetic sand found in Cornwall), Chemische Annalen …, 1, pp. 40-54, 103-119.
- William Gregor (1791) "Sur le menakanite, espèce de sable attirable par l'aimant, trouvé dans la province de Cornouilles" (On menaccanite, a species of magnetic sand, found in the county of Cornwall), Observations et Mémoires sur la Physique, 39: 72-78, 152-160.
- ^ Martin Heinrich Klaproth, "Chemische Untersuchung des sogenannten hungarischen rothen Schörls" (Chemical investigation of the so-called Hungarian red tourmaline [rutile]) in: Beiträge zur chemischen Kenntniss der Mineralkörper (Contributions to the chemical knowledge of mineral substances), vol. 1, (Berlin, (Germany): Heinrich August Rottmann, 1795), 233-244. From page 244: "Diesem zufolge will ich den Namen für die gegenwärtige metallische Substanz, gleichergestalt wie bei dem Uranium geschehen, aus der Mythologie, und zwar von den Ursöhnen der Erde, den Titanen, entlehnen, und benenne also diese neue Metallgeschlecht: Titanium; … " (By virtue of this I will derive the name for the present metallic substance — as happened similarly in the case of uranium — from mythology, namely from the first sons of the Earth, the Titans, and thus [I] name this new species of metal: "titanium"; …)
- ^ Carmen Cristina Elekes; Gabriela busuioc. “The Mycoremediation of Metals Polluted Soils Using Wild Growing Species of Mushrooms” (PDF). Engineering Education.
- ^ Berglund, Fredrik; Bjorn Carlmark (tháng 10 năm 2011). “Titanium, Sinusitis, and the Yellow Nail Syndrome”. Biological Trace Element Research 143 (1): 1–7. doi:10.1007/s12011-010-8828-5. PMC 3176400. PMID 20809268.
- ^ Cotell, Catherine Mary; Sprague, J. A.; Smidt, F. A. (1994). ASM Handbook: Surface Engineering (ấn bản 10). ASM International. tr. 836. ISBN 0-87170-384-X.
- ^ Compressed Gas Association (1999). Handbook of compressed gases (ấn bản 4). Springer. tr. 323. ISBN 0-412-78230-8.
- ^ Solomon, Robert E. (2002). Fire and Life Safety Inspection Manual. National Fire Prevention Association (ấn bản 8). Jones & Bartlett Publishers. tr. 45. ISBN 0-87765-472-7.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Los Alamos National Laboratory – Titanium
- Guide to the Elements – Revised Edition, Albert Stwertka, (Oxford University Press; 1998) ISBN 0-19-508083-1
- The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide, Robert E. Krebs (Greenwood Press: Westport, CT, 1998) ISBN 0-313-30123-9
- "titanium" Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica Premium Service.[1] [Accessed ngày 23 tháng 1 năm 2005].
- "titanium" The Columbia Electronic Encyclopedia, 6th ed [2] [Accessed ngày 23 tháng 1 năm 2005]
- "titanium," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2005 [3] [Accessed ngày 24 tháng 1 năm 2005]
- USGS Titanium Statistics and Information
- Nature, Vol 407, 21 Sept 2000
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
(bằng tiếng Việt)
(bằng tiếng Anh)

markdown:
# Titan
[Titani](/w/index.php?title=Titani&redirect=no))
|Titan,
|22Ti
|
|[ký hiệu](/wiki/K%C3%BD_hi%E1%BB%87u_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) [/](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English) [t](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [aɪ](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [ˈ](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [t](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [eɪ](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [n](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [i](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [əm](https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [/](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English) *tye-TAY-nee-əm* [bảng tuần hoàn](/wiki/B%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n)
|
|
[Số nguyên tử](/wiki/S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)( *Z*) [Khối lượng nguyên tử chuẩn](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3ng)(±) ( *A* r) [[1]](#cite_note-IUPAC-1) [Phân loại](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_(h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) [kim loại chuyển tiếp](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i_chuy%E1%BB%83n_ti%E1%BA%BFp) [Nhóm](/wiki/Nh%C3%B3m_(b%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n)), [phân lớp](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp_(v%E1%BB%8F_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)) [4](/wiki/Nh%C3%B3m_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_4), [d](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp_(v%E1%BB%8F_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)_d) [Chu kỳ](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_(b%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n)) [Chu kỳ 4](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_4) [Cấu hình electron](/wiki/C%E1%BA%A5u_h%C3%ACnh_electron) [Ar](/wiki/Agon)] 4s 23d 2 [Màu sắc](/wiki/M%C3%A0u_s%E1%BA%AFc) [Trạng thái vật chất](/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_th%C3%A1i_v%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t) [Chất rắn](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_r%E1%BA%AFn) [Nhiệt độ nóng chảy](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_n%C3%B3ng_ch%E1%BA%A3y) [K](/wiki/Kelvin)(1668 °C, 3034 °F) [Nhiệt độ sôi](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_bay_h%C6%A1i) [Mật độ](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ri%C3%AAng) **·**cm −3(ở 0 °C, 101.325 [kPa](/wiki/Pascal_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B))) **·**cm −3 [Nhiệt lượng nóng chảy](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_n%C3%B3ng_ch%E1%BA%A3y) [kJ](/w/index.php?title=Joule_tr%C3%AAn_mole&action=edit&redlink=1) **·**mol −1 [Nhiệt bay hơi](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_bay_h%C6%A1i) **·**mol −1 [Nhiệt dung](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_dung) **·**mol −1 **·**K −1
|P (Pa)||1||10||100||1 k||10 k||100 k|
|ở T (K)||1982||2171||(2403)||2692||3064||3558|[Trạng thái ôxy hóa](/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_th%C3%A1i_%C3%B4xy_h%C3%B3a) **4**, 3, 2, 1 ưỡng tính [[2]](#cite_note-2) [Độ âm điện](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_%C3%A2m_%C4%91i%E1%BB%87n) [Năng lượng ion hóa](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ion_h%C3%B3a) −1
Thứ hai: 1309,8 kJ·mol
−1
Thứ ba: 2652,5 kJ·mol
−1 [Bán kính cộng hoá trị](/wiki/B%C3%A1n_k%C3%ADnh_c%E1%BB%99ng_ho%C3%A1_tr%E1%BB%8B) [147](/w/index.php?title=1_E-10_m&action=edit&redlink=1) [pm](/wiki/Pic%C3%B4m%C3%A9t) [Bán kính liên kết cộng hóa trị](/wiki/B%C3%A1n_k%C3%ADnh_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_c%E1%BB%99ng_h%C3%B3a_tr%E1%BB%8B) [160±8](/w/index.php?title=1_E-10_m&action=edit&redlink=1)pm [Cấu trúc tinh thể](/wiki/C%E1%BA%A5u_tr%C3%BAc_tinh_th%E1%BB%83) [Lục phương](/wiki/H%E1%BB%87_tinh_th%E1%BB%83_l%E1%BB%A5c_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Vận tốc âm thanh](/wiki/V%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c_%C3%A2m_thanh) **·**s −1(ở r.t.) [Độ giãn nở nhiệt](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A3n_n%E1%BB%9F_nhi%E1%BB%87t) **·**m −1 **·**K −1(ở 25 °C) [Độ dẫn nhiệt](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_d%E1%BA%ABn_nhi%E1%BB%87t) **·**m −1 **·**K −1 [Điện trở suất](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_tr%E1%BB%9F_su%E1%BA%A5t) **·**m [Tính chất từ](/wiki/T%E1%BB%AB_h%E1%BB%8Dc) [Thuận từ](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_t%E1%BB%AB) [Mô đun Young](/wiki/M%C3%B4_%C4%91un_Young) [Mô đun cắt](/wiki/M%C3%B4_%C4%91un_c%E1%BA%AFt) [Mô đun nén](/w/index.php?title=M%C3%B4_%C4%91un_n%C3%A9n&action=edit&redlink=1) [Hệ số Poisson](/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Poisson) [Độ cứng theo thang Mohs](/wiki/Thang_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A9ng_Mohs) [Độ cứng theo thang Vickers](/w/index.php?title=Thang_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A9ng_Vickers&action=edit&redlink=1) [Độ cứng theo thang Brinell](/w/index.php?title=Thang_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A9ng_Brinell&action=edit&redlink=1) [Số đăng ký CAS](/wiki/S%E1%BB%91_%C4%91%C4%83ng_k%C3%BD_CAS)
|
|[NA](/w/index.php?title=Ngu%E1%BB%93n_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Chu kỳ bán rã](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_b%C3%A1n_r%C3%A3) [DM](/w/index.php?title=Ki%E1%BB%83u_ph%C3%A2n_r%C3%A3&action=edit&redlink=1) [DE](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_ph%C3%A2n_r%C3%A3)( [MeV](/wiki/Electronvolt)) [DP](/w/index.php?title=S%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_ph%C3%A2n_r%C3%A3&action=edit&redlink=1) 44Ti [Tổng hợp](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p&action=edit&redlink=1) [ε](/w/index.php?title=Electron_capture&action=edit&redlink=1) 44 [Sc](/w/index.php?title=Scandium&action=edit&redlink=1) [γ](/wiki/Gamma_ray) [D](/w/index.php?title=Delayed_nuclear_radiation&action=edit&redlink=1), 0.08D 46Ti 46Ti ổn định với 24 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) 47Ti 47Ti ổn định với 25 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) 48Ti 48Ti ổn định với 26 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) 49Ti 49Ti ổn định với 27 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) 50Ti 50Ti ổn định với 28 [nơtron](/wiki/N%C6%A1tron) *Bài này nói về một* [nguyên tố hóa học](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc). Xem các nghĩa khác, ví dụ như [vệ tinh Titan](/wiki/Titan_(v%E1%BB%87_tinh))của [Sao Thổ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95), từ [Titan (định hướng)](/wiki/Titan_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)) **Titan** hay **titani** là một [nguyên tố hóa học](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc), một [kim loại](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i), có ký hiệu là **Ti** và số thứ tự trong [bảng tuần hoàn](/wiki/B%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n) là 22. Titan là một [kim loại chuyển tiếp](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i_chuy%E1%BB%83n_ti%E1%BA%BFp) có [màu](/wiki/M%C3%A0u) trắng bạc, tỉ trọng thấp và độ bền cao. Titan không bị ăn mòn trong [nước biển](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n), [nước cường toan](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%C6%B0%E1%BB%9Dng_toan) và [clo](/wiki/Clo).
Titan được
[William Gregor](/w/index.php?title=William_Gregor&action=edit&redlink=1) phát hiện ở [Cornwall](/wiki/Cornwall), [Anh](/wiki/Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh) năm 1791, và nó được [Martin Heinrich Klaproth](/w/index.php?title=Martin_Heinrich_Klaproth&action=edit&redlink=1) đặt tên theo tên [Titan](/wiki/Titan_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)) trong [thần thoại Hy Lạp](/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p). Nguyên tố xuất hiện trong các tích tụ khoáng sản, chủ yếu ở dạng [rutil](/wiki/Rutil) và [ilmenit](/wiki/Ilmenit), các khoáng này phân bố rộng khắp trong [vỏ Trái đất](/w/index.php?title=V%E1%BB%8F_Tr%C3%A1i_%C4%91%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) và [thạch quyển](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_quy%E1%BB%83n), và nó cũng được tìm thấy trong hầu hết các sinh vật sống. vực nước, đá, và đất. Kim loại được tách ra từ các quặng chính của titan bằng phương pháp [3] [Kroll](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Kroll&action=edit&redlink=1) và [[4]](#cite_note-LANL-4) [công nghệ Hunter](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Hunter&action=edit&redlink=1). Hợp chất phổ biến nhất là [titan điôxít](/wiki/Titan_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt)là một chất [quang xúc tác](/w/index.php?title=Quang_x%C3%BAc_t%C3%A1c&action=edit&redlink=1)phổ biến và được sử dụng trong công nghiệp sản xuất chất tạo màu trắng. Các hợp chất khác gồm [[5]](#cite_note-HistoryAndUse-5) [titan tetraclorua](/w/index.php?title=Titan_tetraclorua&action=edit&redlink=1)(TiCl 4), thành phần của [smoke screens](/w/index.php?title=Smoke_screen&action=edit&redlink=1)and [catalysts](/w/index.php?title=Catalyst&action=edit&redlink=1); và [titan triclorua](/w/index.php?title=Titan(III)_clorua&action=edit&redlink=1)(TiCl 3), được dùng làm chất xúc tác trong sản xuất [polypropylen](/wiki/Polypropylen). [[3]](#cite_note-EBC-3)
Titan được dùng trong các
[hợp kim](/wiki/H%E1%BB%A3p_kim) cứng và nhẹ (đặc biệt là với [sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) và [nhôm](/wiki/Nh%C3%B4m)) được ứng dụng trong các [động cơ phản lực](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c), [tên lửa hành trình](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_h%C3%A0nh_tr%C3%ACnh), và [phi thuyền](/wiki/Phi_thuy%E1%BB%81n)), quân đội, quy trình công nghiệp (hóa học và hóa dầu, [nhà máy lọc nước biển](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_l%E1%BB%8Dc_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), tủy răng, và giấy), hệ tự động, thực phẩm nông nghiệp, bộ phận giả trong y học, cấy chỉnh hình, nha khoa, thiết bị nội nha, đồ thể thao, cấy răng giả, trang sức, điện thoại di động, và các ứng dụng khác. [[3]](#cite_note-EBC-3)
Hai tính chất được ứng dụng nhiều nhất ở dạng kim loại là chống ăn mòn và tỉ lệ độ bền-tỉ trọng cao nhất trong tất cả các nguyên tố kim loại.
Ở dạng không tạo hợp kim, titan bền như [6] [thép](/wiki/Th%C3%A9p), nhưng nhẹ hơn. Titan có dạng dạng thù hình [[7]](#cite_note-Barksdale1968p738-7) và 5 đồng vị tự nhiên [[8]](#cite_note-TICE6th-8) 46Ti đến 50Ti, với 48Ti là loại phổ biến nhất (73,8%). Mặc dù chúng có cùng số [[9]](#cite_note-EnvChem-9) [electron hóa trị](/wiki/Electron_h%C3%B3a_tr%E1%BB%8B)và cùng nhóm trong bảng tuần hoàn, titan và [zirconi](/wiki/Zirconi)khác nhau nhiều điểm về tính chất hóa học và vật lý
## Mục lục
## Đặc điểm[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=1)]
### Vật lý[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=2)]
Titan là kim loại nhẹ, cứng nhất trong hầu như các kim loại, bề mặt bóng láng, chống
[ăn mòn](/wiki/%C4%82n_m%C3%B2n) tốt (giống như [platin](/wiki/Platin)). Nó có thể chống ăn mòn kể cả với [axít](/wiki/Ax%C3%ADt), [khí clo](/wiki/Clo) và với các [dung dịch](/wiki/Dung_d%E1%BB%8Bch) [muối](/wiki/Mu%E1%BB%91i) thông thường.
Ở trạng thái
[tinh khiết](/w/index.php?title=Tinh_khi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1), titan có thể được [kéo sợi](/w/index.php?title=K%C3%A9o_s%E1%BB%A3i&action=edit&redlink=1) dễ dàng (nhất là trong môi trường không có [ôxy](/wiki/%C3%94xy)), dễ [gia công](/w/index.php?title=Gia_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1). [Nhiệt độ nóng chảy](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99_n%C3%B3ng_ch%E1%BA%A3y) của titan tương đối cao nên nó được dùng làm [kim loại chịu nhiệt](/w/index.php?title=Kim_lo%E1%BA%A1i_ch%E1%BB%8Bu_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1). Titan cứng như thép nhưng nhẹ hơn 40%, và nó nặng gấp rưỡi nhôm nhưng cứng gấp sáu lần. Những đặc tính này của titan giúp nó chịu đựng được [sự mỏi kim loại.](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_b%E1%BB%81n_m%E1%BB%8Fi)
Là nguyên tố kim loại, titan được xem là có tỉ số tỷ trọng-độ bề cao.
Nó là kim loại bền có tỉ trọng thấp, khá dẻo (đặc biệt trong môi trường không có ôxy), [8] lustrous, and metallic-white in [[3]](#cite_note-EBC-3) [color](/w/index.php?title=Color&action=edit&redlink=1). Điểm nóng chảy tương đối cao (trên 1.650 °C hay 3.000 °F) nên nó rất hữu ích trong [[10]](#cite_note-Stwertka1998-10) [vật liệu chịu lửa](/wiki/V%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u_ch%E1%BB%8Bu_l%E1%BB%ADa)và độ [dẫn điện](/wiki/D%E1%BA%ABn_%C4%91i%E1%BB%87n)và [dẫn nhiệt](/wiki/D%E1%BA%ABn_nhi%E1%BB%87t)tương đối thấp. [[3]](#cite_note-EBC-3)
Titan thương mại (tinh khiết 99,2%) có
[độ bền kéo](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_b%E1%BB%81n_k%C3%A9o) khoảng 434 [MPa](/w/index.php?title=Megapascal&action=edit&redlink=1) tương đương hợp kim thép cấp thấp, nhưng mật độ thấp hơn. Titan có mật độ lớn hơn nhôm 60%, nhưng bền gấp đôi so với loại hợp kim nhôm thường được sử dụng là [7] [hợp kim nhôm 6061](/w/index.php?title=H%E1%BB%A3p_kim_nh%C3%B4m_6061&action=edit&redlink=1). Các hơp kim titan (như [Beta C](/w/index.php?title=Titan_Beta_C&action=edit&redlink=1)) có độ bền kéo hơn 1400 MPa (200000 psi). Tuy nhiên, titan giảm độ bền khi nung trên 430 °C (806 °F). [[11]](#cite_note-11) [[12]](#cite_note-Barksdale1968p734-12)
Kim loại này tạo một lớp
[ôxít](/wiki/%C3%94x%C3%ADt) bảo vệ bên ngoài (nên nó có thể chống ăn mòn) trong không khí ở nhiệt độ cao nhưng ở nhiệt độ phòng nó chống lại sự [xỉn màu](/w/index.php?title=X%E1%BB%89n_m%C3%A0u&action=edit&redlink=1). Kim loại này khi được đốt ở 610 °C hoặc cao hơn trong không khí sẽ tạo thành titan điôxít, và nó cũng là một trong những kim loại có thể cháy trong khí [nitơ](/wiki/Nit%C6%A1) tinh khiết (nó cháy ở 800 °C và tạo thành [titan nitrit](/w/index.php?title=Titan_nitrit&action=edit&redlink=1)). Titan cũng không bị tan trong [axít sulfuric](/wiki/Ax%C3%ADt_sunfuric) và [dung dịch](/wiki/Dung_d%E1%BB%8Bch) [axít clohyđric](/w/index.php?title=Ax%C3%ADt_clohy%C4%91ric&action=edit&redlink=1), cũng như khí [clo](/wiki/Clo), nước clo và hầu hết [axít hữu cơ](/wiki/Axit_h%E1%BB%AFu_c%C6%A1). Nó cũng [thuận từ](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_t%E1%BB%AB) (ít hấp dẫn bởi [nam châm](/wiki/Nam_ch%C3%A2m)) và ít [dẫn điện](/wiki/D%E1%BA%ABn_%C4%91i%E1%BB%87n) và [dẫn nhiệt](/wiki/D%E1%BA%ABn_nhi%E1%BB%87t).
Thực nghiệm cho thấy titan tự nhiên trở nên có tính
[phóng xạ](/wiki/Ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1) sau khi bắn [đơteri](/wiki/Deuteri), phát ra chủ yếu hạt [positron](/wiki/Positron) và [tia gamma](/wiki/Tia_gamma). Khi nóng đỏ, nó có thể kết hợp với ôxy, và khi đạt tới 550 °C nó có thể kết hợp với [clo](/wiki/Clo). Nó có thể phản ứng với các [halogen](/wiki/Halogen) và hấp thụ [hyđrô](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4).
### Xuất hiện trong tự nhiên[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=3)]
|Quốc gia||ngàn tấn||% tổng|
|
|[Nam Phi](/wiki/Nam_Phi) [Canada](/wiki/Canada) [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Mozambique](/wiki/Mozambique) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ukraine](/wiki/Ukraine) **World** **6700** **100**
Titan kim loại không tìm thấy ở dạng tự do nhưng nó là nguyên tố phổ biến thứ 9 trên vỏ
[Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) (chiếm 0,63% [khối lượng](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng)) , nó xuất hiện trong hầu hết [14] [đá lửa](/wiki/%C4%90%C3%A1_m%C3%A1cma)và [đá trầm tích](/wiki/%C4%90%C3%A1_tr%E1%BA%A7m_t%C3%ADch). [[3]](#cite_note-EBC-3) Trong 801 loại đá mácma được phân tích thì có đến 784 loại là chứa titan. Tỷ lệ của nó trong đất khoảng 0,5 đến 1,5%. [[4]](#cite_note-LANL-4) Nó cũng được phân bố rộng khắp và hiện diện chủ yếu trong khoáng vật [[14]](#cite_note-Barksdale1968p732-14) [anatas](/wiki/Anatas), [brookit](/wiki/Brookit), [ilmenit](/wiki/Ilmenit), [perovskit](/wiki/Perovskit), [rutil](/wiki/Rutil), [titanit](/wiki/Titanit)(hay còn gọi là *sphen*), cũng như trong nhiều quặng [[15]](#cite_note-Emsley2001p453-15) [sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt). Trong các loại khoáng vật này, chỉ có ilmenit và rutil có giá trị kinh tế quan trọng, nhưng rất khó tìm với mức độ tập trung cao, theo thứ tự là 6,0 và 0,7 triệu tấn được khai thác trong năm 2011. Các mỏ ilmenit chứa titan đáng kể phân bố ổ tây Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, [[13]](#cite_note-USGS-13) [Mozambique](/wiki/Mozambique), [New Zealand](/wiki/New_Zealand), [Na Uy](/wiki/Na_Uy), [Ukraine](/wiki/Ukraine)và [Nam Phi](/wiki/Nam_Phi). Khoảng 186.000 tấn titan kim loại được sản xuất năm 2011, chủ yếu ở Trung Quốc (60.000 tấn), Nhật Bản (56.000 tấn), Nga (40,000 tấn), Hoa Kỳ (32.000 tấn) và Kazakhstan (20.700 tấn). Tổng trữ lượng titan ước tính hơn 600 triệu tấn. [[15]](#cite_note-Emsley2001p453-15) [[13]](#cite_note-USGS-13)
Nồng độ Ti khoảng 4 picomolar trong đại dương. Ở 100 °C, nồng độ titan trong nước nước tính khoảng dưới 10
−7 M với pH 7. Việc xác định loại titan trong dung dịch vẫn còn chưa sáng tỏ do tính tan của nó thấp và thiếu các phương pháp quang phổ hiển vi nhạy cảm để xác định, mặc dù chỉ trạng thái ôxy hóa 4+ là ổn định tỏng không khí. Không có bằng chứng về vai trò sinh học của titan, mặc hiếm sinh vật được biết là có tích tụ nồng độ cao. [[16]](#cite_note-16)
Kim loại này được tìm thấy trong
[thiên thạch](/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BA%A1ch) và cũng đã được tìm thấy trong [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) và trong các ngôi [sao](/wiki/Sao) [loại M](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sao), là các sao lạnh nhất với nhiệt độ bề mặt 3.200 °C (5.790 °F). [4] [[17]](#cite_note-Emsley2001p451-17) [Đá](/wiki/%C4%90%C3%A1)từ [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)do tàu vũ trụ [Apollo 17](/wiki/Apollo_17)mang về chứa 12,1% TiO 2. Titan cũng được tìm thấy trong tro [[4]](#cite_note-LANL-4) [than](/wiki/Than_%C4%91%C3%A1), [cây](/wiki/C%C3%A2y)và cả trong cơ thể [con người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di).
### Đồng vị[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=4)]
Trong tự nhiên, titan có 5
[đồng vị](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_v%E1%BB%8B) bền: Ti-46, Ti-47, Ti-48, Ti-49 và Ti-50 với Ti-48 là phổ biến nhất (chiếm 73,8%). 11 [đồng vị phóng xạ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_v%E1%BB%8B_ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) được nhận biết với Ti-44 là bền nhất với [chu kỳ bán rã](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_b%C3%A1n_r%C3%A3) là 63 năm, Ti-45 với chu kỳ bán rã là 184,8 phút, Ti-51 với chu kỳ bán rã 5,76 phút, và Ti-52 với chu kỳ bán rã 1,7 phút. Tất cả đồng vị [phóng xạ](/wiki/Ph%C3%B3ng_x%E1%BA%A1) còn lại có chu kỳ bán rã dưới 33 giây và có loại ít hơn ½ giây. [[9]](#cite_note-EnvChem-9)
Các đồng vị của titan có
[phân tử lượng](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_t%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) 39,99 đơn vị (amu) (Ti-40) tới 57,966 amu (Ti-58). Cơ chế phân rã chủ yếu trước đổng vị bền phổ biến nhất 48Ti, là bắt electron và cơ chế phân rã chủ yếu sau là phát xạ beta. Sản phẩm phân rả chính trước 48Ti là các đồng vị 21 ( [scandi](/wiki/Scandi)) và các sản phẩm phân rã sau là các đồng vị 23 ( [vanadi](/wiki/Vanadi)). [[9]](#cite_note-EnvChem-9)
Titani có tính phóng xạ khi bị bắn phá bẳng
[deuteron](/wiki/Deuteri), phát ra chủ yếu là [positron](/wiki/Positron) và các [tia gamma](/wiki/Tia_gamma) mạnh. [[4]](#cite_note-LANL-4)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=5)]
Titan được phát hiện ở dạng
[bao thể](/wiki/Bao_th%E1%BB%83) trong một [khoáng vật](/wiki/Kho%C3%A1ng_v%E1%BA%ADt) ở [Cornwall](/wiki/Cornwall), [Vương quốc Anh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh), năm 1791 bởi nhà địa chất học và linh mục [William Gregor](/w/index.php?title=William_Gregor&action=edit&redlink=1), sau này là [Creed](/w/index.php?title=Creed,_Cornwall&action=edit&redlink=1). Ông đã nhận ra sự có mặt của nguyên tố mới trong [18] [ilmenit](/wiki/Ilmenit)( [Fe](/wiki/S%E1%BA%AFt)Ti [O](/wiki/%C3%94xy) 3) và đặt tên nó là *menachit* khi ông thấy cát đen trong một dòng suối ở gẩn [[5]](#cite_note-HistoryAndUse-5) [Manaccan](/w/index.php?title=Manaccan&action=edit&redlink=1)và phát hiện rằng loại cát này có thể bị nam châm hút. Khi phân tích cát, ông xác định được sự hiện diện của 2 ôxit kim loại là [[18]](#cite_note-Emsley2001p452-18) [sắt ôxít](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt_%C3%B4x%C3%ADt&action=edit&redlink=1)(giải thích cho việc hút nam châm) và 45,25t% một ôxit kim loại mà ông chưa thể xác định. Nhận thấy rằng ôxit chưa xác định được chứa một kim loại mà không thể khớp với bất kỳ nguyên tố nào đã biết, Gregor đã thông báo rằng các phát hiện của ông đến [[14]](#cite_note-Barksdale1968p732-14) [Hiệp hội địa chất hoàng gia Cornwall](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_ho%C3%A0ng_gia_Cornwall&action=edit&redlink=1)( *Royal Geological Society of Cornwall*) và tạp chí khoa học Đức *.* [Crell's Annalen](/w/index.php?title=Crell%27s_Annalen&action=edit&redlink=1) [[18]](#cite_note-Emsley2001p452-18) [[19]](#cite_note-19)
Cùng khoảng thời gian đó,
[Franz Joseph Muller](/w/index.php?title=Franz_Joseph_Muller&action=edit&redlink=1) cũng tạo ra một chất tương tự, nhưng không thể xác định nó. Nguyên tố được phát hiện lại một cách độc lập nhiều năm sau bởi nhà hóa học người [5] [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Martin Heinrich Klaproth](/w/index.php?title=Martin_Heinrich_Klaproth&action=edit&redlink=1)trong quặng [rutil](/wiki/Rutil)ở Boinik, thuộc [Hungary](/wiki/Hungary)(nay ở [Slovakia](/wiki/Slovakia)). [[18]](#cite_note-Emsley2001p452-18) Klaproth xác nhận nó là nguyên tố mới vào năm [[20]](#cite_note-20) [1795](/wiki/1795)và đặt tên cho nó là Titan. Sau khi nghe về phát hiện trước đó của Gregor, ông đã lấy mẫu manaccanit và xác nhận nó chứa titan. [[17]](#cite_note-Emsley2001p451-17)
Titan được lấy từ tên
[thần Titan](/wiki/Titan_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)), các con của [Gaia](/wiki/Gaia_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)) và [Uranus](/wiki/Uranus_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)).
Kim loại này luôn khó tách ra được từ các quặng của nó. Titan kim loại tinh khiết (99,9%) được tách ra lần đầu vào năm
[1910](/wiki/1910) bởi [Matthew A. Hunter](/w/index.php?title=Matthew_A._Hunter&action=edit&redlink=1) bằng cách nung Ti [Cl](/wiki/Clo) 4 với [natri](/wiki/Natri) trong bom thép ở 700–800 °C bằng [quy trình Hunter](/w/index.php?title=Quy_tr%C3%ACnh_Hunter&action=edit&redlink=1). Titan kim loại chưa được dùng bên ngoài phòng thí nghiệm cho đến năm [1946](/wiki/1946) khi [William Justin Kroll](/w/index.php?title=William_Justin_Kroll&action=edit&redlink=1) chứng minh là titan có thể sản xuất thương mại bằng cách khử [titan têtraclo](/w/index.php?title=Titan_t%C3%AAtraclo&action=edit&redlink=1) với [magiê](/wiki/Magi%C3%AA) bằng [quy trình Kroll](/w/index.php?title=Quy_tr%C3%ACnh_Kroll&action=edit&redlink=1) và phương pháp này vẫn còn dùng đến ngày nay.
Trong thập niên
[1950](/wiki/1950)– [1960](/wiki/1960), [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) mua hết titan trên thị trường thế giới như là một chiến thuật của [Chiến tranh Lạnh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh) nhằm ngăn cản quân đội [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) sử dụng nó. Mặc dầu vậy, Mỹ cũng có được một lượng lớn titan khi các công ty châu Âu mở mặt trận cho tình báo Mỹ mua nó.
## Sản xuất[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=6)]
Các quy trình sản xuất titan hiện hay được sử dụng:
[Quy trình Kroll](/w/index.php?title=Quy_tr%C3%ACnh_Kroll&action=edit&redlink=1)được phát triển vào năm [1946](/wiki/1946) [Quy trình FFC Cambridge](/w/index.php?title=Quy_tr%C3%ACnh_FFC_Cambridge&action=edit&redlink=1) [Quy trình van Arkel deBoer](/w/index.php?title=Quy_tr%C3%ACnh_van_Arkel_deBoer&action=edit&redlink=1)sản xuất lượng nhỏ titan với độ tinh khiết rất cao
Titan điôxit được sản xuất thương mại bằng nghiền quặng và trộn với
[kali cacbonat](/wiki/Kali_cacbonat) và dung dịch [axít flohyđric](/w/index.php?title=Ax%C3%ADt_flohy%C4%91ric&action=edit&redlink=1). Kết quả thu được [kali florotitanat](/w/index.php?title=Kali_florotitanat&action=edit&redlink=1) ( [K](/wiki/Kali) 2Ti [F](/wiki/Flo) 6). Nó được tách ra với nước nóng và [thủy phân](/wiki/Th%E1%BB%A7y_ph%C3%A2n) với axit photphoric
Hợp kim titan thông dụng thường được sản xuất bằng phương pháp
[khử](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1). Thí dụ: cuprotitanium ( [rutil](/wiki/Rutil) và [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) bị khử), ferrocacbon titanium ( [ilmenit](/wiki/Ilmenit) khử với [than cốc](/wiki/Than_c%E1%BB%91c) trong [lò nung](/w/index.php?title=L%C3%B2_nung&action=edit&redlink=1) điện), và manganotitanium (rutil với [mangan](/wiki/Mangan) hoặc [mangan ôxít](/w/index.php?title=Mangan_%C3%B4x%C3%ADt&action=edit&redlink=1) bị khử).
## Hợp chất[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=7)] [Số ôxi hóa](/wiki/S%E1%BB%91_%C3%B4xi_h%C3%B3a) +4 chiếm đa số trong các hợp chất của titan, nhưng số ôxi hóa +3 cũng khá phổ biến. Vì có số ôxi hóa cao, nhiều hợp chất của titan có mức độ [cộng hóa trị](/wiki/Li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_c%E1%BB%99ng_h%C3%B3a_tr%E1%BB%8B) cao.
Mặc dù titan là kim loại khá hiếm, vì giá thành sản xuất cao, nhưng
[titan điôxít](/wiki/Titan_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt) (còn gọi là titan(IV), titan trắng, hay *titania*) lại rẻ, không độc, có sẵn nhiều, và được dùng rộng rãi làm [thuốc nhuộm](/wiki/Thu%E1%BB%91c_nhu%E1%BB%99m) trắng trong [sơn](/wiki/S%C6%A1n), [men](/wiki/Men), [sơn mài](/wiki/S%C6%A1n_m%C3%A0i), [nhựa](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_d%E1%BA%BBo) và [xi măng](/wiki/Xi_m%C4%83ng) xây dựng. Bột TiO 2 là chất trơ về mặt hóa học, chống mờ trước ánh sáng mặt trời, chắn sáng tốt: nó là thành phần chính của nhựa gia dụng có màu từ trắng tới nâu, xám. Trong tự nhiên hợp chất này được tìm thấy trong các [khoáng chất](/w/index.php?title=Kho%C3%A1ng_ch%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) [anatas](/wiki/Anatas), [brookit](/wiki/Brookit) và [rutil](/wiki/Rutil).
Sơn được sản xuất từ titan điôxit chịu đựng tốt trong nhiều nhiệt độ, và có khả năng tự làm sạch, và chịu được điều kiện môi trường biển. Titan điôxit có độ
[khúc xạ](/wiki/Kh%C3%BAc_x%E1%BA%A1) cao và độ [tán sắc](/wiki/T%C3%A1n_s%E1%BA%AFc) lớn hơn [kim cương](/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng).
## Ứng dụng[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=8)]
Khoảng 95% lượng titan được dùng ở dạng
[titan điôxít](/wiki/Titan_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt) (Ti [O](/wiki/%C3%94xy) 2), một [thuốc nhuộm](/wiki/Thu%E1%BB%91c_nhu%E1%BB%99m) trắng trong [sơn](/wiki/S%C6%A1n), [giấy](/wiki/Gi%E1%BA%A5y), [kem đánh răng](/wiki/Kem_%C4%91%C3%A1nh_r%C4%83ng) và [nhựa](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_d%E1%BA%BBo). Sơn được làm từ titan điôxít phản chiếu tốt [bức xạ](/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB) [hồng ngoại](/wiki/Tia_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i) nên được dùng rộng rãi trong ngành [thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) và các loại sơn bên ngoài. Nó cũng được dùng trong [xi măng](/wiki/Xi_m%C4%83ng), [đá quý](/wiki/%C4%90%C3%A1_qu%C3%BD) và giấy.
Vì có khả năng
[kéo dãn](/w/index.php?title=K%C3%A9o_d%C3%A3n&action=edit&redlink=1) tốt (kể cả khi nhiệt độ cao), nhẹ, chống ăn mòn tốt, và khả năng chịu đựng nhiệt độ rất cao, [hợp kim](/wiki/H%E1%BB%A3p_kim) titan được dùng chủ yếu trong [hàng không](/wiki/H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng), [xe bọc thép](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_ti%E1%BB%87n_chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u_b%E1%BB%8Dc_th%C3%A9p), tàu [hải quân](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n), [tàu vũ trụ](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5) và [tên lửa](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa),áo chống đạn loại mà lính [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) được trang bị ở [Iraq](/wiki/Iraq). Nó được dùng trong hợp kim [thép](/wiki/Th%C3%A9p) để giảm kích thước và chống ôxi hóa; nhưng trong [thép không gỉ](/wiki/Th%C3%A9p_kh%C3%B4ng_g%E1%BB%89) nó dùng để giảm lượng [cácbon](/wiki/Cacbon). Titan thường được luyện với [nhôm](/wiki/Nh%C3%B4m), [vanađi](/wiki/Vanadi), [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) (để cứng thêm), [sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt), [mangan](/wiki/Mangan), [môlípđen](/wiki/M%C3%B4l%C3%ADp%C4%91en) và với nhiều kim loại khác.
Hợp kim với
[vanađi](/wiki/Vanadi) được dùng làm vỏ máy bay, vỏ chịu nhiệt, [càng đáp](/w/index.php?title=C%C3%A0ng_%C4%91%C3%A1p&action=edit&redlink=1), và ống dẫn hơi nước. Báo cáo của *Titanium Metals Corporation* năm [2004](/wiki/2004) ước đoán lượng titan trong hàng không hiện đại là 58, 43 và 18 tấn cho [máy bay](/wiki/M%C3%A1y_bay) [Boeing](/wiki/Boeing) 777, 747 và 737; còn đối với máy bay [Airbus](/wiki/Airbus) là 24, 17 và 12 tấn cho các loại A340, A330 và A320. Nói chung, các loại càng mới thì dùng càng nhiều và các loại thân rộng dùng nhiều nhất. Với các loại máy bay hiện đại nhất, Boeing 787 có thể dùng 91 tấn, và Airbus A380 dùng 77 tấn. Động cơ dùng khoảng 10-11 tấn titan.
Nhiều sản phẩm khác cũng dùng titan để chế tạo như
[gậy đánh golf](/w/index.php?title=G%E1%BA%ADy_%C4%91%C3%A1nh_golf&action=edit&redlink=1), [xe đạp](/wiki/Xe_%C4%91%E1%BA%A1p), [dụng cụ thí nghiệm](/w/index.php?title=D%E1%BB%A5ng_c%E1%BB%A5_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m&action=edit&redlink=1), [nhẫn cưới](/wiki/Nh%E1%BA%ABn_c%C6%B0%E1%BB%9Bi) và [máy tính xách tay](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_x%C3%A1ch_tay).
Các công dụng khác:
- Do chống ăn mòn tốt với
[nước biển](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n), titan được dùng làm [chân vịt](/w/index.php?title=Ch%C3%A2n_v%E1%BB%8Bt&action=edit&redlink=1)và nơi trao đổi nhiệt trong các [máy lọc nước mặn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_l%E1%BB%8Dc_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%B7n&action=edit&redlink=1).
- Dùng để sản xuất các loại
[đá quý](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc)mềm nhân tạo. [Titan tetraclo](/w/index.php?title=Titan_tetraclo&action=edit&redlink=1)(Ti [Cl](/wiki/Clo) 4), dung dịch không màu, được dùng làm kính ngũ sắc; nó cũng tạo khói khi gặp không khí ẩm nên được dùng làm chất tạo [khói](/wiki/Kh%C3%B3i). [Titan điôxít](/wiki/Titan_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt)(Ti [O](/wiki/%C3%94xy) 2) cũng được dùng làm [thuốc chống nắng](/w/index.php?title=Thu%E1%BB%91c_ch%E1%BB%91ng_n%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1).
- Do được xem như
[trơ](/w/index.php?title=Tr%C6%A1&action=edit&redlink=1)về mặt sinh học, nó được dùng làm các [khớp giả](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Bp_gi%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1), các dụng cụ y tế và các ống dẫn trong [chế biến thực phẩm](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_bi%E1%BA%BFn_th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit&redlink=1).
- Hợp kim titan được dùng làm
[gọng kính](/w/index.php?title=G%E1%BB%8Dng_k%C3%ADnh&action=edit&redlink=1). Loại gọng này khá đắt tiền, nhưng nó rất bền. Cả hai loại hợp kim bình thường và [hợp kim nhớ vị trí](/w/index.php?title=H%E1%BB%A3p_kim_nh%E1%BB%9B_v%E1%BB%8B_tr%C3%AD&action=edit&redlink=1)( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) *shape memory alloy*) đều được sử dụng để chế tạo.
Titan đôi khi cũng được dùng để xây dựng các công trình. Tượng đài cao 45 m của
[Yuri Gagarin](/wiki/Yuri_Alekseievich_Gagarin) ở [Moskva](/wiki/Moskva) được làm từ titan. [Bảo tàng Guggenheim](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Guggenheim_Bilbao) và thư viện [Cerritos](/wiki/Cerritos,_California) là những công trình đầu tiên ở [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) được bao bọc bởi các tấm titan.
## Xử lý sinh học[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=9)]
Loài nấm
* và Marasmius oreades* *có thể chuyển đổi sinh học titan trong đất bị nhiễm tian.* [Hypholoma capnoides](/w/index.php?title=Hypholoma_capnoides&action=edit&redlink=1) [[21]](#cite_note-21)
## Chống chỉ định[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=10)]
Titan không độc hại thậm chí khi ở liều lượng lớn và không có bất cứ vai trò tự nhiên nào trong cơ thể người.
Nếu ăn một lượng khoảng 0,8 mg mỗi ngày, chúng hầu hết đi qua mà không hấp thụ trong các tế bào. [17] Tuy nhiên, Titan cũng có khuynh hướng [[17]](#cite_note-Emsley2001p451-17) [tích lũy sinh học](/w/index.php?title=T%C3%ADch_l%C5%A9y_sinh_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)trong các mô chứa [silic điôxit](/wiki/Silic_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt). Một nghiên cứu chỉ ra rằng có mối liên hệ có thể giữa titan và [hội chứng vàng móng tay](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A9ng_v%C3%A0ng_m%C3%B3ng_tay&action=edit&redlink=1). Cơ chế chưa rõ trong thực vật có thể sử dụng titan để kích thích việc sản xuất [[22]](#cite_note-22) [carbohydrat](/wiki/Carbohydrat)và giúp chúng phát triển. Điều này có thể giải thích tại sao hầu hết thực vật chứa khoảng 1 ppm titan, cây lương thực có khoảng 2 ppm, và đuôi ngựa và [cây tầm ma](/wiki/Urtica)chứa tới 80 ppm. [[17]](#cite_note-Emsley2001p451-17)
Khi ở dạng bột kim loại, titan có nguy cơ cháy cao, và khi nung nóng trong
[không khí](/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) thì có nguy cơ nổ. Phương pháp chữa cháy bằng [23] [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc)và [cacbon điôxit](/wiki/Cacbon_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt)không hiệu quả đối với vụ cháy do titan. Cát, đất, hoặc bột đặc biệt mới có thể dập tắt. Khi sử dụng trong sản xuất hoặc vận chuyển [[5]](#cite_note-HistoryAndUse-5) [clo](/wiki/Clo), tránh sự tiếp xúc giữa titan với khí clo khô vì nó có thể gây cháy titan/clo. [[24]](#cite_note-24) [Muối](/wiki/Mu%E1%BB%91i)của titan thường được xem như vô hại trừ các loại muối clorua, như TiCl 3và TiCl 4, nó được xem như [chất ăn mòn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_%C4%83n_m%C3%B2n&action=edit&redlink=1).
Titan có thể bắt lữa ở dạng tươi, tức bề mặt không bị ôxy hóa khi tiếp xúc với ôxy lỏng.
Kim loại tương có thể lộ ra khi bề mặt ôxy hóa bị trầy xước với vật cứng, hoặc khi bị tác dụng lực gây trầy. Điều này thể hiện sự hạn chế trong việc sử dụng nó trong hệ thống ôxy lỏng như trong công nghiệp vũ trụ. Do tính không tinh khiết của các ống titan có thể gây ra các đám cháy khi tiếp xúc với ôxy, titan bị cấm sử dụng trong các hệ thống hỗ hô hấp cung cấp khí ôxy. Ống thép được sử dụng trong hệ thống áp lực cao (3.000 p.s.i.) và ống nhôm cho hệ thống áp lực thấp. [25]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=11)] [^](#cite_ref-IUPAC_1-0) [Standard Atomic Weights 2013](http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm). [Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights](/wiki/Commission_on_Isotopic_Abundances_and_Atomic_Weights) **Andersson, N. và đồng nghiệp (2003).** [^](#cite_ref-2) [“Emission spectra of TiH and TiD near 938 nm”](http://bernath.uwaterloo.ca/media/257.pdf)(PDF). *J. Chem. Phys.* **118**: 10543. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [2003JChPh.118.3543A](http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JChPh.118.3543A). [doi](/wiki/DOI): [10.1063/1.1539848](//dx.doi.org/10.1063%2F1.1539848).
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [“Titanium”](http://www.britannica.com/eb/article-9072643/titanium). *Encyclopædia Britannica*. 2006. Truy cập ngày 29 tháng 12 năm 2006.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Lide, D. R. biên tập (2005).](#cite_ref-LANL_4-4) **c** *CRC Handbook of Chemistry and Physics*(ấn bản 86). Boca Raton (FL): CRC Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8493-0486-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8493-0486-5).
- ^
**a** **ă** **â** [Krebs, Robert E. (2006).](#cite_ref-HistoryAndUse_5-3) **b** *The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide*(ấn bản 2). [Westport, CT](/w/index.php?title=Westport,_CT&action=edit&redlink=1): Greenwood Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-313-33438-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-313-33438-2). **Donachie, Matthew J., Jr. (1988).** [^](#cite_ref-6) *TITANIUM: A Technical Guide*. Metals Park, OH: ASM International. tr. 11. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87170-309-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87170-309-2).
- ^
**a** **ă** [Barksdale 1968](#CITEREFBarksdale1968), tr. 738
- ^
**a** **ă** [“Titanium”](http://www.answers.com/Titanium). *(ấn bản 6). New York:* [Columbia Encyclopedia](/w/index.php?title=Columbia_Encyclopedia&action=edit&redlink=1) [Columbia University Press](/w/index.php?title=Columbia_University_Press&action=edit&redlink=1). 2000–2006. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-7876-5015-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7876-5015-3).
- ^
**a** **ă** [Barbalace, Kenneth L. (2006).](#cite_ref-EnvChem_9-2) **â** [“Periodic Table of Elements: Ti – Titanium”](http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ti-pg2.html#Nuclides). Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2006. **Lỗi chú thích: Thẻ** [^](#cite_ref-Stwertka1998_10-0)
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Stwertka1998
**Matthew J. Donachie, Jr. (1988).** [^](#cite_ref-11) *Titanium: A Technical Guide*. Metals Park, OH: ASM International. Appendix J, Table J.2. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87170-309-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87170-309-2). [^](#cite_ref-Barksdale1968p734_12-0) [Barksdale 1968](#CITEREFBarksdale1968), tr. 734
- ^
**a** **ă** **â** [United States Geological Survey](/wiki/United_States_Geological_Survey). [“USGS Minerals Information: Titanium”](http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/titanium/).
- ^
**a** **ă** **â** [Barksdale 1968](#CITEREFBarksdale1968), tr. 732
- ^
**a** **ă** [Emsley 2001](#CITEREFEmsley2001), tr. 453 **Buettner, K. M.; Valentine, A. M. (2012). “Bioinorganic Chemistry of Titanium”.** [^](#cite_ref-16) *Chemical Reviews* **112**(3): 1863. [doi](/wiki/DOI): [10.1021/cr1002886](//dx.doi.org/10.1021%2Fcr1002886).
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Emsley 2001](#CITEREFEmsley2001), tr. 451
- ^
**a** **ă** **â** [Lỗi chú thích: Thẻ](#cite_ref-Emsley2001p452_18-3) **b**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Emsley2001p452
**Xem:** [^](#cite_ref-19)
- William Gregor (1791) "Beobachtungen und Versuche über den Menakanit, einen in Cornwall gefundenen magnetischen Sand" (Observations and experiments regarding menaccanite [i.e., ilmenite], a magnetic sand found in Cornwall),
*Chemische Annalen*…, **1**, [pp. 40-54](https://books.google.com/books?id=ZFAyAQAAMAAJ&pg=PA40#v=onepage&q&f=false), [103-119.](https://books.google.com/books?id=ZFAyAQAAMAAJ&pg=PA103#v=onepage&q&f=false)
- William Gregor (1791) "Sur le menakanite, espèce de sable attirable par l'aimant, trouvé dans la province de Cornouilles" (On menaccanite, a species of magnetic sand, found in the county of Cornwall),
*Observations et Mémoires sur la Physique*, **39**: [72-78](https://archive.org/stream/journaldephysiq23unkngoog#page/n77/mode/1up), [152-160.](https://archive.org/stream/journaldephysiq23unkngoog#page/n159/mode/1up)
- William Gregor (1791) "Beobachtungen und Versuche über den Menakanit, einen in Cornwall gefundenen magnetischen Sand" (Observations and experiments regarding menaccanite [i.e., ilmenite], a magnetic sand found in Cornwall),
**Martin Heinrich Klaproth,** [^](#cite_ref-20) ["Chemische Untersuchung des sogenannten hungarischen rothen Schörls"](https://books.google.com/books?id=5zFGAAAAYAAJ&pg=PA233#v=onepage&q&f=false)(Chemical investigation of the so-called Hungarian red tourmaline [rutile]) in: *Beiträge zur chemischen Kenntniss der Mineralkörper*(Contributions to the chemical knowledge of mineral substances), vol. 1, (Berlin, (Germany): Heinrich August Rottmann, 1795), 233-244. From page 244: *"Diesem zufolge will ich den Namen für die gegenwärtige metallische Substanz, gleichergestalt wie bei dem Uranium geschehen, aus der Mythologie, und zwar von den Ursöhnen der Erde, den Titanen, entlehnen, und benenne also diese neue Metallgeschlecht: Titanium; … "*(By virtue of this I will derive the name for the present metallic substance — as happened similarly in the case of uranium — from mythology, namely from the first sons of the Earth, the Titans, and thus [I] name this new species of metal: "titanium"; …) **Carmen Cristina Elekes; Gabriela busuioc.** [^](#cite_ref-21) [“The Mycoremediation of Metals Polluted Soils Using Wild Growing Species of Mushrooms”](http://www.wseas.us/e-library/conferences/2010/Corfu/EDUCATION/EDUCATION-04.pdf)(PDF). *Engineering Education*. **Berglund, Fredrik; Bjorn Carlmark (tháng 10 năm 2011).** [^](#cite_ref-22) [“Titanium, Sinusitis, and the Yellow Nail Syndrome”](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3176400). *Biological Trace Element Research* **143**(1): 1–7. [doi](/wiki/DOI): [10.1007/s12011-010-8828-5](//dx.doi.org/10.1007%2Fs12011-010-8828-5). [PMC](/wiki/PubMed_Central) [3176400](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3176400). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [20809268](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20809268). **Cotell, Catherine Mary; Sprague, J. A.; Smidt, F. A. (1994).** [^](#cite_ref-23) [(ấn bản 10). ASM International. tr. 836.](https://books.google.com/?id=RGtsPjqUwy0C) *ASM Handbook: Surface Engineering* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87170-384-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87170-384-X). **Compressed Gas Association (1999).** [^](#cite_ref-24) [(ấn bản 4). Springer. tr. 323.](https://books.google.com/?id=WSLULtCG9JgC) *Handbook of compressed gases* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-412-78230-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-412-78230-8). **Solomon, Robert E. (2002).** [^](#cite_ref-25) [. National Fire Prevention Association (ấn bản 8). Jones & Bartlett Publishers. tr. 45.](https://books.google.com/?id=2fHsoobsCNwC) *Fire and Life Safety Inspection Manual* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87765-472-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87765-472-7).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=12)] [Los Alamos National Laboratory – Titanium](http://periodic.lanl.gov/elements/22.html) *Guide to the Elements – Revised Edition*, Albert Stwertka, (Oxford University Press; 1998) [ISBN 0-19-508083-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195080831) *The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide*, Robert E. Krebs (Greenwood Press: Westport, CT, 1998) [ISBN 0-313-30123-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0313301239)
- "titanium" Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica Premium Service.
[[1]](http://www.britannica.com/eb/article?tocId=7296)[Accessed ngày 23 tháng 1 năm 2005].
- "titanium"
*The Columbia Electronic Encyclopedia, 6th ed* [[2]](http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0848871.html)[Accessed ngày 23 tháng 1 năm 2005]
- "titanium," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2005
[[3]](http://encarta.msn.com/encyclopedia_761569280/Titanium.html)[Accessed ngày 24 tháng 1 năm 2005] [USGS Titanium Statistics and Information](http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/titanium/) *, Vol 407, 21 Sept 2000* **Nature**
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Titan&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Titan&action=edit§ion=13)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
(bằng
[tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t))
(bằng
[tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)) [WebElements.com – Titanium](http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ti/index.html)(also used as a reference) [Metallurgy of Titanium and its Alloys, Cambridge University](http://www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2003/titanium.movies/titanium.html) [World Production of Titanium Concentrates, by Country](http://www.indexmundi.com/en/commodities/minerals/titanium/titanium_table15.html)
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1068 hit/1, cp1067 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Connection: close

Accept-Ranges: bytes

Content-Language: vi


text:
tù
Từ điển mở Wiktionary
Mục lục
Tiếng Việt[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Phiên âm Hán–Việt[sửa]
Các chữ Hán có phiên âm thành “tù”
Chữ Nôm[sửa]
(trợ giúp hiển thị và nhập chữ Nôm)
Cách viết từ này trong chữ Nôm
Từ tương tự[sửa]
Danh từ[sửa]
tù
- Người có tội bị giam cầm.
- Giải tù đi làm.
- Nói nước không lưu thông được ra ngoài.
- Ao tù.
- ,.
- Nước tù.
- (Toán học) .
Tính từ[sửa]
tù
- Bị giam cầm ở một nơi vì phạm tội.
- Án một năm tù.
- Nói một góc lớn hơn một góc vuông và nhỏ hơn một góc bẹt.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)
- Thông tin chữ Hán và chữ Nôm dựa theo cơ sở dữ liệu của phần mềm WinVNKey, đóng góp bởi học giả Lê Sơn Thanh; đã được các tác giả đồng ý đưa vào đây. (chi tiết)

markdown:
# tù
Từ điển mở Wiktionary
## Mục lục
## Tiếng Việt[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-vie-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|
|[Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) [Sài Gòn](/wiki/S%C3%A0i_G%C3%B2n) [Vinh](/wiki/Vinh) [Thanh Chương](/wiki/Thanh_Ch%C6%B0%C6%A1ng) [Hà Tĩnh](/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)
[Phiên âm Hán–Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t)[ [sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-hanviet-&action=edit§ion=T-1)]
Các chữ Hán có phiên âm thành “tù”
### Chữ Nôm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-n%C3%B4m-&action=edit§ion=T-1)]
(
[trợ giúp hiển thị và nhập chữ Nôm](/wiki/Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m))
Cách viết từ này trong chữ Nôm
### Từ tương tự[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-paro-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **tù** [Người](/wiki/ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [có tội](/wiki/c%C3%B3_t%E1%BB%99i) [bị](/wiki/b%E1%BB%8B) [giam cầm](/wiki/giam_c%E1%BA%A7m). *Giải* **tù**đi làm.
-
[Nói](/wiki/n%C3%B3i) [nước](/wiki/n%C6%B0%E1%BB%9Bc)không [lưu thông](/wiki/l%C6%B0u_th%C3%B4ng) [được](/wiki/%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c) [ra](/wiki/ra) [ngoài](/wiki/ngo%C3%A0i). *Ao* **tù**. *,.* *Nước* **tù**.
-
- (
*Toán học*) .
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **tù** [Bị](/wiki/b%E1%BB%8B) [giam cầm](/wiki/giam_c%E1%BA%A7m)ở một [nơi](/wiki/n%C6%A1i)vì [phạm tội](/wiki/ph%E1%BA%A1m_t%E1%BB%99i). *Án một năm* **tù**.
-
[Nói](/wiki/n%C3%B3i)một [góc](/wiki/g%C3%B3c) [lớn](/wiki/l%E1%BB%9Bn) [hơn](/wiki/h%C6%A1n)một [góc vuông](/wiki/g%C3%B3c_vu%C3%B4ng)và [nhỏ](/wiki/nh%E1%BB%8F) [hơn](/wiki/h%C6%A1n)một [góc bẹt](/wiki/g%C3%B3c_b%E1%BA%B9t).
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
- Thông tin chữ Hán và chữ Nôm dựa theo cơ sở dữ liệu của phần mềm
[WinVNKey](http://winvnkey.sf.net), đóng góp bởi học giả Lê Sơn Thanh; đã được các tác giả đồng ý đưa vào đây. ( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/WinVNKey/L%C3%AA_S%C6%A1n_Thanh))

WARC-Truncated: length

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

X-Cache: cp1052 miss, cp1066 miss

Link: </static/images/project-logos/viwiktionary.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiktionary-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiktionary-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Người yêu kẹo ngọt
Tác giả: Xảo Lạc Chi
Thể loại: Ngôn tình, Hiện đại
Nhà xuất bản: NXB Văn Học
Định dạng: Epub
Ngày cập nhật: 09/02/2017
Đọc thêm
Tác giả: Xảo Lạc Chi
Thể loại: Ngôn tình, Hiện đại
Nhà xuất bản: NXB Văn Học
Định dạng: Epub
Ngày cập nhật: 09/02/2017
Đọc thêm

markdown:
# Người yêu kẹo ngọt
Tác giả:
[Xảo Lạc Chi](https://waka.vn/tac-gia/xao-lac-chi-an9pW.html)
Thể loại:
[Ngôn tình](https://waka.vn/the-loai/ngon-tinh-gggDW.html) [, Hiện đại](https://waka.vn/the-loai/hien-dai-gaZ4W.html)
Nhà xuất bản:
[NXB Văn Học](https://waka.vn/nha-xuat-ban/nxb-van-hoc-ploW.html)
Định dạng: Epub
Ngày cập nhật: 09/02/2017
Đọc thêm
Tác giả:
[Xảo Lạc Chi](https://waka.vn/tac-gia/xao-lac-chi-an9pW.html)
Thể loại:
[Ngôn tình](https://waka.vn/the-loai/ngon-tinh-gggDW.html) [, Hiện đại](https://waka.vn/the-loai/hien-dai-gaZ4W.html)
Nhà xuất bản:
[NXB Văn Học](https://waka.vn/nha-xuat-ban/nxb-van-hoc-ploW.html)
Định dạng: Epub
Ngày cập nhật: 09/02/2017
Đọc thêm

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Host,Accept-Encoding