text:
Bạn có thể lừa dối mọi người trong một lúc nào đó, hoặc có thể lừa dối một số người mãi mãi, nhưng bạn không thể lừa dối tất cả mọi người mãi mãi. (You can fool all the people some of the time, and some of the people all the time, but you cannot fool all the people all the time.)Abraham Lincoln
Do ái sinh sầu ưu,do ái sinh sợ hãi; ai thoát khỏi tham ái, không sầu, đâu sợ hãi?Kinh Pháp Cú (Kệ số 212)
Cho dù không ai có thể quay lại quá khứ để khởi sự khác hơn, nhưng bất cứ ai cũng có thể bắt đầu từ hôm nay để tạo ra một kết cuộc hoàn toàn mới. (Though no one can go back and make a brand new start, anyone can start from now and make a brand new ending. )Carl Bard
Sự hiểu biết là chưa đủ, chúng ta cần phải biết ứng dụng. Sự nhiệt tình là chưa đủ, chúng ta cần phải bắt tay vào việc. (Knowing is not enough; we must apply. Willing is not enough; we must do.)Johann Wolfgang von Goethe
Chỉ có một hạnh phúc duy nhất trong cuộc đời này là yêu thương và được yêu thương. (There is only one happiness in this life, to love and be loved.)George Sand
Với kẻ kiên trì thì không có gì là khó, như dòng nước chảy mãi cũng làm mòn tảng đá.Kinh Lời dạy cuối cùng
Người ngu nghĩ mình ngu, nhờ vậy thành có trí. Người ngu tưởng có trí, thật xứng gọi chí ngu.Kinh Pháp cú (Kệ số 63)
Dầu giữa bãi chiến trường, thắng ngàn ngàn quân địch, không bằng tự thắng mình, thật chiến thắng tối thượng.Kinh Pháp cú (Kệ số 103)
Kẻ yếu ớt không bao giờ có thể tha thứ. Tha thứ là phẩm chất của người mạnh mẽ. (The weak can never forgive. Forgiveness is the attribute of the strong.)Mahatma Gandhi
Hạnh phúc chân thật là sự yên vui, thanh thản mà mỗi chúng ta có thể đạt đến bất chấp những khó khăn hay nghịch cảnh. Tủ sách Rộng Mở Tâm Hồn
Sống chạy theo vẻ đẹp, không hộ trì các căn, ăn uống thiếu tiết độ, biếng nhác, chẳng tinh cần; ma uy hiếp kẻ ấy, như cây yếu trước gió.Kinh Pháp cú (Kệ số 7)
Trang chủ »» Danh mục »» Từ điển đa ngôn ngữ Hán Anh Việt Pháp »» Đang xem mục từ: voluptuousness »»
Hiện đang có tổng cộng 354.286 mục từ.
* danh từ
- tính thích khoái lạc; tính ưa nhục dục
- tính chất gây khoái lạc; tính khêu gợi
Chọn từ điển để xem theo vần A, B, C...
Để giới hạn kết quả tìm kiếm chính xác hơn, quý vị có thể nhập 2 hoặc 3 chữ cái đầu vần. Ví dụ, để tìm những chữ như thiền, thiện... quý vị nên nhập thi thay vì t... sẽ cho một kết quả gần với yêu cầu của quý vị hơn.
Quý vị đang truy cập từ IP 54.161.208.7 và chưa ghi danh hoặc đăng nhập trên máy tính này. Nếu là thành viên, quý vị chỉ cần đăng nhập một lần duy nhất trên thiết bị truy cập, bằng email và mật khẩu đã chọn.
Chúng tôi khuyến khích việc ghi danh thành viên để thuận tiện trong việc chia sẻ thông tin, chia sẻ kinh nghiệm sống giữa các thành viên, đồng thời quý vị cũng sẽ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ Ban Quản Trị trong quá trình sử dụng website này.
Việc ghi danh là hoàn toàn miễn phí và tự nguyện.
Ghi danh hoặc đăng nhập

markdown:
Bạn có thể lừa dối mọi người trong một lúc nào đó, hoặc có thể lừa dối một số người mãi mãi, nhưng bạn không thể lừa dối tất cả mọi người mãi mãi. (You can fool all the people some of the time, and some of the people all the time, but you cannot fool all the people all the time.)Abraham Lincoln
Do ái sinh sầu ưu,do ái sinh sợ hãi; ai thoát khỏi tham ái, không sầu, đâu sợ hãi?Kinh Pháp Cú (Kệ số 212)
Cho dù không ai có thể quay lại quá khứ để khởi sự khác hơn, nhưng bất cứ ai cũng có thể bắt đầu từ hôm nay để tạo ra một kết cuộc hoàn toàn mới. (Though no one can go back and make a brand new start, anyone can start from now and make a brand new ending. )Carl Bard
Sự hiểu biết là chưa đủ, chúng ta cần phải biết ứng dụng. Sự nhiệt tình là chưa đủ, chúng ta cần phải bắt tay vào việc. (Knowing is not enough; we must apply. Willing is not enough; we must do.)Johann Wolfgang von Goethe
Chỉ có một hạnh phúc duy nhất trong cuộc đời này là yêu thương và được yêu thương. (There is only one happiness in this life, to love and be loved.)George Sand
Với kẻ kiên trì thì không có gì là khó, như dòng nước chảy mãi cũng làm mòn tảng đá.Kinh Lời dạy cuối cùng
Người ngu nghĩ mình ngu, nhờ vậy thành có trí. Người ngu tưởng có trí, thật xứng gọi chí ngu.Kinh Pháp cú (Kệ số 63)
Dầu giữa bãi chiến trường, thắng ngàn ngàn quân địch, không bằng tự thắng mình, thật chiến thắng tối thượng.Kinh Pháp cú (Kệ số 103)
Kẻ yếu ớt không bao giờ có thể tha thứ. Tha thứ là phẩm chất của người mạnh mẽ. (The weak can never forgive. Forgiveness is the attribute of the strong.)Mahatma Gandhi
Hạnh phúc chân thật là sự yên vui, thanh thản mà mỗi chúng ta có thể đạt đến bất chấp những khó khăn hay nghịch cảnh. Tủ sách Rộng Mở Tâm Hồn
Sống chạy theo vẻ đẹp, không hộ trì các căn, ăn uống thiếu tiết độ, biếng nhác, chẳng tinh cần; ma uy hiếp kẻ ấy, như cây yếu trước gió.Kinh Pháp cú (Kệ số 7)
[Trang chủ](Home.html) »»
[Danh mục](danh-muc_thu-vien_tongquat_rong-mo-tam-hon.html) »»
[Từ điển đa ngôn ngữ Hán Anh Việt Pháp](tu-dien_da-ngon-ngu_none_rong-mo-tam-hon.html) »»
Đang xem mục từ: voluptuousness »»
**Hiện đang có tổng cộng
354.286 mục từ.
**
* danh từ
- tính thích khoái lạc; tính ưa nhục dục
- tính chất gây khoái lạc; tính khêu gợi
Chọn từ điển để xem theo vần A, B, C...
Để giới hạn kết quả tìm kiếm chính xác hơn, quý vị có thể nhập 2 hoặc 3 chữ cái đầu vần. Ví dụ, để tìm những chữ như thiền, thiện... quý vị nên nhập
**thi** thay vì **t**... sẽ cho một kết quả gần với yêu cầu của quý vị hơn.
**Quý vị đang truy cập từ IP 54.161.208.7 và chưa ghi danh hoặc đăng nhập trên máy tính này. **Nếu là thành viên, quý vị chỉ cần đăng nhập một lần duy nhất trên thiết bị truy cập, bằng email và mật khẩu đã chọn.
Chúng tôi khuyến khích việc
**ghi danh thành viên **để thuận tiện trong việc chia sẻ thông tin, chia sẻ kinh nghiệm sống giữa các thành viên, đồng thời quý vị cũng sẽ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ Ban Quản Trị trong quá trình sử dụng website này.
** Việc ghi danh là hoàn toàn miễn phí và tự nguyện**.
Ghi danh hoặc đăng nhập


text:
Extended Stay America - Dallas - Plano Parkway - Plano
- Bữa sáng kiểu Âu miễn phí, Wifi miễn phí và chỗ đậu xe miễn phí
Tiện nghi, dịch vụ nổi bật
- 96 khu phòng không khói thuốc
- Hồ bơi ngoài trời phục vụ theo mùa
- Trung tâm thể dục
- Quầy tiếp tân phục vụ 24 giờ/ngày
- Phục vụ cà phê tại khu vực chung
- Máy điều hòa nhiệt độ
- Két an toàn ở quầy tiếp tân
- Máy giặt tự động
- Khu lò nướng BBQ
- TV ở khu vực chung
Tiện nghi cho khách gia đình
- Bếp
- Dụng cụ nấu nướng, bát dĩa, dao nĩa
- Bếp nấu
- Lò vi sóng
- Tủ lạnh/tủ đông cỡ lớn
- Tủ lạnh
Lân cận
- St. Andrew Methodist Church (2,8 km)
- Adventure Landing (4,4 km)
- NorthBark Dog Park (4,9 km)
- Đại học Texas ở Dallas (7,2 km)
- Trung tâm Thương mại Shops at Willow Bend (6,2 km)
Extended Stay America - Dallas - Plano Parkway - Planotừ 1.737.470 ₫
- Studio Deluxe, 1 giường cỡ queen và giường sofa, Không hút thuốc
- Studio, 2 giường đôi, Không hút thuốc
- Phòng Suite, 1 giường cỡ queen và giường sofa, Không hút thuốc
- Phòng Studio, 1 giường cỡ queen, không hút thuốc
- Studio, 1 giường cỡ queen, Hút thuốc
- Studio, 2 giường đôi, Hút thuốc
- Phòng Suite, 1 giường cỡ queen và giường sofa, Hút thuốc
Lựa chọn tuyệt vời khác
Tổng quan
Thông tin cần biết
Quy mô khách sạn
- Khách sạn này có 96 phòng
- Khách sạn này gồm 2 tầng
Nhận phòng/Trả phòng
- Giờ nhận phòng: 15:00-nửa đêm
- Giờ trả phòng là 11:00
Giấy tờ cần có khi nhận phòng
- Đặt cọc bằng thẻ tín dụng hoặc tiền mặt
- Phải có giấy tờ tùy thân (ID) có ảnh hợp lệ
Đồng hành
Trẻ em
- Trẻ 17 tuổi trở xuống lưu trú miễn phí cùng cha mẹ hoặc người giám hộ nếu sử dụng giường có sẵn
- Không có nôi (giường cũi cho trẻ sơ sinh)
Vật nuôi
- Có thể mang theo vật nuôi (chỉ chó và mèo) *
- Có giới hạn *
- 2 vật nuôi mỗi phòng
Internet
- Wifi miễn phí tại các khu vực chung
- Wifi miễn phí trong phòng
Đi lại
Đậu xe
- Bãi đậu xe tự phục vụ miễn phí
Thông tin khác
- Khách sạn không khói thuốc
Khách sạn 2 sao lân cận tại Plano
Tại khách sạn
- Bữa sáng kiểu Âu miễn phí hàng ngày
- Phục vụ cà phê/trà tại khu vực chung
- Khu lò nướng BBQ
- Hồ bơi ngoài trời hoạt động theo mùa
- Khu thể thao
- Quầy tiếp tân 24 giờ
- Trang thiết bị giặt ủi
- Năm xây dựng 1997
- Thang máy
- Két an toàn tại quầy tiếp tân
- TV ở khu vực chung
- Trang thiết bị hỗ trợ người khuyết tật tại phòng
Tại phòng
- Hệ thống điều hòa tại phòng (máy điều hòa)
- Máy điều hòa
- Dụng cụ pha cà phê/trà
- Bàn ủi quần áo
- Phòng tắm riêng
- Buồng tắm vòi sen/bồn tắm kết hợp
- Đồ dùng nhà tắm miễn phí
- Máy sấy tóc
- TV màn hình phẳng 32 inch
- Kênh truyền hình cao cấp
- Wifi miễn phí
- Điện thoại nội vùng miễn phí
- Tủ lạnh/tủ đông cỡ lớn
- Lò vi sóng
- Bếp
- Bếp nấu
- Dụng cụ nấu nướng, bát dĩa, dao nĩa
- Dọn phòng hàng tuần
Khách sạn hàng đầu tại Plano
Khách sạn vừa được nhận xét tại Plano
Khách sạn trong khu vực
Khách sạn được đề xuất
Ghi chú của Extended Stay America - Dallas - Plano Parkway - Plano
Tên gọi khác
- Dallas Plano
- Homestead Suites Plano
- Plano Homestead Suites
- Extended Stay America Dallas Parkway
- Extended Stay America Dallas Parkway Hotel
- Extended Stay America Dallas Parkway Hotel Plano
- Extended Stay America Dallas Plano
- Extended Stay America Dallas Plano Parkway
- Extended Stay America Plano Parkway
- Plano Parkway
- Extended Stay America Dallas Plano Parkway Hotel
Chính sách
A valid credit card is required at check-in for incidentals/damages otherwise a US$100 cash deposit per stay, per room will be collected. The deposit is refunded at check-out after satisfactory inspection. If refund is over US$100 a check will be mailed within 14 days of departure.
Khách có thể yêu cầu phòng phù hợp để mang theo vật nuôi bằng cách liên hệ khách sạn theo thông tin liên lạc được cung cấp trong xác nhận đặt phòng.
Trẻ em dưới 18 tuổi không được phép vào hồ bơi hoặc khu phòng tập thể dục mà không có sự giám sát của người lớn.
Phí bắt buộc
Đặt cọc tiền mặt: 100 USD mỗi lần lưu trú
Các tùy chọn khác
Khách có thể mang theo vật nuôi với phụ phí 25 USD mỗi vật nuôi mỗi ngày (tối đa 150 USD / 1 lần lưu trú)
Chúng tôi đã liệt kê mọi khoản phí được khách sạn thông báo với mình. Tuy nhiên, phí cụ thể có thể khác biệt, ví dụ như phụ thuộc vào thời gian lưu trú hoặc loại phòng của bạn.
Nhận xét gần đây
2,5 /5 from 65 reviews
I loved it I would totally book again
Loud people arguing down the Isle, and the front desk wouldn't take care of it. Breakfast was not much of a breakfast. Only coffee, hot chocolate, hot water and dry oatmeal was offered. For the same price I could of stayed at a better place.
The room was filthy, and I had to ask for new sheets my first night because the ones on the bed were stained. People in other rooms were loud. I will never stay here again.
Place smelled horrible
get exactly what you pay for, and even less than that
Mô tả khách sạn này không chính xác? Hãy cho chúng tôi biết!

markdown:
[Tất cả các khách sạn tại Plano, Texas, Mỹ](/search.do?destination-id=1405749&q-room-0-adults=2&q-rooms=1&q-room-0-children=0)
# Extended Stay America - Dallas - Plano Parkway - Plano
**Khách sạn không cầu kỳ tại Plano với bếp**
- Bữa sáng kiểu Âu miễn phí, Wifi miễn phí và chỗ đậu xe miễn phí
### Tiện nghi, dịch vụ nổi bật
- 96 khu phòng không khói thuốc
- Hồ bơi ngoài trời phục vụ theo mùa
- Trung tâm thể dục
- Quầy tiếp tân phục vụ 24 giờ/ngày
- Phục vụ cà phê tại khu vực chung
- Máy điều hòa nhiệt độ
- Két an toàn ở quầy tiếp tân
- Máy giặt tự động
- Khu lò nướng BBQ
- TV ở khu vực chung
### Tiện nghi cho khách gia đình
- Bếp
- Dụng cụ nấu nướng, bát dĩa, dao nĩa
- Bếp nấu
- Lò vi sóng
- Tủ lạnh/tủ đông cỡ lớn
- Tủ lạnh
### Lân cận
- St. Andrew Methodist Church (2,8 km)
- Adventure Landing (4,4 km)
- NorthBark Dog Park (4,9 km)
- Đại học Texas ở Dallas (7,2 km)
- Trung tâm Thương mại Shops at Willow Bend (6,2 km)
[Xem tất cả 65 nhận xét tại Hotels.com](/ho112065-tr/) ![](https://www.tripadvisor.com/img/cdsi/partner/transparent_pixel-11419-1.gif)
## Extended Stay America - Dallas - Plano Parkway - Planotừ
**1.737.470 ₫**
- Studio Deluxe, 1 giường cỡ queen và giường sofa, Không hút thuốc
- Studio, 2 giường đôi, Không hút thuốc
- Phòng Suite, 1 giường cỡ queen và giường sofa, Không hút thuốc
- Phòng Studio, 1 giường cỡ queen, không hút thuốc
- Studio, 1 giường cỡ queen, Hút thuốc
- Studio, 2 giường đôi, Hút thuốc
- Phòng Suite, 1 giường cỡ queen và giường sofa, Hút thuốc
### Lựa chọn tuyệt vời khác
[Xem theo danh sách](/search.do?destination-id=1405749&q-room-0-adults=2&q-rooms=1&q-room-0-children=0) [Xem trên bản đồ](/search/searchmap.html?destination-id=1405749&q-room-0-adults=2&q-rooms=1&q-room-0-children=0)
## Tổng quan
### Thông tin cần biết
#### Quy mô khách sạn
- Khách sạn này có 96 phòng
- Khách sạn này gồm 2 tầng
#### Nhận phòng/Trả phòng
- Giờ nhận phòng: 15:00-nửa đêm
- Giờ trả phòng là 11:00
#### Giấy tờ cần có khi nhận phòng
- Đặt cọc bằng thẻ tín dụng hoặc tiền mặt
- Phải có giấy tờ tùy thân (ID) có ảnh hợp lệ
### Đồng hành
#### Trẻ em
- Trẻ 17 tuổi trở xuống lưu trú miễn phí cùng cha mẹ hoặc người giám hộ nếu sử dụng giường có sẵn
- Không có nôi (giường cũi cho trẻ sơ sinh)
#### Vật nuôi
- Có thể mang theo vật nuôi (chỉ chó và mèo) *
- Có giới hạn *
- 2 vật nuôi mỗi phòng
### Internet
- Wifi
*miễn phí*tại các khu vực chung
- Wifi
*miễn phí*trong phòng
### Đi lại
#### Đậu xe
- Bãi đậu xe tự phục vụ
*miễn phí*
### Thông tin khác
- Khách sạn không khói thuốc
### Khách sạn 2 sao lân cận tại Plano
## Tại khách sạn
- Bữa sáng kiểu Âu miễn phí hàng ngày
- Phục vụ cà phê/trà tại khu vực chung
- Khu lò nướng BBQ
- Hồ bơi ngoài trời hoạt động theo mùa
- Khu thể thao
- Quầy tiếp tân 24 giờ
- Trang thiết bị giặt ủi
- Năm xây dựng 1997
- Thang máy
- Két an toàn tại quầy tiếp tân
- TV ở khu vực chung
- Trang thiết bị hỗ trợ người khuyết tật tại phòng
## Tại phòng
- Hệ thống điều hòa tại phòng (máy điều hòa)
- Máy điều hòa
- Dụng cụ pha cà phê/trà
- Bàn ủi quần áo
- Phòng tắm riêng
- Buồng tắm vòi sen/bồn tắm kết hợp
- Đồ dùng nhà tắm miễn phí
- Máy sấy tóc
- TV màn hình phẳng 32 inch
- Kênh truyền hình cao cấp
- Wifi miễn phí
- Điện thoại nội vùng miễn phí
- Tủ lạnh/tủ đông cỡ lớn
- Lò vi sóng
- Bếp
- Bếp nấu
- Dụng cụ nấu nướng, bát dĩa, dao nĩa
- Dọn phòng hàng tuần
### Khách sạn hàng đầu tại Plano
### Khách sạn vừa được nhận xét tại Plano
### Khách sạn trong khu vực
### Khách sạn được đề xuất
[Xem theo danh sách](/search.do?destination-id=1405749&q-room-0-adults=2&q-rooms=1&q-room-0-children=0) [Xem trên bản đồ](/search/searchmap.html?destination-id=1405749&q-room-0-adults=2&q-rooms=1&q-room-0-children=0)
## Ghi chú của Extended Stay America - Dallas - Plano Parkway - Plano
### Tên gọi khác
- Dallas Plano
- Homestead Suites Plano
- Plano Homestead Suites
- Extended Stay America Dallas Parkway
- Extended Stay America Dallas Parkway Hotel
- Extended Stay America Dallas Parkway Hotel Plano
- Extended Stay America Dallas Plano
- Extended Stay America Dallas Plano Parkway
- Extended Stay America Plano Parkway
- Plano Parkway
- Extended Stay America Dallas Plano Parkway Hotel
### Chính sách
A valid credit card is required at check-in for incidentals/damages otherwise a US$100 cash deposit per stay, per room will be collected. The deposit is refunded at check-out after satisfactory inspection. If refund is over US$100 a check will be mailed within 14 days of departure.
Khách có thể yêu cầu phòng phù hợp để mang theo vật nuôi bằng cách liên hệ khách sạn theo thông tin liên lạc được cung cấp trong xác nhận đặt phòng.
Trẻ em dưới 18 tuổi không được phép vào hồ bơi hoặc khu phòng tập thể dục mà không có sự giám sát của người lớn.
### Phí bắt buộc
Đặt cọc tiền mặt: 100 USD mỗi lần lưu trú
### Các tùy chọn khác
Khách có thể mang theo
**vật nuôi** với phụ phí 25 USD mỗi vật nuôi mỗi ngày (tối đa 150 USD / 1 lần lưu trú)
Chúng tôi đã liệt kê mọi khoản phí được khách sạn thông báo với mình. Tuy nhiên, phí cụ thể có thể khác biệt, ví dụ như phụ thuộc vào thời gian lưu trú hoặc loại phòng của bạn.
## Nhận xét gần đây
2,5 /5 from 65 reviews
I loved it I would totally book again
Loud people arguing down the Isle, and the front desk wouldn't take care of it. Breakfast was not much of a breakfast. Only coffee, hot chocolate, hot water and dry oatmeal was offered. For the same price I could of stayed at a better place.
The room was filthy, and I had to ask for new sheets my first night because the ones on the bed were stained. People in other rooms were loud. I will never stay here again.
Place smelled horrible
get exactly what you pay for, and even less than that
[Mô tả khách sạn này không chính xác? Hãy cho chúng tôi biết!](https://secure.opinionlab.com/ccc01/o.asp?id=InPecsCs&custom_var=57fd3733-3444-4249-a3c4-378033e7efa8%7CHCOM_VN%7Cvi_VN%7C112065&referer=http%3A%2F%2Fhotelinfo.hotels.com%2Fvi.hotels.com%2Fho112065%2Fextended-stay-america-dallas-plano-parkway-plano-my%2F) ![ ](https://a2.cdn-hotels.com/da/assets/s/53.0/images/common/pages/pda/trust-you-reviews-credit.png)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Language: vi-VN

Connection: close

Server: Application-Server

Pragma: no-cache

Cache-Control: max-age=0, no-cache, no-store

Vary: Accept-Encoding


text:
Cerithiella metula
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Cerithiella metula là một loài ốc biển rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cerithiopsidae. Loài này có ở các vùng nước thuộc châu Âu, Vịnh Maine, tây bắc Đại Tây Dương, và Vương quốc Anh Exclusive Economic Zone. Nó được Lovén mô tả năm 1846.[1] Đây là một predator, omnivore, và scavenger.
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Cerithiella metula tại Wikispecies
- Phương tiện liên quan tới Cerithiella metula tại Wikimedia Commons

markdown:
# Cerithiella metula
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Cerithiella metula
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Mollusca](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Gastropoda](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Triphoroidea](/w/index.php?title=Triphoroidea&action=edit&redlink=1)
nhánh
[Caenogastropoda](/wiki/Caenogastropoda)
nhánh
[Hypsogastropoda](/wiki/Hypsogastropoda) [Ptenoglossa](/w/index.php?title=Ptenoglossa&action=edit&redlink=1) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cerithiopsidae](/w/index.php?title=Cerithiopsidae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Cerithiella](/wiki/Cerithiella) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **C. metula** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Cerithiella metula*
(
[Lovén](/w/index.php?title=Sven_Ludvig_Lov%C3%A9n&action=edit&redlink=1), 1846) * là một loài Cerithiella metula* [ốc biển](/wiki/%E1%BB%90c_bi%E1%BB%83n)rất nhỏ, là [động vật thân mềm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [chân bụng](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng)sống ở biển trong họ [Cerithiopsidae](/w/index.php?title=Cerithiopsidae&action=edit&redlink=1). Loài này có ở các vùng nước thuộc [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), [Vịnh Maine](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Maine), tây bắc [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng), và [Vương quốc Anh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)Exclusive Economic Zone. Nó được Lovén mô tả năm 1846. Đây là một predator, omnivore, và scavenger. [[1]](#cite_note-1)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Cerithiella_metula&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cerithiella_metula&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Cerithiella_metula&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cerithiella_metula&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Cerithiella_metula&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cerithiella_metula&action=edit§ion=3)]
Dữ liệu liên quan tới
[Cerithiella metula](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Cerithiella_metula)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
Phương tiện liên quan tới
[Cerithiella metula](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Cerithiella_metula)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: hit

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1065 hit/1, cp1053 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Nấm Malta
Nấm Malta, ngón tay đỏ, ngón tay sa mạc, tarthuth (tiếng Bedouin) (danh pháp khoa học: Cynomorium coccineum) là một loài thực vật có hoa lâu năm toàn ký sinh trong họ Cynomoriaceae. Loài này được Linnaeus miêu tả khoa học đầu tiên năm 1753.[1]
Phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Cynomorium coccineum[2] được tìm thấy trong khu vực Địa Trung Hải, từ Lanzarote trong quần đảo Canary và Mauritanie qua Tunisia và Bahrain ở phía nam; Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, nam Italia, Sardinia, Sicily, Gozo, Malta và Đông Địa Trung Hải. Phạm vi phân bố của nó kéo dài vè phía đông tới Afghanistan, Ả Rập Saudi và Iran.
Cynomorium songaricum đôi khi được coi là một phân loài của Cynomorium coccineum với danh pháp Cynomorium coccineum var. songaricum[3] tìm thấy ở Trung Á và Mông Cổ, nơi nó mọc ở những độ cao lớn. Nó được gọi là "tỏa dương" (锁阳, suo yang) ở Trung Quốc, nơi người ta tích cực thu hái nó để sử dụng trong y học dân gian để điều trị một số bệnh như hội chứng Koro và mộng tinh[4][5]
Thành phần hoạt tính[sửa | sửa mã nguồn]
Cynomorium chứa các glycozit anthocyanic, saponin triterpenoid và lignan[6].
Cynomorium coccineum tìm thấy tại Sardinia có chứa axit gallic và cyanidin-3-O-glucoside như là các thành phần chính[7].
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Plant List (2010). “Cynomorium coccineum”. Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2013.
- ^ World Checklist of Selected Plant Families (2010). Royal Botanic Gardens, Kew (truy cập 19-04-2011, 22:44 GMT)
- ^ World Checklist of Selected Plant Families (2010). Royal Botanic Gardens, Kew (accessed 19 April 2011, 22:44 GMT)
- ^ [1] Nickrent, D.L., Der, J.P. and Anderson, F.E, Discovery of the photosynthetic relatives of the "Maltese mushroom" Cynomorium, BMC Evolutionary Biology Vol 5:38 (2005) (truy cập 19-04-2011, 22:24 GMT)
- ^ Flora of China 13:434 (2007) (truy cập 20-04-2011, 20:44 GMT)
- ^ ITM Online: CYNOMORIUM: Parasitic Plant Widely Used in Traditional Medicine của Subhuti Dharmananda, Ph.D., cộng The Treasure of Tarthuth của R.W. Lebling Jr. (truy cập 19-04-2011, 22:24 GMT)
- ^ Zucca, Paolo. “Evaluation of Antioxidant Potential of “Maltese Mushroom” (Cynomorium coccineum) by Means of Multiple Chemical and Biological Assays”. Nutrients 5 (1): 149–161. doi:10.3390/nu5010149. PMC 3571642. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2015.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Cynomorium coccineum tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Cynomorium coccineum tại Wikispecies
- Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). “Cynomorium coccineum”. International Plant Names Index. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.

markdown:
# Nấm Malta
[Cynomorium coccineum](/w/index.php?title=Cynomorium_coccineum&redirect=no))
|Nấm Malta|
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Saxifragales](/wiki/B%E1%BB%99_Tai_h%C3%B9m) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cynomoriaceae](/wiki/Cynomoriaceae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Cynomorium](/wiki/Cynomorium) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **C. coccineum** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Cynomorium coccineum*
L., 1753
**Nấm Malta**, **ngón tay đỏ**, **ngón tay sa mạc**, **tarthuth** (tiếng Bedouin) (danh pháp khoa học: *) là một loài Cynomorium coccineum* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)lâu năm [toàn ký sinh](/wiki/K%C3%BD_sinh)trong họ [Cynomoriaceae](/wiki/Cynomoriaceae). Loài này được Linnaeus miêu tả khoa học đầu tiên năm 1753. [[1]](#cite_note-1)
## Phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&action=edit§ion=1)] *Cynomorium coccineum* được tìm thấy trong khu vực [2] [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i), từ [Lanzarote](/wiki/Lanzarote)trong [quần đảo Canary](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Canary)và [Mauritanie](/wiki/Mauritanie)qua [Tunisia](/wiki/Tunisia)và [Bahrain](/wiki/Bahrain)ở phía nam; [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha), [Bồ Đào Nha](/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), nam [Italia](/wiki/Italia), [Sardinia](/wiki/Sardinia), [Sicily](/wiki/Sicily), [Gozo](/w/index.php?title=Gozo&action=edit&redlink=1), [Malta](/wiki/Malta)và Đông Địa Trung Hải. Phạm vi phân bố của nó kéo dài vè phía đông tới [Afghanistan](/wiki/Afghanistan), [Ả Rập Saudi](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi)và [Iran](/wiki/Iran). *Cynomorium songaricum* đôi khi được coi là một phân loài của *Cynomorium coccineum* với danh pháp *Cynomorium coccineum* var. *songaricum* tìm thấy ở [3] [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81)và [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), nơi nó mọc ở những độ cao lớn. Nó được gọi là " *tỏa dương*" (锁阳, suo yang) ở Trung Quốc, nơi người ta tích cực thu hái nó để sử dụng trong [y học dân gian](/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%95_truy%E1%BB%81n_Trung_Hoa)để điều trị một số bệnh như [hội chứng Koro](/wiki/H%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A9ng_c%E1%BA%A3m_th%E1%BA%A5y_m%E1%BA%A5t_d%C6%B0%C6%A1ng_v%E1%BA%ADt)và [mộng tinh](/wiki/M%E1%BB%99ng_tinh) [[4]](#cite_note-BMC-4) [[5]](#cite_note-5)
## Thành phần hoạt tính[
[sửa](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&action=edit§ion=2)] *Cynomorium* chứa các [glycozit](/w/index.php?title=Glycozit&action=edit&redlink=1) [anthocyanic](/w/index.php?title=Anthocyanin&action=edit&redlink=1), [saponin](/wiki/Saponin) [triterpenoid](/w/index.php?title=Triterpen&action=edit&redlink=1) và [lignan](/w/index.php?title=Lignan&action=edit&redlink=1) . [6] *Cynomorium coccineum* tìm thấy tại Sardinia có chứa [axit gallic](/wiki/Axit_gallic) và [cyanidin-3-O-glucoside](/w/index.php?title=Chrysanthemin&action=edit&redlink=1) như là các thành phần chính . [7]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&action=edit§ion=3)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-53492). Truy cập ngày 25 tháng 8 năm 2013. *Cynomorium coccineum*” [^](#cite_ref-Kew1_2-0) [World Checklist of Selected Plant Families](http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=53493)(2010). Royal Botanic Gardens, Kew (truy cập 19-04-2011, 22:44 GMT) [^](#cite_ref-Kew2_3-0) [World Checklist of Selected Plant Families](http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=53494)(2010). Royal Botanic Gardens, Kew (accessed 19 April 2011, 22:44 GMT) [^](#cite_ref-BMC_4-0) [[1]](http://www.biomedcentral.com/1471-2148/5/38)Nickrent, D.L., Der, J.P. and Anderson, F.E, Discovery of the photosynthetic relatives of the "Maltese mushroom" *Cynomorium*, *BMC Evolutionary Biology*Vol 5:38 (2005) (truy cập 19-04-2011, 22:24 GMT) [^](#cite_ref-5) [13:434 (2007) (truy cập 20-04-2011, 20:44 GMT)](http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF13/Cynomorium.pdf) *Flora of China* [^](#cite_ref-ITM_6-0) [ITM Online:](http://www.itmonline.org/arts/cynomorium.htm)của Subhuti Dharmananda, Ph.D., cộng *CYNOMORIUM: Parasitic Plant Widely Used in Traditional Medicine* *The Treasure of Tarthuth*của R.W. Lebling Jr. (truy cập 19-04-2011, 22:24 GMT) **Zucca, Paolo.** [^](#cite_ref-7) [“Evaluation of Antioxidant Potential of “Maltese Mushroom” (Cynomorium coccineum) by Means of Multiple Chemical and Biological Assays”](http://www.mdpi.com/2072-6643/5/1/149). *Nutrients* **5**(1): 149–161. [doi](/wiki/DOI): [10.3390/nu5010149](//dx.doi.org/10.3390%2Fnu5010149). [PMC](/wiki/PubMed_Central) [3571642](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3571642). Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2015.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_Malta&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Cynomorium coccineum](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Cynomorium_coccineum)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Cynomorium coccineum](https://species.wikimedia.org/wiki/Cynomorium_coccineum)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Vườn thực vật hoàng gia Kew](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng_gia_Kew); [Đại học Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard); [Australian Plant Name Index](/wiki/Australian_Plant_Name_Index)(biên tập). [“Cynomorium coccineum”](http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=103330-1). *. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.* [International Plant Names Index](/wiki/International_Plant_Names_Index)

WARC-Truncated: length

X-Cache-Status: miss

X-Cache: cp1068 miss, cp1053 miss


text:
Kisei
Kisei (tiếng Nhật: 棋聖; phiên âm Hán-Việt: Kì thánh) là tên của một giải thi đấu cờ vây. Danh hiệu, có thể gọi là go sage theo tiếng Nhật, là một tên gọi truyền thống danh dự được tặng cho các kì thủ có trình độ cờ cực kì cao trong suốt các thế kỉ. Từ Ki cũng có thể được hiểu là thể loại cờ shogi, và trong giới cờ shogi cũng có danh hiệu Kisei tương tự.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Kisei là tên gọi của một giải đấu do Viện cờ Nhật Bản tổ chức. Giải đấu bắt đầu từ năm 1976 bởi tòa soạn báo Yomiuri Shimbun và đây là giải đấu hằng năm có phần thưởng hiện kim cao nhất cho kì thủ chiến thắng, 42 triệu yên (khoảng 355.000 đô la vào 29/5/2007). Chỉ có duy nhất một giải thi đấu khác là Ing Cup có phần thưởng cao hơn, tuy nhiên nó được tổ chức mỗi 4 năm.
Từ Kisei theo tiếng Nhật nghĩa là Kì thánh, danh hiệu chỉ được dành cho Honinbo Dosaku và Honinbo Shusaku trước khi giải thi đấu Kisei được tổ chức.
Cách thức thi đấu trong giải đấu này tương tự như các giải tranh danh hiệu khác ở Nhật Bản như Meijin và Honinbo. Người giữ danh hiệu sẽ được thách đấu bởi kì thủ giành chiến thắng trong cuộc thi đấu loại trực tiếp trước đó. Trận tranh danh hiệu bao gồm 7 ván, diễn ra trong 2 ngày, mỗi kì thủ có thời gian là 8 giờ cho tất cả các ván đấu. Ngoài giải thưởng là hiện kim thì kì thủ được tham dự vào vòng đấu Kisei sẽ được phong 7 dan, nếu kì thủ đó chiến thắng giải đấu sẽ được phong 8 dan, và nều bảo vệ được danh hiệu này vào năm sau sẽ được phong 9 dan, mức độ cao nhất trong giới chuyên nghiệp.

markdown:
# Kisei
**Kisei** ( [tiếng Nhật](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nh%E1%BA%ADt): 棋聖; [phiên âm Hán-Việt](/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): *Kì thánh*) là tên của một giải thi đấu [cờ vây](/wiki/C%E1%BB%9D_v%C3%A2y). Danh hiệu, có thể gọi là *go sage* theo tiếng Nhật, là một tên gọi truyền thống danh dự được tặng cho các kì thủ có trình độ cờ cực kì cao trong suốt các thế kỉ. Từ *Ki* cũng có thể được hiểu là thể loại cờ [shogi](/wiki/C%E1%BB%9D_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_(Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)), và trong giới cờ shogi cũng có danh hiệu Kisei tương tự.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Kisei&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kisei&action=edit§ion=1)]
Kisei là tên gọi của một giải đấu do Viện cờ Nhật Bản tổ chức. Giải đấu bắt đầu từ năm 1976 bởi tòa soạn báo Yomiuri Shimbun và đây là giải đấu hằng năm có phần thưởng hiện kim cao nhất cho kì thủ chiến thắng, 42 triệu
[yên](/wiki/Y%C3%AAn_Nh%E1%BA%ADt) (khoảng 355.000 đô la vào 29/5/2007). Chỉ có duy nhất một giải thi đấu khác là [Ing Cup](/w/index.php?title=Ing_Cup&action=edit&redlink=1) có phần thưởng cao hơn, tuy nhiên nó được tổ chức mỗi 4 năm.
Từ Kisei theo tiếng Nhật nghĩa là Kì thánh, danh hiệu chỉ được dành cho Honinbo Dosaku và Honinbo Shusaku trước khi giải thi đấu Kisei được tổ chức.
Cách thức thi đấu trong giải đấu này tương tự như các giải tranh danh hiệu khác ở Nhật Bản như
[Meijin](/wiki/Meijin) và [Honinbo](/wiki/Honinbo). Người giữ danh hiệu sẽ được thách đấu bởi kì thủ giành chiến thắng trong cuộc thi đấu loại trực tiếp trước đó. Trận tranh danh hiệu bao gồm 7 ván, diễn ra trong 2 ngày, mỗi kì thủ có thời gian là 8 giờ cho tất cả các ván đấu. Ngoài giải thưởng là hiện kim thì kì thủ được tham dự vào vòng đấu Kisei sẽ được phong 7 dan, nếu kì thủ đó chiến thắng giải đấu sẽ được phong 8 dan, và nều bảo vệ được danh hiệu này vào năm sau sẽ được phong 9 dan, mức độ cao nhất trong giới chuyên nghiệp.
## Các kì thủ giữ danh hiệu[
[sửa](/w/index.php?title=Kisei&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kisei&action=edit§ion=2)]
## Các kì thủ chiến thắng[
[sửa](/w/index.php?title=Kisei&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kisei&action=edit§ion=3)]
|
||
||
|
|1977||
|[Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_1&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_2&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_3&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_4&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_5&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_6&action=edit&redlink=1) [Jo Chikun](/w/index.php?title=Jo_Chikun&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_7&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_8&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_9&action=edit&redlink=1) [Kobayashi Koichi](/w/index.php?title=Kobayashi_Koichi&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_10&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_11&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_12&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_13&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_14&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_15&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_16&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_17&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_18&action=edit&redlink=1) [Kobayashi Satoru](/w/index.php?title=Kobayashi_Satoru&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_19&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_20&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_21&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_22&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_23&action=edit&redlink=1) [Ō Rissei](/w/index.php?title=%C5%8C_Rissei&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_24&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_25&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_26&action=edit&redlink=1) [Yamashita Keigo](/w/index.php?title=Yamashita_Keigo&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_27&action=edit&redlink=1) [Naoki Hane](/w/index.php?title=Naoki_Hane&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_28&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_29&action=edit&redlink=1) [Yamashita Keigo](/w/index.php?title=Yamashita_Keigo&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_30&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_31&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_32&action=edit&redlink=1) [Chi tiết](/w/index.php?title=Kisei_l%E1%BA%A7n_33&action=edit&redlink=1) [Jo U](/w/index.php?title=Jo_U&action=edit&redlink=1)

X-Cache: cp1054 hit/1, cp1053 miss


text:
Ngô Quyền
Ngô Quyền (chữ Hán: 吳權, 898 - 944), còn được biết đến với tên gọi Tiền Ngô Vương (前吳王), là vị vua đầu tiên của nhà Ngô trong lịch sử Việt Nam. Năm 938, ông là người lãnh đạo nhân dân đánh bại quân Nam Hán trong trận Bạch Đằng nổi tiếng, chính thức kết thúc hơn một thiên niên kỉ Bắc thuộc, mở ra một thời kì độc lập lâu dài của Việt Nam. Sau chiến thắng này, ông lên ngôi vua, trị vì từ năm 939 đến năm 944.
Sinh năm 898 trong một dòng họ hào trưởng có thế lực ở châu Đường Lâm, Ngô Quyền được sử sách mô tả là bậc anh hùng tuấn kiệt, "có trí dũng"[1]. Ngô Quyền lớn lên khi chính quyền đô hộ của nhà Đường tại Tĩnh Hải quân đang suy yếu và tan rã, khó lòng khống chế các thế lực hào trưởng người Việt ở địa phương, do đó dẫn tới sự xác lập quyền lực của họ Khúc ở phủ thành Đại La vào năm 905 và họ Dương vào năm 931. Sau khi trở thành con rể cho Dương Đình Nghệ, ông được tin cậy giao cai quản Ái Châu, đất bản bộ của họ Dương. Năm 937, hào trưởng đất Phong Châu là Kiều Công Tiễn sát hại Dương Đình Nghệ, trở thành vị Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ cuối cùng trong thời kì Tự chủ. Nhưng vị tân Tiết độ sứ lại không có chỗ dựa chính trị vững chắc, hành động tranh giành quyền lực của ông bị phản đối bởi nhiều thế lực địa phương và thậm chí nội bộ họ Kiều cũng chia rẽ trầm trọng. Bị cô lập, Kiều Công Tiễn vội vã cầu cứu nhà Nam Hán. Ngô Quyền nhanh chóng tập hợp lực lượng, kéo quân ra Bắc, giết chết Kiều Công Tiễn rồi chuẩn bị quyết chiến với quân Nam Hán. Thắng lợi của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng vào năm 938 đã đặt dấu chấm hết cho mọi âm mưu xâm lược Tĩnh Hải quân của nhà Nam Hán, đồng thời cũng kết thúc thời kì Bắc thuộc của Việt Nam. Năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa, lập ra nhà Ngô. Ngô Vương qua đời ở tuổi 47, trị vì được 6 năm. Sau cái chết của ông, nhà Ngô suy yếu nhanh chóng, không khống chế được các thế lực cát cứ địa phương và sụp đổ vào năm 965.
Ngô Quyền nằm trong danh sách 14 anh hùng dân tộc tiêu biểu của Việt Nam, là vị "vua đứng đầu các vua"[1], là vị Tổ trung hưng[2] của Việt Nam.
Mục lục
- 1 Tiểu sử
- 2 Sự nghiệp
- 3 Qua đời
- 4 Nhận định
- 5 Tồn nghi về quê hương
- 6 Gia đình
- 7 Tôn vinh
- 8 Ảnh
- 9 Xem thêm
- 10 Chú thích
- 11 Tài liệu tham khảo
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Ngô Quyền sinh năm 898[3], người Đường Lâm, đời đời là nhà quý tộc. Cha tên Mân làm chức châu mục ở bản châu.[1]
Khi Ngô Quyền vừa mới sinh có ánh sáng lạ đầy nhà, trạng mạo khác thường, có 3 nốt ruồi ở lưng, thầy tướng cho là lạ, bảo có thể làm chủ một phương, nên mới đặt tên là Quyền. Ngô Quyền lớn lên, khôi ngô, mắt sáng như chớp, dáng đi thong thả như hổ, có trí dũng, sức có thể nâng được vạc.[4]
Sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Bối cảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 907, nhà Đường mất, Trung Quốc rối loạn, lúc ấy Lưu Ẩn chiếm cứ Phiên Ngung, Lưu Ẩn chết, con là Lưu Nghiễm kế lập, xưng quốc hiệu Nam Hán, vùng đất thuộc Quảng Đông ngày nay; phần trung tâm của Trung Quốc tồn tại nhà Hậu Lương.[5]
Năm 907, thổ hào Giao Chỉ là Khúc Hạo nổi lên chiếm giữ, xưng là Tiết độ sứ. Khúc Hạo sai con là Khúc Thừa Mỹ làm Hoan hảo sứ sang dò xét nhà Nam Hán. Ngô Quyền đã lặp công, giết hai tên tướng tài của Lý Tiến là Lý Bưu và Lưu ứng. Sau khi Khúc Hạo chết, Khúc Thừa Mĩ lên thay, cho người sang nhà Lương lĩnh tiết việt, hành động này làm vua Nam Hán tức giận, xua quân chiếm cứ Giao Chỉ. Năm 930, tướng Nam Hán Lý Khắc Chính đem binh đánh, bắt được Khúc Thừa Mỹ, Lý Khắc Chính lưu lại Giao Chỉ.[5]
Một hào trưởng người Ái châu là Dương Đình Nghệ nuôi 3000 con nuôi, mưu đồ khôi phục. Năm 931, Dương Đình Nghệ đánh đuổi Lý Tiến và quân cứu viện do Trần Bảo chỉ huy, xưng là Tiết độ sứ.[5]
Năm 937, nha tướng của Dương Đình Nghệ là Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ để thay chức.[5]
Nha tướng cho Dương Đình Nghệ[sửa | sửa mã nguồn]
Ngô Quyền lớn lên làm nha tướng cho Dương Đình Nghệ, được Dương Đình Nghệ gả con gái cho và quyền cai quản Ái châu.[4]
Trận Bạch Đằng[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 938, sau khi Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ; Ngô Quyền phát binh từ Ái châu ra đánh Kiều Công Tiễn. Kiều Công Tiễn sai sứ sang đút lót để cầu cứu với nhà Nam Hán. Sách An Nam chí lược viết rằng: Công Tiễn bị Ngô Quyền vây, sức yếu bị thua mới cầu cứu nhà Nam Hán[6]. Vua Nam Hán là Lưu Cung nhân Giao Chỉ có loạn muốn chiếm lấy. Lưu Cung phong con mình là Vạn Vương Hoằng Tháo làm Giao Vương, đem quân cứu Kiều Công Tiễn.[7]
Lưu Cung tự làm tướng, đóng ở Hải Môn để làm thanh viện. Lưu Cung hỏi kế ở Sùng văn sứ là Tiêu Ích, Tiêu Ích nói:"Nay mưa dầm đã mấy tuần, đường biển thì xa xôi nguy hiểm, Ngô Quyền lại là người kiệt hiệt, không thể khinh suất được. Đại quân phải nên thận trọng chắc chắn, dùng nhiều người hướng đạo rồi sau mới nên tiến. Vua Nam Hán không nghe, sai Hoằng Tháo đem chiến thuyền theo sông Bạch Đằng mà vào, muốn đánh Ngô Quyền; nhưng quân chưa đến, Ngô Quyền đã giết Kiều Công Tiễn rồi.[7]
Ngô Quyền nghe tin Hoằng Tháo sắp đến, bảo các tướng tá rằng: Hoằng Tháo là đứa trẻ khờ dại,đem quân từ xa đến, quân lính còn mỏi mệt, lại nghe Công Tiễn đã chết, không có người làm nội ứng, đã mất vía trước rồi. Quân ta lấy sức còn khỏe địch với quân mỏi mệt, tất phá được. Nhưng bọn chúng có lợi ở chiến thuyền, ta không phòng bị trước thì thế được thua chưa biết ra sao. Nếu sai người đem cọc lớn vạt nhọn đầu bịt sắt đóng ngầm ở trước cửa biển, thuyền của bọn chúng theo nước triều lên vào trong hàng cọc thì sau đó ta dễ bề chế ngự, không cho chiếc nào ra thoát.[7]
Ngô Quyền định kế rồi, bèn cho đóng cọc ở hai bên cửa biển. Khi nước triều lên, Ngô Quyền sai người đem thuyền nhẹ ra khiêu chiến, giả thua chạy để dụ quân Nam Hán đuổi theo. Hoằng Tháo quả nhiên tiến quân vào. Khi binh thuyền đã vào trong vùng cắm cọc. Nước triều rút, cọc nhô lên, Ngô Quyền bèn tiếng quân ra đánh, ai nấy đều liều chết chiến đấu. Quân Nam Hán không kịp sửa thuyền mà nước triều rút xuống rất gấp, thuyền đều mắc vào cọc mà lật úp, rối loạn tan vỡ, quân lính chết đuối quá nữa. Ngô Quyền thừa thắng đuổi đánh, bắt được Hoằng Tháo giết đi. Vua Nam Hán đồn trú ở cửa biển để cứu trợ nhưng không làm gì được; thương khóc, thu nhặt quân lính còn sót rút về.[7]
Sử gia Ngô Sĩ Liên nhận định trong sách Đại Việt sử ký toàn thư:
Ngô Thì Sĩ nhận định trong sách Việt sử tiêu án:
Xưng vương và trị vì[sửa | sửa mã nguồn]
Mùa xuân năm 939, Ngô Quyền xưng là vương, trở thành vị vua sáng lập ra nhà Ngô,sách Đại Việt sử ký toàn thư gọi Ngô Quyền là Tiền Ngô Vương. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng:Mùa xuân, vua bắt đầu xưng vương, lập Dương thị làm hoàng hậu, đặt trăm quan, chế định triều nghi phẩm phục. Sách Việt sử tiêu án chép:Vương giết Công Tiễn, phá Hoằng Tháo, tự lập làm vua, tôn Dương Thị làm Hoàng hậu, đặt đủ 100 quan, dựng ra nghi lễ triều đình, định các sắc áo mặc, đóng đô ở Cổ Loa thành, làm vua được 6 năm rồi mất.[4]
Kinh đô của triều đại mới không nằm ở Đại La mà chuyển sang Cổ Loa, kinh đô của nước Âu Lạc từ thời An Dương Vương một nghìn năm trước. Lý giải cho việc Ngô Quyền không chọn Đại La sầm uất và có truyền thống nhiều thế kỷ là trung tâm chính trị trước đó, các sử gia cho rằng có 2 nguyên nhân: tâm lý tự tôn dân tộc và ý thức bảo vệ độc lập chủ quyền của đất nước từ kinh nghiệm cũ để lại:
- Ý thức dân tộc trỗi dậy, tiếp nối quốc thống xưa của An Dương Vương[9], quay về với kinh đô cũ thời Âu Lạc, biểu hiện ý chí đoạn tuyệt với Đại La do phương Bắc khai lập[10].
- Đại La trong nhiều năm là trung tâm cai trị của các triều đình Trung Quốc đô hộ Việt Nam, là trung tâm thương mại sầm uất nhiều đời chủ yếu của các thương nhân người Hoa nắm giữ. Đại La do đó là nơi tụ tập nhiều người phương Bắc, từ các quan lại cai trị nhiều đời, các nhân sĩ từ phương Bắc sang tránh loạn và các thương nhân. Đây là đô thị mang nhiều dấu vết cả về tự nhiên và xã hội của phương Bắc, và thế lực của họ ở Đại La không phải nhỏ. Do đó lực lượng này dễ thực hiện việc tiếp tay làm nội ứng khi quân phương Bắc trở lại, điển hình là việc Khúc Thừa Mỹ nhanh chóng thất bại và bị Nam Hán bắt về Phiên Ngung. Rút kinh nghiệm từ thất bại của Khúc Thừa Mỹ, Ngô Quyền không chọn Đại La[10].
Theo Tạ Đại Chí Trường: Chiếm giữ Đại La xong, Ngô Quyền không đóng đô nơi phủ trị cũ mà lại tìm một vị trí bên lề để canh chừng. Tại sao? Vì còn tự ti thấy mình chưa đủ sức thay thế chủ cũ? Vì cái thế Đại La trống trải trong tầm sông nước dễ dàng cho sự xâm lấn của Nam Hán so với Cổ Loa khuất lấp hơn một ít mà vẫn còn có ngôi thành Kén của Mã Viện làm thế đương cự? Dù sao thì sự từ chối Đại La cũng là một dấu vết co cụm để tính chất địa phương nổi lên không những chỉ trong gia đình ông mà còn thấy trong cách ứng xử của các tập đoàn quyền lực khác ở phủ Đô hộ cũ nữa..[11]
Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 944, Ngô Vương qua đời, hưởng dương 47 tuổi; trước khi chết ông di chúc giao cho Dương Tam Kha phò tá cho con của mình. Ông không có miếu hiệu và thụy hiệu, sử sách xưa nay chỉ gọi ông là Tiền Ngô Vương[4]. Sách Thiền uyển tập anh, phần truyện Quốc sư Khuông Việt có nhắc Ngô Thuận Đế.[12]
Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]
Các nhà sử học Việt Nam thời trung đại như Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên đánh giá rất cao công trạng của Ngô Quyền. Lê Văn Hưu nhận định về ông rằng:
Ngô Sĩ Liên ca tụng ông là mưu tài đánh giỏi, làm nên công dựng lại cơ đồ, đứng đầu các vua[1] đồng thời cho rằng cách thức cai trị của ông có quy mô của bậc đế vương[1]. Phan Bội Châu và Trần Quốc Vượng đều tôn vinh ông là "vua Tổ phục hưng dân tộc"[2][9].
Tồn nghi về quê hương[sửa | sửa mã nguồn]
Quê hương của Ngô Quyền từng là vấn đề gây tranh cãi và cho đến nay vẫn không thống nhất hoàn toàn. Bộ chính sử Việt Nam xưa nhất còn lại đến ngày nay, Đại Việt sử kí toàn thư, chỉ ghi rằng Ngô Quyền là người ở châu Đường Lâm[1] nhưng không chú thích gì thêm về địa danh này, khiến cho các sử gia đời sau rất lúng túng. Nó thể hiện sự cẩn trọng của các sử thần đời Hậu Lê đối với những thông tin họ chưa thể kiểm chứng, đối chiếu[15]. Các sử gia đời sau đã đẩy mạnh tìm hiểu để xác định xem châu Đường Lâm nằm ở đâu[15]. Hiện tồn tại 3 thuyết, với 3 địa điểm nằm ở các địa phương ngày nay cách nhau khá xa và với khoảng cách tương đối đều nhau trên trục Bắc-Nam, là
Trong đó một địa điểm đã được thừa nhận nhưng đang bị đặt nghi vấn, là xã Đường Lâm ở thị xã Sơn Tây, Hà Nội. Các ý kiến như sau:
Đường Lâm (Hà Nội)[sửa | sửa mã nguồn]
Nguyễn Văn Siêu trong sách Đại Việt địa dư toàn biên viết "Nay xét sử cũ chép: Bố Cái Đại Vương là Phùng Hưng. Tiền Ngô Vương Quyền đều là người Đường Lâm. Nay xã Cam Lâm, tổng Cam Giá, huyện Phúc Thọ (xã Cam Lâm trước là xã Cam Tuyền) có hai đền thờ Bố Cái Đại Vương và Tiền Ngô Vương. Còn có một bia khắc rằng: Bản xã đất ở rừng rậm, đời xưa gọi là Đường Lâm, đời đời có anh hào. Đời nhà Đường có Phùng Vương tên húy Hưng, đời Ngũ Đại có Ngô Vương tên húy Quyền. Hai vương cùng một làng, từ xưa không có. Uy đức còn mãi, miếu mạo như cũ. Niên hiệu đề là Quang Thái năm thứ ba mùa xuân tháng hai, ngày 18 làm bia này". Như vậy, Nguyễn Văn Siêu đã khẳng định châu Đường Lâm quê hương của Ngô Quyền nằm ở xã Cam Lâm, tổng Cam Giá, huyện Phúc Thọ, phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây tức nay là làng cổ Đường Lâm thuộc Hà Nội. Đại Nam nhất thống chí cũng ghi tương tự[15]. Ý kiến này tiếp tục được Trần Quốc Vượng khẳng định[16] mà theo như chính ông nhận xét thì nó được "tiếp thu ngay"[17], trở thành kiến thức lịch sử chính thống đưa vào giảng dạy trong nhà trường và phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng. Làng cổ Đường Lâm cũng được mệnh danh là đất hai vua[18]
Đường Lâm (Bắc Trung Bộ)[sửa | sửa mã nguồn]
Người đầu tiên nghi ngờ ý kiến cho rằng quê hương Đường Lâm ở Sơn Tây là học giả Đào Duy Anh. Trong sách Đất nước Việt Nam qua các đời xuất bản năm 1964, ông viết "Đại Việt sử ký toàn thư (Ngoại, q. 5) chép rằng Ngô Quyền là người Đường-lâm, con Ngô Mân là châu mục bản châu. Sách Cương mục (Tb, q. 5) chú rằng: Đường-lâm là tên xã xưa, theo sử cũ chú là huyện Phúc-lộc, huyện Phúc-lộc nay đổi làm huyện Phúc-thọ, thuộc tỉnh Sơn-tây. Xét Sơn-tây tỉnh chí thì thấy nói xã Cam-lâm huyện Phúc-thọ xưa gọi là Đường-lâm, Phùng Hưng và Ngô Quyền đều là người xã ấy, nay còn có đền thờ ở đó. Chúng tôi rất ngờ những lời ghi chú ấy và nghĩ rằng rất có thể người ta đã lầm Đường-lâm là tên huyện đời Đường thuộc châu Phúc-lộc (Phúc-lộc châu có huyện Đường-lâm) thành tên xã Đường-lâm ở huyện Phúc-thọ. Huyện Đường-lâm châu Phúc-lộc là ở miền nam Hà-tĩnh. An-nam kỷ lược thì lại chép rằng Ngô Quyền là người Ái-châu, cũng chưa biết có đúng không[19]".
Sau đó, khi phê bình Đại Việt sử ký toàn thư, Văn Tân nhận xét "Ý kiến bạn Đào-duy-Anh rất đáng cho chúng ta để ý.[...] Ngô Quyền là người huyện Đường-lâm thuộc Hoan-châu chứ không phải là người huyện Phúc-thọ tỉnh Hà-tây.[...] Ngô Quyền là quý tộc con Ngô Mân quê ở Hoan-châu (có chỗ nói Ái-châu) đã dấy quân từ Hoan-châu tiến ra bắc phá quân Nam Hán ở cửa Bạch-đằng. Như vậy Ngô Quyền phải là người huyện Đường-lâm châu Phúc-lộc (Hà-tĩnh) chứ không phải người xã Đường-lâm huyện Phúc-thọ (Sơn-tây). Có thế mới phù hợp với tình hình xã hội hồi thế kỷ VIII, IX và X[20]".
Năm 1967, với bài viết Về quê hương của Ngô Quyền, Trần Quốc Vượng đã phản bác lại ý kiến của Đào Duy Anh và Văn Tân, đồng thời khẳng định quê hương Ngô Quyền nằm ở làng cổ Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, Hà Nội hiện thời. Có thể coi đây là tiếng nói quan trọng nhất của giới sử học Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lúc bấy giờ để quyết định vấn đề quê hương Ngô Quyền[15].
Lê Tắc, người Ái Châu (Đông Sơn, Thanh Hóa), viết trong An Nam chí lược rằng: "Ngô Quyền, người châu Ái"[21], tuy nhiên ý kiến này của ông hầu như không được các sử gia Việt Nam trước thế kỉ XX quan tâm.
Trong tập kỷ yếu hội thảo "Quốc sư Khuông Việt và Phật giáo Việt Nam đầu kỷ nguyên độc lập" tổ chức vào tháng 3 năm 2011, các nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vượng, Trần Trọng Dương, Nguyễn Tô Lan thuộc Viện Nghiên cứu Hán Nôm, với bài viết Đường Lâm là Đường Lâm nào[15] cùng nhiều luận cứ lịch sử, đã chứng minh tấm bia cổ Phụng tự bi 奉祀碑 (ký hiệu 36002 trong kho lưu trữ bản dập của viện Nghiên cứu Hán Nôm) được coi là có niên đại từ đời Trần mà Nguyễn Văn Siêu đề cập tới, hiện ở đền thờ Ngô Quyền tại xã Đường Lâm ở Sơn Tây, cứ liệu quan trọng mà Trần Quốc Vượng dựa vào trong bài viết Về quê hương của Ngô Quyền, kì thực chỉ được dựng vào đầu thời Nguyễn. Và cái tên Đường Lâm của xã Đường Lâm hiện thời mới chỉ xuất hiện từ năm 1964, năm mà Quốc hội Việt Nam chính thức ra quyết định đổi tên xã này thành xã Đường Lâm[15], trước đó, đất này có tên là xã Cam Lâm. Từ đó, các nhà nghiên cứu này khẳng định rằng "quê Ngô Quyền nằm loanh quanh giữa vùng Thanh Hóa – Nghệ An ngày nay mà khó có thể ở vị trí Sơn Tây (khi đó là huyện Gia Ninh của Phong Châu) được".
Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]
Vợ[sửa | sửa mã nguồn]
- Dương Hậu: Bà là con gái của Dương Đình Nghệ, kết duyên cùng với Ngô Quyền khi ông trở thành nha tướng của Dương Đình Nghệ, một cuộc hôn nhân mang nhiều ý nghĩa liên minh chính trị. Một số tài liệu ghi rằng bà tên là Dương Thị Như Ngọc, nhưng theo ông Lê Văn Lan thì đây chỉ là một cái tên do người đời sau "đặt", để "phân biệt" với bà Dương hậu khác là bà Dương Vân Nga, bản thân cái tên Dương Vân Nga cũng chỉ là cái tên do giới văn nghệ Việt Nam ở thế kỉ 20 "đặt" cho bà[22]. Chính sử chỉ gọi bà là Dương thị[1].
- Đỗ phi: Bà là người ở làng Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội hiện nay. Trước khi có đền thờ bà ở gần cầu Tây Dục Tú nhưng nay đã bị phá. Nhà thờ họ Đỗ ở thôn Hậu Dục Tú vẫn còn đôi câu đối nói về cuộc hôn phối giữa bà và Ngô mang ý nghĩa liên minh chính trị Ngô - Đỗ[9].
Con cái[sửa | sửa mã nguồn]
- Thiên Sách Vương Ngô Xương Ngập: Là con trai trưởng của Ngô Quyền, được phỏng đoán sinh ra vào khoảng thập niên thứ hai của thế kỉ 10. Tiền Ngô Vương truyền ngôi cho Ngô Xương Ngập nhưng bị Dương Tam Kha cướp ngôi, Xương Ngập phải bỏ trốn. Năm 950, Dương Tam Kha bị lật đổ, ông được em là Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn đón về, hai anh em cùng làm vua. Năm 954, ông mất.
- Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn: Là con trai thứ hai của Ngô Quyền, mẹ là Dương hậu. Ông đã làm đảo chính, phế truất Dương Bình Vương, trung hưng lại cơ nghiệp nhà Ngô. Trị vì cùng với anh là Thiên Sách Vương từ năm 950 đến năm 954, sau đó, ông một mình trị nước từ năm 955 đến năm 965 thì mất. Nhà Ngô sụp đổ.
- Ngô Nam Hưng: Là con trai của Ngô Quyền, mẹ là Dương hậu. Không được sử sách đề cập gì thêm
- Ngô Càn Hưng: Là con trai của Ngô Quyền, mẹ là Dương hậu. Không được sử sách đề cập gì thêm
Tôn vinh[sửa | sửa mã nguồn]
Đền thờ và lăng Ngô Quyền ở thôn Cam Lâm, xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây là một địa chỉ du lịch và tâm linh nổi tiếng của làng cổ này. Đền được xây dựng bằng gạch, lợp ngói mũi hài, quay về hướng đông, có tường bao quanh. Qua tam quan, hai bên có tả mạc, hữu mạc, mỗi dãy nhà gồm năm gian nhỏ. Đại bái có hoành phi khắc bốn chữ "Tiền Vương bất vọng". Ngày nay tòa đại bái được dùng làm phòng trưng bày về thân thế, sự nghiệp của Ngô Quyền và nhà triển lãm chiến thắng Bạch Đằng. Hậu cung kiến trúc theo kiểu chữ đinh (丁), có tượng Ngô Quyền, đã được tu tạo vào năm 1877. Lăng Ngô Quyền có mái che, cao 1,5 mét, bia đá được khắc thời Tự Đức, có ghi bốn chữ Hán "Tiền Ngô Vương lăng". Tiền Ngô vương lăng đã được trùng tu năm 2013 với vốn đầu tư trùng tu lăng là 29 tỉ đồng, trong đó gia tộc họ Ngô đóng góp 30%.[23]
Trước năm 1945, đền thờ Ngô Quyền có hai mẫu ruộng do ba xóm Đông, Tây, Nam của làng Cam Lâm thay nhau cấy lúa để sửa soạn tế lễ. Lễ vật gồm một con lợn nặng 50 kg, 30 đấu gạo nếp để thổi xôi, trầu cau, hương hoa… Trong hai ngày tế lớn (14 và 15 tháng 8 âm lịch), làng cử một thủ từ và tám tuần phiên để canh gác nhà thờ [24].
Phố Nguyễn Công Trứ ở thành phố Hải Phòng có đình Hàng Kênh cũng thờ Tiền Ngô Vương Ngô Quyền. Tương truyền trước khi đánh quân Nam Hán, Ngô Quyền đã đóng quân, chiêu binh tập mã ở An Dương (nay thuộc Hải Phòng). Dân nhiều làng ở đây đã làm quân cận vệ và chuẩn bị những cọc gỗ đóng xuống lòng sông Bạch Đằng để chống quân Nam Hán. Hằng năm vào trung tuần tháng hai âm lịch, đình mở hội, cúng tế, có hát ả đào, hát chèo, múa hạc gỗ và nhiều trò dân gian khác [24]. Quanh khu vực hạ lưu sông Bạch Đằng có đến hơn 30 đền miếu thờ Ngô Quyền và các tướng của ông.
Nhiều đường phố mang tên Ngô Quyền như tại quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, thành phố Thanh Hóa, thị xã Quảng Yên,...
Tên ông cũng là tên của một quận nội thành của Hải Phòng. Nhiều trường học ở Việt Nam cũng mang tên Ngô Quyền.
Ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â b c d đ Nhiều tác giả 1972, tr. 147.
- ^ a ă Phan Bội Châu 1906-1909
- ^ Sử sách như Đại Việt sử kí toàn thư hay Khâm định Việt sử thông giám cương mục không ghi rõ năm sinh của Ngô Quyền. Căn cứ vào tuổi thọ của ông còn lưu lại (47 tuổi) và năm mất là năm 944, thì có thể biết được năm ông sinh là năm 898
- ^ a ă â b Đại Việt Sử ký Toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên...; Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1993; bản điện tử, trang 54
- ^ a ă â b Đại Việt Sử ký Toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên...; Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1993; bản điện tử, trang 53, 54
- ^ An Nam chí lược, soạn giả Lê Tắc; Dịch giả:Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam; Nhà xuất bản: Viện Đại Học Huế 1961; bản điện tử, trang 42
- ^ a ă â b c Đại Việt Sử ký Toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên...; Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1993; bản điện tử, trang 53
- ^ [1] Khảo tổng luận; Lê Tung
- ^ a ă â Trần Quốc Vượng 2009, tr. 56-57
- ^ a ă Nhiều tác giả 2010, tr. 267-268
- ^ Tạ Chí Đại Trường (2009), Sơ thảo: Bài sử khác cho Việt Nam, ấn bản điện tử; trang 68, 69
- ^ Thiền Uyển tập anh; soạn giả Kim Sơn - Thiền phái Trúc Lâm; Dịch giả Lê Mạnh Thát, Nhà xuất bản Đại Học Vạn Hạnh - Saigon; 1976; bản điện tử, trang 21
- ^ Đây là cách nói phóng đại, theo sử sách đạo quân này chỉ có 2 vạn người
- ^ [2] Khảo tổng luận
- ^ a ă â b c d “Đường Lâm là Đường Lâm nào ?” (PDF).
- ^ Trần Quốc Vượng 1967, tr. 60-62
- ^ Trần Quốc Vượng 2006
- ^ “Đường Lâm-đất hai vua”.
- ^ Đào Duy Anh 1964, tr. 84-86
- ^ Văn Tân 1966, tr. 31-32
- ^ Lê Tắc 2009, tr. 211
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
lvl
- ^ Quái thú chắn trước lăng vua, Tuổi Trẻ, 06/03/2014
- ^ a ă “Đền thờ và lăng Ngô Quyền”. Báo Kinh tế & Đô thị điện tử. 26 tháng 11 năm 2009. Truy cập 15 tháng 4 năm 2013.

markdown:
# Ngô Quyền
|Ngô Quyền|
|
| ![ Tượng Ngô Quyền.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n.jpg/272px-T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n.jpg)
![ Tượng Ngô Quyền.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n.jpg/272px-T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n.jpg)
[939](/wiki/939)- [944](/wiki/944) [Dương Bình Vương](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Tam_Kha)
Đỗ phi
[Ngô Xương Ngập](/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BA%ADp) [Ngô Xương Văn](/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n)
Ngô Nam Hưng
Ngô Càn Hưng
[Nhà Ngô](/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4) [898](/wiki/898) [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m) [944](/wiki/944) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) **Ngô Quyền** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n#Vi.E1.BB.87t_Nam): 吳權, [898](/wiki/898) - [944](/wiki/944)), còn được biết đến với tên gọi **Tiền Ngô Vương** (前吳王), là vị vua đầu tiên của [nhà Ngô](/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4) trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Năm [938](/wiki/938), ông là người lãnh đạo nhân dân đánh bại quân [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n) trong [trận Bạch Đằng](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng,_938) nổi tiếng, chính thức kết thúc hơn một thiên niên kỉ [Bắc thuộc](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c), mở ra một thời kì độc lập lâu dài của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a). Sau chiến thắng này, ông lên ngôi vua, trị vì từ năm [939](/wiki/939) đến năm [944](/wiki/944).
Sinh năm
[898](/wiki/898) trong một dòng họ hào trưởng có thế lực ở châu Đường Lâm, Ngô Quyền được sử sách mô tả là bậc anh hùng tuấn kiệt, " *có trí dũng*" . Ngô Quyền lớn lên khi chính quyền đô hộ của nhà Đường tại Tĩnh Hải quân đang suy yếu và tan rã, khó lòng khống chế các thế lực hào trưởng người Việt ở địa phương, do đó dẫn tới sự xác lập quyền lực của họ [1] [Khúc](/wiki/Kh%C3%BAc_Th%E1%BB%ABa_D%E1%BB%A5)ở phủ thành [Đại La](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_La)vào năm [905](/wiki/905)và họ [Dương](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ngh%E1%BB%87)vào năm [931](/wiki/931). Sau khi trở thành con rể cho [Dương Đình Nghệ](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ngh%E1%BB%87), ông được tin cậy giao cai quản Ái Châu, đất bản bộ của họ Dương. Năm [937](/wiki/937), hào trưởng đất [Phong Châu](/wiki/Phong_Ch%C3%A2u)là [Kiều Công Tiễn](/wiki/Ki%E1%BB%81u_C%C3%B4ng_Ti%E1%BB%85n)sát hại [Dương Đình Nghệ](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ngh%E1%BB%87), trở thành vị Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ cuối cùng trong thời kì [Tự chủ](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_t%E1%BB%B1_ch%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam). Nhưng vị tân Tiết độ sứ lại không có chỗ dựa chính trị vững chắc, hành động tranh giành quyền lực của ông bị phản đối bởi nhiều thế lực địa phương và thậm chí nội bộ họ Kiều cũng chia rẽ trầm trọng. Bị cô lập, [Kiều Công Tiễn](/wiki/Ki%E1%BB%81u_C%C3%B4ng_Ti%E1%BB%85n)vội vã cầu cứu nhà [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n). Ngô Quyền nhanh chóng tập hợp lực lượng, kéo quân ra Bắc, giết chết Kiều Công Tiễn rồi chuẩn bị quyết chiến với quân [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n). Thắng lợi của Ngô Quyền trên sông [Bạch Đằng](/wiki/S%C3%B4ng_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng)vào năm [938](/wiki/938)đã đặt dấu chấm hết cho mọi âm mưu xâm lược [Tĩnh Hải quân](/wiki/T%C4%A9nh_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n)của nhà [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n), đồng thời cũng kết thúc thời kì [Bắc thuộc](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c)của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Năm [939](/wiki/939), Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở [Cổ Loa](/wiki/C%E1%BB%95_Loa), lập ra [nhà Ngô](/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4). Ngô Vương qua đời ở tuổi 47, trị vì được 6 năm. Sau cái chết của ông, nhà Ngô suy yếu nhanh chóng, không khống chế được các thế lực cát cứ địa phương và sụp đổ vào năm [965](/wiki/965).
Ngô Quyền nằm trong danh sách 14
[anh hùng dân tộc](/wiki/Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c) tiêu biểu của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), là vị " *vua đứng đầu các vua*" , là [1] *vị Tổ trung hưng* của [[2]](#cite_note-pbc-2) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
[1 Tiểu sử](#Ti.E1.BB.83u_s.E1.BB.AD) [2 Sự nghiệp](#S.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p) [3 Qua đời](#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [4 Nhận định](#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [5 Tồn nghi về quê hương](#T.E1.BB.93n_nghi_v.E1.BB.81_qu.C3.AA_h.C6.B0.C6.A1ng) [6 Gia đình](#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [7 Tôn vinh](#T.C3.B4n_vinh) [8 Ảnh](#.E1.BA.A2nh) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [11 Tài liệu tham khảo](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o)
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=1)]
Ngô Quyền sinh năm 898
, người Đường Lâm, đời đời là nhà quý tộc. Cha tên Mân làm chức châu mục ở bản châu. [3] [[1]](#cite_note-tt1-1)
Khi Ngô Quyền vừa mới sinh có ánh sáng lạ đầy nhà, trạng mạo khác thường, có 3 nốt ruồi ở lưng, thầy tướng cho là lạ, bảo có thể làm chủ một phương, nên mới đặt tên là Quyền. Ngô Quyền lớn lên, khôi ngô, mắt sáng như chớp, dáng đi thong thả như hổ, có trí dũng, sức có thể nâng được vạc.
[[4]](#cite_note-ReferenceA-4)
## Sự nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=2)]
### Bối cảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=3)]
Năm 907, nhà Đường mất, Trung Quốc rối loạn, lúc ấy Lưu Ẩn chiếm cứ Phiên Ngung, Lưu Ẩn chết, con là Lưu Nghiễm kế lập, xưng quốc hiệu Nam Hán, vùng đất thuộc Quảng Đông ngày nay; phần trung tâm của Trung Quốc tồn tại nhà Hậu Lương.
[[5]](#cite_note-ReferenceB-5)
Năm 907, thổ hào Giao Chỉ là Khúc Hạo nổi lên chiếm giữ, xưng là Tiết độ sứ. Khúc Hạo sai con là Khúc Thừa Mỹ làm Hoan hảo sứ sang dò xét nhà Nam Hán. Ngô Quyền đã lặp công, giết hai tên tướng tài của
[Lý Tiến](/w/index.php?title=L%C3%BD_Ti%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) là [Lý Bưu](/wiki/L%C3%BD_B%C6%B0u) và [Lưu ứng](/w/index.php?title=L%C6%B0u_%E1%BB%A8ng&action=edit&redlink=1). Sau khi Khúc Hạo chết, Khúc Thừa Mĩ lên thay, cho người sang nhà Lương lĩnh tiết việt, hành động này làm vua Nam Hán tức giận, xua quân chiếm cứ Giao Chỉ. Năm 930, tướng Nam Hán Lý Khắc Chính đem binh đánh, bắt được Khúc Thừa Mỹ, Lý Khắc Chính lưu lại Giao Chỉ. [[5]](#cite_note-ReferenceB-5)
Một hào trưởng người Ái châu là Dương Đình Nghệ nuôi 3000 con nuôi, mưu đồ khôi phục. Năm 931, Dương Đình Nghệ đánh đuổi Lý Tiến và quân cứu viện do Trần Bảo chỉ huy, xưng là Tiết độ sứ.
[[5]](#cite_note-ReferenceB-5)
Năm 937, nha tướng của Dương Đình Nghệ là Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ để thay chức.
[[5]](#cite_note-ReferenceB-5)
### Nha tướng cho Dương Đình Nghệ[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=4)]
Ngô Quyền lớn lên làm nha tướng cho Dương Đình Nghệ, được Dương Đình Nghệ gả con gái cho và quyền cai quản Ái châu.
[[4]](#cite_note-ReferenceA-4)
### Trận Bạch Đằng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=5)]
Năm 938, sau khi Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ; Ngô Quyền phát binh từ Ái châu ra đánh Kiều Công Tiễn. Kiều Công Tiễn sai sứ sang đút lót để cầu cứu với nhà Nam Hán. Sách An Nam chí lược viết rằng: Công Tiễn bị Ngô Quyền vây, sức yếu bị thua mới cầu cứu nhà Nam Hán
. Vua Nam Hán là Lưu Cung nhân Giao Chỉ có loạn muốn chiếm lấy. Lưu Cung phong con mình là Vạn Vương Hoằng Tháo làm Giao Vương, đem quân cứu Kiều Công Tiễn. [6] [[7]](#cite_note-ReferenceC-7)
Lưu Cung tự làm tướng, đóng ở Hải Môn để làm thanh viện. Lưu Cung hỏi kế ở Sùng văn sứ là Tiêu Ích, Tiêu Ích nói:
*"Nay mưa dầm đã mấy tuần, đường biển thì xa xôi nguy hiểm, Ngô Quyền lại là người kiệt hiệt, không thể khinh suất được. Đại quân phải nên thận trọng chắc chắn, dùng nhiều người hướng đạo rồi sau mới nên tiến.* Vua Nam Hán không nghe, sai Hoằng Tháo đem chiến thuyền theo sông Bạch Đằng mà vào, muốn đánh Ngô Quyền; nhưng quân chưa đến, Ngô Quyền đã giết Kiều Công Tiễn rồi. [[7]](#cite_note-ReferenceC-7)
Ngô Quyền nghe tin Hoằng Tháo sắp đến, bảo các tướng tá rằng:
*Hoằng Tháo là đứa trẻ khờ dại,đem quân từ xa đến, quân lính còn mỏi mệt, lại nghe Công Tiễn đã chết, không có người làm nội ứng, đã mất vía trước rồi. Quân ta lấy sức còn khỏe địch với quân mỏi mệt, tất phá được. Nhưng bọn chúng có lợi ở chiến thuyền, ta không phòng bị trước thì thế được thua chưa biết ra sao. Nếu sai người đem cọc lớn vạt nhọn đầu bịt sắt đóng ngầm ở trước cửa biển, thuyền của bọn chúng theo nước triều lên vào trong hàng cọc thì sau đó ta dễ bề chế ngự, không cho chiếc nào ra thoát.* [[7]](#cite_note-ReferenceC-7)
Ngô Quyền định kế rồi, bèn cho đóng cọc ở hai bên cửa biển. Khi nước triều lên, Ngô Quyền sai người đem thuyền nhẹ ra khiêu chiến, giả thua chạy để dụ quân Nam Hán đuổi theo. Hoằng Tháo quả nhiên tiến quân vào. Khi binh thuyền đã vào trong vùng cắm cọc. Nước triều rút, cọc nhô lên, Ngô Quyền bèn tiếng quân ra đánh, ai nấy đều liều chết chiến đấu. Quân Nam Hán không kịp sửa thuyền mà nước triều rút xuống rất gấp, thuyền đều mắc vào cọc mà lật úp, rối loạn tan vỡ, quân lính chết đuối quá nữa. Ngô Quyền thừa thắng đuổi đánh, bắt được Hoằng Tháo giết đi. Vua Nam Hán đồn trú ở cửa biển để cứu trợ nhưng không làm gì được; thương khóc, thu nhặt quân lính còn sót rút về.
[[7]](#cite_note-ReferenceC-7)
Sử gia Ngô Sĩ Liên nhận định trong sách
[Đại Việt sử ký toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0):
|“||
|Lưu Cung tham đất đai của người, muốn mở rộng bờ cõi, đất đai chưa lấy được mà đã hại mất đứa con của mình và hại cả nhân dân, tức như Mạnh Tử nói: "Đem cái mình không yêu mà hại cái mình yêu" vậy chăng? |”|
|
|
— Đại Việt sử ký toàn thư
[Ngô Thì Sĩ](/wiki/Ng%C3%B4_Th%C3%AC_S%C4%A9) nhận định trong sách Việt sử tiêu án:
|“||
|Lưu Nghiễm ngấp ngó Giao Châu, thừa lúc Đình Nghệ mới mất, cậy có quân ứng viện của Công Tiễn, chắc rằng có thể đánh một trận phá được Ngô Quyền, nhân thế lấy được nước nam dễ như móc túi vậy. Nếu không có một trận đánh to để hỏa nhuệ khí của Lưu Nghiễm, thì cái tình hình ngoại thuộc lại dần dần thịnh lên, cho nên trận đánh ở Bạch Đằng là cái căn bản khôi phục quốc thống đó. Sau này Đinh, Lê, Lý, Trần còn phải nhờ dư liệt ấy. Võ công hiển hách của Ngô Quyền, tiếng thơm nghìn đời, đâu có phải chỉ khoe khoang một lúc bấy giờ mà thôi. |”|
|“||
|Ngô Tiên Chúa giết được nghịch thần Công Tiễn, phá được giặc mạnh Hoằng Thao. |”|
|
|
— Khảo tổng luận; Lê Tung
### Xưng vương và trị vì[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=6)]
Mùa xuân năm
[939](/wiki/939), Ngô Quyền xưng là vương, trở thành vị vua sáng lập ra [nhà Ngô](/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4),sách Đại Việt sử ký toàn thư gọi Ngô Quyền là Tiền Ngô Vương. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng: *Mùa xuân, vua bắt đầu xưng vương, lập Dương thị làm hoàng hậu, đặt trăm quan, chế định triều nghi phẩm phục.* Sách Việt sử tiêu án chép: *Vương giết Công Tiễn, phá Hoằng Tháo, tự lập làm vua, tôn Dương Thị làm Hoàng hậu, đặt đủ 100 quan, dựng ra nghi lễ triều đình, định các sắc áo mặc, đóng đô ở Cổ Loa thành, làm vua được 6 năm rồi mất.* [[4]](#cite_note-ReferenceA-4)
Kinh đô của triều đại mới không nằm ở
[Đại La](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_La) mà chuyển sang [Cổ Loa](/wiki/C%E1%BB%95_Loa), kinh đô của nước [Âu Lạc](/wiki/%C3%82u_L%E1%BA%A1c) từ thời [An Dương Vương](/wiki/An_D%C6%B0%C6%A1ng_V%C6%B0%C6%A1ng) một nghìn năm trước. Lý giải cho việc Ngô Quyền không chọn Đại La sầm uất và có truyền thống nhiều thế kỷ là trung tâm chính trị trước đó, các sử gia cho rằng có 2 nguyên nhân: tâm lý tự tôn dân tộc và ý thức bảo vệ độc lập chủ quyền của đất nước từ kinh nghiệm cũ để lại:
- Ý thức dân tộc trỗi dậy, tiếp nối quốc thống xưa của
[An Dương Vương](/wiki/An_D%C6%B0%C6%A1ng_V%C6%B0%C6%A1ng) , quay về với kinh đô cũ thời [[9]](#cite_note-tqv-9) [Âu Lạc](/wiki/%C3%82u_L%E1%BA%A1c), biểu hiện ý chí đoạn tuyệt với Đại La do [phương Bắc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)khai lập . [[10]](#cite_note-ntg-10) [Đại La](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_La)trong nhiều năm là trung tâm cai trị của các triều đình [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)đô hộ Việt Nam, là trung tâm thương mại sầm uất nhiều đời chủ yếu của các thương nhân [người Hoa](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa)nắm giữ. Đại La do đó là nơi tụ tập nhiều người phương Bắc, từ các quan lại cai trị nhiều đời, các nhân sĩ từ phương Bắc sang tránh loạn và các thương nhân. Đây là đô thị mang nhiều dấu vết cả về tự nhiên và xã hội của phương Bắc, và thế lực của họ ở Đại La không phải nhỏ. Do đó lực lượng này dễ thực hiện việc tiếp tay làm nội ứng khi quân phương Bắc trở lại, điển hình là việc [Khúc Thừa Mỹ](/wiki/Kh%C3%BAc_Th%E1%BB%ABa_M%E1%BB%B9)nhanh chóng thất bại và bị [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n)bắt về [Phiên Ngung](/wiki/Phi%C3%AAn_Ngung). Rút kinh nghiệm từ thất bại của Khúc Thừa Mỹ, Ngô Quyền không chọn Đại La . [[10]](#cite_note-ntg-10)
Theo Tạ Đại Chí Trường: Chiếm giữ Đại La xong, Ngô Quyền không đóng đô nơi phủ trị cũ mà lại tìm một vị trí bên lề để canh chừng. Tại sao? Vì còn tự ti thấy mình chưa đủ sức thay thế chủ cũ? Vì cái thế Đại La trống trải trong tầm sông nước dễ dàng cho sự xâm lấn của Nam Hán so với Cổ Loa khuất lấp hơn một ít mà vẫn còn có ngôi thành Kén của Mã Viện làm thế đương cự? Dù sao thì sự từ chối Đại La cũng là một dấu vết co cụm để tính chất địa phương nổi lên không những chỉ trong gia đình ông mà còn thấy trong cách ứng xử của các tập đoàn quyền lực khác ở phủ Đô hộ cũ nữa..
[[11]](#cite_note-11)
## Qua đời[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=7)]
Năm
[944](/wiki/944), Ngô Vương qua đời, hưởng dương 47 tuổi; trước khi chết ông di chúc giao cho Dương Tam Kha phò tá cho con của mình. Ông không có miếu hiệu và thụy hiệu, sử sách xưa nay chỉ gọi ông là **Tiền Ngô Vương** . Sách [4] *, phần truyện Quốc sư* [Thiền uyển tập anh](/wiki/Thi%E1%BB%81n_uy%E1%BB%83n_t%E1%BA%ADp_anh) [Khuông Việt](/wiki/Khu%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t)có nhắc Ngô Thuận Đế. [[12]](#cite_note-12)
## Nhận định[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=8)]
Các nhà sử học Việt Nam thời trung đại như
[Lê Văn Hưu](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_H%C6%B0u), [Ngô Sĩ Liên](/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn) đánh giá rất cao công trạng của Ngô Quyền. Lê Văn Hưu nhận định về ông rằng:
|“||
|Tiền Ngô Vương có thể lấy quân mới họp của đất Việt ta mà phá được trăm vạn quân của Lưu Hoằng Tháo, mở nước xưng vương, làm cho người phương Bắc không dám lại sang nữa. Có thể nói là một cơn giận mà yên được dân, mưu giỏi mà đánh cũng giỏi vậy. Tuy chỉ xưng vương, chưa lên ngôi đế, đổi niên hiệu, nhưng chính thống của nước Việt ta, ngõ hầu đã nối lại được. |”|
Ngô Sĩ Liên ca tụng ông là
*mưu tài đánh giỏi, làm nên công dựng lại cơ đồ, đứng đầu các vua* đồng thời cho rằng cách thức cai trị của ông có [1] *quy mô của bậc đế vương* . [[1]](#cite_note-tt1-1) [Phan Bội Châu](/wiki/Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u)và [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng)đều tôn vinh ông là " *vua Tổ phục hưng dân tộc*" [[2]](#cite_note-pbc-2) . [[9]](#cite_note-tqv-9)
|“||
|Ngô Tiên Chúa giết được nghịch thần Công Tiễn, phá được giặc mạnh Hoằng Thao, đặt ra cấp bậc các quan văn võ, định chế độ luật lệ y phục, thực là bậc tài giỏi cứu đời. Song ký thác không được người tốt, để lại tai vạ cho con. |”|
|
|
— Khảo tổng luận; Lê Tung
## Tồn nghi về quê hương[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=9)]
Quê hương của Ngô Quyền từng là vấn đề gây tranh cãi và cho đến nay vẫn không thống nhất hoàn toàn. Bộ chính sử
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) xưa nhất còn lại đến ngày nay, [Đại Việt sử kí toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), chỉ ghi rằng Ngô Quyền là người ở châu Đường Lâm nhưng không chú thích gì thêm về địa danh này, khiến cho các sử gia đời sau rất lúng túng. Nó thể hiện sự cẩn trọng của các sử thần đời [1] [Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1)đối với những thông tin họ chưa thể kiểm chứng, đối chiếu . Các sử gia đời sau đã đẩy mạnh tìm hiểu để xác định xem châu Đường Lâm nằm ở đâu [[15]](#cite_note-dln-15) . Hiện tồn tại 3 thuyết, với 3 địa điểm nằm ở các địa phương ngày nay cách nhau khá xa và với khoảng cách tương đối đều nhau trên trục Bắc-Nam, là [[15]](#cite_note-dln-15)
Trong đó một địa điểm đã được thừa nhận nhưng đang bị đặt nghi vấn, là xã
[Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m) ở [thị xã Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Các ý kiến như sau:
#### Đường Lâm (
[Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i))[ [sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=10)] [Nguyễn Văn Siêu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Si%C3%AAu) trong sách [Đại Việt địa dư toàn biên](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%8Ba_d%C6%B0_to%C3%A0n_bi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) viết " *Nay xét sử cũ chép: Bố Cái Đại Vương là Phùng Hưng. Tiền Ngô Vương Quyền đều là người Đường Lâm. Nay xã Cam Lâm, tổng Cam Giá, huyện Phúc Thọ (xã Cam Lâm trước là xã Cam Tuyền) có hai đền thờ Bố Cái Đại Vương và Tiền Ngô Vương. Còn có một bia khắc rằng: Bản xã đất ở rừng rậm, đời xưa gọi là Đường Lâm, đời đời có anh hào. Đời nhà Đường có Phùng Vương tên húy Hưng, đời Ngũ Đại có Ngô Vương tên húy Quyền. Hai vương cùng một làng, từ xưa không có. Uy đức còn mãi, miếu mạo như cũ. Niên hiệu đề là Quang Thái năm thứ ba mùa xuân tháng hai, ngày 18 làm bia này*". Như vậy, Nguyễn Văn Siêu đã khẳng định châu Đường Lâm quê hương của Ngô Quyền nằm ở xã Cam Lâm, tổng Cam Giá, huyện Phúc Thọ, phủ Quảng Oai, tỉnh Sơn Tây tức nay là làng cổ [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m) thuộc [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). [Đại Nam nhất thống chí](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Nam_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD) cũng ghi tương tự . Ý kiến này tiếp tục được [15] [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng)khẳng định mà theo như chính ông nhận xét thì nó được " [[16]](#cite_note-tqv1-16) *tiếp thu ngay*" , trở thành kiến thức lịch sử chính thống đưa vào giảng dạy trong nhà trường và phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng. Làng cổ [[17]](#cite_note-17) [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m)cũng được mệnh danh là *đất hai vua* [[18]](#cite_note-18)
#### Đường Lâm (
[Bắc Trung Bộ](/wiki/B%E1%BA%AFc_Trung_B%E1%BB%99_(Vi%E1%BB%87t_Nam)))[ [sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=11)]
Người đầu tiên nghi ngờ ý kiến cho rằng quê hương Đường Lâm ở
[Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y) là học giả [Đào Duy Anh](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Duy_Anh). Trong sách [Đất nước Việt Nam qua các đời](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Vi%E1%BB%87t_Nam_qua_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1) xuất bản năm [1964](/wiki/1964), ông viết " *Đại Việt sử ký toàn thư (Ngoại, q. 5) chép rằng Ngô Quyền là người Đường-lâm, con Ngô Mân là châu mục bản châu. Sách Cương mục (Tb, q. 5) chú rằng: Đường-lâm là tên xã xưa, theo sử cũ chú là huyện Phúc-lộc, huyện Phúc-lộc nay đổi làm huyện Phúc-thọ, thuộc tỉnh Sơn-tây. Xét Sơn-tây tỉnh chí thì thấy nói xã Cam-lâm huyện Phúc-thọ xưa gọi là Đường-lâm, Phùng Hưng và Ngô Quyền đều là người xã ấy, nay còn có đền thờ ở đó. Chúng tôi rất ngờ những lời ghi chú ấy và nghĩ rằng rất có thể người ta đã lầm Đường-lâm là tên huyện đời Đường thuộc châu Phúc-lộc (Phúc-lộc châu có huyện Đường-lâm) thành tên xã Đường-lâm ở huyện Phúc-thọ. Huyện Đường-lâm châu Phúc-lộc là ở miền nam Hà-tĩnh. An-nam kỷ lược thì lại chép rằng Ngô Quyền là người Ái-châu, cũng chưa biết có đúng không* ". [[19]](#cite_note-dda-19)
Sau đó, khi phê bình
[Đại Việt sử ký toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), Văn Tân nhận xét " *Ý kiến bạn Đào-duy-Anh rất đáng cho chúng ta để ý.[...] Ngô Quyền là người huyện Đường-lâm thuộc Hoan-châu chứ không phải là người huyện Phúc-thọ tỉnh Hà-tây.[...] Ngô Quyền là quý tộc con Ngô Mân quê ở Hoan-châu (có chỗ nói Ái-châu) đã dấy quân từ Hoan-châu tiến ra bắc phá quân Nam Hán ở cửa Bạch-đằng. Như vậy Ngô Quyền phải là người huyện Đường-lâm châu Phúc-lộc (Hà-tĩnh) chứ không phải người xã Đường-lâm huyện Phúc-thọ (Sơn-tây). Có thế mới phù hợp với tình hình xã hội hồi thế kỷ VIII, IX và X* ". [[20]](#cite_note-20)
Năm
[1967](/wiki/1967), với bài viết *Về quê hương của Ngô Quyền*, [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng) đã phản bác lại ý kiến của [Đào Duy Anh](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Duy_Anh) và Văn Tân, đồng thời khẳng định quê hương Ngô Quyền nằm ở làng cổ [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m), [thị xã Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) hiện thời. Có thể coi đây là tiếng nói quan trọng nhất của giới sử học [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) lúc bấy giờ để quyết định vấn đề quê hương Ngô Quyền . [15] [Lê Tắc](/wiki/L%C3%AA_T%E1%BA%AFc), người Ái Châu (Đông Sơn, Thanh Hóa), viết trong [An Nam chí lược](/wiki/An_Nam_ch%C3%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c) rằng: " *Ngô Quyền, người châu Ái*" , tuy nhiên ý kiến này của ông hầu như không được các sử gia Việt Nam trước thế kỉ XX quan tâm. [[21]](#cite_note-21)
Trong tập kỷ yếu hội thảo "
*Quốc sư Khuông Việt và Phật giáo Việt Nam đầu kỷ nguyên độc lập*" tổ chức vào tháng 3 năm 2011, các nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vượng, Trần Trọng Dương, Nguyễn Tô Lan thuộc [Viện Nghiên cứu Hán Nôm](/wiki/Vi%E1%BB%87n_Nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_H%C3%A1n_N%C3%B4m), với bài viết *Đường Lâm là Đường Lâm nào* cùng nhiều luận cứ lịch sử, đã chứng minh tấm bia cổ [15] *Phụng tự bi*奉祀碑 (ký hiệu 36002 trong kho lưu trữ bản dập của viện Nghiên cứu Hán Nôm) được coi là có niên đại từ đời Trần mà Nguyễn Văn Siêu đề cập tới, hiện ở đền thờ Ngô Quyền tại xã [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m)ở [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y,_H%C3%A0_N%E1%BB%99i), cứ liệu quan trọng mà [Trần Quốc Vượng](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_V%C6%B0%E1%BB%A3ng)dựa vào trong bài viết *Về quê hương của Ngô Quyền*, kì thực chỉ được dựng vào đầu thời Nguyễn. Và cái tên Đường Lâm của xã [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m)hiện thời mới chỉ xuất hiện từ năm [1964](/wiki/1964), năm mà [Quốc hội Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam)chính thức ra quyết định đổi tên xã này thành xã [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m) , trước đó, đất này có tên là xã Cam Lâm. Từ đó, các nhà nghiên cứu này khẳng định rằng " [[15]](#cite_note-dln-15) *quê Ngô Quyền nằm loanh quanh giữa vùng*". [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a)– [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)ngày nay mà khó có thể ở vị trí Sơn Tây (khi đó là huyện Gia Ninh của Phong Châu) được
## Gia đình[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=12)]
### Vợ[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=13)]
- Dương Hậu: Bà là con gái của
[Dương Đình Nghệ](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ngh%E1%BB%87), kết duyên cùng với Ngô Quyền khi ông trở thành nha tướng của [Dương Đình Nghệ](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh_Ngh%E1%BB%87), một cuộc hôn nhân mang nhiều ý nghĩa liên minh chính trị. Một số tài liệu ghi rằng bà tên là Dương Thị Như Ngọc, nhưng theo ông [Lê Văn Lan](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_Lan)thì đây chỉ là một cái tên do người đời sau "đặt", để "phân biệt" với bà Dương hậu khác là bà [Dương Vân Nga](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_V%C3%A2n_Nga), bản thân cái tên Dương Vân Nga cũng chỉ là cái tên do giới văn nghệ Việt Nam ở thế kỉ 20 "đặt" cho bà . Chính sử chỉ gọi bà là Dương thị [[22]](#cite_note-lvl-22) . [[1]](#cite_note-tt1-1)
- Đỗ phi: Bà là người ở làng
[Dục Tú](/wiki/D%E1%BB%A5c_T%C3%BA), huyện [Đông Anh](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)hiện nay. Trước khi có đền thờ bà ở gần cầu Tây Dục Tú nhưng nay đã bị phá. Nhà thờ họ Đỗ ở thôn Hậu Dục Tú vẫn còn đôi câu đối nói về cuộc hôn phối giữa bà và Ngô mang ý nghĩa liên minh chính trị Ngô - Đỗ . [[9]](#cite_note-tqv-9)
### Con cái[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=14)]
- Thiên Sách Vương
[Ngô Xương Ngập](/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_Ng%E1%BA%ADp): Là con trai trưởng của Ngô Quyền, được phỏng đoán sinh ra vào khoảng thập niên thứ hai của [thế kỉ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10). Tiền Ngô Vương truyền ngôi cho Ngô Xương Ngập nhưng bị [Dương Tam Kha](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Tam_Kha)cướp ngôi, Xương Ngập phải bỏ trốn. Năm [950](/wiki/950), Dương Tam Kha bị lật đổ, ông được em là Nam Tấn Vương [Ngô Xương Văn](/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n)đón về, hai anh em cùng làm vua. Năm [954](/wiki/954), ông mất.
- Nam Tấn Vương
[Ngô Xương Văn](/wiki/Ng%C3%B4_X%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n): Là con trai thứ hai của Ngô Quyền, mẹ là Dương hậu. Ông đã làm đảo chính, phế truất [Dương Bình Vương](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Tam_Kha), trung hưng lại cơ nghiệp [nhà Ngô](/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4). Trị vì cùng với anh là Thiên Sách Vương từ năm [950](/wiki/950)đến năm [954](/wiki/954), sau đó, ông một mình trị nước từ năm [955](/wiki/955)đến năm [965](/wiki/965)thì mất. [Nhà Ngô](/wiki/Nh%C3%A0_Ng%C3%B4)sụp đổ.
- Ngô Nam Hưng: Là con trai của Ngô Quyền, mẹ là Dương hậu. Không được sử sách đề cập gì thêm
- Ngô Càn Hưng: Là con trai của Ngô Quyền, mẹ là Dương hậu. Không được sử sách đề cập gì thêm
## Tôn vinh[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=15)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/7/78/%C4%90%C4%A9a_s%E1%BB%A9_tr%E1%BA%ADn_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng.jpg/250px-%C4%90%C4%A9a_s%E1%BB%A9_tr%E1%BA%ADn_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/7/78/%C4%90%C4%A9a_s%E1%BB%A9_tr%E1%BA%ADn_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng.jpg/250px-%C4%90%C4%A9a_s%E1%BB%A9_tr%E1%BA%ADn_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng.jpg)
[Mậu Dần](/wiki/M%E1%BA%ADu_D%E1%BA%A7n)(1998) đại tướng [Võ Nguyên Giáp](/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p)tặng đền thờ Ngô Quyền ở [Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m)một đĩa sứ vẽ cảnh thủy chiến Bạch Đằng và dòng chữ: *Tổ quốc và nhân dân ta đời đời ghi công lớn của vị anh hùng dân tộc Ngô Quyền đã đánh tan quân xâm lược dựng nên nền độc lập của nước ta*
Đền thờ và lăng Ngô Quyền ở thôn Cam Lâm, xã
[Đường Lâm](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%C3%A2m), [thị xã Sơn Tây](/wiki/Th%E1%BB%8B_x%C3%A3_S%C6%A1n_T%C3%A2y) là một địa chỉ du lịch và tâm linh nổi tiếng của làng cổ này. Đền được xây dựng bằng gạch, lợp ngói mũi hài, quay về hướng đông, có tường bao quanh. Qua tam quan, hai bên có tả mạc, hữu mạc, mỗi dãy nhà gồm năm gian nhỏ. Đại bái có hoành phi khắc bốn chữ " *Tiền Vương bất vọng*". Ngày nay tòa đại bái được dùng làm phòng trưng bày về thân thế, sự nghiệp của Ngô Quyền và nhà triển lãm chiến thắng Bạch Đằng. Hậu cung kiến trúc theo kiểu chữ *đinh* (丁), có tượng Ngô Quyền, đã được tu tạo vào năm 1877. Lăng Ngô Quyền có mái che, cao 1,5 mét, bia đá được khắc thời Tự Đức, có ghi bốn chữ Hán " *". Tiền Ngô vương lăng đã được trùng tu năm 2013 với vốn đầu tư trùng tu lăng là 29 tỉ đồng, trong đó gia tộc họ Ngô đóng góp 30%. Tiền Ngô Vương lăng* [[23]](#cite_note-23)
Trước năm 1945, đền thờ Ngô Quyền có hai mẫu ruộng do ba xóm Đông, Tây, Nam của làng Cam Lâm thay nhau cấy lúa để sửa soạn tế lễ. Lễ vật gồm một con lợn nặng 50 kg, 30 đấu gạo nếp để thổi xôi, trầu cau, hương hoa… Trong hai ngày tế lớn (14 và 15 tháng 8 âm lịch), làng cử một thủ từ và tám tuần phiên để canh gác nhà thờ
. [24]
Phố Nguyễn Công Trứ ở thành phố
[Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng) có đình Hàng Kênh cũng thờ Tiền Ngô Vương Ngô Quyền. Tương truyền trước khi đánh quân Nam Hán, Ngô Quyền đã đóng quân, chiêu binh tập mã ở An Dương (nay thuộc [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng)). Dân nhiều làng ở đây đã làm quân cận vệ và chuẩn bị những cọc gỗ đóng xuống lòng sông Bạch Đằng để chống quân [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n). Hằng năm vào trung tuần tháng hai âm lịch, đình mở hội, cúng tế, có hát ả đào, hát chèo, múa hạc gỗ và nhiều trò dân gian khác . Quanh khu vực hạ lưu sông [24] [Bạch Đằng](/wiki/S%C3%B4ng_B%E1%BA%A1ch_%C4%90%E1%BA%B1ng)có đến hơn 30 đền miếu thờ Ngô Quyền và các tướng của ông.
Nhiều đường phố mang tên Ngô Quyền như tại quận
[Hoàn Kiếm](/wiki/Ho%C3%A0n_Ki%E1%BA%BFm), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [thành phố Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)), thị xã [Quảng Yên](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Y%C3%AAn_(th%E1%BB%8B_x%C3%A3)),...
Tên ông cũng là tên của một quận nội thành của
[Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng). Nhiều trường học ở [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) cũng mang tên Ngô Quyền.
## Ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=16)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=17)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=18)]
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [Nhiều tác giả 1972](#CITEREFNhi.E1.BB.81u_t.C3.A1c_gi.E1.BA.A31972), tr. 147.
- ^
**a** **ă** [Phan Bội Châu 1906-1909](#CITEREFPhan_B.E1.BB.99i_Ch.C3.A2u1906-1909) **Sử sách như** [^](#cite_ref-3) [Đại Việt sử kí toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0)hay [Khâm định Việt sử thông giám cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)không ghi rõ năm sinh của Ngô Quyền. Căn cứ vào tuổi thọ của ông còn lưu lại (47 tuổi) và năm mất là năm 944, thì có thể biết được năm ông sinh là năm 898
- ^
**a** **ă** **â** [Đại Việt Sử ký Toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên...; Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1993; bản điện tử, trang 54](#cite_ref-ReferenceA_4-3) **b**
- ^
**a** **ă** **â** [Đại Việt Sử ký Toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên...; Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1993; bản điện tử, trang 53, 54](#cite_ref-ReferenceB_5-3) **b** **An Nam chí lược, soạn giả Lê Tắc; Dịch giả:Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam; Nhà xuất bản: Viện Đại Học Huế 1961; bản điện tử, trang 42** [^](#cite_ref-6)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Đại Việt Sử ký Toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên...; Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1993; bản điện tử, trang 53](#cite_ref-ReferenceC_7-4) **c** [^](#cite_ref-8) [[1]](http://www.nomfoundation.org/nom-project/History-of-Greater-Vietnam/Fulltext/106-Khao-tong-luan)Khảo tổng luận; Lê Tung
- ^
**a** **ă** **â** [Trần Quốc Vượng 2009](#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Qu.E1.BB.91c_V.C6.B0.E1.BB.A3ng2009), tr. 56-57
- ^
**a** **ă** [Nhiều tác giả 2010](#CITEREFNhi.E1.BB.81u_t.C3.A1c_gi.E1.BA.A32010), tr. 267-268 **Tạ Chí Đại Trường (2009), Sơ thảo: Bài sử khác cho Việt Nam, ấn bản điện tử; trang 68, 69** [^](#cite_ref-11) **Thiền Uyển tập anh; soạn giả Kim Sơn - Thiền phái Trúc Lâm; Dịch giả Lê Mạnh Thát, Nhà xuất bản Đại Học Vạn Hạnh - Saigon; 1976; bản điện tử, trang 21** [^](#cite_ref-12) **Đây là cách nói phóng đại, theo sử sách đạo quân này chỉ có 2 vạn người** [^](#cite_ref-13) [^](#cite_ref-14) [[2]](http://www.nomfoundation.org/nom-project/History-of-Greater-Vietnam/Fulltext/106-Khao-tong-luan)Khảo tổng luận
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [“Đường Lâm là Đường Lâm nào ?”](http://www.khoavanhoc-ussh.edu.vn/attachments/883_Duong%20Lam%20la%20Duong%20Lam%20nao.pdf)(PDF). [^](#cite_ref-tqv1_16-0) [Trần Quốc Vượng 1967](#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Qu.E1.BB.91c_V.C6.B0.E1.BB.A3ng1967), tr. 60-62 [^](#cite_ref-17) [Trần Quốc Vượng 2006](#CITEREFTr.E1.BA.A7n_Qu.E1.BB.91c_V.C6.B0.E1.BB.A3ng2006) [^](#cite_ref-18) [“Đường Lâm-đất hai vua”](http://laodong.com.vn/Tin-Tuc/Duong-Lam--dat-hai-vua/28595). [^](#cite_ref-dda_19-0) [Đào Duy Anh 1964](#CITEREF.C4.90.C3.A0o_Duy_Anh1964), tr. 84-86 [^](#cite_ref-20) [Văn Tân 1966](#CITEREFV.C4.83n_T.C3.A2n1966), tr. 31-32 [^](#cite_ref-21) [Lê Tắc 2009](#CITEREFL.C3.AA_T.E1.BA.AFc2009), tr. 211 **Lỗi chú thích: Thẻ** [^](#cite_ref-lvl_22-0)
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
lvl
[^](#cite_ref-23) [Quái thú chắn trước lăng vua](http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/596634/quai-thu-chan-truoc-lang-vua.html), Tuổi Trẻ, 06/03/2014
- ^
**a** **ă** [“Đền thờ và lăng Ngô Quyền”](http://ktdt.vn/news/detail/26340/~/giao_luu.aspx). *Báo Kinh tế & Đô thị điện tử*. 26 tháng 11 năm 2009. Truy cập 15 tháng 4 năm 2013.
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Quy%E1%BB%81n&action=edit§ion=19)]
|
|

X-Cache: cp1065 hit/7, cp1053 miss