markdown:
# Tư Mã Ý
|
|
|
|
|
|Tự |Trọng Đạt (仲達)|
|
|Thông tin chung
|
|Chức vụ |Quyền thần|
|
|Sinh |
|**Mất** [251](/wiki/251) [Miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) [Cao Tổ](/wiki/Cao_T%E1%BB%95)(高祖) [Thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) **Tư Mã Ý** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 司马懿; [179](/wiki/179) – 7/9/ [251](/wiki/251)) là nhà chính trị, nhà quân sự kiệt xuất phục vụ nước [Tào Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y) thời kỳ [Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c) trong [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c). Ông cũng là người đặt nền móng cho [nhà Tây Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n) thay thế nhà Nguỵ.
Ông có công lớn bảo vệ được Tào Ngụy trước các cuộc Bắc phạt của
[Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng). Sau một cuộc lật đổ ngoạn mục năm 249, sau một khoảng thời gian dài nhẫn nhịn bè lũ [Tào Sảng](/wiki/T%C3%A0o_S%E1%BA%A3ng) để chờ thời cơ, ông đã nắm trọn chính quyền trung ương Tào Nguỵ đưa hoàng đế Nguỵ chỉ còn trên lý thuyết (một phần là nhờ tài năng của ông và sự thối nát của chính quyền Tào Sảng chuyên quyền trước đó nên kết quả ông đã thành công).Từ đó vị trí quyền lực nhất của ông trong triều đình nhà Ngụy đã tiếp tục được chuyển giao cho hai con ông là [Tư Mã Sư](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_S%C6%B0) và [Tư Mã Chiêu](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Chi%C3%AAu) nắm quyền lực thực tế của nhà Ngụy, tạo tiền đề cho cháu của ông là [Tư Mã Viêm](/wiki/T%E1%BA%A5n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF) soán ngôi nhà Ngụy, thành lập [nhà Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n), thống nhất [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c), chấm dứt thời kỳ Tam Quốc. Sau khi nhà Tấn lập, Tư Mã Ý đã được cháu mình truy tôn [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) là **Tấn Tuyên Đế**, [miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) là **Cao Tổ**.
## Mục lục
[1 Thiếu thời](#Thi.E1.BA.BFu_th.E1.BB.9Di) [2 Dưới trướng Tào Tháo](#D.C6.B0.E1.BB.9Bi_tr.C6.B0.E1.BB.9Bng_T.C3.A0o_Th.C3.A1o) [3 Thời Tào Phi](#Th.E1.BB.9Di_T.C3.A0o_Phi) [4 Thời Tào Duệ](#Th.E1.BB.9Di_T.C3.A0o_Du.E1.BB.87) [5 Thời Tào Phương và cuộc lật đổ](#Th.E1.BB.9Di_T.C3.A0o_Ph.C6.B0.C6.A1ng_v.C3.A0_cu.E1.BB.99c_l.E1.BA.ADt_.C4.91.E1.BB.95) [6 Di sản](#Di_s.E1.BA.A3n) [7 Truyền thuyết](#Truy.E1.BB.81n_thuy.E1.BA.BFt) [8 Trong trò chơi hiện đại](#Trong_tr.C3.B2_ch.C6.A1i_hi.E1.BB.87n_.C4.91.E1.BA.A1i) [9 Gia đình](#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [10 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [11 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [12 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm)
## Thiếu thời[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=1)]
Tư Mã Ý là hậu duệ nhà sử học nổi tiếng
[Tư Mã Thiên](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), tác giả cuốn *. Sử Ký* [Tư Mã Ý xuất thân từ gia đình có 8 người con trai. Mỗi người đều có một *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [hiệu](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1)kết thúc bằng chữ *Đạt*. Do đó, anh em họ đều được gọi chung là *Bát Đạt Tư Mã*(司馬八達). Đây là một thuật ngữ để tỏ lòng kính trọng, bởi các nhóm tám nhân vật tài năng khác trong [các thời kỳ trước](/wiki/Tam_Ho%C3%A0ng_Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF)đều đã được gọi theo cách này. Gia đình ông sống tại [[1]](#cite_note-1) [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng)khi [Đổng Trác](/wiki/%C4%90%E1%BB%95ng_Tr%C3%A1c)chiếm thành phố, phá hủy nó, và dời thủ đô tới [Trường An](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_An). Anh trai Tư Mã Ý, [Tư Mã Lãng](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_L%C3%A3ng)đã dẫn gia đình về quê cũ ở Ôn huyện (温縣), và sau đó, dự đoán rằng nơi ấy sẽ trở thành chiến trường, tiếp tục chuyển về Lê Dương (黎陽). Năm 194, khi [Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o)đánh nhau với [Lưu Bị](/wiki/L%C6%B0u_B%E1%BB%8B), Tư Mã Ý lại đưa gia đình về Ôn huyện . [[2]](#cite_note-2)
## Dưới trướng Tào Tháo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=2)]
Những nguyên nhân nói về việc Tư Mã Ý phục vụ dưới trướng Tào Tháo có khác biệt, nhưng ông đã chấp nhận chức vụ đầu tiên trong phe Tào Tháo ở tuổi ba mươi. Theo
*, Tư Mã Ý tin rằng nhà Hán sẽ nhanh chóng chấm dứt, và không thấy có động cơ gia nhập phe Tào, vốn đã chiếm quyền kiểm soát của Nhà Hán. Ông đã từ chối các lời mời của Tào Tháo, viện cớ mình đang bị bệnh. Tào Tháo không tin lý do này, và phái người tới nhà ông vào ban đêm để kiểm tra. Biết trước điều này, Tư Mã Ý nằm trong giường cả buổi đêm không cử động. Năm Tấn thư* [208](/wiki/208), Tào Tháo đã trở thành [Thừa tướng](/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)và ra lệnh cho Tư Mã Ý tới tham chính, nói rằng "Nếu ông ta lẩn tránh, hãy bắt giữ." Sợ điều không hay sẽ xảy ra khi còn từ chối, Tư Mã Ý cuối cùng chấp nhận giữ chức *Văn học duyện*(文学掾). Tuy nhiên, theo [[3]](#cite_note-T.E1.BA.A5n_th.C6.B0.2C_quy.E1.BB.83n_1.-3) *,* [Ngụy lược](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1) [Tào Hồng](/wiki/T%C3%A0o_H%E1%BB%93ng), người em họ của Tào Tháo, đã yêu cầu Tư Mã Ý tới để được làm bạn với ông ta, nhưng Tư Mã Ý, vì không đánh giá cao Tào Hồng, đã giả vờ ốm phải chống gậy để tránh gặp mặt ông ta. Tào Hồng tức giận tới gặp Tào Tháo kể lại câu chuyện, sau đó Tào Tháo trực tiếp yêu cầu Tư Mã Ý tới gặp. Chỉ khi ấy Tư Mã Ý mới chính thức theo phe Tào. [[4]](#cite_note-4)
Dưới trướng Tào Tháo, ông bắt đầu thăng tiến qua các chức vụ
*Đông tào duyện* (東曹掾; chịu trách nhiệm đưa các quan chức vào làm việc), [Chủ bộ](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) (主簿; một chức vụ hành chính) và [Tư mã](/w/index.php?title=T%C6%B0_m%C3%A3&action=edit&redlink=1) (司馬; chức quan đảm nhiệm hỗ trợ và cố vấn). Năm [215](/wiki/215), khi Tào Tháo đánh bại [Trương Lỗ](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_L%E1%BB%97) và bắt nhân vật này đầu hàng, Tư Mã Ý đã khuyên Tào Tháo tiếp tục tiến về phía nam tới Ích Châu, bởi [Lưu Bị](/wiki/L%C6%B0u_B%E1%BB%8B) vẫn chưa ổn định được quyền kiểm soát ở đó. Tuy nhiên, Tào Tháo không theo lời khuyên này. Tư Mã Ý nằm trong số các cố vấn hối thúc Tào Tháo áp dụng hệ thống [Đồn điền chế](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) và ủng hộ Tào Tháo lên nắm chức Ngụy Vương. [[5]](#cite_note-T.E1.BA.A5n_th.C6.B0.2C_quy.E1.BB.83n_1-5)
## Thời Tào Phi[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=3)]
Thậm chí trước khi Tào Tháo mất, Tư Mã Ý đã cận kề với người kế vị ông ta là
[Tào Phi](/wiki/T%C3%A0o_Phi). Khi Tào Phi được chọn làm Thế tử nhà Ngụy năm [216](/wiki/216), Tư Mã Ý trở thành thư ký của Tào Phi. Khi Tào Tháo phân vân giữa việc lựa chọn Tào Phi và [Tào Thực](/wiki/T%C3%A0o_Th%E1%BB%B1c), Tư Mã Ý nằm trong số những người ủng hộ Tào Phi và giúp ông lên kế vị. Nhờ thế, Tư Mã Ý được Tào Phi hết lòng tin cậy. Sau khi Tào Tháo chết, Tào Phi kế vị trở thành Ngụy Văn Đế, Tư Mã Ý đã tham gia vào việc hạ bệ và gạt Tào Thực khỏi vũ đài chính trị [3] . [[6]](#cite_note-Sakaguchi_2005:160-6)
Năm
[225](/wiki/225), Tào Phi cầm quân tấn công [Đông Ngô](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%C3%B4) của [Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n), và giao cho Tư Mã Ý cai quan kinh đô khi ông ta vắng mặt. Tào Phi coi Tư Mã Ý như [Tiêu Hà](/wiki/Ti%C3%AAu_H%C3%A0), người được ca ngợi về những đóng góp lặng lẽ phía sau trận tiền. Ngay sau khi trở về, Tào Phi một lần nữa đánh giá cao Tư Mã Ý, nói "Khi ta đang ở phía Đông, ông đã ở lại kinh đô bảo vệ nó chống lại nhà [5] [Thục](/wiki/Th%E1%BB%A5c_H%C3%A1n)ở phía Tây. Khi ta đi về phía Tây đánh Thục, ta sẽ lại để ông ở lại chống lại nhà Ngô ở phía Đông." Tư Mã Ý nhanh chóng được thăng chức Lục Thượng thư sự (録尚書事) (người đứng đầu các quan [[7]](#cite_note-7) [thượng thư](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0)), ở thời điểm ấy có quyền lực thực tế và trách nhiệm như [Thừa tướng](/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng).
## Thời Tào Duệ[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=4)]
Năm
[226](/wiki/226), khi Tào Phi đã gần chết, ông giao phó người kế vị là [Tào Duệ](/wiki/T%C3%A0o_Du%E1%BB%87) cho Tư Mã Ý, [Tào Chân](/wiki/T%C3%A0o_Ch%C3%A2n), và [Trần Quần](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BA%A7n). Khi Tào Duệ trở thành Ngụy Minh Đế, ông rất tin tưởng Tư Mã Ý và phong cho Tư Mã Ý chức Phiêu kỵ Đại tướng quân (骠骑大将军) nắm quyền kiểm soát quân đội tại [8] [Dự châu](/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1)và [Kinh châu](/w/index.php?title=Kinh_ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1)(督荊豫二州諸軍事) vùng biên giới giữa Ngụy và Ngô để chống lại các lực lượng của [Tôn Quyền](/wiki/T%C3%B4n_Quy%E1%BB%81n).
### Trận Tân Thành[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=5)]
Năm
[220](/wiki/220), khi [Mạnh Đạt](/wiki/M%E1%BA%A1nh_%C4%90%E1%BA%A1t) đầu hàng Ngụy và được Tào Phi tin cậy giao chức quản lý Tân Thành. Tư Mã Ý không tin ông ta và can gián Tào Phi đừng trọng dụng Đạt, nhưng ý kiến không được nghe. Năm [6] [227](/wiki/227), Mạnh Đạt bắt đầu các cuộc thương lượng với Ngô và Thục, hứa hẹn sẽ quay sang chống Ngụy khi có cơ hội. Tuy nhiên, ông đã lưỡng lự trước những lời hối thúc của [Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng), và Gia Cát Lượng đã buộc ông ta phải hành động bằng cách tiết lộ ý muốn làm loạn của Mạnh Đạt cho Thân Nghi, người đang cầm quyền ở Ngụy Hưng (魏興). Khi Mạnh Đạt biết âm mưu đã bị lộ, ông ta bắt đầu chiêu tập binh mã để hành động [[9]](#cite_note-9)
Sợ Mạnh Đạt khởi binh ngay, Tư Mã Ý gửi cho ông ta một bức thư nói:
*"Trước kia, ông hàng Ngụy và được giao phó bảo vệ biên giới chống Thục. Người Thục xuẩn ngốc và vẫn ghét ông vì không chịu theo giúp* [Quan Vũ](/wiki/Quan_V%C5%A9). [Khổng Minh](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng)cũng vậy, và ông ta đang tìm cách tiêu diệt ông. Có lẽ ông cũng cho rằng, tin ông chuẩn bị làm loạn chỉ là một âm mưu của Lượng thôi." [[10]](#cite_note-10)
Mạnh Đạt đọc thư cho rằng mình không còn nguy hiểm gì nữa, và không gấp rút chuẩn bị. Ông tin rằng Tư Mã Ý, đang phải trấn giữ vùng biên giới giữa Ngụy và Thục, phải mất hàng tháng để về gặp Tào Phi xin quân rồi mới tới Tân Thành được. Tuy nhiên, Tư Mã Ý ngay lập tức lên đường tới Tân Thành trong 8 ngày, nhanh chóng đánh bại Mạnh Đạt còn chưa kịp chuẩn bị, và giết ông ta. Hành động này đóng góp trực tiếp vào thành công của
[Trận Nhai Đình](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Nhai_%C4%90%C3%ACnh) khiến Tư Mã Ý càng nổi tiếng.
### Chống những cuộc Bắc phạt của Gia Cát Lượng[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=6)] [Tào Chân](/wiki/T%C3%A0o_Ch%C3%A2n), người từng chỉ huy cuộc phòng ngự chống lại những cuộc Bắc phạt của Gia Cát Lượng chết năm [231](/wiki/231), Tư Mã Ý lên thay chức và lần đầu tiên đối mặt với các đội quân của Gia Cát Lượng. Tư Mã Ý giữ quân đồn trú, chiến lược của ông là đợi cho quân Thục phải gặp khó khăn vì việc tiếp tế quân lương. Ông tránh giao tranh với quân Thục trong mọi tình huống, và bị các tướng dưới quyền chế nhạo, họ cho rằng ông là nhân vật nhút nhát. Khi không thể phòng thủ mãi, ông đành phải cho các tướng tấn công các vị trí của quân Thục, nhưng họ bị đánh thua nặng và mất 3000 quân, 500 bộ giáp và 3000 nỏ. [11] Khi cuối cùng Gia Cát Lượng phải rút lui, Tư Mã Ý lệnh cho [[12]](#cite_note-12) [Trương Cáp](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%C3%A1p)đuổi theo, Trương Cáp bị phục kích và bị giết.
Trận đánh thứ hai giữa Tư Mã Ý và Gia Cát Lượng diễn ra năm
[234](/wiki/234). Tư Mã Ý một lần nữa biết rằng vấn đề của quân Thục chính là tiếp lương, và ra lệnh cho Tư Mã Chiêu giữ quân phòng thủ đợi quân địch mệt mỏi. Hai đội quân đã đối đầu tại [đồng bằng Ngũ Trượng](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Ng%C5%A9_Tr%C6%B0%E1%BB%A3ng_Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1). Dù nhiều lần bị Gia Cát Lượng khiêu chiến, Tư Mã Ý không cho quân tấn công. Để kích động Tư Mã Ý, Gia Cát Lượng đã gửi những bộ trang phục đàn bà tới cho ông ta, ám chỉ rằng ông ta chỉ là một mụ đàn bà không dám tấn công. Các viên tướng Ngụy tức điên, nhưng Tư Mã Ý vẫn điềm nhiên. Để dỗ dành các tướng lĩnh, Tư Mã Ý yêu cầu Hoàng đế Ngụy Tào Duệ cho phép tấn công quân Thục. Tào Duệ đã biết việc này, phái cố vấn Tân Tì tới chỗ Tư Mã Ý thuyết phục quân lính bình tĩnh. Nhằm buộc quân Ngụy phải ra chiến đấu, Gia Cát Lượng gửi một sứ giả tới Tư Mã Ý hối thúc ông tham chiến. Tuy nhiên, Tư Mã Ý không bàn luận các vấn đề quân sự với vị sứ giả này, thay vào đó lại hỏi han về những công việc của Gia Cát Lượng. Vị sứ giả nói rằng Gia Cát Lượng đích thân điều hành tất cả công việc lớn nhỏ trong quân, từ các chiến thuật tới các bữa ăn vào buổi tối cho binh lính, nhưng ông lại ăn rất ít. Tư Mã Ý sau đó đã nói với một vị quan dưới quyền rằng Gia Cát Lượng không thể sống lâu. [13] [[14]](#cite_note-14)
Sau khi Gia Cát Lượng chết, quân Thục lặng lẽ rút khỏi doanh trại và giữ bí mật cái chết của ông. Tư Mã Ý, được dân địa phương báo về cái chết của Gia Cát Lượng, tấn công quân Thục đang rút lui. Hai tướng Thục là
[Khương Duy](/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy) và Dương Nghi mang quân quay lại, giả bộ muốn tấn công. Thấy vậy, Tư Mã Ý sợ rằng Gia Cát Lượng chỉ giả chết để lừa mình, ngay lập tức rút quân. Việc Tư Mã Ý phải bỏ chạy trước một Gia Cát Lượng đã chết khiến người khi ấy có câu nói: *"Gia Cát chết cũng đuổi được Trọng Đạt sống"* (死諸葛嚇走活仲達). Khi Tư Mã Ý biết việc này, ông cười và nói: "Ta có thể chiến đấu với người sống, chứ không phải người chết." [[15]](#cite_note-15)
### Chiến dịch đánh Công Tôn Uyên[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=7)]
Sau khi
[Vô Khâu Kiệm](/wiki/V%C3%B4_Kh%C3%A2u_Ki%E1%BB%87m) không thể đánh bại các lực lượng của [Công Tôn Uyên](/wiki/C%C3%B4ng_T%C3%B4n_Uy%C3%AAn) ở [Liêu Đông](/wiki/Li%C3%AAu_%C4%90%C3%B4ng), và Công Tôn Uyên đã tự phong làm Yên Vương, Tào Phi trao cho Tư Mã Ý nhiệm vụ tấn công Công Tôn Uyên. Tư Mã Ý hai lần đánh bại Công Tôn Uyên trên chiến trường, và buộc ông ta phải rút lui về Tương Bình (襄平), và chuẩn bị bao vây. Trời đột ngột đổ mưa lớn khiến cuộc chiến gián đoạn, nhưng ngay khi mưa tạnh, Tư Mã Ý tung ra một cuộc tấn công tổng lực. Công Tôn Uyên và các con bị giết khi chạy trốn. [[16]](#cite_note-16)
## Thời Tào Phương và cuộc lật đổ[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=8)]
Khi Tào Duệ sắp chết, ông nghi ngờ Tư Mã Ý, và sắp xếp kế hoạch gạt Tư Mã Ý ra khỏi triều đình của người kế vị là
[Tào Phương](/wiki/T%C3%A0o_Ph%C6%B0%C6%A1ng). Ông muốn giao phó Tào Phương cho người chú là Tào Vũ (曹宇) với chức nhiếp chính, cùng với Hạ Hầu Hiến (夏侯獻), Tào Sảng, Tào Triệu (曹肇), và Tần Lãng (秦朗). Tuy nhiên, hai vị quan được ông tin tưởng là Lưu Phóng (劉放) và Tôn Tư (孫資) không thân thiết với Hạ Hầu và Tào Triệu sợ hãi về việc được phong làm các quan nhiếp chính, và tìm cách thuyết phục ông đưa Tào Sảng (là người họ thân thiết) cùng Tư Mã Ý (khi ấy đang chỉ huy quân tại Cấp huyện(汲縣, thuộc Tân Hương, Hà Nam ngày nay, và là người Lưu Phóng cùng Tôn Tư thân thiết [17] ) làm nhiếp chính thay thế. Tào Vũ, Tào Triệu và Tần Lãng bị gạt khỏi kế hoạch. [[18]](#cite_note-18)
Ban đầu, Tào Sảng và Tư Mã Ý cùng chia sẻ quyền lực, nhưng Tào Sảng nhanh chóng dùng một số thủ đoạn chính trị để đề cao Tư Mã Ý với các chức danh như
[Đại Thái phó](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_nh%C3%A0_H%C3%A1n&action=edit&redlink=1) trong khi gạt bỏ quyền lực thực sự khỏi tay ông ta. Tào Sảng sau đó đưa ra mọi quyết định quan trọng và không cần hỏi ý kiến Tư Mã Ý. Nhanh chóng, vây cánh của Tào Sảng gồm Đặng Dương (鄧颺), Lý Thắng (李勝), Hà Yến (何晏), và Đinh Mật (丁謐) , những người được biết đến về tài năng nhưng thiếu khôn ngoan, được giao những vị trí quyền lực, và họ trục xuất mọi vị quan không cùng phe cánh với mình khỏi triều đình. [19] Tư Mã Ý vẫn được nắm quyền chỉ huy quân đội (cả việc chống cự cuộc tấn công lớn của Đông Ngô năm 241), nhưng không có quyền lực trong triều đình. [[20]](#cite_note-20) [[21]](#cite_note-21)
Năm 244, Tào Sảng cũng muốn có danh tiếng quân sự của riêng mình, tung ra một cuộc tấn công lớn vào thành phố biên giới lớn của Thục Hán ở Hán Trung (
[Hán Trung](/wiki/H%C3%A1n_Trung), [Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn) ngày nay), mà không chuẩn bị kỹ càng về hậu cần. Hai bên ở thế giằng co, nhưng sau khi các lực lượng Tào Ngụy hết lương thực, Tào Sảng buộc phải rút lui với tổn thất lớn về nhân mạng. Tuy nhiên, dù thua trận, Tào Sảng vẫn nắm thực quyền. Năm 247, Tư Mã Ý chán nản với hoàn cảnh hữu danh vô thực của mình, cáo ốm xin về vườn. Tào Sảng phái Lý Thắng tới dò la có phải Tư Mã Ý ốm thật hay không, Tư Mã Ý đóng giả và lừa được Lý Thắng. [22] [[23]](#cite_note-23)
Năm 249, Tư Mã Ý ra tay. Khi Tào Phương và Tào Sảng ở bên ngoài thủ đô để tới thăm mộ Tào Duệ thì Tư Mã Ý, với sự trợ giúp của một số vị quan chống Tào Sảng, tuyên bố có được mệnh lệnh từ Quách thái hậu (vợ Minh Đế Tào Duệ), đóng tất cả các cổng thành
[Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) và gửi một thông báo tới Tào Phương, buộc tội Tào Sảng kìm chế và lũng đoạn triều đình và yêu cầu Tào Sảng cùng anh em của ông ta phải bị cách chức. Tào Sảng hoảng sợ không biết phải làm thế nào, thậm chí khi đã được cố vấn là Hoàn Phạm gợi ý mang Tào Phương chạy đến kinh đô khác ở Hứa Xương để phát hịch gọi quân các trấn về chống lại Tư Mã Ý, Tào Sảng chọn cách đầu hàng với lời hứa của Tư Mã Ý rằng sẽ cho ông ta giữ lại mọi chức danh. Tuy nhiên, Tư Mã Ý nhanh chóng nuốt lời và hành quyết Tào Sảng cùng tất cả phe cánh cùng họ hàng của họ vì tội phản bội. [[24]](#cite_note-24)
Sau khi chiếm quyền, Tư Mã Ý cẩn thận gạt bỏ tất cả mối đe dọa tiềm tàng với quyền lực của mình. Ông nhanh chóng thực hiện dự định chiếm đoạt bằng cách buộc Tào Phương trao cho ông cửu tích - một dấu hiệu thoán đoạt - và sau đó lại từ chối. Vị vua 18 tuổi Tào Phương không còn chút quyền lực nào. Tuy nhiên, Tư Mã Ý đã thu phục được lòng dân khi tiêu diệt tình trạng tham nhũng và sự quan liêu thời Tào Sảng, thăng chức cho một số vị quan thanh liêm. Ông được phong chức Tể tướng, nhưng đã từ chối.
[[8]](#cite_note-Watanabe_2006:283-8)
Năm 249, vị tướng nhiều quyền lực Vương Lăng (王淩), người nắm trách nhiệm chỉ huy thành phố chiến lược Thọ Xuân (壽春, Lục An, An Huy ngày nay) âm mưu nổi dậy chống lại quyền lực của Tư Mã Ý, cùng với sự giúp đỡ của Sở Vương
[Tào Bưu](/w/index.php?title=T%C3%A0o_B%C6%B0u&action=edit&redlink=1) (曹彪) và cũng là một con trai của Tào Tháo (người được dự định sẽ lên thay Tào Phương). Năm 251, Vương Lăng đã sẵn sàng thực hiện kế hoạch thì bị hai vị quan dưới quyền là Hoàng Hoa (黃華) và Dương Hoằng (楊弘) phản bội tiết lộ cho Tư Mã Ý. Tư Mã Ý nhanh chóng tiến quân về phía đông trước khi Vương kịp chuẩn bị và hứa sẽ tha cho ông ta. Vương Lăng biết mình không thể chống lại và đầu hàng, nhưng một lần nữa Tư Mã Ý nuốt lời buộc Vương Lăng và Tào Bưu phải tự sát. Tất cả gia đình Vương Lăng cũng như gia đình những người thuộc phe phái của ông đều bị giết.
Sau khi gia đình mình đã kiểm soát được nước Ngụy, Tư Mã Ý
[qua đời](/wiki/Ch%E1%BA%BFt) năm [251](/wiki/251), con trai ông là [Tư Mã Sư](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_S%C6%B0) lên thay.
## Di sản[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=9)]
Sau khi Nhà Đông Hán sụp đổ, niềm tin của mọi người bắt đầu thay đổi rằng quyền kế tục
[Nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) đã được chuyển sang nhà Thục Hán. Trước đó, Tư Mã Ý được coi là nhân vật ngay thẳng trong * và trên thực tế đã được sùng bái. Sau đó, Tư Mã Ý bắt đầu mất thanh danh, một quan điểm được ghi lại trong cuốn tiểu thuyết cổ điển Tấn thư* *. Trong tiểu thuyết này, Tư Mã Ý được khắc họa là một nhân vật rất tham vọng, xảo trá, không thành thật, chỉ phục vụ lợi ích dòng họ và để lại di sản để các con cướp quyền lực về cho gia đình. Về mặt lịch sử, nhiều lời bình hoặc mâu thuẫn hoặc đơn giản không tồn tại và dường như được lấy từ các đặc điểm tưởng tượng của* [Tam quốc diễn nghĩa](/wiki/Tam_qu%E1%BB%91c_di%E1%BB%85n_ngh%C4%A9a) [La Quán Trung](/wiki/La_Qu%C3%A1n_Trung)hay từ những câu chuyện dân gian đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Bởi những đóng góp của Tư Mã Ý cho nhà Tào Ngụy là đáng kể, cuộc tranh luận về di sản của ông nằm ở việc đầu là động cơ hành động của ông. Một cuộc tranh luận đã kéo dài đến tận ngày nay và dường như sẽ không bao giờ chấm dứt, về việc Tư Mã Ý hành động một cách nhân từ, như
[Hoắc Quang](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Quang) đã làm thời [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n), hay ông hành động có tham vọng, như [nhà Tân](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2n) có thời gian tồn tại ngắn ngủi của [Vương Mãng](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_M%C3%A3ng). Tuy nhiên, ông đã chết chỉ vài năm sau khi giành lại quyền lực từ Tào Sảng, không để lại câu trả lời rõ ràng về những ý định của ông cho các thế hệ sau.
## Truyền thuyết[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=10)]
Một truyền thuyết về Tư Mã Ý nói rằng ông có thể quay đầu 180° trên cổ để nhìn về đằng sau mà không cần quay người. Đặc điểm này được xem là giống như con chim cú
. Truyền thuyết cũng nói rằng khi Tào Tháo nghe được về việc này và muốn tự mình xem xét. Tào Tháo tới đằng sau Tư Mã Ý và gọi tên ông, và quả thực đầu ông quay được xung quanh. [25]
Theo
*Tấn thư*, khi [Tào Tháo](/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o) biết việc này ông rất cẩn trọng với Tư Mã Ý, nói rằng: *"Người này ẩn giấu tham vọng to lớn".* [Tào Phi](/wiki/T%C3%A0o_Phi) sau này cũng có nhận xét tương tự: *"Người này có thể không chỉ có ý định đơn giản là một thủ túc".*
## Trong trò chơi hiện đại[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=11)]
Tư Mã Ý xuất hiện trong loạt trò chơi
* của Dynasty Warriors* [Koei](/w/index.php?title=Koei&action=edit&redlink=1), lần đầu ông xuất hiện ở *. Tư Mã Ý được thể hiện như một người xảo quyệt, tàn nhẫn và đặc biệt kiêu ngạo với mỗi chiến thắng. Trong suốt trò chơi đối thủ của ông là* [Dynasty Warriors 2](/wiki/Dynasty_Warriors_2) [Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng)cho tới khi ông này chết ở [cao nguyên Ngũ Trượng](/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_Ng%C5%A9_Tr%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1), tỉnh [Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y). Trong *ông có vẻ ngoài hơi khác thay chiếc quạt lông bằng vuốt. Trong* [Dynasty Warriors 6](/w/index.php?title=Dynasty_Warriors_6&action=edit&redlink=1) *, ông trở lại sử dụng cầm Quạt lông có tên "Fenghuang Wing" và là lãnh đạo của nước Tấn (Jin) - một nước mới của game. Điểm đáng lưu ý nhất ở ông là giọng cười vô cùng gian tà và luôn nhục mạ đối thủ.* [Dynasty Warriors 7](/wiki/Dynasty_Warriors_7)
## Gia đình[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=12)]
### Phu nhân[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=13)] [Trương Xuân Hoa](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Xu%C3%A2n_Hoa)(張春華) (mất [247](/wiki/247)), sau này được đặt thụy hiệu là Tuyên Mục Hoàng hậu (宣穆皇后)
- Phục quý phi (伏貴妃)
- Trương phu nhân (張夫人)
- Bách phu nhân (柏夫人)
### Hậu duệ trực tiếp[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=14)] [Tư Mã Sư](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_S%C6%B0)(司馬師) (con Tuyên Mục Hoàng hậu) [Tư Mã Chiêu](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Chi%C3%AAu)(司馬昭) (con Tuyên Mục Hoàng hậu) [Tư Mã Viêm](/wiki/T%E1%BA%A5n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF)(司馬炎) (cháu, người sáng lập [Nhà Tấn](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n))
-
[Tư Mã Cán](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_C%C3%A1n&action=edit&redlink=1)(司馬幹) (con Tuyên Mục Hoàng hậu) [Tư Mã Lượng](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_L%C6%B0%E1%BB%A3ng)(司馬亮) (con Phục quý phi, sau tham gia [loạn bát vương](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_b%C3%A1t_v%C6%B0%C6%A1ng)) [Tư Mã Trụ](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_Tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)(司馬伷) (con Phục quý phi) [Tư Mã Kinh](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_Kinh&action=edit&redlink=1)(司馬京) (con Phục quý phi) [Tư Mã Tuấn (Tây Tấn)](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_Tu%E1%BA%A5n_(T%C3%A2y_T%E1%BA%A5n)&action=edit&redlink=1)(司馬駿) (con Phục quý phi) (khác [Tấn Nguyên Đế](/wiki/T%E1%BA%A5n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%BF)thời Đông Tấn vì là cháu của Tư Mã Trụ, chắt Tư Mã Ý) [Tư Mã Cảnh](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_C%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1)(司馬肜) (con Trương phu nhân, chết trẻ) [Tư Mã Luân](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Lu%C3%A2n)(司馬倫) (con Bách phu nhân, sau sau tham gia [loạn bát vương](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_b%C3%A1t_v%C6%B0%C6%A1ng), cướp ngôi cháu là [Tấn Huệ Đế](/wiki/T%E1%BA%A5n_Hu%E1%BB%87_%C4%90%E1%BA%BF)Tư Mã Trung năm 301, là hoàng đế thứ 3 nhà [Tây Tấn](/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A5n)) [Nam Dương công chúa](/wiki/Nam_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa)(南阳公主) (con Tuyên Mục Hoàng hậu)
### Các thành viên khác trong gia đình[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=15)]
#### Tổ tiên[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=16)]
- Tư Mã Tích (司馬錫) (tổ tiên xa)
- Tư Mã Ngang (司馬卬) (Tần mạt Ân vương (秦末殷王), tổ đời 12)
[Tư Mã Thiên](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn)(司馬遷) (nhà sử học nổi tiếng, tổ)
- Tư Mã Quân (司馬鈞) (kị)
- Tư Mã Lượng (司馬量) (cụ)
- Tư Mã Tuấn (司馬儁) (ông)
[Tư Mã Phòng](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Ph%C3%B2ng)(司馬防) (cha)
#### Anh em[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=17)]
- Anh trai:
[Tư Mã Lãng](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_L%C3%A3ng)(司馬朗), tự Bá Đạt (伯達)
- Em trai:
[Tư Mã Phu](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Phu)(司馬孚), tự Thúc Đạt (叔達)
- Em trai: Tư Mã Quỳ (司馬馗), tự Quý Đạt (季達)
- Em trai: Tư Mã Tuân (司馬恂), tự Hiển Đạt (顯達)
- Em trai: Tư Mã Tiến (司馬進), tự Huệ Đạt (惠達)
- Em trai: Tư Mã Thông (司馬通), tự Nhã Đạt (雅達)
- Em trai: Tư Mã Mẫn (司馬敏), tự Ấu Đạt (幼達)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=18)] **Sakaguchi 2005:158** [^](#cite_ref-1) **ibid.** [^](#cite_ref-2)
- ^
**a** **ă** *Tấn thư, quyển 1.* [^](#cite_ref-4) *Ngụy lược*
- ^
**a** **ă** *Tấn thư, quyển 1*
- ^
**a** [Sakaguchi 2005:160](#cite_ref-Sakaguchi_2005:160_6-1) **ă** **ibid.** [^](#cite_ref-7)
- ^
**a** [Watanabe 2006:283](#cite_ref-Watanabe_2006:283_8-1) **ă** **ibid.** [^](#cite_ref-9) **ibid.** [^](#cite_ref-10) **Sakaguchi 2005:161** [^](#cite_ref-11) [^](#cite_ref-12) *Thục Chí*, Gia Cát Lượng truyện. **Watanabe 2006:270** [^](#cite_ref-13) **Watanabe 2006:272** [^](#cite_ref-14) **Watanabe 2006:276, Sakaguchi 2005:161** [^](#cite_ref-15) **Watanabe 2006:278** [^](#cite_ref-16) **Sakaguchi 2005:204** [^](#cite_ref-17) **ibid.** [^](#cite_ref-18) **Watanabe 2006:280, Sakaguchi 2005:162** [^](#cite_ref-19) **Sakaguchi 2005:50** [^](#cite_ref-20) **ibid.** [^](#cite_ref-21) **Sakamoto 2005:51** [^](#cite_ref-22) **Watanabe 2006:281** [^](#cite_ref-23) **Sakamoto 2005:162, Watanabe 2006:282** [^](#cite_ref-24) **Tam Quốc bình giảng - Nguyễn Tử Quang, NXB Tổng hợp An Giang, 1988** [^](#cite_ref-25)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C6%B0_M%C3%A3_%C3%9D&action=edit§ion=19)] [Phòng Huyền Linh](/wiki/Ph%C3%B2ng_Huy%E1%BB%81n_Linh), *quyển 1.* [Tấn thư](/wiki/T%E1%BA%A5n_th%C6%B0) [Ngư Hoạn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0_Ho%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), *.* [Ngụy lược](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1) [La Quán Trung](/wiki/La_Qu%C3%A1n_Trung), *.* [Tam quốc diễn nghĩa](/wiki/Tam_qu%E1%BB%91c_di%E1%BB%85n_ngh%C4%A9a)
- Sakaguchi, Wazumi (ed.) (2005) 坂口和澄・著
*Seishi Sangokushi Gunyu Meimeiden*『正史三國志群雄銘銘傳』 Kojinsha:Tokyo.
- Watanabe, Seiichi (ed.) (2006) 渡辺精一・監修
*Moichidomanabitai Sangokushi*『もう一度学びたい 三国志』 Seitosha:Tokyo.

X-Cache: cp1068 hit (2), cp1054 frontend hit (1)


markdown:
# Thể loại:Sinh 933
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|[930](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_930)– [931](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_931)– [932](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_932)– **933**– [934](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_934) [935](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_935)– [936](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_936)– [937](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_937)– [938](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_938)– [939](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_939)
Thể loại này liệt kê những
**người sinh năm 933** . Xem thêm [những người qua đời năm 933](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_933). **Về đầu trang** [A](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=A) [B](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=B) [C](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=C) [D](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=D) [E](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=E) [F](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=F) [G](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=G) [H](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=H) [I](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=I) [J](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=J) [K](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=K) [L](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=L) [M](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=M) [N](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=N) [O](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=O) [P](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=P) [Q](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=Q) [R](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=R) [S](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=S) [T](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=T) [U](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=U) [V](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=V) [W](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=W) [X](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=X) [Y](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=Y) [Z](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_933&from=Z)
|
|![]()
[Sinh 933](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:933_births?uselang=vi)
## Các trang trong thể loại “Sinh 933”
Thể loại này gồm trang sau.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=04-Oct-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Thu, 05 Nov 2015 12:00:00 GMT


markdown:
# Viện đại học
**Viện đại học** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *university*; [La-tinh](/wiki/La-tinh): *universitas*), có khi gọi là [1] **đại học**, là một cơ sở [giáo dục đại học](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)và nghiên cứu, cung cấp giáo dục bậc đại học và sau đại học và có thẩm quyền cấp bằng trong nhiều lĩnh vực học thuật khác nhau. Viện đại học thường bao gồm một [trường đại học khai phóng](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_khai_ph%C3%B3ng)và khoa học và các trường chuyên nghiệp và [sau đại học](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_sau_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc). Một viện đại học khác một [trường đại học](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)ở chỗ nó thường lớn hơn, có chương trình học rộng hơn, và ngoài bằng cử nhân ra thì còn trao các văn bằng sau đại học và chuyên nghiệp. [[2]](#cite_note-EB-2) *University*trong tiếng Anh có gốc từ cụm từ La-tinh *universitas magistrorum et scholarium*(cộng đồng những nhà giáo và học giả). Trong [[3]](#cite_note-3) [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t), *viện*có nghĩa là *nơi*, *sở*. [[4]](#cite_note-VNTD-4)
Ở Việt Nam, tên gọi "
**đại học**," với nghĩa cụ thể là một cơ sở hay cơ cấu giáo dục đại học, chỉ được chính quyền [Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Vi%E1%BB%87t_Nam) sử dụng chính thức từ đầu thập niên 1990 để đặt tên cho một mô hình cơ sở giáo dục đại học mới, gần giống mô hình "viện đại học" thời [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) hay " *university*" ở Bắc Mỹ và Tây Âu, trên cơ sở gộp một số trường đại học đơn ngành (theo mô hình phân mảnh ngành học của [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)) lại với nhau. Từ [5] *university*trong tiếng Anh có khi còn được dịch ra tiếng Việt là "trường đại học" (xem thêm bài *).* [Trường đại học](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) [[6]](#cite_note-6)
Bài này nói về cơ sở giáo dục đại học theo mô hình viện đại học ở
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) thời [trung cổ](/wiki/Trung_c%E1%BB%95) và được các vùng khác trên thế giới đem áp dụng trong thời [cận đại](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_c%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BA%A1i). Về các trung tâm học tập bậc cao thời [cổ đại](/wiki/C%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i), chẳng hạn [Học viện Platon](/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_Platon) do triết gia [Platon](/wiki/Platon) thành lập khoảng năm 387 trước [Tây lịch](/wiki/T%C3%A2y_l%E1%BB%8Bch) hay các viện đại học [Puspagiri](/wiki/Puspagiri), [Nalanda](/wiki/Nalanda), [Vikramshila](/wiki/Vikramshila), và [Taxila](/wiki/Taxila) thuộc Ấn Độ cổ đại, xem bài *. Các cơ sở học tập bậc cao thời cổ đại*
## Mục lục
[1 Tự do học thuật](#T.E1.BB.B1_do_h.E1.BB.8Dc_thu.E1.BA.ADt) [2 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Cơ cấu tổ chức](#C.C6.A1_c.E1.BA.A5u_t.E1.BB.95_ch.E1.BB.A9c) [4 Viện đại học và đại học ở Việt Nam](#Vi.E1.BB.87n_.C4.91.E1.BA.A1i_h.E1.BB.8Dc_v.C3.A0_.C4.91.E1.BA.A1i_h.E1.BB.8Dc_.E1.BB.9F_Vi.E1.BB.87t_Nam) [5 Phân loại](#Ph.C3.A2n_lo.E1.BA.A1i) [6 Cách dùng thông dụng](#C.C3.A1ch_d.C3.B9ng_th.C3.B4ng_d.E1.BB.A5ng) [7 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [8 Đọc thêm](#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [9 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tự do học thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=1)]
Một phần quan trọng trong định nghĩa một viện đại học là khái niệm
[tự do học thuật](/wiki/T%E1%BB%B1_do_h%E1%BB%8Dc_thu%E1%BA%ADt). Bằng chứng đầu tiên được ghi nhận về quyền tự do học thuật xuất hiện từ thời kỳ đầu của viện đại học đầu tiên - [Viện Đại học Bologna](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Bologna). Viện đại học này thông qua một hiến chương gọi là *Constitutio Habita*, vào năm 1158 hoặc 1155, [7] theo đó bảo đảm quyền đi lại tự do của các học giả vì lợi ích giáo dục. Việc này được xem như là nguồn gốc của tự do học thuật. [[8]](#cite_note-R.C3.BCegg.2C_W._2003_pp_4-34-8) Ngày này, tự do học thuật được định nghĩa là quyền tự do giảng dạy, học tập, và theo đuổi tri thức và nghiên cứu của giảng viên và sinh viên mà không bị can thiệp một cách vô lý hay bị luật pháp nhà nước, quy định của cơ sở giáo dục, hay áp lực của công chúng giới hạn. [[9]](#cite_note-9) Quyền tự do học thuật được thừa nhận rộng rãi trên khắp thế giới. Ngày 18 tháng 9 năm 1988, 388 viện trưởng các viện đại học ký vào [[10]](#cite_note-10) *Magna Charta Universitatum*, một tuyên bố xác lập những quyền và những giá trị căn bản của viện đại học, nhân kỷ niệm 900 năm ngày thành lập Viện Đại học Bologna. Số viện đại học từ khắp nơi trên thế giới ký tên vào *Magna Charta Universitatum*ngày càng nhiều. [[11]](#cite_note-11)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=2)]
### Những viện đại học ban đầu[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=3)]
Các viện đại học hiện đại có nguồn gốc từ các trường học thời
[trung cổ](/wiki/Trung_c%E1%BB%95) gọi là *studium generale* (nơi học tập chung), thu nhận sinh viên từ khắp [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Những trường ra đời sớm nhất vốn được thành lập nhằm đào tạo các giáo sĩ và tu sĩ với chương trình học rộng hơn những gì được dạy trong các trường của tu viện và nhà thờ chính tòa. Việc thu nhận các học giả ngoại quốc vào học khiến cho các *studium* trở nên khác biệt so với các trường học khai sinh ra nó. [[2]](#cite_note-EB-2)
Cơ sở giáo dục
[phương Tây](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) đầu tiên có thể được gọi là viện đại học là một trường y khoa nổi tiếng thành lập ở [Salerno](/wiki/Salerno), Ý, vào [thế kỷ thứ 9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_9). Trường này thu hút sinh viên từ khắp châu Âu. Tuy nhiên, nó vẫn chỉ là một trường y khoa. Viện đại học thực sự đầu tiên là [Viện Đại học Bologna](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Bologna) thành lập ở [Bologna](/wiki/Bologna), Ý, cuối [thế kỷ 11](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_11). Nó trở thành một cơ sở giáo dục được nhiều người kính trọng, nhất là trong lĩnh vực luật tôn giáo và luật dân sự. Viện đại học đầu tiên ra đời ở [Bắc Âu](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u) là [Viện Đại học Paris](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Paris), thành lập trong khoảng 1150 đến 1170. Viện đại học này nổi tiếng về giảng dạy [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc), và nó trở thành hình mẫu cho các viện đại học khác ở [Bắc Âu](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u), chẳng hạn như [Viện Đại học Oxford](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford) ở [Anh](/wiki/Anh) thành lập vào cuối [thế kỷ 12](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12). Các viện đại học Paris và Oxford bao gồm các [trường đại học](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) vốn là nơi ở dành cho các học giả. [[2]](#cite_note-EB-2)
Những viện đại học ban đầu này là những đoàn thể sinh viên và giảng viên, được các giáo hoàng, hoàng đế, và nhà vua ban quyền. Viện Đại học Napoli, do Hoàng đế Frederick II thành lập vào năm 1224 ở Ý, là cơ sở đầu tiên được thành lập dưới thẩm quyền của một hoàng đế, trong khi
[Viện Đại học Toulouse](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Toulouse_1), do [Giáo hoàng Grêgôriô IX](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gr%C3%AAg%C3%B4ri%C3%B4_IX) lập ra vào năm 1229 ở Pháp, là cơ sở đầu tiên được thành lập qua một sắc lệnh của giáo hoàng. Những viện đại học này được quyền tự trị, miễn là họ không dạy [vô thần](/wiki/V%C3%B4_th%E1%BA%A7n) và [dị giáo](/wiki/D%E1%BB%8B_gi%C3%A1o). Sinh viên và giảng viên cùng nhau tự bầu ra viện trưởng. Tuy nhiên, như cái giá phải trả cho sự độc lập, họ phải tự lo kinh phí. Do đó mà các giảng viên phải thu học phí, và để đảm bảo cuộc sống, họ phải làm hài lòng sinh viên. Những viện đại học ban đầu này không có những tòa nhà cố định và có rất ít tài sản chung, do đó mà các sinh viên và giảng viên bất mãn có thể chuyển đến nơi khác và thiết lập một nơi học tập mới. Lịch sử [Viện Đại học Cambridge](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cambridge) bắt đầu như thế vào năm 1209 khi có một số sinh viên bất mãn chuyển từ Oxford đến Cambridge; hai mươi năm sau, Oxford đón nhận những sinh viên từ [Viện Đại học Paris](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Paris) chuyển sang. [[2]](#cite_note-EB-2)
Từ
[thế kỷ 13](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13) trở đi, các viện đại học được thiết lập ở nhiều thành phố lớn ở châu Âu: Montpellier (đầu thế kỷ 13) và Aix-en-Provence (1409) ở Pháp; Padua (1222), Rome (1303), và Florence (1321) ở [Ý](/wiki/%C3%9D); Salamanca (1218) ở Tây Ban Nha; Prague (1348) và Viên (1365) ở [Trung Âu](/wiki/Trung_%C3%82u); Heidelberg (1386), Leipzig (1409), Freiburg (1457), và Tübingen (1477) ở phần đất nay là nước Đức; Louvain (1425), nay thuộc [Bỉ](/wiki/B%E1%BB%89); và Saint Andrews (1411) và Glasgow (1451) ở [Scotland](/wiki/Scotland). Cho đến cuối [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), hầu hết các viện đại học có chương trình học cốt lõi dựa trên bảy [môn khai phóng](/wiki/C%C3%A1c_m%C3%B4n_khai_ph%C3%B3ng) (tiếng Anh: *liberal arts*): [ngữ pháp](/wiki/Ng%E1%BB%AF_ph%C3%A1p), [luận lý học](/wiki/Lu%E1%BA%ADn_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc), [hùng biện](/wiki/H%C3%B9ng_bi%E1%BB%87n), [hình học](/wiki/H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc), [số học](/wiki/S%E1%BB%91_h%E1%BB%8Dc), [thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), và [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c). Sinh viên tốt nghiệp sau đó theo học ở một trong những [phân khoa](/wiki/Ph%C3%A2n_khoa) chuyên nghiệp về [y khoa](/wiki/Y_khoa), [luật](/wiki/Lu%E1%BA%ADt), và [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc). Các kỳ thi cuối khóa cực kỳ khắc nghiệt, hầu hết sinh viên thi rớt. [[2]](#cite_note-EB-2)
### Cải cách Tin Lành và Phản Cải cách ở châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=4)]
Phong trào
[Cải cách Tin Lành](/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Tin_L%C3%A0nh) ở [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) cùng hệ quả của nó là phong trào [Phản Cải cách](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch) đã ảnh hưởng đến các viện đại học ở châu Âu theo những cách khác nhau. Ở các bang của nước Đức, các viện đại học mới của những người theo [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) được thành lập, những cơ sở giáo dục cũ cũng bị những người [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) tiếp quản; trong khi nhiều viện đại học của [Công giáo Rôma](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) trở thành những người bảo vệ kiên định nền học tập truyền thống gắn liền với [Giáo hội Công giáo](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o). Đến [thế kỷ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17), cả các viện đại học [Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o) lẫn các viện đại học [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) đều trở nên quá chú tâm đến việc bảo vệ các giáo lý tôn giáo và do đó thiếu quan tâm đến khoa học, một chủ đề bắt đầu phát triển khắp châu Âu. Những môn học mới không được khuyến khích, do vậy nhiều viện đại học trên đà đi xuống. Tuy vậy, những cơ sở giáo dục mới tiếp tục được thiết lập trong khoảng thời gian này, bao gồm những viện đại học ở Edinburgh (1583), Leiden (1575), và Strasbourg (1621). [[2]](#cite_note-EB-2)
Viện đại học hiện đại đầu tiên ra đời ở Halle, Đức, do những người theo
[phái Luther](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Luther) thành lập vào năm 1694. Đây là một trong những cơ sở giáo dục đầu tiên từ bỏ mọi giáo điều tôn giáo chính thống, và chỉ chú tâm nghiên cứu tri thức duy lý và khách quan. Đây là viện đại học đầu tiên mà giảng viên giảng bài bằng [tiếng Đức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c) (ngôn ngữ bản địa) thay vì tiếng [La-tinh](/wiki/La-tinh). Những đổi mới của Viện Đại học Halle (nay là Viện Đại học Halle-Wittenberg) sau này được [Viện Đại học Göttingen](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_G%C3%B6ttingen) (1737) cũng như hầu hết các viện đại học khác ở Đức và nhiều viện đại học ở Hoa Kỳ đón nhận. [[2]](#cite_note-EB-2)
Vào cuối
[thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18) và [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), tôn giáo dần dà mất đi vị thế thống trị khi các viện đại học châu Âu trở thành các cơ sở học tập và nghiên cứu hiện đại, chương trình giảng dạy và hoạt động quản trị trở nên thế tục hóa. Những xu hướng này tiêu biểu ở [Viện Đại học Berlin](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Berlin) (1809), nơi mà người ta nghiên cứu trong phòng thí nghiệm thay vì phỏng đoán; những giáo điều thần học và triết học, và những giáo điều truyền thống khác được xem xét dưới cái nhìn khách quan và nghiêm túc. Đây cũng là nơi tiên phong trong việc thiết lập những tiêu chuẩn hiện đại về tự do học thuật. Mô hình viện đại học của Đức như là một phức hợp các [trường sau đại học](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_sau_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) thực hiện nghiên cứu cao cấp đã tạo ảnh hưởng ra khắp thế giới. [[2]](#cite_note-EB-2)
### Những viện đại học đầu tiên ở Tây Bán Cầu[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=5)]
Những viện đại học đầu tiên ở
[Tây Bán Cầu](/wiki/T%C3%A2y_B%C3%A1n_C%E1%BA%A7u) do những người Tây Ban Nha thiết lập: Viện Đại học Santo Domingo (1538) ở phần đất nay là [Cộng hòa Dominica](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Dominica) và Viện Đại học Michoacán (1539) ở [México](/wiki/M%C3%A9xico). Những cơ sở giáo dục đại học đầu tiên của Hoa Kỳ là các [trường đại học](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) hệ bốn năm: [Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard) (1636), [William & Mary](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_William_v%C3%A0_Mary&action=edit&redlink=1) (1693), [Yale](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Yale) (1701), [Princeton](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Princeton) (1746), và King’s College (1754; nay là [Viện Đại học Columbia](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Columbia)). Hầu hết những trường đại học Hoa Kỳ đầu tiên do các hội đoàn tôn giáo thành lập, và hầu hết sau đó phát triển lên thành những viện đại học thực sự. Một trong những viện đại học lâu đời nhất ở [Canada](/wiki/Canada) là [Viện Đại học Toronto](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Toronto), được thành lập với tên King’s College vào năm 1827. [[2]](#cite_note-EB-2)
Khi Hoa Kỳ mở rộng biên cương về phía Tây, hàng trăm trường đại học mới được thành lập. Các trường và viện đại học Hoa Kỳ có xu hướng theo mô hình của Đức, mong muốn kết hợp lý tưởng tự do học thuật với truyền thống bản địa nhấn mạnh đến việc mang lại cơ hội giáo dục cho nhiều người. Những cơ sở giáo dục như vậy ở Hoa Kỳ phát triển nở rộ nhờ Luật Morrill ban hành vào năm 1862, theo đó chính quyền liên bang cấp đất cho các tiểu bang để thành lập mới những cơ sở giáo dục chuyên về
[cơ khí](/wiki/C%C6%A1_kh%C3%AD) và [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). Nhiều "trường đại học được cấp đất" ra đời từ điều luật này, rồi trong số đó phát triển nên [Viện Công nghệ Massachusetts](/wiki/Vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Massachusetts), [Viện Đại học Cornell](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Cornell), và các viện đại học công lập ở [Illinois](/wiki/Illinois), [Wisconsin](/wiki/Wisconsin), và [Minnesota](/wiki/Minnesota). [[2]](#cite_note-EB-2)
### Tái tổ chức, thế tục hóa, và hiện đại hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=6)]
Một số nước châu Âu trong thế kỷ 19 đã tái tổ chức và thế tục hóa các viện đại học của mình, đáng chú ý có các nước Ý (1870), Tây Ban Nha (1876), và Pháp (1896). Các viện đại học ở các quốc gia này và những nước châu Âu khác trở thành những cơ sở nhận kinh phí từ nhà nước là chủ yếu. Phụ nữ bắt đầu được thu nhận vào các viện đại học trong nửa sau thế kỷ 19. Trong khi đó, chương trình học của các viện đại học cũng tiếp tục thay đổi.
[Ngôn ngữ](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF) và [văn học](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) hiện đại được thêm vào, và trong nhiều trường hợp hất cẳng, [La-tinh](/wiki/La-tinh), [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), và [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc). Các ngành khoa học như [vật lý](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD), [hóa học](/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc), [sinh học](/wiki/Sinh_h%E1%BB%8Dc), và [kỹ thuật](/wiki/K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt) cũng được đưa vào chương trình học, và đến đầu [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) thì các ngành học mới như [kinh tế học](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_h%E1%BB%8Dc), [khoa học chính trị](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), [tâm lý học](/wiki/T%C3%A2m_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc), và [xã hội học](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Dc) cũng được giảng dạy. [[2]](#cite_note-EB-2)
Vào cuối thế kỷ 19 và thế kỷ 20, Anh và Pháp thiết lập các viện đại học ở nhiều trong số những
[thuộc địa](/wiki/Thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba) của mình ở [Nam Á](/wiki/Nam_%C3%81), [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), và [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Hầu hết các quốc gia độc lập khai sinh từ những thuộc địa này giữa thế kỷ 20 mở rộng hệ thống viện đại học của họ theo các mô hình của châu Âu hay Hoa Kỳ, thường với sự trợ giúp kinh tế và kỹ thuật từ những nước trước đây là chủ thuộc địa, các nước công nghiệp, và các tổ chức quốc tế như [Ngân hàng Thế giới](/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Các viện đại học ở [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), và [Nga](/wiki/Nga) cũng thay đổi do yêu cầu hiện đại hóa. Ở Ấn Độ, một số viện đại học được ra đời trước khi nước này độc lập, chẳng hạn như Viện Đại học Banaras Hindu (1916) và Viện Đại học Visva-Bharati (do [Rabindranath Tagore](/wiki/Rabindranath_Tagore) thành lập năm 1921), được thiết lập như là những mô hình thay thế cho mô hình của phương Tây. Các viện đại học (hay trường đại học tổng hợp) quốc gia ở [Moskva](/wiki/Moskva) (1755) và [St. Petersburg](/wiki/Sankt-Peterburg) (1819) là những cơ sở giáo dục được thiết lập lâu đời và vẫn giữ được vị thế sáng giá của mình ở Nga. [Viện Đại học Tokyo](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Tokyo) (1877) và [Viện Đại học Kyōto](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ky%C5%8Dto) (1897) là những cơ sở giáo dục danh tiếng ở Nhật; ở Trung Quốc thì có [Viện Đại học Bắc Kinh](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%E1%BA%AFc_Kinh) (1898). [[2]](#cite_note-EB-2)
### Những viện đại học hiện đại[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=7)]
Các viện đại học hiện đại có thể được các chính quyền quốc gia, chính quyền bang, hay chính quyền tỉnh chu cấp tài chính, hoặc phụ thuộc phần lớn vào số tiền học phí do sinh viên đóng. Một viện đại học nội trú hiện đại điển hình có thể có hơn 20.000 sinh viên, gồm các sinh viên bậc đại học và sau đại học trong toàn bộ các ngành
[nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt) và [nhân văn](/wiki/Nh%C3%A2n_v%C4%83n), [toán](/wiki/To%C3%A1n), [khoa học xã hội](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_x%C3%A3_h%E1%BB%99i), các ngành khoa học [vật lý](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD), [sinh học](/wiki/Sinh_h%E1%BB%8Dc) và [trái đất](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_tr%C3%A1i_%C4%91%E1%BA%A5t), và nhiều lĩnh vực [công nghệ](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87). Các viện đại học không phải nội trú, ảo, và mở có thể có nhiều hơn 100.000 sinh viên theo học các khóa học để lấy văn bằng hoặc học mà không lấy bằng. Một số các viện đại học này dựa theo mô hình của Viện Đại học Mở ( *Open University*, 1969) ở Anh. Các viện đại học là nhà cung cấp chính các chương trình đào tạo bậc sau đại học trong hầu hết các lĩnh vực chuyên nghiệp. [[2]](#cite_note-EB-2)
## Cơ cấu tổ chức[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=8)]
Mặc dù mỗi cơ sở giáo dục được tổ chức theo một cách khác nhau, hầu hết các viện đại học trên thế giới có một
[hội đồng quản trị](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B) ( *board of trustees*), một viện trưởng ( *president*, *chancellor*, hay *rector*), ít nhất một phó viện trưởng, và các hiệu trưởng, trưởng phân khoa, hay giám đốc ( *dean*) của các đơn vị thành viên. Viện đại học thường chia thành một số các [phân khoa đại học](/wiki/Ph%C3%A2n_khoa_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) ( *faculty*), trường đại học ( *college*), và/hoặc trường ( *school*); nhỏ hơn các đơn vị vừa kể là khoa ( *department*).
## Viện đại học và đại học ở Việt Nam[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=9)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Saigon_University.JPG/250px-Saigon_University.JPG)
[Viện Đại học Sài Gòn](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_S%C3%A0i_G%C3%B2n), cơ sở giáo dục đại học lớn nhất miền Nam Việt Nam thời [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a).
Viện đại học là tên gọi của hầu hết các cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam dưới chính thể
[Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a); ví dụ: [Viện Đại học Huế](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Hu%E1%BA%BF), [Viện Đại học Đà Lạt](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_%C4%90%C3%A0_L%E1%BA%A1t), [Viện Đại học Vạn Hạnh](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_V%E1%BA%A1n_H%E1%BA%A1nh). Đây là mô hình tương tự như *university* của Hoa Kỳ và Tây Âu, cùng với nó là hệ thống đào tạo theo tín chỉ. Mỗi viện đại học bao gồm nhiều * (thường gọi tắt là phân khoa đại học* *phân khoa*) hoặc *trường*hay *trường đại học*. Trong mỗi phân khoa hay trường có các *ngành*; mỗi ngành tương ứng với một *ban*(tương đương với đơn vị *khoa*hiện nay). Giáo dục Việt Nam thời [[12]](#cite_note-NTL-12) [Liên bang Đông Dương](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng)có một cơ sở giáo dục theo mô hình viện đại học là [Viện Đại học Đông Dương](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng)( *Université Indochinoise*) thành lập vào năm 1907; sau 1945 đổi tên thành [[13]](#cite_note-LQT-13) [Viện Đại học Hà Nội](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Ở Việt Nam hiện có một cơ sở giáo dục có tên bắt đầu bằng cụm từ viện đại học là [Viện Đại học Mở Hà Nội](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_M%E1%BB%9F_H%C3%A0_N%E1%BB%99i).
Ở miền Nam Việt Nam trước 1975 còn có mô hình viện đại học bách khoa. Đây là một cơ sở giáo dục đại học đa ngành và đa lĩnh vực tương tự như mô hình viện đại học, nhưng chú trọng hơn đến các ngành thực tiễn. Năm 1973,
[Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%C3%A1ch_khoa_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c) được thành lập dựa theo mô hình *polytechnic university* ở [California](/wiki/California), Hoa Kỳ. Đây là viện đại học bách khoa duy nhất từng tồn tại ở Việt Nam. [12] Trong thời gian đầu, Viện Đại học Bách khoa Thủ Đức có các trường đại học chuyên về nông nghiệp, [[14]](#cite_note-14) [kỹ thuật](/wiki/K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt), giáo dục kỹ thuật, khoa học tự nhiên và [nhân văn](/wiki/Nh%C3%A2n_v%C4%83n), kinh tế và quản trị, và [thiết kế đô thị](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_k%E1%BA%BF_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B); ngoài ra còn có trường đào tạo sau đại học. Các trường này được gom chung lại trong một khuôn viên rộng lớn, tạo một môi trường gợi hứng cho tri thức suy luận, với một cảnh trí được thiết kế nhằm nâng cao óc sáng tạo; quản lý hành chính tập trung để tăng hiệu năng và giảm chi phí. [[12]](#cite_note-NTL-12)
Từ đầu thập niên 1990, Việt Nam lập ra các đại học quốc gia và đại học cấp vùng bằng cách gộp một số trường đại học đang tồn tại độc lập lại với nhau. Hiện nay Việt Nam có hai đại học quốc gia là
[Đại học Quốc gia Hà Nội](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0_N%E1%BB%99i) và [Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), và bốn đại học vùng là [Đại học Huế](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Hu%E1%BA%BF), [Đại học Đà Nẵng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng), [Đại học Vinh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Vinh), và [Đại học Thái Nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn). Các "đại học" này có mô hình gần giống với "viện đại học"; mỗi đại học có vài trường đại học thành viên, và thường áp dụng một phần hay toàn bộ hệ thống học theo tín chỉ. [13] [[15]](#cite_note-15) Tuy vậy, các trường đại học thành viên này gần như biệt lập với nhau; sinh viên từ một trường thành viên này thường không học để lấy tín chỉ từ một trường thành viên khác. Có thể nói là mô hình "đại học" là một sự kết hợp giữa mô hình phân mảnh ngành học và phân mảnh cơ sở giáo dục của [[16]](#cite_note-16) [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)và mô hình viện đại học, và vẫn mang nặng đặc điểm của mô hình phân mảnh của Liên Xô. Tháng 10 năm 2009, một số đại biểu [Quốc hội](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Vi%E1%BB%87t_Nam)đưa ra đề nghị gọi tên các đại học cấp quốc gia và cấp vùng là viện đại học. [[17]](#cite_note-17)
## Phân loại[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=10)]
Ở Hoa Kỳ, không có một định nghĩa tiêu chuẩn mang tính toàn quốc nào cho tên gọi
*university*, mặc dù từ *university* thường được dùng để chỉ những cơ sở có định hướng nghiên cứu và trước đây dành cho những cơ sở giáo dục và nghiên cứu có cấp bằng [tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9). Một số tiểu bang, chẳng hạn [Massachusetts](/wiki/Massachusetts), chỉ cấp tên gọi *university* cho cơ sở giáo dục đại học nào trao bằng tiến sĩ trong ít nhất hai ngành học. Ở Anh, Privy Council là cơ quan chịu trách nhiệm cho phép hay không cho phép một cơ sở giáo dục sử dụng từ [18] *university*trong tên gọi của mình, chiếu theo Luật Giáo dục sau trung học 1992 (Further and Higher Education Act 1992). [[19]](#cite_note-privy-19)
Ở Việt Nam hiện nay, các "đại học" bao gồm các "đại học vùng" và các "đại học quốc gia". Luật Giáo dục Đại học 2012 định nghĩa "đại học là cơ sở giáo dục đại học bao gồm tổ hợp các trường cao đẳng, trường đại học,
[viện nghiên cứu](/wiki/Vi%E1%BB%87n_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u) khoa học thành viên thuộc các lĩnh vực chuyên môn khác nhau, tổ chức theo hai cấp, để đào tạo các trình độ của [giáo dục đại học](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)." Các cơ sở giáo dục đại học khác có các tên gọi: trường đại học, học viện, trường cao đẳng, v.v... [20]
## Cách dùng thông dụng[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=11)]
Khi nhắc đến một giai đoạn trong đời người,
[người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) nói " *Thời tôi học đại học...*" chứ ít khi nói " *Thời tôi học ở viện đại học...*" hay " *Thời tôi học trường đại học...*" Với ý tương tự, trong [tiếng Anh Mỹ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh_M%E1%BB%B9) người ta nói " *When I was in college...*" chứ ít khi nói " *When I was at university...*"
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=12)] **Về cách dịch các từ** [^](#cite_ref-1) *university*và *college*, xem ghi chú trong, chẳng hạn: Frank H. T. Rhodes, *Tạo dựng tương lai: Vai trò của các viện đại học Hoa Kỳ*, Hoàng Kháng, Tô Diệu Lan, và Lê Lưu Diệu Đức dịch, NXB. Văn hóa Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh, 2009, tr. 15; hoặc, Donald Kennedy, *Nghĩa vụ học thuật*, Hoàng Kháng, Tô Diệu Lan, và Cao Lê Thanh Hải dịch, NXB. Tri Thức, Hà Nội, 2012, tr. 9.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** [“University”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/618194/university). Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2013. [^](#cite_ref-3) [“Education”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/179408/education). Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 19 tháng 11 năm 2013. **Hội Khai Trí Tiến Đức,** [^](#cite_ref-VNTD_4-0) [, Trung-Bắc Tân-Văn, 1931.](http://www.vietnamtudien.org/vntd-kttd/index.html) *Việt-Nam Tự-Điển* **Lâm Quang Thiệp.** [^](#cite_ref-5) [“Hệ thống giáo dục sau trung học Việt Nam và vấn đề phân tầng”](http://chrd.edu.vn/site/vn/?p=5013). Trung tâm Đào tạo và Phát triển Nguồn Nhân lực, [Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2013.
Loại hình
*university*(viện đại học – đại học): Để khắc phục thiếu sót của hệ thống giáo dục đại học trong thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung, vào năm 1993 một loạt trường đại học đa lĩnh vực (thường được gọi là *university*ở Mỹ và nhiều nước) đã được thành lập trên cơ sở sáp nhập một số [trường đại học](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)đơn ngành đơn lĩnh vực. Đây là một loại hình trường đại học mới, chưa có ở nước ta trong thời ký kinh tế kế hoạch hóa tập trung, tuy rằng đã tồn tại ở nước ta dưới [thời Pháp thuộc](/wiki/Th%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c)vào thập niên 1940, cũng như ở [Miền Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam)trước năm 1975, và đã được gọi là viện đại học ( [Viện Đại học Đông Dương](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), [Viện Đại học Sài Gòn](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_S%C3%A0i_G%C3%B2n), v.v...). Để đặt tên cho loại hình trường đại học mới, các văn bản nhà nước lúc đó không sử dụng thuật ngữ viện đại học đã có trong lịch sử mà đưa vào một thuật ngữ mới là "đại học". [^](#cite_ref-6) [“The Free Vietnamese Dictionary Project”](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/). **Malagola, C. (1888), Statuti delle Università e dei Collegi dello Studio Bolognese. Bologna: Zanichelli.** [^](#cite_ref-7) **Rüegg, W. (2003), Mythologies and Historiogaphy of the Beginnings, pp 4-34 in H. De Ridder-Symoens, editor, A History of the University in** [^](#cite_ref-R.C3.BCegg.2C_W._2003_pp_4-34_8-0) [Europe](/wiki/Europe); Vol 1, Cambridge University Press. **Watson, P. (2005), Ideas. London: Weidenfeld and Nicolson, page 373** [^](#cite_ref-9) [^](#cite_ref-10) [“Academic Freedom”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/2591/academic-freedom). Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 22 tháng 11 năm 2013. [^](#cite_ref-11) [“Fundamental University Values and Rights”](http://www.magna-charta.org/). Magna Charta Observatory. Truy cập ngày 22 tháng 11 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [Nguyễn Thanh Liêm,](#cite_ref-NTL_12-2) **â** *Giáo dục ở miền Nam tự do trước 1975 (Education in South Vietnam before 1975)*, Lê Văn Duyệt Foundation, California, 2006.
- ^
**a** [Lâm Quang Thiệp (2004),](#cite_ref-LQT_13-1) **ă** *Về xu hướng hội nhập giáo dục đại học trên thế giới và những đổi mới của giáo dục đại học Việt Nam*. Trích từ Kỷ yếu Hội thảo "Đổi mới giáo dục đại học Việt Nam, Hội nhập và Thách thức", Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hà Nội, 3/2004. [^](#cite_ref-14) [“The Difficult Path Toward an Integrated University and Community College System in Vietnam”](http://khiemdo.net/dobakhe/daihoc/199312-higher-educ.pdf)(PDF). khiemdo.net. Truy cập ngày 18 tháng 2 năm 2010. [^](#cite_ref-15) [“Cơ cấu tổ chức của Đại học Quốc gia Hà Nội”](http://www.vnu.edu.vn/dhqg/contents/index.php?ID=612). Đại học Quốc gia Hà Nội. Truy cập ngày 22 tháng 11 năm 2013. [^](#cite_ref-16) [“Cơ cấu tổ chức của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh”](http://www.vnuhcm.edu.vn/tongquan/index.htm). Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Truy cập ngày 22 tháng 11 năm 2013. [^](#cite_ref-17) [“Báo cáo tổng hợp ý kiến thảo luận ở tổ của đại biểu quốc hội về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục ngày 28 tháng 10 năm 2009 (mục 8)”](http://www.gdtd.vn/upload/others/200910/1861_baocaotonghopykienDBQH.doc). Báo Giáo dục Thời đại. Truy cập ngày 22 tháng 11 năm 2013. [^](#cite_ref-18) [“Massachusetts Board of Education: Degree-granting regulations for independent institutions of higher education”](http://www.mass.edu/forinstitutions/academic/documents/610CMR.pdf)(PDF). Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2010. [^](#cite_ref-privy_19-0) [“Higher Education”](https://web.archive.org/web/20090223084511/http://www.privy-council.org.uk/output/Page27.asp). [Privy Council Office](/w/index.php?title=Privy_Council_Office_(United_Kingdom)&action=edit&redlink=1). [Bản gốc](http://www.privy-council.org.uk/output/Page27.asp)lưu trữ ngày 23 tháng 2 năm 2009. Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2007. [^](#cite_ref-LGDDH_20-0) [“Luật Giáo dục Đại học”](http://www.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=1&mode=detail&document_id=163054). Chính phủ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=13)]
- Rhodes, Frank H. T. (2009).
*. Hoàng Kháng, Tô Diệu Lan, và Lê Lưu Diệu Đức dịch. TP. Hồ Chí Minh: NXB. Văn hóa Sài Gòn. Nguyên tác: Rhodes, Frank H. T. (2001).* [Tạo dựng tương lai: Vai trò của các viện đại học Hoa Kỳ](http://thuvien.hoasen.edu.vn/sach-moi/tao-dung-tuong-lai.html) *The Creation of the Future: The Role of the American University*. Ithaca: Cornell University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8014-3937-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8014-3937-X).
- Ngô Bảo Châu, Piere Dariulat, Cao Huy Thuần, Hoàng Tụy, Nguyễn Xuân Xanh, và Phạm Xuân Yêm chủ biên (2011).
*. Hà Nội: NXB. Tri Thức.* [Kỷ yếu Đại học Humboldt 200 năm (1810-2010): Kinh nghiệm thế giới & Việt Nam](http://www.thuvienphatgiao.com/buddhistbook/detail/book-559/-Ky-yeu-Dai-Hoc-Humboldt-kinh-nghiem-the-gioi-Viet-Nam.html)
- Kennedy, Donald (2012).
*. Hoàng Kháng, Tô Diệu Lan, và Cao Lê Thanh Hải dịch. Hà Nội: NXB. Tri Thức. Nguyên tác: Kennedy, Donald (1997).* [Nghĩa vụ học thuật](http://bantin.lrc-hueuni.edu.vn/newsletter/index.php/component/k2/item/63-nghi%CC%83a-vu%CC%A3-ho%CC%A3c-thu%C3%A2%CC%A3t-academic-duty.html) *Academic Duty*. Cambridge: Harvard University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-674-00222-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-674-00222-9).
- Do, Khe Ba (1995).
[“The Difficult Path Toward an Integrated University and Community College System in Vietnam”](http://khiemdo.net/dobakhe/daihoc/199312-higher-educ.pdf)(PDF). khiemdo.net. Truy cập ngày 18 tháng 2 năm 2010. In trong: Yee, Albert H. (ed.), *(Oxford: Pergamon, 1995), tr. 135-154.* [East Asia Higher Education: Traditions and Transformations](http://books.google.com/books?id=WSKIQgAACAAJ&dq=East+Asia+Higher+Education:+Traditions+and+Transformations&hl=en)
- Do, Khe Ba (1970).
*. Los Angeles, California: University of Southern California. Luận án Tiến sĩ.* [The Community Junior College Concept: A Study of Its Relevance to Postwar Reconstruction in Vietnam](http://books.google.com/books/about/The_Community_Junior_College_Concept.html?id=4PWpnQEACAAJ)
- Douglass, John A. and Todd Greenspan, eds.
[“The History of the California Master Plan for Higher Education”](http://sunsite.berkeley.edu/uchistory/archives_exhibits/masterplan/). University of California, Berkeley.
- Rudolph, Frederick (1990).
*The American College & University*. Athens: The University of Georgia Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8203-1285-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8203-1285-1).
- Pedersen, Olaf (1997).
*The First Universities: Studium Generale and the Origins of University Education in Europe*. Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-521-59431-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-521-59431-8).
- Ridder-Symoens, Hilde de biên tập (1992).
*A History of the University in Europe*. Volume 1: Universities in the Middle Ages. Rüegg, Walter (general ed.). Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-36105-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-36105-2).
- Ridder-Symoens, Hilde de biên tập (1996).
*A History of the University in Europe*. Volume 2: Universities in Early Modern Europe (1500-1800). Rüegg, Walter (general ed.). Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-36106-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-36106-0).
- Rüegg, Walter biên tập (2004).
*A History of the University in Europe*. Volume 3: Universities in the Nineteenth and Early Twentieth Centuries (1800-1945). Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-36107-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-36107-9).
- Hồ Tú Bảo và các cộng sự (2006).
[“Sử dụng trí thức Việt kiều để xây dựng giáo dục đại học chất lượng cao tại Việt Nam: Một đề án”](http://www.tapchithoidai.org/ThoiDai9/200609_DeAnDaiHoc.htm). *Thời đại mới*, số 9, tháng 11/2006.
- Nguyễn Thiện Tống (2013).
[“Việt Nam cần hướng đến mô hình viện đại học đa lĩnh vực”](http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-24h/Viet-Nam-can-huong-den-mo-hinh-Vien-dai-hoc-da-linh-vuc-post127751.gd). *Giáo dục Việt Nam*, ngày 14/09/2013.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=14)]
|
|![]()
[Viện đại học](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Universities_and_colleges?uselang=vi)
|
|![]()
*trong từ điển mở tiếng Việt* [viện đại học](//vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Search/vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) [Wiktionary](/wiki/Wiktionary) [The Origin of Universities](http://www.cwrl.utexas.edu/~bump/OriginUniversities.html)(Nguồn gốc các viện đại học). Bản liệt kê của GS. Jerome Bump ở [Viện Đại học Texas-Austin](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Texas_t%E1%BA%A1i_Austin). [League of European Research Universities](http://www.leru.org/index.php/public/extra/position-papers/)(Liên đoàn các Viện Đại học Nghiên cứu châu Âu). Có các bài viết về [giáo dục đại học](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)nói chung, chẳng hạn ["What are Universities for?"](http://www.leru.org/files/general/%E2%80%A2What%20are%20universities%20for%20(September%202008).pdf)(09/2008) [Giáo dục các nước](http://www.ired.edu.vn/vn/GiaoDucCacNuoc). Viện Nghiên cứu Phát triển Giáo dục. Có một số chương sách rút từ cuốn *Kỷ yếu Đại học Humboldt 200 năm*. [Ethical Principles in University Teaching](http://www.stlhe.ca/awards/3m-national-teaching-fellowships/initiatives/ethical-principles-in-university-teaching/). Society for Teaching and Learning in Higher Education (Canada). Bản dịch tiếng Việt: [Những nguyên tắc đạo đức trong giảng dạy đại học](http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=113&News=2602&CategoryID=6)(Tia Sáng, 01/2009). [Top World Universities](http://www.usnews.com/education/top-world-universities)(Những viện đại học hàng đầu thế giới). *U.S. News & World Report*.
- Thông tin giáo dục
[Pháp](http://www.ambafrance-vn.org/Du-hoc-Phap,3084), [Vương quốc Anh](http://www.britishcouncil.vn/giao-duc-vuong-quoc-anh), [Đức](http://www.hanoi.diplo.de/Vertretung/hanoi/vi/09-kultur_20presse_20wissenschaft/09-03_20studieren-in-deutschland/03-studieren_20in_20deutschland.html), và [Hoa Kỳ](http://vietnamese.hochiminh.usconsulate.gov/education-culture.html)trên [trang mạng](/wiki/Trang_m%E1%BA%A1ng)của cơ quan ngoại giao và văn hóa các nước này tại Việt Nam.
|
|

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# theology
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|Hoa Kỳ|
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **theology** [/θi.ˈɑː.lə.dʒi/](/wiki/Wiktionary:IPA)
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
|Hoa Kỳ|**theology** [/θi.ˈɑː.lə.dʒi/](/wiki/Wiktionary:IPA)

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1068 frontend miss (0)