text:
Nhà đày Buôn Ma Thuột
Nhà đày Buôn Ma Thuột là một di tích lịch sử tại Đắk Lắk, Việt Nam, hiện đang do Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch quản lý. Trước đó, từ 1975 đến 1979 Nhà đày được giao cho Công an Đắk Lắk quản lý. Từ năm 1979,Nhà đày thuộc sự quản lý của Công ty Văn hoá - Thông tin Đắk Lắk. Ngày 10/7/1980 Nhà đày được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là di tích cấp quốc gia.
Mục lục
- 1 Địa điểm
- 2 Lịch sử
- 3 Kiến trúc
- 4 Những hoạt động diễn ra
- 5 Thư viện ảnh
- 6 Một số bài thơ được sáng tác trong Nhà Đày Buôn Ma Thuột
- 7 Nguồn tư liệu tham khảo
- 8 Chú thích
- 9 Liên kết ngoài
Địa điểm[sửa | sửa mã nguồn]
Khu di tích Nhà đày nằm trên số 18 Đường Tán Thuật - Phường Tự An - Thành phố Buôn Ma Thuột. Cách trung tâm thành phố khoảng 1 km về phía Đông Nam. Được bao bọc bởi 2 con đường là Tán Thuật và Phạm Hồng Thái.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Trung Kỳ, Cao nguyên Đắk Lắk bấy giờ bị bao vây giữa bốn bề núi rừng trùng điệp, rậm rạp, nhiều thú dữ. Khí hậu khắc nghiệt, độc địa nóng lạnh thất thường, độ ẩm cao nhiều mầm bệnh nguy hiểm như sốt rét, kiết lỵ, thổ tả dễ phát sinh. Với địa hình cao nguyên rộng, xen kẽ nhiều rừng rậm bao bọc bởi nhiều núi cao, một phía là biên giới với nước ngoài, lại bị chia cắt bởi nhiều thung lũng, sông suối, ít có đường xá, cầu cống. Vào khoảng năm 1900, một nhà lao đã được người Pháp đã xây dựng lên dùng để giam tù chính trị. Tại đây, vùng đất hoang vu, khí hậu độc địa, ít người lui tới, sự khác biệt về ngôn ngữ văn hóa với người dân tộc Ê Đê, hình thành nhà lao giam giữ thì tù nhân khó bề trốn thoát.
Cuối thập niên 1920 đầu 1930, phong trào chống thực dân tại Đông Dương tăng cao khi những người bản xứ tiếp thu các tư tưởng cách mạng phương Tây. Số lượng tù nhân chính trị ngày càng tăng cao. Chính quyền liên tục phải mở rộng và xây mới các nhà tù và nhà đày làm nơi lưu đày biệt xứ và giam giữ những nhà cách mạng dân tộc bản xứ bị xử án nặng trên lãnh thổ Đông Dương.
Ban đầu Khâm sứ Trung Kỳ chọn xây dựng nhà đày tại huyện Lăk, cách thị xã Buôn Ma Thuột khoảng 50 km. Tuy nhiên, tỉnh trưởng Đắk Lắk bấy giờ đã đề nghị nên xây dựng nhà đày ngay tại thị xã Buôn Ma Thuột trên cơ sở mở rộng nhà lao cũ, với lý do việc xây dựng nhà đày mới đòi hỏi một chi phí lớn trong khi thời đó nước Pháp đang lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1929; đồng thời, nếu xây dựng ở Lăk thì việc giải tù nhân đi rất xa, tốn kém nhiều thời gian. Từ những lý do đó, Khâm sứ Trung Kỳ quyết định chọn thị xã Buôn Ma Thuột là nơi xây dựng nhà đày.
Nhà đày Buôn Ma Thuột do thực dân Pháp thiết lập trong thời kỳ 1930 - 1931 để đày biệt xứ và giam giữ những người yêu nước, những đảng viên cộng sản bị bắt, bị xử án nặng ở các tỉnh Trung Kỳ, những người đi đầu trong các cuộc đấu tranh phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.
- Một điểm đặc biệt khác với các nhà tù, nhà đày khác là tù nhân phải tự làm nhà tù để giam giữ chính họ đó là cách nổi bật nhất mà thực dân Pháp tiến hành ở nhà đày Buôn Ma Thuột.
- Nhà đày toạ lạc trên một khuôn viên rộng gần 2 ha vị trí này gần toà công sứ, trại lính khố xanh, nhà lao tỉnh. Đây là một đồi ít cây lớn, cho phép những xe tải dễ lui tới vận chuyển nguyên vật liệu.
- Bản thiết kế và kế hoạch do kỹ sư trưởng, giám đốc công chính Trung kỳ soạn thảo[1].
- Mô típ mà Thực Dân Pháp xây dựng Nhà đày là theo mô típ hình chữ U, không có điểm nào kết thúc bằng chữ T hoặc rời rac nhau[2].
Từ năm 1930 Nhà đày Buôn Ma Thuột đã giam giữ những người hoạt động như: Hồ Tùng Mậu, Phan Đăng Lưu, Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu, Hồng Chương, Bùi San, Trần Văn Quang, Ngô Đức Độ...
Kiến trúc[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà đày Buôn Ma Thuột được xây dựng năm 1920 với qui mô kiên cố trên 1 mảnh đất hình vuông, mỗi cạnh 200m, tường cao dày bao bọc xung quanh. Nhà đày chia ra 6 lao, mỗi lao giam giữ mỗi loại tù nặng nhẹ khác nhau.
Thời Pháp[sửa | sửa mã nguồn]
- Nhà đày bao gồm sáu dãy phòng giam (từ lao 1 đến lao 6), một dãy xà lim và một số hạng mục phục vụ cho việc cai trị: nhà quản ngục, bếp ăn, bệnh xá…Bao quanh là bốn bức tường cao, có dây thép gai ở trên.
- Nhà đày được thiết kế theo mô tuýp cổ điển của thực dân. Nó vừa tận dụng được mặt bằng, vừa kiểm soát được tù nhân một cách hiệu quả nhất.
- Cổng thời pháp: Mở từ lúc Pháp mới thiết lập Nhà đày, cửa hướng ra phía Nam.
- Hệ thống pháp canh: Bốn góc của Nhà đày có bốn tháp canh, có lính canh 24/24. Từ các tháp canh có thể quan sát được toàn bộ khuôn viên Nhà đày.
- Tường bao vay: Hệ thống tường bao cao 4m, dày 40 cm, phía trên có hàng rào dây thép gai, có điện chiếu sáng vào ban đêm.
- Lao 1,2: Được thiết kế tương đối giống nhau, dài khoảng 30m, rộng 6,5m, trên tường có cửa sổ nhỏ để ánh sáng chiếu vào, trên trần nhà có chăng dây thép gai. Lao 1, 2 là nơi để giam giữ những tù chính trị mà thực dân Pháp cho là nguy hiểm, riêng lao 2 khi chưa xây xong dãy xà lim được coi là lao biệt giam.
- Lao 3,4: Lao 3 và 4 nằm ở phía Bắc của Nhà đày, đây là nơi giam giữ tù nhân bị liệt vào loại nguy hiểm.
- Hai lao này nối liền bằng một phòng tra tấn ở giữa.
- Trong mỗi lao, trừ một lối giữa để đi lại, hai bên kê sạp gỗ ván làm chỗ nằm cho tù nhân. Các sạp gỗ kéo dài suốt hai phía:tường của lao. Phía dưới chân sạp đặt một dãy cùm gỗ và treo những ống tre cho tù nhân đi vệ sinh. Cùm làm bằng hai thanh gỗ:dày có đục lỗ hình bán nguyệt, cách một quãng ngắn có một trụ gỗ chắc chắn để giữ cho hai tấm ván khỏi rời ra.
- Lao 5,6: Ở phía đông Nhà đày, được thiết kế giống lao 1, 2. Lao 5 và 6 là nơi dành cho những người đi làm ngoài với những công việc nặng nhọc, vất vả.
- Nhà bếp: Nhà bếp nằm phía sau lao 5, 6. Có khoảng 30 người làm việc, nhà ăn tập thể có thể chứa khoảng 300 người. Đến giờ ăn, cơm được đổ vào mẹt từ đó mới có người đi phân phát cho tù nhân. Bên cạnh nhà bếp còn có chuồng gà, bể tắm lộ thiên, nhà xí công cộng cho vài chục người vào một lượt.[3]
- Nhà làm việc của quản ngục: Là nơi làm việc của quản ngục, đồng thời cũng diễn ra những cuộc tra tấn, khai thác tù nhân khi tù nhân mới được chuyển đến nhà đày.
- Xà Lim: Là nơi giam giữ những tù nhân mà Pháp cho là nguy hiểm và cứng đầu.
- Dãy xà lim có 21 phòng, mỗi phòng rộng 1m, dài 2,5m. Trong phòng có một sạp nằm, cuối sạp có hai ống tre, thanh cùm chân,:cánh cửa chỉ có một lỗ vuông nhỏ để lính canh giám sát.[4]
- Bên ngoài là khoảng sân rộng để tù nhân ra đó tắm nắng, có những cục tạ to dùng để cùm chân.
- Bệnh xá: Nằm ngay ở cổng phía Tây của Nhà đày. Hiện nay có trưng bày tượng ở trong.
- Nhà xưởng: Thực dân Pháp sử dụng tù nhân để làm những công cụ lao động, xiềng xích, gông cùm…
Thời Chiến tranh Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]
- Năm 1954 chính quyền Việt Nam Cộng hòa sử dụng lại Nhà đày và xây một bức tường chia Nhà đày làm hai phần, một bên làm Kho quân nhu, một bên làm Trung tâm cải huấn. Lao 3,4 là nơi được dùng để giam giữ tù nhân, ngăn hai lao này ra thành những phòng nhỏ và cho xây dựng thêm một số hạng mục khác.
- Cổng: Cánh cổng phía Tây được mở thêm, ở phía đường Tán Thuật[2]. Hiện nay đây là cổng vào Nhà đày.
- Xà Lim: Lúc đầu đây là câu lạc bộ cho lính canh và quản ngục sinh hoạt, sau được ngăn ra để làm dãy xà lim. Khác với thời Pháp là lỗ cùm hình vuông và cửa có hai then cài.
- Nhà Bình An: Nhà Bình An được xây dựng để cho những tù nhân theo Phật giáo sinh hoạt.
- Nhà có kiến trúc 4 mái, phía trước có bánh xe Pháp luân và cuốn thư, biểu tượng của đạo Phật, hai bên đầu cuốn thư có hoa sen và thanh kiếm. Phía dưới có câu "Quốc Thái Dân An", viết nổi. Hàng cột ở dưới mô phỏng lối kiến trúc cửa tam quan truyền thống.
- Nhà Nguyện: Là nơi sinh hoạt của những người theo Công giáo. Trên nóc có một cây thánh giá lớn, phía dưới có chữ “NHÀ NGUYỆN” đắp nổi.
- Nhà lao nữ: Thời Pháp do số lượng tù nữ ít (2 người)[1] nên không có nơi giam tù nữ riêng. Đến thời này, phần cuối lao 5 được ngăn ra thành hai buồng giam cho nữ.
Những hoạt động diễn ra[sửa | sửa mã nguồn]
Hoạt động học tập[sửa | sửa mã nguồn]
- Các lớp học văn hóa được tổ chức khá chu đáo, thu hút nhiều người, kể cả những người lớn tuổi. Qua sách báo và tài liệu được gửi tặng, tù nhân có điều kiện theo dõi tình hình bên ngoài, nắm được các chủ trương đường lối của Đảng.
- Các tổ chức trong Nhà đày còn đặc biệt chú trọng mở nhiều lớp học văn hóa, chính trị, quân sự phù hợp với trình độ của từng đối tượng tù nhân và yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng.
- Nội dung học tập lí luận là những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin, như chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử,nguyên lý cơ bản về một Đảng kiểu mới của Lênin, tóm tắt lịch sử Đảng Cộng Sản Liên Xô, năm loại công tác vận động quần chúng (công vận,nông vận,binh vận, phụ vận,thanh vận), Nghị quyết hội nghị Trung ương lần thứ tám (5-1941) và chương trình Điều lệ Việt Minh [5] cũng được một số tù nhân nhớ lại và ghi chép thành tài liệu thảo luận, học tập. Ngoài ra, các tù nhân còn trao đổi về các vấn đề như kinh nghiệm vận động cách mạng của các địa phương; một số điểm về văn học nghệ thuật, thơ văn...
- Giảng viên là những người nắm vững nội dung,phương pháp giảng dạy từng môn học được phân công phụ trách. Tài liệu học tập được ghi chép rất công phu và cất giấu rất kín đáo trong các ống nước uống hai đáy, trong guốc, dép của tù nhân.
- Sau mỗi khóa học, có tổ chức thi kiểm tra sát hạch.
- Việc học tập quân sự cũng rất được coi trọng, thu hút hơn một nửa số tù chính trị hăng hái tham gia.
- Do kết quả của quá trình nghiên cứu, học tập nên nhiều người sau khi ra tù đã trở thành những cán bộ lí luận đảm nhiệm những chức vụ quan trọng trong Đảng.
Chính sách cai trị của thực dân Pháp[sửa | sửa mã nguồn]
- Thực dân Pháp xuất phát từ chủ trương lợi dụng những đặc điểm về vị trí địa lí, địa hình, dân cư và tình hình kinh tế, chính trị xã hội của tỉnh Đăk Lăk lúc bấy giờ để cách ly tù cộng sản ở Trung kỳ khỏi phong trào cách mạng của quần. Bên cạnh đó lợi dụng tình hình cư dân nhiều sắc tộc ở Đăk Lăk để tạo thàn một “bức tường thành” bao vây tù nhân.
- Để giúp cho việc quản lý chặt chẽ số người Kinh sống ở thị xã và trong các đồn điền, thực dân Pháp cho Nam Triều đặt một viên quản đạo (ngang hàm tri phủ) người Việt dưới sự điều khiển của công sứ Pháp.
- Ở Buôn Ma Thuột lúc đó có một đội lính khố xanh người Thượng do Thanh tra Mô-li-ni (Maulini) chỉ huy. Hai sĩ quan giúp việc là chánh cảnh vệ Mô-sin (Moshine) và Bô-nen-li (Bonelli) chỉ huy đồn lính khố xanh thị xã, kiêm cai quản nhà lao tỉnh. Đối với tù nhân Nhà đày Buôn Ma Thuột, cả ba người chỉ huy nói trên là những con quỷ dữ. Tàn ác nhất là Quản ngục Mô-sin. Mô-sin nói rất sõi tiếng Việt và tiếng Êđê. Y đánh đập tù nhân và cả binh lính người địa phương một cách tàn nhẫn, thậm chí còn dùng lưỡi lê đâm tù nhân rồi liếm máu dính trên lưỡi lê.
- Khi đến Nhà đày, mỗi tù nhân được phát một bộ quần áo vải xanh, một chăn mỏng. Những thứ đó không đủ ấm trong những đêm lạnh thấu xương giữa miền núi rừng âm u. Tù nhân không có màn phải chịu cực hình của nạn muỗi mòng, bọ chó.
- Không những bị giam cầm, cùm kẹp, bị đánh đập dã man, tù nhân ở Buôn Ma Thuột còn phải đi lao dịch khổ sai. Ngoài việc tận dụng sức lực của tù nhân vào mục đích kinh tế, chúng còn nhằm hành hạ họ cả về thể xác lẫn tinh thần, làm cho tù nhân kiệt sức mà rã rời ý chí đấu tranh, từ bỏ lý tưởng cách mạng. Trên công trường, cứ 5m có một lính khố xanh canh giữ. Tù nhân nào vì ốm yếu, mệt mỏi, không đủ sức làm việc theo lệnh chúng, đều bị lính dùng roi trúc, gậy gỗ đánh vào lưng, vào đầu.
- Ở Nhà đày chính, mỗi ngày tù nhân được ăn 700 gram gạo; còn đi lao dịch trên công trường được ăn hơn một chút (800 gram gạo), thức ăn thì có cá khô mục và bí đỏ đưa từ Nha Trang lên hoặc đưa từ Cam-pu-chia sang. Bữa ăn của tù nhân chỉ được quy định trong mấy phút, nếu vì lý do nào đó mà bữa ăn quá giờ quy định thì họ bị đánh.
- Trong tình cảnh của chế độ Nhà đày như thế, tù nhân chỉ có hai con đường: hoặc là chết mòn trong yên lặng, trong sự nhục nhã ê chề, hoặc là đoàn kết tổ chức nhau lại để đấu tranh đòi bọn thống trị phải thực hiện các yêu cầu của họ trong khuôn khổ chế độ tù chính trị.
Các hoạt động đấu tranh[sửa | sửa mã nguồn]
- Cuộc đấu tranh của tù chính trị trong Nhà đày Buôn Ma Thuột bắt đầu diễn ra từ năm 1930, cuộc đấu tranh trở nên quyết liệt khi các đoàn tù cộng sản từ Nghệ An, Hà Tĩnh, Quãng Ngãi, Bình Định, Phan Thiết,… bị đày lên Buôn Ma Thuột.
- Cuộc đấu tranh đầu tiên là nhằm chống đánh đập và chế độ ăn uống tồi tệ.
- Ở các công trường làm Nhà đày đã nổ ra một số cuộc đấu tranh lớn của tù nhân, cuộc đấu tranh nhanh chóng lan rộng sang cả tù thường. Từ đấu tranh bằng hình thức hò la dần dần xuất hiện các cuộc đấu tranh chống đánh đập kết hợp với các yêu cầu kinh tế và chính trị.
- Các cuộc đấu tranh trên đã phần nào nâng cao tinh thần chiến đấu của các tù nhân và các viên quản ngục của Thực Dân Pháp đã phải nới lỏng chế độ giam cầm.
- Tổ chức đầu tiên nhằm tập hợp tù nhân ở Nhà đày Buôn Ma Thuột đã được thành lập vào đầu năm 1933 với tên gọi là “hội tương trợ”. Hội này phát triển rộng khắp trong Nhà đày đây là hội từ nhân có tính chất quần chúng đầu tiên ở Nhà đày Buôn Ma Thuột do những người tù cộng sản chỉ đạo bí mật.
- Ngoài ra các tù nhân ở nhà Đày Buôn Ma Thuột còn đưa ra các yêu sách đòi thực hiện chế độ tù chính trị, đòi được đọc sách báo, không phải đi lao động khổ sai, được cải thiện chế độ ăn và đòi đổi quản ngục Mô-sin đi nơi khác.
- Cuộc đấu tranh của các tù nhân trong Nhà đày Buôn Ma Thuột ngày càng phát triển mạnh mẽ làm cho bọn cầm quyền phải lúng túng và gặp nhiều khó khăn trong việc quản ngục.
- Trong giai đoạn 1936 – 1945: Có cuộc vượt ngục của Nguyễn Chí Thanh, Lê Tất Đắc, Phan Doãn Giá ngày 19/1/1942. Lợi dụng đi lao dịch bên ngoài họ đến gần một túp lều tranh bỏ không giữa đồng để nghỉ ngơi, người lính gác cũng đi theo và bị trói lại sau đó họ đã bỏ trốn.
- Tại ngục Đăk Mil tháng 12/1942 cuộc vượt ngục của 04 người là: Nguyễn Tạo, Chu Huệ, Vân Lĩnh, Doanh – cuộc vượt ngục đã thành công và 6 tháng sau họ mới về tới được quê hương của mình.
- Vào tết Giáp Thân năm 1944, một cuộc duyệt binh của tù nhân trong Nhà đày đã được tổ chức.
- Năm 1975, chấm dứt chiến tranh Việt Nam, thống nhất đất nước. Nhà đày Buôn Ma Thuột cũng được giải tán.
Thư viện ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
-
Nhà Nguyện..jpg
Nhà Nguyện.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Một số bài thơ được sáng tác trong Nhà Đày Buôn Ma Thuột[sửa | sửa mã nguồn]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
- ĐẢNG GỌI CẤT CÁNH BAY [6]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
- QUYẾT KHÔNG LÙI[7]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
- TRUY ĐIỆU BỐN ĐỒNG CHÍ HY SINH
- Ở LAO BUÔN MA THUỘT[8]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Nguồn tư liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Cao Thị Mai - Nhân viên phụ trách Thư viện Tỉnh Đăk Lăk số 06 Trần Quang Khải, TP. Buôn Ma Thuột, Đăk Lăk
- Kpă Tố Nga - Trưởng Phòng phụ trách Nhà Đày Buôn Ma Thuột.
- Tỉnh Ủy Đăk Lăk - Viện Lịch sử Đảng(2010), Lịch sử nhà Đày Buôn Ma Thuột (1930 - 1945), Đăk Lăk.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Bài Slide của hướng dẫn viên nhà Đày.
- ^ a ă theo Lý Thị Hương Nhàn - nhân viên hướng dẫn của Nhà đày.
- ^ Lý Thị Hương Nhàn - nhân viên hướng dẫn của nhà Đày.
- ^ Bài slide của hướng dẫn viên nhà Đày.
- ^ Tỉnh Ủy Đăk Lăk - Viện Lịch sử Đảng(2010), Lịch sử nhà Đày Buôn Ma Thuột (1930 - 1945), Đăk Lăk.
- ^ Trích theo Tiếng hát rừng xanh, Ty Văn hóa và Thông tin Đăk lăk, 1981,tr.29.
- ^ Theo Tiếng hát trong tù, Nhà xuất bản Thanh Niên, HN, 1974,t.2, tr.17.
- ^ Trích từ tập Thơ ca cách mạng 1925 – 1945, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, HN, 1973, tr.393.

markdown:
# Nhà đày Buôn Ma Thuột
**Nhà đày Buôn Ma Thuột** là một di tích lịch sử tại [Đắk Lắk](/wiki/%C4%90%E1%BA%AFk_L%E1%BA%AFk), [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), hiện đang do Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch quản lý. Trước đó, từ 1975 đến 1979 [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) được giao cho Công an [Đắk Lắk](/wiki/%C4%90%E1%BA%AFk_L%E1%BA%AFk) quản lý. Từ năm 1979, [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) thuộc sự quản lý của Công ty Văn hoá - Thông tin Đắk Lắk. Ngày 10/7/1980 [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) được [Bộ Văn hóa - Thông tin](/wiki/B%E1%BB%99_V%C4%83n_h%C3%B3a,_Th%E1%BB%83_thao_v%C3%A0_Du_l%E1%BB%8Bch_(Vi%E1%BB%87t_Nam)) công nhận là di tích cấp quốc gia.
## Mục lục
[1 Địa điểm](#.C4.90.E1.BB.8Ba_.C4.91i.E1.BB.83m) [2 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Kiến trúc](#Ki.E1.BA.BFn_tr.C3.BAc) [4 Những hoạt động diễn ra](#Nh.E1.BB.AFng_ho.E1.BA.A1t_.C4.91.E1.BB.99ng_di.E1.BB.85n_ra) [5 Thư viện ảnh](#Th.C6.B0_vi.E1.BB.87n_.E1.BA.A3nh) [6 Một số bài thơ được sáng tác trong Nhà Đày Buôn Ma Thuột](#M.E1.BB.99t_s.E1.BB.91_b.C3.A0i_th.C6.A1_.C4.91.C6.B0.E1.BB.A3c_s.C3.A1ng_t.C3.A1c_trong_Nh.C3.A0_.C4.90.C3.A0y_Bu.C3.B4n_Ma_Thu.E1.BB.99t) [7 Nguồn tư liệu tham khảo](#Ngu.E1.BB.93n_t.C6.B0_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Địa điểm[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=1)]
Khu di tích
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_t%C3%B9) nằm trên số 18 Đường Tán Thuật - Phường Tự An - Thành phố Buôn Ma Thuột. Cách trung tâm thành phố khoảng 1 km về phía Đông Nam. Được bao bọc bởi 2 con đường là Tán Thuật và Phạm Hồng Thái.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=2)]
Tại
[Trung Kỳ](/wiki/Trung_K%E1%BB%B3), [Cao nguyên Đắk Lắk](/wiki/Cao_nguy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%AFk_L%E1%BA%AFk) bấy giờ bị bao vây giữa bốn bề núi rừng trùng điệp, rậm rạp, nhiều thú dữ. Khí hậu khắc nghiệt, độc địa nóng lạnh thất thường, độ ẩm cao nhiều mầm bệnh nguy hiểm như sốt rét, kiết lỵ, thổ tả dễ phát sinh. Với địa hình cao nguyên rộng, xen kẽ nhiều rừng rậm bao bọc bởi nhiều núi cao, một phía là biên giới với nước ngoài, lại bị chia cắt bởi nhiều thung lũng, sông suối, ít có đường xá, cầu cống. Vào khoảng năm 1900, một nhà lao đã được người Pháp đã xây dựng lên dùng để giam tù chính trị. Tại đây, vùng đất hoang vu, khí hậu độc địa, ít người lui tới, sự khác biệt về ngôn ngữ văn hóa với người dân tộc Ê Đê, hình thành nhà lao giam giữ thì tù nhân khó bề trốn thoát.
Cuối thập niên 1920 đầu 1930, phong trào chống thực dân tại Đông Dương tăng cao khi những người bản xứ tiếp thu các tư tưởng cách mạng phương Tây. Số lượng tù nhân chính trị ngày càng tăng cao. Chính quyền liên tục phải mở rộng và xây mới các nhà tù và nhà đày làm nơi lưu đày biệt xứ và giam giữ những nhà cách mạng dân tộc bản xứ bị xử án nặng trên lãnh thổ
[Đông Dương](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng).
Ban đầu
[Khâm sứ Trung Kỳ](/wiki/Kh%C3%A2m_s%E1%BB%A9_Trung_K%E1%BB%B3) chọn xây dựng [nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) tại huyện [Lăk](/wiki/L%C4%83k), cách thị xã Buôn Ma Thuột khoảng 50 km. Tuy nhiên, tỉnh trưởng Đắk Lắk bấy giờ đã đề nghị nên xây dựng [nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) ngay tại thị xã Buôn Ma Thuột trên cơ sở mở rộng nhà lao cũ, với lý do việc xây dựng [nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) mới đòi hỏi một chi phí lớn trong khi thời đó nước Pháp đang lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế năm [1929](/wiki/1929); đồng thời, nếu xây dựng ở Lăk thì việc giải tù nhân đi rất xa, tốn kém nhiều thời gian. Từ những lý do đó, Khâm sứ Trung Kỳ quyết định chọn thị xã Buôn Ma Thuột là nơi xây dựng [nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y).
Nhà đày
[Buôn Ma Thuột](/wiki/Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t) do thực dân [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) thiết lập trong thời kỳ 1930 - 1931 để đày biệt xứ và giam giữ những người yêu nước, những đảng viên cộng sản bị bắt, bị xử án nặng ở các tỉnh [Trung Kỳ](/wiki/Trung_K%E1%BB%B3), những người đi đầu trong các cuộc đấu tranh phong trào [Xô Viết Nghệ Tĩnh](/wiki/X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt_Ngh%E1%BB%87_T%C4%A9nh).
- Một điểm đặc biệt khác với các nhà tù, nhà đày khác là tù nhân phải tự làm
[nhà tù](/wiki/Nh%C3%A0_t%C3%B9)để giam giữ chính họ đó là cách nổi bật nhất mà thực dân Pháp tiến hành ở nhà đày [Buôn Ma Thuột](/wiki/Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t).
- Nhà đày toạ lạc trên một khuôn viên rộng gần 2 ha vị trí này gần toà công sứ, trại lính khố xanh, nhà lao tỉnh. Đây là một đồi ít cây lớn, cho phép những xe tải dễ lui tới vận chuyển nguyên vật liệu.
- Bản thiết kế và kế hoạch do kỹ sư trưởng, giám đốc công chính Trung kỳ soạn thảo
. [[1]](#cite_note-ReferenceA-1)
- Mô típ mà Thực Dân
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)xây dựng [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)là theo mô típ hình chữ U, không có điểm nào kết thúc bằng chữ T hoặc rời rac nhau . [[2]](#cite_note-ReferenceB-2)
Từ năm 1930
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) Buôn Ma Thuột đã giam giữ những người hoạt động như: [Hồ Tùng Mậu](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%B9ng_M%E1%BA%ADu), [Phan Đăng Lưu](/wiki/Phan_%C4%90%C4%83ng_L%C6%B0u), [Nguyễn Chí Thanh](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ch%C3%AD_Thanh), [Tố Hữu](/wiki/T%E1%BB%91_H%E1%BB%AFu), Hồng Chương, Bùi San, Trần Văn Quang, Ngô Đức Độ...
## Kiến trúc[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=3)] [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) Buôn Ma Thuột được xây dựng năm 1920 với qui mô kiên cố trên 1 mảnh đất hình vuông, mỗi cạnh 200m, tường cao dày bao bọc xung quanh. Nhà đày chia ra 6 lao, mỗi lao giam giữ mỗi loại tù nặng nhẹ khác nhau.
### Thời Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=4)] [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)bao gồm sáu dãy phòng giam (từ lao 1 đến lao 6), một dãy xà lim và một số hạng mục phục vụ cho việc cai trị: nhà quản ngục, bếp ăn, bệnh xá…Bao quanh là bốn bức tường cao, có dây thép gai ở trên. [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)được thiết kế theo mô tuýp cổ điển của thực dân. Nó vừa tận dụng được mặt bằng, vừa kiểm soát được tù nhân một cách hiệu quả nhất.
- Cổng thời pháp: Mở từ lúc Pháp mới thiết lập
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y), cửa hướng ra phía Nam.
- Hệ thống pháp canh: Bốn góc của
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)có bốn tháp canh, có lính canh 24/24. Từ các tháp canh có thể quan sát được toàn bộ khuôn viên [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y).
- Tường bao vay: Hệ thống tường bao cao 4m, dày 40 cm, phía trên có hàng rào dây thép gai, có điện chiếu sáng vào ban đêm.
- Lao 1,2: Được thiết kế tương đối giống nhau, dài khoảng 30m, rộng 6,5m, trên tường có cửa sổ nhỏ để ánh sáng chiếu vào, trên trần nhà có chăng dây thép gai. Lao 1, 2 là nơi để giam giữ những tù chính trị mà thực dân Pháp cho là nguy hiểm, riêng lao 2 khi chưa xây xong dãy xà lim được coi là lao biệt giam.
- Lao 3,4: Lao 3 và 4 nằm ở phía Bắc của Nhà đày, đây là nơi giam giữ tù nhân bị liệt vào loại nguy hiểm.
- Hai lao này nối liền bằng một phòng tra tấn ở giữa.
- Trong mỗi lao, trừ một lối giữa để đi lại, hai bên kê sạp gỗ ván làm chỗ nằm cho tù nhân. Các sạp gỗ kéo dài suốt hai phía:tường của lao. Phía dưới chân sạp đặt một dãy cùm gỗ và treo những ống tre cho tù nhân đi vệ sinh. Cùm làm bằng hai thanh gỗ:dày có đục lỗ hình bán nguyệt, cách một quãng ngắn có một trụ gỗ chắc chắn để giữ cho hai tấm ván khỏi rời ra.
- Lao 5,6: Ở phía đông
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y), được thiết kế giống lao 1, 2. Lao 5 và 6 là nơi dành cho những người đi làm ngoài với những công việc nặng nhọc, vất vả.
- Nhà bếp: Nhà bếp nằm phía sau lao 5, 6. Có khoảng 30 người làm việc, nhà ăn tập thể có thể chứa khoảng 300 người. Đến giờ ăn, cơm được đổ vào mẹt từ đó mới có người đi phân phát cho tù nhân. Bên cạnh nhà bếp còn có chuồng gà, bể tắm lộ thiên, nhà xí công cộng cho vài chục người vào một lượt.
[[3]](#cite_note-3)
- Nhà làm việc của quản ngục: Là nơi làm việc của quản ngục, đồng thời cũng diễn ra những cuộc tra tấn, khai thác tù nhân khi tù nhân mới được chuyển đến
[nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y).
- Xà Lim: Là nơi giam giữ những tù nhân mà
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)cho là nguy hiểm và cứng đầu.
- Dãy xà lim có 21 phòng, mỗi phòng rộng 1m, dài 2,5m. Trong phòng có một sạp nằm, cuối sạp có hai ống tre, thanh cùm chân,:cánh cửa chỉ có một lỗ vuông nhỏ để lính canh giám sát.
[[4]](#cite_note-4)
- Bên ngoài là khoảng sân rộng để tù nhân ra đó tắm nắng, có những cục tạ to dùng để cùm chân.
- Bệnh xá: Nằm ngay ở cổng phía Tây của Nhà đày. Hiện nay có trưng bày tượng ở trong.
- Nhà xưởng: Thực dân Pháp sử dụng
[tù nhân](/wiki/T%C3%B9_nh%C3%A2n)để làm những công cụ lao động, xiềng xích, gông cùm…
### Thời Chiến tranh Việt Nam[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=5)]
- Năm
[1954](/wiki/1954)chính quyền [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)sử dụng lại [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)và xây một bức tường chia [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)làm hai phần, một bên làm Kho quân nhu, một bên làm Trung tâm cải huấn. Lao 3,4 là nơi được dùng để giam giữ tù nhân, ngăn hai lao này ra thành những phòng nhỏ và cho xây dựng thêm một số hạng mục khác.
- Cổng: Cánh cổng phía Tây được mở thêm, ở phía đường Tán Thuật
. Hiện nay đây là cổng vào [[2]](#cite_note-ReferenceB-2) [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y).
- Xà Lim: Lúc đầu đây là câu lạc bộ cho lính canh và quản ngục sinh hoạt, sau được ngăn ra để làm dãy xà lim. Khác với thời Pháp là lỗ cùm hình vuông và cửa có hai then cài.
- Nhà Bình An: Nhà Bình An được xây dựng để cho những tù nhân theo
[Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)sinh hoạt.
- Nhà có kiến trúc 4 mái, phía trước có bánh xe
[Pháp luân](/wiki/Ph%C3%A1p_lu%C3%A2n)và cuốn thư, biểu tượng của đạo Phật, hai bên đầu cuốn thư có hoa sen và thanh kiếm. Phía dưới có câu "Quốc Thái Dân An", viết nổi. Hàng cột ở dưới mô phỏng lối kiến trúc cửa [tam quan](/wiki/C%E1%BB%95ng_tam_quan)truyền thống.
- Nhà Nguyện: Là nơi sinh hoạt của những người theo
[Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o). Trên nóc có một cây thánh giá lớn, phía dưới có chữ “NHÀ NGUYỆN” đắp nổi.
- Nhà lao nữ: Thời
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)do số lượng tù nữ ít (2 người) nên không có nơi giam tù nữ riêng. Đến thời này, phần cuối lao 5 được ngăn ra thành hai buồng giam cho nữ. [[1]](#cite_note-ReferenceA-1)
## Những hoạt động diễn ra[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=6)]
### Hoạt động học tập[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=7)]
- Các lớp học văn hóa được tổ chức khá chu đáo, thu hút nhiều người, kể cả những người lớn tuổi. Qua sách báo và tài liệu được gửi tặng, tù nhân có điều kiện theo dõi tình hình bên ngoài, nắm được các chủ trương đường lối của Đảng.
- Các tổ chức trong
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)còn đặc biệt chú trọng mở nhiều lớp học văn hóa, chính trị, quân sự phù hợp với trình độ của từng đối tượng tù nhân và yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng.
- Nội dung học tập lí luận là những nguyên lý cơ bản của
[chủ nghĩa Mác-Lênin](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_M%C3%A1c-L%C3%AAnin), như chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử,nguyên lý cơ bản về một Đảng kiểu mới của Lênin, tóm tắt lịch sử Đảng Cộng Sản Liên Xô, năm loại công tác vận động quần chúng (công vận,nông vận,binh vận, phụ vận,thanh vận), Nghị quyết hội nghị Trung ương lần thứ tám (5-1941) và chương trình Điều lệ Việt Minh cũng được một số tù nhân nhớ lại và ghi chép thành tài liệu thảo luận, học tập. Ngoài ra, các tù nhân còn trao đổi về các vấn đề như kinh nghiệm vận động cách mạng của các địa phương; một số điểm về văn học nghệ thuật, thơ văn... [[5]](#cite_note-5)
- Giảng viên là những người nắm vững nội dung,phương pháp giảng dạy từng môn học được phân công phụ trách. Tài liệu học tập được ghi chép rất công phu và cất giấu rất kín đáo trong các ống nước uống hai đáy, trong guốc, dép của tù nhân.
- Sau mỗi khóa học, có tổ chức thi kiểm tra sát hạch.
- Việc học tập quân sự cũng rất được coi trọng, thu hút hơn một nửa số tù chính trị hăng hái tham gia.
- Do kết quả của quá trình nghiên cứu, học tập nên nhiều người sau khi ra tù đã trở thành những cán bộ lí luận đảm nhiệm những chức vụ quan trọng trong Đảng.
### Chính sách cai trị của thực dân Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=8)]
- Thực dân
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)xuất phát từ chủ trương lợi dụng những đặc điểm về vị trí địa lí, địa hình, dân cư và tình hình kinh tế, chính trị xã hội của tỉnh [Đăk Lăk](/wiki/%C4%90%C4%83k_L%C4%83k)lúc bấy giờ để cách ly tù cộng sản ở Trung kỳ khỏi phong trào cách mạng của quần. Bên cạnh đó lợi dụng tình hình cư dân nhiều sắc tộc ở [Đăk Lăk](/wiki/%C4%90%C4%83k_L%C4%83k)để tạo thàn một “bức tường thành” bao vây tù nhân.
- Để giúp cho việc quản lý chặt chẽ số người Kinh sống ở thị xã và trong các đồn điền, thực dân Pháp cho
[Nam Triều](/wiki/Nam_Tri%E1%BB%81u)đặt một viên quản đạo (ngang hàm tri phủ) người Việt dưới sự điều khiển của công sứ Pháp.
- Ở
[Buôn Ma Thuột](/wiki/Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t)lúc đó có một đội lính khố xanh người Thượng do Thanh tra Mô-li-ni (Maulini) chỉ huy. Hai sĩ quan giúp việc là chánh cảnh vệ Mô-sin (Moshine) và Bô-nen-li (Bonelli) chỉ huy đồn lính khố xanh thị xã, kiêm cai quản nhà lao tỉnh. Đối với tù nhân [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y) [Buôn Ma Thuột](/wiki/Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t), cả ba người chỉ huy nói trên là những con quỷ dữ. Tàn ác nhất là Quản ngục Mô-sin. Mô-sin nói rất sõi tiếng Việt và tiếng Êđê. Y đánh đập tù nhân và cả binh lính người địa phương một cách tàn nhẫn, thậm chí còn dùng lưỡi lê đâm tù nhân rồi liếm máu dính trên lưỡi lê.
- Khi đến
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y), mỗi tù nhân được phát một bộ quần áo vải xanh, một chăn mỏng. Những thứ đó không đủ ấm trong những đêm lạnh thấu xương giữa miền núi rừng âm u. Tù nhân không có màn phải chịu cực hình của nạn muỗi mòng, bọ chó.
- Không những bị giam cầm, cùm kẹp, bị đánh đập dã man, tù nhân ở Buôn Ma Thuột còn phải đi lao dịch khổ sai. Ngoài việc tận dụng sức lực của tù nhân vào mục đích kinh tế, chúng còn nhằm hành hạ họ cả về thể xác lẫn tinh thần, làm cho tù nhân kiệt sức mà rã rời ý chí đấu tranh, từ bỏ lý tưởng cách mạng. Trên công trường, cứ 5m có một lính khố xanh canh giữ. Tù nhân nào vì ốm yếu, mệt mỏi, không đủ sức làm việc theo lệnh chúng, đều bị lính dùng roi trúc, gậy gỗ đánh vào lưng, vào đầu.
- Ở
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)chính, mỗi ngày tù nhân được ăn 700 gram gạo; còn đi lao dịch trên công trường được ăn hơn một chút (800 gram gạo), thức ăn thì có cá khô mục và bí đỏ đưa từ Nha Trang lên hoặc đưa từ Cam-pu-chia sang. Bữa ăn của tù nhân chỉ được quy định trong mấy phút, nếu vì lý do nào đó mà bữa ăn quá giờ quy định thì họ bị đánh.
- Trong tình cảnh của chế độ
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)như thế, tù nhân chỉ có hai con đường: hoặc là chết mòn trong yên lặng, trong sự nhục nhã ê chề, hoặc là đoàn kết tổ chức nhau lại để đấu tranh đòi bọn thống trị phải thực hiện các yêu cầu của họ trong khuôn khổ chế độ tù chính trị.
### Các hoạt động đấu tranh[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=9)]
- Cuộc đấu tranh của tù chính trị trong
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)Buôn Ma Thuột bắt đầu diễn ra từ năm [1930](/wiki/1930), cuộc đấu tranh trở nên quyết liệt khi các đoàn tù cộng sản từ Nghệ An, Hà Tĩnh, Quãng Ngãi, Bình Định, Phan Thiết,… bị đày lên [Buôn Ma Thuột](/wiki/Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t).
- Cuộc đấu tranh đầu tiên là nhằm chống đánh đập và chế độ ăn uống tồi tệ.
- Ở các công trường làm
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)đã nổ ra một số cuộc đấu tranh lớn của tù nhân, cuộc đấu tranh nhanh chóng lan rộng sang cả tù thường. Từ đấu tranh bằng hình thức hò la dần dần xuất hiện các cuộc đấu tranh chống đánh đập kết hợp với các yêu cầu kinh tế và chính trị.
- Các cuộc đấu tranh trên đã phần nào nâng cao tinh thần chiến đấu của các tù nhân và các viên quản ngục của Thực Dân Pháp đã phải nới lỏng chế độ giam cầm.
- Tổ chức đầu tiên nhằm tập hợp tù nhân ở
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)Buôn Ma Thuột đã được thành lập vào đầu năm 1933 với tên gọi là “hội tương trợ”. Hội này phát triển rộng khắp trong [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)đây là hội từ nhân có tính chất quần chúng đầu tiên ở [Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)Buôn Ma Thuột do những người tù cộng sản chỉ đạo bí mật.
- Ngoài ra các tù nhân ở nhà Đày Buôn Ma Thuột còn đưa ra các yêu sách đòi thực hiện chế độ tù chính trị, đòi được đọc sách báo, không phải đi lao động khổ sai, được cải thiện chế độ ăn và đòi đổi quản ngục Mô-sin đi nơi khác.
- Cuộc đấu tranh của các tù nhân trong
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)Buôn Ma Thuột ngày càng phát triển mạnh mẽ làm cho bọn cầm quyền phải lúng túng và gặp nhiều khó khăn trong việc quản ngục.
- Trong giai đoạn 1936 – 1945: Có cuộc vượt ngục của Nguyễn Chí Thanh, Lê Tất Đắc, Phan Doãn Giá ngày 19/1/1942. Lợi dụng đi lao dịch bên ngoài họ đến gần một túp lều tranh bỏ không giữa đồng để nghỉ ngơi, người lính gác cũng đi theo và bị trói lại sau đó họ đã bỏ trốn.
- Tại ngục Đăk Mil tháng 12/1942 cuộc vượt ngục của 04 người là: Nguyễn Tạo, Chu Huệ, Vân Lĩnh, Doanh – cuộc vượt ngục đã thành công và 6 tháng sau họ mới về tới được quê hương của mình.
- Vào tết Giáp Thân năm 1944, một cuộc duyệt binh của tù nhân trong
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)đã được tổ chức.
- Năm 1975, chấm dứt chiến tranh Việt Nam, thống nhất đất nước.
[Nhà đày](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y)Buôn Ma Thuột cũng được giải tán.
## Thư viện ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=10)]
-
Nhà Nguyện..jpg
Nhà Nguyện.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
## Một số bài thơ được sáng tác trong Nhà Đày Buôn Ma Thuột[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=11)]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
**ĐẢNG GỌI CẤT CÁNH BAY** [[6]](#cite_note-6)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
|“||Bạn ơi xin hãy nhớ hôm nay!
|
Nhớ cảnh đề lao những tháng ngày
|”|
|
|
—1931 PHẠM KIỆT
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
**QUYẾT KHÔNG LÙI** [[7]](#cite_note-7)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
|“||Đi lắm chồn chân tạm phải ngồi
|
Ngồi xem sân khấu diễn tuồng chơi.
|”|
|
|
—1933 PHAN THÁI ẤT
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
**TRUY ĐIỆU BỐN ĐỒNG CHÍ HY SINH** **Ở LAO BUÔN MA THUỘT** [[8]](#cite_note-8)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
|“||Mất nước lại còn thêm mất bạn,
|
Thương đời trái lại cũng thương thân.
|”|
|
|
—1940 ĐINH CHƯƠNG DƯƠNG
## Nguồn tư liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=12)]
- Cao Thị Mai - Nhân viên phụ trách Thư viện Tỉnh Đăk Lăk số 06 Trần Quang Khải, TP. Buôn Ma Thuột, Đăk Lăk
- Kpă Tố Nga - Trưởng Phòng phụ trách Nhà Đày Buôn Ma Thuột.
- Tỉnh Ủy Đăk Lăk - Viện Lịch sử Đảng(2010),
*Lịch sử nhà Đày Buôn Ma Thuột (1930 - 1945)*, Đăk Lăk.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A0y_Bu%C3%B4n_Ma_Thu%E1%BB%99t&action=edit§ion=13)]
- ^
**a** [Bài Slide của hướng dẫn viên nhà Đày.](#cite_ref-ReferenceA_1-1) **ă**
- ^
**a** [theo Lý Thị Hương Nhàn - nhân viên hướng dẫn của Nhà đày.](#cite_ref-ReferenceB_2-1) **ă** **Lý Thị Hương Nhàn - nhân viên hướng dẫn của nhà Đày.** [^](#cite_ref-3) **Bài slide của hướng dẫn viên nhà Đày.** [^](#cite_ref-4) **Tỉnh Ủy Đăk Lăk - Viện Lịch sử Đảng(2010),** [^](#cite_ref-5) *Lịch sử nhà Đày Buôn Ma Thuột (1930 - 1945)*, Đăk Lăk. **Trích theo** [^](#cite_ref-6) *Tiếng hát rừng xanh*, Ty Văn hóa và Thông tin Đăk lăk, 1981,tr.29. **Theo** [^](#cite_ref-7) *Tiếng hát trong tù*, Nhà xuất bản Thanh Niên, HN, 1974,t.2, tr.17. **Trích từ tập** [^](#cite_ref-8) *Thơ ca cách mạng 1925 – 1945*, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, HN, 1973, tr.393.

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Tháng 6 năm 2006
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Trang này liệt kê những sự kiện quan trọng vào tháng 6 năm 2006.
Thứ năm, ngày 1 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Lực lượng an ninh Palestine đã đồng loạt biểu tình vì không được trả lương từ khi nhóm Hamas lên nắm quyền.
Thứ bảy, ngày 3 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Sau cuộc trưng cầu dân ý, các nghị sĩ Montenegro tuyên bố độc lập từ Serbia và Montenegro, trở thành quốc gia độc lập thứ 193 và giải tán phần còn lại của Nam Tư.
- Cảnh sát Canada thông báo rằng đã bắt 17 người bị nghi là người khủng bố và ba tấn nitrat amôni, họ cho là nó sẽ được sử dụng trong cuộc tấn công gần Toronto.
- Sau cuộc bầu cử tại Cộng hòa Séc, đảng bảo thủ ODS dẫn đầu là Mirek Topolánek trở thành đảng mạnh nhất trong Hạ Nghị viện, nhưng các ghế được chia đều giữa hai khối đảng.
Chủ nhật, ngày 4 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Các nhà khoa học đưa ra giả thuyết rằng hố đất khổng lồ được tìm thấy dưới dải băng tại Wilkes Land, châu Nam Cực có liên quan tới Sự kiện Permi-Trias, sự kiện tuyệt chủng lớn nhất trong lịch sử Trái Đất.
Thứ hai, ngày 5 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Dân quân của Liên minh Tòa án Hồi giáo chiến thắng ARPCT và chiếm hết Mogadishu, lần đầu tiên mà một chính quyền giữ cả thủ đô của Somalia từ năm 1991.
- Alan García của đảng tả APRA thắng Ollanta Humala của Liên minh Peru để trở thành Tổng thống Peru lần thứ hai.
- Sau khi Montenegro tuyên bố độc lập, Serbia bắt theo và giải tán Serbia và Montenegro xong.
- Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Donald Rumsfeld đến Việt Nam.
Thứ tư, ngày 7 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Hoa Kỳ và 14 nước châu Âu bác bỏ bản báo cáo 67 trang của Liên minh châu Âu về việc CIA đã tiến hành các hoạt động bắt giữ và chuyên chở tù nhân ngay trên các nước này.
- Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức, Nga và Trung Quốc làm dịu căng thẳng hạt nhân với Iran bằng cách chấp thuận cho quốc gia Trung Đông này tiếp tục làm giàu urani có giới hạn.
Thứ năm, ngày 8 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Bà Haya Rashed Al-Khalifa (người Bahrain) chính thức kế nhiệm ông Jan Eliasson (người Thụy Điển) làm Chủ tịch Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc.
- Abu Musab al-Zarqawi, thủ lĩnh nhóm al-Qaeda ở Iraq bị giết chết tại tỉnh Diyala.
Thứ sáu, ngày 9 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Các nhà khoa học ở Hy Lạp nhận ra thêm câu khắc trên mặt máy Antikythera, máy tính tương tự được sản xuất vào khoảng năm 80 TCN.
- Hàng ngàn người dân Đài Loan dưới sự tổ chức của Đảng Đối lập Thân dân tụ tập tại Đài Bắc biểu tình đòi Tổng thống Trần Thủy Biển từ chức, vì những tai tiếng liên quan tới gia đình ông và những viên phụ tá chính trị của ông. Những cáo buộc cho rằng ông đã dung túng cho con rể của mình là 1 bác sĩ đã gian dối trong chơi chứng khoán.
- Ba tù nhân tự sát tại Trại giam Vịnh Guantánamo.
- Giải vô địch bóng đá thế giới 2006 chính thức khai mạc với trận đấu giữa đội chủ nhà Đức và Costa Rica tại sân vận động Allianz ở thành phố München với tỷ số 4–2.
Thứ bảy, ngày 10 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Ba tù nhân đã tự sát tại nhà tù Guantanamo. Vụ việc nhanh chóng tạo nên dư luận phản đối mạnh mẽ.
Chủ nhật, ngày 11 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Albania ký Hiệp định Ổn định và Liên hiệp, bước đầu tiên trong quá trình gia nhập Liên minh châu Âu.
Thứ năm, ngày 15 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Serbia chính thức công nhận Montenegro là một quốc gia độc lập.
Thứ sáu, ngày 16 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Ông Phan Văn Khải xin từ nhiệm chức vụ Thủ tướng chính phủ Việt Nam. Thanh Niên
- Prachanda, người dẫn đầu đảng chủ nghĩa Mao tại Nepal, tán thành tham gia một chính phủ lâm thời.
- Khu bảo tồn biển lớn nhất trên thế giới được thành lập ở vùng Tây Bắc Quần đảo Hawaii, thuộc tiểu bang Hawaii.
Chủ nhật, ngày 18 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Xứ Catalonia (Tây Ban Nha) biểu quyết chấp thuận Đạo luật Tự trị mới, bao gồm một điều khoản gọi Catalonia là một quốc gia.
- Con vị vua cuối cùng Ý Vittorio Emanuele bị bắt do những tội có liên quan đến một sòng bạc tại Campione d'Italia.
Thứ hai, ngày 19 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc họp phiên đầu tiên tại Genève (Thụy Sĩ) với sự tham gia của trên 100 quốc gia. Ông Luis Alfonso de Alba (người Mexico) được bầu làm Chủ tịch Hội đồng Nhân quyền.
- Hamas và Fatah ký thỏa thuận chấm dứt bạo lực giữa 2 phái.
- Hoa Kỳ ra tối hậu thư cho Iran về việc ngừng làm giàu urani.
- Hoa Kỳ, Nhật Bản và các quốc gia đồng minh gây sức ép với CHDCND Triều Tiên về việc thử tên lửa tầm xa.
Thứ ba, ngày 20 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Charles Taylor, cựu Tổng thống Liberia, bị dẫn độ từ Sierra Leone tới Den Haag để đối mặt với cáo buộc về các tội ác chiến tranh và chống loài người.
Thứ tư, ngày 21 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Khamis al-Obeidi, luật sư bào chữa chính của Saddam Hussein, bị ám sát tại Baghdad.
Thứ năm, ngày 22 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Ba thành phố Sochi (Nga), Salzburg (Áo), và Bình Xương (Pyeongchang, Hàn Quốc) được chọn để ứng cử đăng cai Thế vận hội Mùa đông 2014.
- Magen David Adom của Israel và Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Palestine được nhận vào Hiệp hội Chữ thập đỏ – Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế.
Thứ bảy, ngày 24 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Hải quân Hoa Kỳ kết thúc Valiant Shield, cuộc tập trận giả lớn nhất của hải quân này ở Thái Bình Dương từ hồi Chiến tranh Việt Nam, đáng kể vì những quan sát viên của Hải quân Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc có mặt.
Chủ nhật, ngày 25 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Warren Buffett, người giàu thứ hai trên thế giới, cam kết đóng góp vào khoảng 30,7 tỷ đô la Mỹ bằng cổ phần cho Quỹ Bill & Melinda Gates, làm nó thành tổ chức từ thiện lớn nhất trong lịch sử.
- Bốn nhân viên ngoại giao của Nga tại Iraq bị lực lượng nổi dậy Iraq sát hại.
- Hai hãng sản xuất thép lớn nhất thế giới, Arcelor và Mittal, tuyên bố sẽ sáp nhập.
Thứ hai, ngày 26 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Ông Nguyễn Phú Trọng được bầu làm Chủ tịch Quốc hội Việt Nam, thay cho ông Nguyễn Văn An đã xin từ nhiệm.
- Thủ tướng Đông Timor Mari Alkatiri từ chức vì trách nhiệm đã gây ra khủng hoảng chính trị ở nước này.
- Hoa Kỳ tuyên bố sẽ triển khai tên lửa không đối không tại Nhật Bản để đối phó với các vụ thử tên lửa của CHDCND Triều Tiên.
Thứ ba, ngày 27 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Armenia và Azerbaijan đồng ý tổ chức cuộc trưng cầu dân ý tại Nagorno-Karabakh về mức tự trị của miền ly khai này.
- Quốc hội Việt Nam lần lượt thông qua các chức danh Chủ tịch Quốc hội, Chủ tịch nước Việt Nam, Thủ tướng Việt Nam đối với các ông Nguyễn Phú Trọng, Nguyễn Minh Triết và Nguyễn Tấn Dũng thay cho Nguyễn Văn An, Trần Đức Lương, và Phan Văn Khải.
Thứ tư, ngày 28 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Cộng hòa Montenegro được nhận vào Liên Hiệp Quốc là thành viên thứ 192, sau khi nó rút khỏi Serbia và Montengro.
Thứ năm, ngày 29 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ quyết định trong vụ Hamdan kiện Rumsfeld rằng các ủy ban quân sự dùng để xét xử một số tù nhân tại Vịnh Guantánamo không hợp pháp.
- Phụ nữ tại Kuwait được bỏ phiếu trong cuộc tổng thuyển cử lần đầu tiên.
- Đảng Dân chủ 66 rút khỏi nội các liên hiệp của Thủ tướng Hà Lan Jan Peter Balkenende do vụ Ayaan Hirsi Ali.
Thứ sáu, ngày 30 tháng 6[sửa | sửa mã nguồn]
- Nghị viện Pháp thông qua DADVSI, một đạo luật nhạy cảm về quyền tác giả.

markdown:
# Tháng 6 năm 2006
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Tháng 6 |
Trang này liệt kê những sự kiện quan trọng vào
[tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [2006](/wiki/2006).
## Thứ năm, ngày
[1 tháng 6](/wiki/1_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=1)]
- Lực lượng an ninh
[Palestine](/wiki/Palestine)đã đồng loạt biểu tình vì không được trả lương từ khi nhóm [Hamas](/wiki/Hamas)lên nắm quyền.
## Thứ bảy, ngày
[3 tháng 6](/wiki/3_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=2)]
- Sau cuộc
[trưng cầu dân ý](/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD), các nghị sĩ [Montenegro](/wiki/Montenegro)tuyên bố độc lập từ [Serbia và Montenegro](/wiki/Serbia_v%C3%A0_Montenegro), trở thành [quốc gia độc lập](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia)thứ 193 và giải tán phần còn lại của [Nam Tư](/wiki/Nam_T%C6%B0). [Cảnh sát](/w/index.php?title=C%E1%BA%A3nh_s%C3%A1t_C%C6%B0%E1%BB%A1i_ng%E1%BB%B1a_Ho%C3%A0ng_gia_Canada&action=edit&redlink=1) [Canada](/wiki/Canada)thông báo rằng đã bắt 17 người bị nghi là người [khủng bố](/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91)và ba [tấn](/wiki/T%E1%BA%A5n) [nitrat amôni](/w/index.php?title=Nitrat_am%C3%B4ni&action=edit&redlink=1), họ cho là nó sẽ được sử dụng trong cuộc tấn công gần [Toronto](/wiki/Toronto).
- Sau cuộc bầu cử tại
[Cộng hòa Séc](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c), đảng bảo thủ [ODS](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%C3%B4ng_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1)dẫn đầu là [Mirek Topolánek](/w/index.php?title=Mirek_Topol%C3%A1nek&action=edit&redlink=1)trở thành đảng mạnh nhất trong [Hạ Nghị viện](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1_Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c&action=edit&redlink=1), nhưng các ghế được chia đều giữa hai khối đảng.
## Chủ nhật, ngày
[4 tháng 6](/wiki/4_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=3)]
- Các nhà khoa học đưa ra giả thuyết rằng
[hố đất khổng lồ](/w/index.php?title=H%E1%BB%91_%C4%91%E1%BA%A5t_kh%E1%BB%95ng_l%E1%BB%93_Wilkes_Land&action=edit&redlink=1)được tìm thấy dưới [dải băng](/w/index.php?title=D%E1%BA%A3i_b%C4%83ng&action=edit&redlink=1)tại [Wilkes Land](/w/index.php?title=Wilkes_Land&action=edit&redlink=1), [châu Nam Cực](/wiki/Ch%C3%A2u_Nam_C%E1%BB%B1c)có liên quan tới [Sự kiện Permi-Trias](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_k%E1%BB%B7_Permi-k%E1%BB%B7_Trias), [sự kiện tuyệt chủng](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng)lớn nhất trong [lịch sử Trái Đất](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t).
## Thứ hai, ngày
[5 tháng 6](/wiki/5_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=4)]
- Dân quân của
[Liên minh Tòa án Hồi giáo](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_T%C3%B2a_%C3%A1n_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1)chiến thắng [ARPCT](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_L%E1%BA%ADp_l%E1%BA%A1i_H%C3%B2a_b%C3%ACnh_v%C3%A0_Ch%E1%BB%91ng_Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)và chiếm hết [Mogadishu](/wiki/Mogadishu), lần đầu tiên mà một chính quyền giữ cả thủ đô của [Somalia](/wiki/Somalia)từ năm [1991](/wiki/1991). [Alan García](/w/index.php?title=Alan_Garc%C3%ADa&action=edit&redlink=1)của đảng tả [APRA](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)thắng [Ollanta Humala](/wiki/Ollanta_Humala)của [Liên minh Peru](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Peru&action=edit&redlink=1)để trở thành [Tổng thống](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Peru) [Peru](/wiki/Peru)lần thứ hai.
- Sau khi
[Montenegro](/wiki/Montenegro)tuyên bố độc lập, [Serbia](/wiki/Serbia)bắt theo và giải tán [Serbia và Montenegro](/wiki/Serbia_v%C3%A0_Montenegro)xong. [Bộ trưởng Quốc phòng](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng&action=edit&redlink=1) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Donald Rumsfeld](/wiki/Donald_Rumsfeld)đến [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Thứ tư, ngày
[7 tháng 6](/wiki/7_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=5)] [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)và 14 nước [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)bác bỏ bản báo cáo 67 trang của [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)về việc [CIA](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3))đã tiến hành các hoạt động bắt giữ và chuyên chở tù nhân ngay trên các nước này. [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Anh](/wiki/Anh), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Nga](/wiki/Nga)và [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)làm dịu căng thẳng [hạt nhân](/wiki/H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD)với [Iran](/wiki/Iran)bằng cách chấp thuận cho quốc gia [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng)này tiếp tục làm giàu [urani](/wiki/Urani)có giới hạn.
## Thứ năm, ngày
[8 tháng 6](/wiki/8_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=6)]
- Bà
[Haya Rashed Al-Khalifa](/w/index.php?title=Haya_Rashed_Al-Khalifa&action=edit&redlink=1)(người [Bahrain](/wiki/Bahrain)) chính thức kế nhiệm ông [Jan Eliasson](/w/index.php?title=Jan_Eliasson&action=edit&redlink=1)(người [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)) làm [Chủ tịch](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). [Abu Musab al-Zarqawi](/wiki/Abu_Musab_al-Zarqawi), thủ lĩnh nhóm [al-Qaeda](/wiki/Al-Qaeda)ở [Iraq](/wiki/Iraq)bị giết chết tại tỉnh [Diyala](/w/index.php?title=Diyala&action=edit&redlink=1).
## Thứ sáu, ngày
[9 tháng 6](/wiki/9_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=7)]
- Các nhà khoa học ở
[Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)nhận ra thêm câu khắc trên mặt [máy Antikythera](/w/index.php?title=M%C3%A1y_Antikythera&action=edit&redlink=1), [máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh)tương tự được sản xuất vào khoảng năm [80 TCN](/wiki/80_TCN).
- Hàng ngàn người dân
[Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)dưới sự tổ chức của [Đảng Đối lập Thân dân](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_%C4%90%E1%BB%91i_l%E1%BA%ADp_Th%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1)tụ tập tại [Đài Bắc](/wiki/%C4%90%C3%A0i_B%E1%BA%AFc)biểu tình đòi Tổng thống [Trần Thủy Biển](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Bi%E1%BB%83n)từ chức, vì những tai tiếng liên quan tới gia đình ông và những viên phụ tá chính trị của ông. Những cáo buộc cho rằng ông đã dung túng cho con rể của mình là 1 bác sĩ đã gian dối trong chơi chứng khoán.
- Ba
[tù nhân](/wiki/T%C3%B9_nh%C3%A2n) [tự sát](/wiki/T%E1%BB%B1_s%C3%A1t)tại [Trại giam Vịnh Guantánamo](/wiki/Tr%E1%BA%A1i_giam_V%E1%BB%8Bnh_Guant%C3%A1namo). [Giải vô địch bóng đá thế giới 2006](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_2006)chính thức khai mạc với trận đấu giữa đội chủ nhà [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%A9c)và [Costa Rica](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Costa_Rica)tại [sân vận động Allianz](/wiki/S%C3%A2n_v%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_Allianz)ở thành phố [München](/wiki/M%C3%BCnchen)với tỷ số 4–2.
## Thứ bảy, ngày
[10 tháng 6](/wiki/10_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=8)]
- Ba
[tù nhân](/wiki/T%C3%B9_nh%C3%A2n)đã [tự sát](/wiki/T%E1%BB%B1_s%C3%A1t)tại [nhà tù](/wiki/Nh%C3%A0_t%C3%B9) [Guantanamo](/wiki/Guant%C3%A1namo). Vụ việc nhanh chóng tạo nên dư luận phản đối mạnh mẽ.
## Chủ nhật, ngày
[11 tháng 6](/wiki/11_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=9)] [Albania](/wiki/Albania)ký [Hiệp định Ổn định và Liên hiệp](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1), bước đầu tiên trong quá trình gia nhập [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u).
## Thứ năm, ngày
[15 tháng 6](/wiki/15_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=10)] [Serbia](/wiki/Serbia)chính thức công nhận [Montenegro](/wiki/Montenegro)là một quốc gia độc lập.
## Thứ sáu, ngày
[16 tháng 6](/wiki/16_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=11)]
- Ông
[Phan Văn Khải](/wiki/Phan_V%C4%83n_Kh%E1%BA%A3i)xin từ nhiệm chức vụ Thủ tướng chính phủ [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). [Thanh Niên](http://www2.thanhnien.com.vn/Xahoi/2006/6/17/152431.tno) [Prachanda](/w/index.php?title=Prachanda&action=edit&redlink=1), người dẫn đầu [đảng chủ nghĩa Mao](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nepal_(ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Mao)&action=edit&redlink=1)tại [Nepal](/wiki/Nepal), tán thành tham gia một chính phủ lâm thời. [Khu bảo tồn biển](/w/index.php?title=Khu_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_bi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1)lớn nhất trên thế giới được thành lập ở [vùng Tây Bắc Quần đảo Hawaii](/w/index.php?title=Khu_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_T%C3%A2y_B%E1%BA%AFc_Hawaii&action=edit&redlink=1), thuộc [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Hawaii](/wiki/Hawaii).
## Chủ nhật, ngày
[18 tháng 6](/wiki/18_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=12)]
- Xứ
[Catalonia](/wiki/Catalunya)( [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)) biểu quyết chấp thuận [Đạo luật Tự trị](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_lu%E1%BA%ADt_T%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Catalonia&action=edit&redlink=1)mới, bao gồm một điều khoản gọi Catalonia là một [quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia). [Con vị vua cuối cùng](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Savoy&action=edit&redlink=1) [Ý](/wiki/%C3%9D) [Vittorio Emanuele](/w/index.php?title=Vittorio_Emanuele,_Ho%C3%A0ng_t%E1%BB%AD_Naples&action=edit&redlink=1)bị bắt do những tội có liên quan đến một [sòng bạc](/wiki/S%C3%B2ng_b%E1%BA%A1c)tại [Campione d'Italia](/wiki/Campione_d%27Italia).
## Thứ hai, ngày
[19 tháng 6](/wiki/19_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=13)] [Hội đồng Nhân quyền Liên Hiệp Quốc](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)họp phiên đầu tiên tại [Genève](/wiki/Gen%C3%A8ve)( [Thụy Sĩ](/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)) với sự tham gia của trên 100 quốc gia. Ông [Luis Alfonso de Alba](/w/index.php?title=Luis_Alfonso_de_Alba&action=edit&redlink=1)(người [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico)) được bầu làm Chủ tịch Hội đồng Nhân quyền. [Hamas](/wiki/Hamas)và [Fatah](/w/index.php?title=Fatah&action=edit&redlink=1)ký thỏa thuận chấm dứt bạo lực giữa 2 phái. [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)ra tối hậu thư cho [Iran](/wiki/Iran)về việc ngừng làm giàu [urani](/wiki/Urani). [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)và các quốc gia đồng minh gây sức ép với [CHDCND Triều Tiên](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)về việc thử [tên lửa](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa)tầm xa.
## Thứ ba, ngày
[20 tháng 6](/wiki/20_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=14)] [Charles Taylor](/w/index.php?title=Charles_Taylor&action=edit&redlink=1), cựu Tổng thống [Liberia](/wiki/Liberia), bị dẫn độ từ [Sierra Leone](/wiki/Sierra_Leone)tới [Den Haag](/wiki/Den_Haag)để đối mặt với cáo buộc về các tội ác chiến tranh và chống loài người.
## Thứ tư, ngày
[21 tháng 6](/wiki/21_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=15)] [Khamis al-Obeidi](/w/index.php?title=Khamis_al-Obeidi&action=edit&redlink=1), luật sư bào chữa chính của [Saddam Hussein](/wiki/Saddam_Hussein), bị [ám sát](/wiki/%C3%81m_s%C3%A1t)tại [Baghdad](/wiki/Bagdad).
## Thứ năm, ngày
[22 tháng 6](/wiki/22_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=16)]
- Ba thành phố
[Sochi](/wiki/Sochi)( [Nga](/wiki/Nga)), [Salzburg](/wiki/Salzburg)( [Áo](/wiki/%C3%81o)), và [Bình Xương](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_B%C3%ACnh_X%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)(Pyeongchang, [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c)) được chọn để ứng cử đăng cai [Thế vận hội](/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i) [Mùa đông 2014](/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng_2014). [Magen David Adom](/w/index.php?title=Magen_David_Adom&action=edit&redlink=1)của [Israel](/wiki/Israel)và [Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Palestine](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_Tr%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A1i_li%E1%BB%81m_%C4%91%E1%BB%8F_Palestine&action=edit&redlink=1)được nhận vào [Hiệp hội Chữ thập đỏ – Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Ch%E1%BB%AF_th%E1%BA%ADp_%C4%91%E1%BB%8F_v%C3%A0_Tr%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A1i_li%E1%BB%81m_%C4%91%E1%BB%8F_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF).
## Thứ bảy, ngày
[24 tháng 6](/wiki/24_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=17)] [Hải quân Hoa Kỳ](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3)kết thúc [Valiant Shield](/w/index.php?title=Valiant_Shield&action=edit&redlink=1), cuộc [tập trận giả](/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_tr%E1%BA%ADn_gi%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1)lớn nhất của hải quân này ở [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)từ hồi [Chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam), đáng kể vì những quan sát viên của [Hải quân Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c)có mặt.
## Chủ nhật, ngày
[25 tháng 6](/wiki/25_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=18)] [Warren Buffett](/wiki/Warren_Buffett), [người giàu thứ hai trên thế giới](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_t%E1%BB%B7_ph%C3%BA), cam kết đóng góp vào khoảng 30,7 tỷ [đô la Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9)bằng cổ phần cho [Quỹ Bill & Melinda Gates](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Bill_%26_Melinda_Gates), làm nó thành [tổ chức từ thiện](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_t%E1%BB%AB_thi%E1%BB%87n)lớn nhất trong lịch sử.
- Bốn
[nhân viên ngoại giao](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_vi%C3%AAn_ngo%E1%BA%A1i_giao&action=edit&redlink=1)của [Nga](/wiki/Nga)tại [Iraq](/wiki/Iraq)bị lực lượng nổi dậy Iraq sát hại.
- Hai hãng sản xuất
[thép](/wiki/Th%C3%A9p)lớn nhất thế giới, [Arcelor](/w/index.php?title=Arcelor&action=edit&redlink=1)và [Mittal](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_Th%C3%A9p_Mittal&action=edit&redlink=1), tuyên bố sẽ sáp nhập.
## Thứ hai, ngày
[26 tháng 6](/wiki/26_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=19)]
- Ông
[Nguyễn Phú Trọng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BA_Tr%E1%BB%8Dng)được bầu làm [Chủ tịch Quốc hội Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam), thay cho ông [Nguyễn Văn An](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_An)đã xin từ nhiệm.
- Thủ tướng
[Đông Timor](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Timor) [Mari Alkatiri](/w/index.php?title=Mari_Alkatiri&action=edit&redlink=1)từ chức vì trách nhiệm đã gây ra khủng hoảng chính trị ở nước này. [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)tuyên bố sẽ triển khai [tên lửa](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa)không đối không tại [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)để đối phó với các vụ thử tên lửa của [CHDCND Triều Tiên](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn).
## Thứ ba, ngày
[27 tháng 6](/wiki/27_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=20)] [Armenia](/wiki/Armenia)và [Azerbaijan](/wiki/Azerbaijan)đồng ý tổ chức cuộc [trưng cầu dân ý](/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD)tại [Nagorno-Karabakh](/wiki/Nagorno-Karabakh)về mức tự trị của miền ly khai này. [Quốc hội Việt Nam](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam)lần lượt thông qua các chức danh [Chủ tịch Quốc hội](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Chủ tịch nước Việt Nam](/wiki/Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Thủ tướng Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam)đối với các ông [Nguyễn Phú Trọng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BA_Tr%E1%BB%8Dng), [Nguyễn Minh Triết](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Minh_Tri%E1%BA%BFt)và [Nguyễn Tấn Dũng](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_T%E1%BA%A5n_D%C5%A9ng)thay cho [Nguyễn Văn An](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_An), [Trần Đức Lương](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C4%90%E1%BB%A9c_L%C6%B0%C6%A1ng), và [Phan Văn Khải](/wiki/Phan_V%C4%83n_Kh%E1%BA%A3i).
## Thứ tư, ngày
[28 tháng 6](/wiki/28_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=21)] [Cộng hòa Montenegro](/wiki/Montenegro)được nhận vào [Liên Hiệp Quốc](/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)là thành viên thứ 192, sau khi nó rút khỏi [Serbia và Montengro](/w/index.php?title=Serbia_v%C3%A0_Montengro&action=edit&redlink=1).
## Thứ năm, ngày
[29 tháng 6](/wiki/29_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=22)] [Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ](/wiki/T%E1%BB%91i_cao_Ph%C3%A1p_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3)quyết định trong vụ *rằng các* [Hamdan kiện Rumsfeld](/w/index.php?title=Hamdan_ki%E1%BB%87n_Rumsfeld&action=edit&redlink=1) [ủy ban quân sự](/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)dùng để xét xử một số [tù nhân](/wiki/T%C3%B9_nh%C3%A2n)tại [Vịnh Guantánamo](/wiki/Tr%E1%BA%A1i_giam_V%E1%BB%8Bnh_Guant%C3%A1namo)không hợp pháp.
- Phụ nữ tại
[Kuwait](/wiki/Kuwait) [được bỏ phiếu](/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_b%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_cho_ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)trong cuộc tổng thuyển cử lần đầu tiên.
- Đảng
[Dân chủ 66](/w/index.php?title=D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_66&action=edit&redlink=1)rút khỏi nội các liên hiệp của Thủ tướng [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) [Jan Peter Balkenende](/wiki/Jan_Peter_Balkenende)do vụ [Ayaan Hirsi Ali](/wiki/Ayaan_Hirsi_Ali).
## Thứ sáu, ngày
[30 tháng 6](/wiki/30_th%C3%A1ng_6)[ [sửa](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&veaction=edit§ion=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_6_n%C4%83m_2006&action=edit§ion=23)] [Nghị viện](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)thông qua [DADVSI](/w/index.php?title=DADVSI&action=edit&redlink=1), một đạo luật nhạy cảm về [quyền tác giả](/wiki/Quy%E1%BB%81n_t%C3%A1c_gi%E1%BA%A3).
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1065 miss (0), cp4018 miss (0), cp4010 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Tidore
Tidore là một thành phố, đảo và nhóm đảo thuộc quần đảo Maluku ở phía đông Indonesia, ở phía tây của hòn đảo Halmahera lớn hơn. Trong thời kỳ tiền thuộc địa, vương quốc Hồi giáo Tidore là một thế lực chính trị và kinh tế chính trong khu vực, và là đối thủ cạnh tranh khốc liệt với vương quốc Hồi giáo Ternate ở ngay phía bắc.
Đảo Tidor gồm một núi lửa dạng tầng lớn nổi lên từ đáy biển với cao độ 1.730 m (5.676 ft) trên mực nước biển tại đỉnh Kiematabu ở cực nam của đảo. Phần phía bắc của đảo bao gồm một hõm chảo núi lửa, Sabale, và có hai núi lửa hình nón nhỏ hơn bên trong nó .
Soasio là thủ phủ của Tidore. Thành phố có cảng riêng là Goto, và nằm ở rìa phía đông của đảo. Đô thị là điểm cuối của một tuyến xe khách nhỏ và có một khu chợ . Cung điện của quốc vương đã được xây dựng lại và hoàn thành trong năm 2010.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Tidore từng là một vương quốc hương liệu được thành lập vào năm 1109, và phần lớn thời gian trong lịch sử thì đảo nằm dưới cái bóng của Ternate, một vương quốc Hồi giáo khác.[1]
Các sultan của Tidore đã cai trị hầu hết miền nam Halmahera, và vào một số thời điểm, vương quốc này đã kiểm soát Buru, Ambon và nhiều đảo khác ở ngoài khơi New Guinea. Tidore lập liên minh với người Tây Ban Nha vào thế kỷ 16, và Tây Ban Nha đã xây dựng một vài pháo đài trên đảo. Có sự mất lòng tin giữa người Tidore và người Tây Ban Nha song đối với người Tidore thì việc để người Tây Ban Nha hiện diện đã tỏ ra hữu ích trong việc chống lại các cuộc xâm nhập của người Ternate và đồng minh Hà Lan của nước này, Hà Lan cũng có một pháo đài tại Ternate. Đối với người Tây Ban Nha, giúp đỡ nhà nước Tidore sẽ giúp cản trở sự bành trướng thế lực của Hà Lan, cung cấp một căn cứ hữu dụng ngay bên cạnh trung tâm quyền lực của Hà Lan trong khu vực và là một nguồn cung cấp gia vị cho hoạt động thương mại.
Trước khi người Tây Ban Nha rút lui khỏi Tidore và Ternate vào năm 1663, vương quốc Hồi giáo Tidore mặc dù trên danh nghĩa là một phần của Công ty Đông Ấn Tây Ban Nha song bản thân lại tự phát triển thành một trong số các cuộc gia độc lập và hùng mạnh nhất trong khu vực. Sau khi người Tây Ban Nha rút lui, vương quốc này vẫn tiếp tục chống lại sự kiểm soát trực tiếp của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC). Đặc biệt là dưới thời trị vì của Sultan Saifuddin (từ 1657–1689), triều đình Tidore đã khéo léo sử dụng tiền mua gia vị của Hà Lan để tăng cường mối quan hệ truyền thống với các lãnh thổ ngoại vi. Do vậy, ông được cư dân địa phương kính trọng, và ít khi phải kêu gọi sự giúp đỡ quân sự của nước ngoài để có thể cai quản vương quốc, trong khi nước Ternate lại phải thường xuyên phải dựa vào viện trợ quân sự của Hà Lan.
Tidore trong một thời gian dài vẫn là một nước độc lập, mặc dù sự can thiệp của Hà Lan ngày càng tăng lên, cho đến cuối thế kỷ 18. Giống như Ternate, Tidore đã phải cho phép chương trình tiệt trừ hương liệu (extirpatie) trên lãnh thổ của mình. Chương trình này nhằm mục đích tăng cường độc quyền gia vị của Hà Lan bằng cách chỉ hạn chế sản xuất ở một vài nơi, điều này đã làm suy yếu Tidore cũng như sự kiểm soát của nó đối với các lãnh thổ ngoại vi.
Năm 1781, hoàng tử Nuku dời khỏi Tidore và xưng là Sultan của quần đảo Papua. Sự việc này đã khởi đầu cho một cuộc chiến tranh du kích kéo dài trong nhiều năm sau đó. Người Papua đứng về phía quân nổi loạn của hoàng tử Nuku. Người Anh đã hỗ trợ cho Nuku trong chiến dịch chống lại Hà Lan của họ ở quần đảo Maluku. Tuyền trưởng Thomas Forrest đã bí mật liên hệ với Nuku đại diện người Anh làm đại sứ.
Vương quốc Hồi giáo bị bãi bỏ trong thời đại Sukarno và được tái lập vào năm 1999 với vị sultan thứ 36.[1] Tidore đã bị ảnh hưởng lớn từ cuộc xung đột giáo phái 1999 trên khắp quần đảo Maluku.[1]
Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Hòn đảo là một thành phố (kotamadya) của tỉnh Bắc Maluku. Đô thị có diện tích 9.564,7 km²[2][3] và dân số theo điều tra năm 2010 là 98.025 người[4]
Thành phố này bao gồm 2 đảo lớn là Oba và Tidore. Thành phố được chia thành 5 phó quận (kecematan), là Oba, Oba Utara, Tidore, Nam Tidore, và Bắc Tidore.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Witton, Patrick (2003). Indonesia. Melbourne: Lonely Planet. tr. 827–828. ISBN 1-74059-154-2.
- ^ Pemko Tidore Kepulauan
- ^ Penjelasan UU RI No. 1 Th. 2003 Bab I UMUM
- ^ BPS Supas 2005
- Andaya, Leonard Y. 1993. The world of Maluku: eastern Indonesia in the early modern period. Honolulu: University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-1490-8.
Lienkeests ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- The History of the Spanish Presence in the Moluccas (Indonesia): the Spanish Forts in Tidore Island, Maluku, Indonesia by Marco Ramerini
- Chisholm, Hugh biên tập (1911). “Tidore”. Encyclopædia Britannica . Nhà in Đại học Cambridge.
- “Tidore”. Global Volcanism Program. Viện Smithsonian.

markdown:
# Tidore
|
|Tidore
|—
|Đảo và thành phố —
|
|[0°41′B 127°24′Đ / 0,683°B 127,4°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Tidore¶ms=0_41_N_127_24_E_type:city_region:ID) [Indonesia](/wiki/Indonesia) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Indonesia)) [Bắc Maluku](/wiki/B%E1%BA%AFc_Maluku) [Đảo](/w/index.php?title=C%C3%A1c_%C4%91%E1%BA%A3o_c%E1%BB%A7a_Indonesia&action=edit&redlink=1) [Halmahera](/wiki/Halmahera) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [WIT](/wiki/Gi%E1%BB%9D_%E1%BB%9F_Indonesia)( [UTC+9](/wiki/UTC%2B9)) **Tidore** là một thành phố, đảo và nhóm đảo thuộc [quần đảo Maluku](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Maluku) ở phía đông [Indonesia](/wiki/Indonesia), ở phía tây của hòn đảo [Halmahera](/wiki/Halmahera) lớn hơn. Trong thời kỳ tiền thuộc địa, vương quốc Hồi giáo Tidore là một thế lực chính trị và kinh tế chính trong khu vực, và là đối thủ cạnh tranh khốc liệt với [vương quốc Hồi giáo Ternate](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Ternate&action=edit&redlink=1) ở ngay phía bắc.
Đảo Tidor gồm một
[núi lửa dạng tầng](/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa_d%E1%BA%A1ng_t%E1%BA%A7ng) lớn nổi lên từ đáy biển với cao độ 1.730 m (5.676 ft) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n) tại đỉnh Kiematabu ở cực nam của đảo. Phần phía bắc của đảo bao gồm một [hõm chảo núi lửa](/w/index.php?title=H%C3%B5m_ch%E1%BA%A3o_n%C3%BAi_l%E1%BB%ADa&action=edit&redlink=1), Sabale, và có hai núi lửa hình nón nhỏ hơn bên trong nó . [Soasio](/w/index.php?title=Soasio&action=edit&redlink=1) là thủ phủ của Tidore. Thành phố có cảng riêng là Goto, và nằm ở rìa phía đông của đảo. Đô thị là điểm cuối của một tuyến xe khách nhỏ và có một khu chợ . Cung điện của quốc vương đã được xây dựng lại và hoàn thành trong năm 2010.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Tidore&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tidore&action=edit§ion=1)]
Tidore từng là một vương quốc hương liệu được thành lập vào năm 1109, và phần lớn thời gian trong lịch sử thì đảo nằm dưới cái bóng của
[Ternate](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Ternate&action=edit&redlink=1), một vương quốc Hồi giáo khác. [[1]](#cite_note-LP-1)
Các sultan của Tidore đã cai trị hầu hết miền nam Halmahera, và vào một số thời điểm, vương quốc này đã kiểm soát
[Buru](/wiki/Buru), [Ambon](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Ambon) và nhiều đảo khác ở ngoài khơi [New Guinea](/wiki/New_Guinea). Tidore lập liên minh với người Tây Ban Nha vào thế kỷ 16, và Tây Ban Nha đã xây dựng một vài pháo đài trên đảo. Có sự mất lòng tin giữa người Tidore và người Tây Ban Nha song đối với người Tidore thì việc để người Tây Ban Nha hiện diện đã tỏ ra hữu ích trong việc chống lại các cuộc xâm nhập của người Ternate và đồng minh Hà Lan của nước này, Hà Lan cũng có một pháo đài tại Ternate. Đối với người Tây Ban Nha, giúp đỡ nhà nước Tidore sẽ giúp cản trở sự bành trướng thế lực của Hà Lan, cung cấp một căn cứ hữu dụng ngay bên cạnh trung tâm quyền lực của Hà Lan trong khu vực và là một nguồn cung cấp gia vị cho hoạt động thương mại.
Trước khi người Tây Ban Nha rút lui khỏi Tidore và Ternate vào năm 1663, vương quốc Hồi giáo Tidore mặc dù trên danh nghĩa là một phần của Công ty Đông Ấn Tây Ban Nha song bản thân lại tự phát triển thành một trong số các cuộc gia độc lập và hùng mạnh nhất trong khu vực. Sau khi người Tây Ban Nha rút lui, vương quốc này vẫn tiếp tục chống lại sự kiểm soát trực tiếp của
[Công ty Đông Ấn Hà Lan](/wiki/C%C3%B4ng_ty_%C4%90%C3%B4ng_%E1%BA%A4n_H%C3%A0_Lan) (VOC). Đặc biệt là dưới thời trị vì của Sultan Saifuddin (từ 1657–1689), triều đình Tidore đã khéo léo sử dụng tiền mua gia vị của Hà Lan để tăng cường mối quan hệ truyền thống với các lãnh thổ ngoại vi. Do vậy, ông được cư dân địa phương kính trọng, và ít khi phải kêu gọi sự giúp đỡ quân sự của nước ngoài để có thể cai quản vương quốc, trong khi nước Ternate lại phải thường xuyên phải dựa vào viện trợ quân sự của Hà Lan.
Tidore trong một thời gian dài vẫn là một nước độc lập, mặc dù sự can thiệp của Hà Lan ngày càng tăng lên, cho đến cuối thế kỷ 18. Giống như Ternate, Tidore đã phải cho phép chương trình tiệt trừ hương liệu (
*extirpatie*) trên lãnh thổ của mình. Chương trình này nhằm mục đích tăng cường độc quyền gia vị của Hà Lan bằng cách chỉ hạn chế sản xuất ở một vài nơi, điều này đã làm suy yếu Tidore cũng như sự kiểm soát của nó đối với các lãnh thổ ngoại vi.
Năm 1781, hoàng tử Nuku dời khỏi Tidore và xưng là Sultan của quần đảo Papua. Sự việc này đã khởi đầu cho một cuộc chiến tranh du kích kéo dài trong nhiều năm sau đó. Người Papua đứng về phía quân nổi loạn của hoàng tử Nuku. Người Anh đã hỗ trợ cho Nuku trong chiến dịch chống lại Hà Lan của họ ở quần đảo Maluku. Tuyền trưởng
[Thomas Forrest](/w/index.php?title=Thomas_Forrest_(nh%C3%A0_h%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i)&action=edit&redlink=1) đã bí mật liên hệ với Nuku đại diện người Anh làm đại sứ.
Vương quốc Hồi giáo bị bãi bỏ trong thời đại
[Sukarno](/wiki/Sukarno) và được tái lập vào năm 1999 với vị sultan thứ 36. Tidore đã bị ảnh hưởng lớn từ cuộc [1] [xung đột giáo phái 1999](/w/index.php?title=Xung_%C4%91%E1%BB%99t_gi%C3%A1o_ph%C3%A1i_Maluku&action=edit&redlink=1)trên khắp quần đảo Maluku. [[1]](#cite_note-LP-1)
## Hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Tidore&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tidore&action=edit§ion=2)]
Hòn đảo là một thành phố (
*kotamadya*) của tỉnh [Bắc Maluku](/wiki/B%E1%BA%AFc_Maluku). Đô thị có diện tích 9.564,7 km² [[2]](#cite_note-2) và dân số theo điều tra năm 2010 là 98.025 người [3] [[4]](#cite_note-4)
Thành phố này bao gồm 2 đảo lớn là
[Oba](/w/index.php?title=Oba_(%C4%91%E1%BA%A3o)&action=edit&redlink=1) và Tidore. Thành phố được chia thành 5 phó quận ( *kecematan*), là Oba, Oba Utara, Tidore, Nam Tidore, và Bắc Tidore.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tidore&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tidore&action=edit§ion=3)]
- ^
**a** **ă** [Witton, Patrick (2003).](#cite_ref-LP_1-2) **â** *Indonesia*. Melbourne: Lonely Planet. tr. 827–828. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-74059-154-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-74059-154-2). [^](#cite_ref-2) [Pemko Tidore Kepulauan](http://tidorekota.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=27) **Penjelasan UU RI No. 1 Th. 2003 Bab I UMUM** [^](#cite_ref-3) [^](#cite_ref-4) [BPS Supas 2005](http://demografi.bps.go.id/versi2/index.php?option=com_tabel&kat=1&idtabel=114&Itemid=165&lang=id)
- Andaya, Leonard Y. 1993.
*The world of Maluku: eastern Indonesia in the early modern period*. Honolulu: University of Hawaii Press. [ISBN 0-8248-1490-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0824814908).
## Lienkeests ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Tidore&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tidore&action=edit§ion=4)] [The History of the Spanish Presence in the Moluccas (Indonesia): the Spanish Forts in Tidore Island, Maluku, Indonesia by Marco Ramerini](http://www.colonialvoyage.com/molucche/0_index.html) [Chisholm, Hugh biên tập (1911). “](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Wikisource-logo.svg) [Tidore](//en.wikipedia.org/wiki/Wikisource:1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Tidore)”. *. Nhà in Đại học Cambridge.* [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) [“Tidore”](http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0608-061). *Global Volcanism Program*. Viện Smithsonian. [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [0°41′B 127°24′Đ / 0,683°B 127,4°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Tidore¶ms=0_41_N_127_24_E_type:isle)
|
|

X-Cache: cp1052 miss (0), cp4010 miss (0), cp4008 frontend miss (0)