text:
Ba Lan
Ba Lan (tiếng Ba Lan: Polska), tên chính thức là Cộng hòa Ba Lan (tiếng Ba Lan: Rzeczpospolita Polska), là một quốc gia ở Trung Âu, tiếp giáp với các nước Đức, Slovakia, Cộng hòa Séc, Ukraina, Belarus, Litva, Nga và biển Baltic; diện tích 312.685 km², dân số 38,56 triệu gần như thuần chủng người Ba Lan, đa phần (95%) theo đạo Công giáo Rôma được truyền bá vào đây khi nhà nước Ba Lan đầu tiên hình thành vào thế kỷ thứ 10. Lãnh thổ Ba Lan trong lịch sử có nhiều thay đổi, biên giới hiện nay có từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai theo Thoả thuận Yalta.
Quốc gia Ba Lan được thành lập từ hơn 1.000 năm trước và đạt tới thời kỳ hoàng kim ở gần cuối thế kỷ 16 dưới thời Triều đại Jagiellonia, khi Ba Lan là một trong những nước lớn nhất, giàu nhất và mạnh nhất Châu Âu. Năm 1791, hạ viện của Khối thịnh vượng chung Ba Lan-Litva chấp nhận Hiến pháp mùng 3 tháng 5, hiến pháp hiện đại đầu tiên của châu Âu và thứ hai trên thế giới sau Hiến pháp Hoa Kỳ. Ngay sau đó, nước này dừng tồn tại sau khi bị phân chia bởi các nước láng giềng là Nga, Áo và Phổ. Ba Lan giành lại độc lập năm 1918 sau Chiến tranh thế giới thứ nhất với tư cách Nền Cộng hoà Ba Lan thứ hai. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai nước này trở thành một quốc gia vệ tinh đi theo chủ nghĩa cộng sản của Liên bang xô viết với cái tên Cộng hòa Nhân dân Ba Lan. Năm 1989 cuộc bầu cử bán tự do đầu tiên tại Ba Lan thời hậu chiến đã chấm dứt cuộc đấu tranh giành tự do của Công đoàn Đoàn Kết (Solidarność) khi phong trào này đánh bại những người cầm quyền cộng sản. Nền Cộng hoà Ba Lan thứ ba hiện tại đã được thành lập vài năm sau khi một hiến pháp mới ra đời năm 1997. Năm 1999 gia nhập NATO, và năm 2004 tham gia vào Liên minh châu Âu.
Mục lục
- 1 Nguồn gốc quốc hiệu
- 2 Lịch sử
- 3 Chính trị
- 4 Địa lý
- 5 Phân cấp hành chính
- 6 Kinh tế
- 7 Khoa học, Kỹ thuật và Giáo dục
- 8 Nhân khẩu
- 9 Văn hoá
- 10 Xếp hạng quốc tế
- 11 Xem thêm
- 12 Ghi chú
- 13 Liên kết ngoài
Nguồn gốc quốc hiệu[sửa | sửa mã nguồn]
Tên gọi của Ba Lan trong tiếng Việt bắt nguồn từ tên gọi của Ba Lan trong tiếng Trung. Trong tiếng Trung Ba Lan được gọi là “波蘭”. “波蘭” có âm Hán Việt là “Ba Lan”.[4]
"Cộng hòa Ba Lan" trong tiếng Ba Lan là Rzeczpospolita Polska. Từ rzeczpospolita là cái tên lịch sử từng được sử dụng liên tục từ thế kỷ 16 thời còn tồn tại Khối thịnh vượng chung Ba Lan-Litva, một chế độ quân chủ do bầu cử. Thuật ngữ rzeczpospolita có thể mang ý nghĩa "thịnh vượng chung" hay "cộng hoà" (có hai cách dịch sang tiếng Ba Lan cho thuật ngữ republic của tiếng Anh: republika và rzeczpospolita; nghĩa thứ hai hiện chỉ được sử dụng riêng cho Ba Lan, ví dụ Republika Czeska - Cộng hoà Séc, Republika Francuska - Cộng hoà Pháp, vân vân). Trong thời dưới quyền cộng sản (1952-1989) tên chính thức của nước này là Cộng hòa Nhân dân Ba Lan (Polska Rzeczpospolita Ludowa), cái tên này là sự ngắt đoạn duy nhất trong lịch sử cách gọi tên chính thức.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Ba Lan bắt đầu trở thành một thực thể và lãnh thổ được ghi nhận từ khoảng giữa thế kỷ thứ 10 dưới thời triều đại Piast. Nhà vua Ba Lan đầu tiên được ghi chép trong lịch sử, Mieszko I, được rửa tội năm 966, chấp nhận Công giáo làm tôn giáo chính thức mới của quốc gia, và đa phần dân cư đều cải theo đạo này trong thế kỷ tiếp sau. Ở thế kỷ 12, Ba Lan bị phân chia thành nhiều quốc gia nhỏ hơn, các quốc gia này sau đó đã bị các đội quân Mông Cổ tàn phá trong những năm 1241, 1259 và 1287. Năm 1320 Władysław I trở thành vua nước Ba Lan mới tái thống nhất. Con trai ông, Kazimierz III, chấn chỉnh lại nền kinh tế Ba Lan, xây dựng các lâu đài mới và chiến thắng trong cuộc chiến với Lãnh địa công tước Ruthenia (Lwów trở thành một thành phố Ba Lan).
Tử thần Đen (nạn dịch hạch) ảnh hưởng tới hầu như mọi vùng châu Âu trong giai đoạn 1347-1351 không lan tới Ba Lan cho tới tận năm 1389[5].
Thời triều đại Jagiellon, lập liên minh với nước láng giềng Litva. Một thời kỳ hoàng kim diễn ra trong thế kỷ 16 sau khi Liên minh Lublin, lập ra Khối thịnh vượng chung Ba Lan-Litva. Các công dân Ba Lan kiêu hãnh về những quyền tự do thời trước (Złota Wolność) của mình và hệ thống nghị viện Sejm, với quyền ưu tiên lớn nhất dành cho giới quý tộc szlachta. Từ thời ấy, người Ba Lan đã coi tự do là giá trị quan trọng nhất của họ; người Ba Lan thường tự gọi mình là "quốc gia của những người tự do". Về lãnh thổ, Ba Lan bành trướng ra xung quanh, chiếm nhiều vùng đất của Đế chế Nga (những vùng mà nay là Ucraina và Belarus) và thậm chí còn từng bao vây thủ đô Moskva của Nga vào năm 1612.
Giữa thế kỷ 17, Thụy Điển xâm lược Ba Lan trong thời kỳ hỗn loạn của quốc gia này được gọi là "Đại hồng thuỷ" (potop). Nhiều cuộc chiến chống lại Đế chế Ottoman, Nga, Cossacks, Transilvania và Brandenburg-Phổ cuối cùng kết thúc vào cuối năm 1699. Trong 80 năm tiếp theo, sự suy tàn của chính quyền trung ương và sự đình trệ của các định chế khiến quốc gia trở nên suy yếu, dẫn tới khuynh hướng vô chính phủ và tăng tình trạng phụ thuộc vào Nga. Cuối cùng điều này dẫn tới Liberum Veto (phủ quyết tự do), cho phép bất kỳ một thành viên nghị viện nào cũng có thể làm đình trệ hoạt động của Sejm trong kỳ họp, làm tê liệt hoàn toàn bất kỳ nỗ lực cải cách nào. Các Sa hoàng Nga lợi dụng tình trạng chính trị hỗn loạn này cung cấp tiền cho những kẻ phản quốc trong nghị viện để chúng ngăn cản mọi cải cách và nỗ lực thành lập hiến pháp mới cần thiết cho Ba Lan.Bản mẫu:Polish statehood
Thời đại khai sáng ở Ba Lan đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển phong trào quốc gia tái thiết đất nước, mang lại hiến pháp văn bản hiện đại đầu tiên của châu Âu, Hiến pháp mùng 3 tháng 5 năm 1791. Quá trình cải cách bị ngừng trệ với ba lần phân chia Ba Lan giữa Nga, Phổ và Áo trong các năm 1772, 1793 và 1795, khiến nước này hoàn toàn tan rã. Những người Ba Lan cảm thấy tự do của họ đang mất đi và đã nhiều lần đứng lên chống lại những kẻ xâm lược (xem Danh sách các cuộc khởi nghĩa Ba Lan).
Napoléon Bonaparte tái lập quốc gia Ba Lan dưới tên Lãnh địa Warszawa,, nhưng sau các cuộc chiến tranh Napoléon, Ba Lan một lần nữa lại bị phân chia bởi Đồng Minh tại Hội nghị Wien. Phần phía đông do các Sa hoàng Nga cai quản với tư cách một Vương quốc Hội nghị, và có một hiến pháp tự do. Tuy nhiên, các Sa hoàng nhanh chóng thu hẹp các quyền tự do của người Ba Lan và cuối cùng đã sáp nhập nước này trên thực tế (de facto). Cuối thế kỷ 19, vùng Galicia thuộc quyền quản lý của Áo đã trở thành ốc đảo tự do của Ba Lan.
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất tất cả các nước Đồng Minh đồng ý việc phục hồi quốc gia Ba Lan mà Tổng thống Hoa Kỳ Woodrow Wilson đã tuyên bố tại Điểm 13 trong văn bản Mười bốn Điểm của ông. Một thời gian ngắn sau khi Đức đầu hàng vào tháng 11 năm 1918, Ba Lan tái giành độc lập trở thành nền Cộng hòa Ba Lan thứ hai (II Rzeczpospolita Polska). Nước này tái khẳng định sự độc lập của mình sau một loạt các cuộc xung đột quân sự, nổi tiếng nhất là cuộc Chiến tranh Ba Lan-Xô viết 1919-1921, kết thúc với việc Ba Lan chiếm đóng vùng Tây Ucraina và Tây Belarus.
Cuộc Đảo chính tháng 5 năm 1926 của Józef Piłsudski khiến quyền kiểm soát nền Cộng hòa Ba Lan thứ hai rơi vào tay phong trào Sanacja. Thời kỳ này kéo dài tới khi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra ngày 1 tháng 9 năm 1939, khi nước Đức Phát xít và Liên bang Xô viết tấn công Ba Lan (17 tháng 9). Warszawa bị chiếm ngày 28 tháng 9 năm 1939 và Ba Lan được chia thành hai vùng, vùng phía Tây thuộc quyền kiểm soát của Đức Phát xít, còn vùng phía Đông (những lãnh thổ mà Ba Lan chiếm từ Liên Xô vào năm 1921) được trao trả cho Liên Xô như được đồng thuận trong Hiệp ước Ribbentrop-Molotov. Phần phía đông thuộc Phát xít Đức được gộp vào vùng Chính phủ Chung, và phần phía tây (đa số từng thuộc Đức trước Chiến tranh thế giới thứ nhất) được sáp nhập vào Nhà nước Đức.
Trong số tất cả các quốc gia liên quạn tới cuộc chiến, Ba Lan có phần trăm thiệt hại nhân mạng cao nhất: hơn 6 triệu người chết, một nửa trong số đó là người Ba Lan Do Thái. Ba Lan cũng là nước có số quân tham chiến đứng thứ tư của Đồng Minh, sau Hoa Kỳ, và Anh Quốc và Liên Xô, để đánh bại hoàn toàn Phát xít Đức. Khi kết thúc chiến tranh, các biên giới của Ba Lan được mở rộng thêm về phía tây, biên giới phía tây được rời đến ranh giới Oder-Neisse, trong lúc ấy biên giới phía đông lùi về ranh giới Curzon, giống như đường biên giới năm 1919 với Liên Xô. Nước Ba Lan mới xuất hiện nhỏ hơn trước 20% với diện tích 77.500 km² (29.900 dặm vuông). Việc sửa đổi biên giới đã buộc hàng triệu người Ba Lan, Đức, Ukraina và Do Thái phải rời bỏ nhà cửa.
Hậu quả của các sự kiện trên là Ba Lan, lần đầu tiên trong lịch sử đa văn hóa của họ, trở thành một đất nước thống nhất chủng tộc. Một cộng đồng Ba Lan thiểu số vẫn đang sống ở các nước lân cận như Ukraina, Belarus và Latvi, cũng như tại các nước khác (xem bài viết người Ba Lan để biết con số dân). Số lượng người Ba Lan tại nước ngoài đông đảo nhất là ở Hoa Kỳ.
Liên bang Xô viết thành lập ra một chính phủ cộng sản chủ nghĩa mới tại Ba Lan, tương tự với đa phần còn lại của Khối Đông Âu. Sự liên minh quân sự bên trong khối Hiệp ước Warszawa) trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh cũng là một phần của sự thay đổi này. Năm 1948 một bước chuyển sang chủ nghĩa Stalin khiến nước này bắt đầu rơi vào thời kỳ cầm quyền chuyên chế. Nước Cộng hòa Nhân dân Ba Lan (Polska Rzeczpospolita Ludowa) được chính thức tuyên bố thành lập năm 1952. Năm 1956 chính quyền bắt đầu nới lỏng kiểm soát, thả tự do một số tù nhân và cho thêm dân chúng một số quyền tự do. Sự trấn áp những nhân vật đối lập vẫn diễn ra. Tình trạng hỗn loạn lao động năm 1980 dẫn tới việc thành lập "Công đoàn Đoàn Kết" ("Solidarność") đối lập, và tổ chức này dần trở thành một lực lượng đối lập chính trị. Công đoàn đoàn kết làm xói mòn ảnh hưởng thống trị của Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan tức Đảng cộng sản Ba Lan; tới năm 1989 họ đã giành được thắng lợi vang dội trong cuộc bầu cử nghị viện, và Lech Wałęsa, một ứng cử viên của Công đoàn Đoàn kết đã thắng cử tổng thống năm 1990. Phong trào Công đoàn Đoàn kết đã góp phần to lớn vào sự sụp đổ nhanh chóng sau đó của các chính phủ chủ nghĩa cộng sản trên khắp Đông Âu.
Một chương trình liệu pháp sốc đầu thập niên 1990 đã cho phép nước này chuyển đổi nền kinh tế trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất vùng Trung Âu. Dù lâm vào tình trạng sụt giảm tạm thời các tiêu chuẩn kinh tế và xã hội, nhưng nước này đã có được nhiều cải thiện về tự do ngôn luận, điều hành đất nước theo quy chế nghị viện. Ba Lan là nước hậu cộng sản đầu tiên khôi phục sau khủng hoảng, đạt tới mức GDP bằng với mức trước năm 1989. Năm 1991 Ba Lan trở thành thành viên Nhóm Visegrad và gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) năm 1999 cùng với Cộng hòa Séc và Hungary. Các cử tri Ba Lan đã bỏ phiếu đồng ý gia nhập Liên minh châu Âu trong một cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức vào tháng 6 năm 2003, và nước này đã chính thức trở thành thành viên ngày 1 tháng 5 năm 2004.
Chính trị[sửa | sửa mã nguồn]
Giai đoạn hậu Cộng sản[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi chuyển từ chế độ Cộng sản độc đảng sang thể chế đa nguyên chính trị, các đảng phái mọc lên như nấm vào những năm đầu thập niên 1990. Sau cuộc bầu cử tự do đầu tiên vào năm 1991, số ghế tại quốc hội (Sejm) được chia ra cho cả hơn chục đảng phái khác nhau (Trong số đó có những đảng đặc biệt như đảng của những người yêu bia (Polska Partia Przyjaciół Piwa), được lãnh đạo bởi diễn viên hề nổi tiếng, Janusz Rewiński).
Sự tồn tại của quá nhiều đảng phái được nhiều người cho là làm cho quốc hội hoạt động không hiệu quả và làm cản trở sự thành lập một chính phủ bền vững. Vì thế luật bầu cử đã được sửa đổi, mỗi đảng cần tối thiểu 5% số phiếu để có thể được ghế trong quốc hội (ngoại trừ các đảng của dân tộc thiểu số), liên minh các đảng cần phải đạt được 8% bắt đầu từ cuộc bầu cử 1993. Từ năm 1990 phe tả được dẫn đầu bởi đảng cộng sản trước đây (đổi tên là đảng Dân chủ Xã hội). Phe hữu phần lớn là các người hoạt động và ủng hộ Công đoàn Ba Lan (Solidarity), nhưng từ ban đầu đã có nhiều chia rẽ, không đoàn kết như phe tả, mà cứ hợp lại,rồi chia ra, cứ đổi tên luôn. Tuy nhiên các đảng phái phe hữu đã giành được chính quyền thành công từ năm 1997-2001 (đã nắm quyền từ 1989–93).
Từ cuộc bầu cử quốc hội 2005, các đảng phe hữu đã giành được vị thế mạnh nhất cho tới bây giờ. Có 2 sự phát triển quan trọng về chính trị trong nước. Đầu tiên đảng SLD (trước đây là đảng Cộng sản) không còn là một trong 2 đảng mạnh nhất. Thứ hai, cuộc đấu tranh chính yếu về chính trị không còn sảy ra giữa cựu Công đoàn viên phía hữu và cựu đảng viên Cộng sản phe tả nữa. 2 nhóm mới mà tranh giành ảnh hưởng chính trị là đảng Luật pháp và Công lý (Law and Justice) (có khuynh hướng Dân tộc và Xã hội Bảo thủ) và Diễn đàn Dân sự (Civic Platform) (có khuynh hướng bảo thủ cấp tiến). Dân chúng nói chung có vẻ không ưa các đảng phái và các chính trị gia. Cho nên các đảng phái thường không dùng chữ đảng nữa mà hay gọi mình là "Liên đoàn", "Diễn đàn", "Liên minh".
Hiến pháp hiện tại của nước này được công bố năm 1997. Cơ cấu chính phủ tập trung quanh Hội đồng Bộ trưởng, do thủ tướng lãnh đạo. Thủ tướng hiện nay của Ba Lan là Donald Tusk. Tổng thống chỉ định nội các theo đề xuất của thủ tướng, thường thủ tướng là người đứng đầu liên minh đa số trong hạ viện (Sejm). Tổng thống được bầu theo hình thức phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ năm năm, giữ vai trò lãnh đạo nhà nước. Tổng thống hiện tại là Bronisław Komorowski.
Các cử tri Ba Lan bầu ra nghị viện lưỡng viện gồm 460 thành viên hạ viện Sejm và 100 thành viên thượng viện. Sejm được bầu theo hệ thống bầu cử đại diện tỷ lệ sử dụng phương pháp d'Hondt tương tự như cách thức được áp dụng trong các hệ thống chính trị nghị viện. Thượng viện, được bầu theo cách thức bầu khối đa số, nhiều ứng cử viên có tỷ lệ ủng hộ cao nhất được bầu ra từ mỗi khu vực bầu cử. Ngoại trừ các đảng dân tộc thiểu số, chỉ các ứng cử viên của các đảng chính trị nhận được ít nhất 5% tổng số phiếu bầu toàn quốc mới được vào Sejm. Khi cùng họp, các thành viên của Sejm và Thượng viện tạo thành Quốc hội (Zgromadzenie Narodowe). Quốc hội chỉ họp trong ba trường hợp: chấp nhận lời tuyên thệ nhậm chức của Tổng thống mới, buộc tội Tổng thống nền Cộng hòa trước Tòa án Quốc gia và tuyên bố Tổng thống không đủ năng lực thi hành những trách nhiệm của mình vì lý do sức khoẻ. Từ trước tới nay, Quốc hội chưa từng họp để thực hiện hai quyền sau trong ba quyền trên.
Nhánh tư pháp đóng vai trò khiêm tốn trong việc đưa ra quyết định. Các thể chế chủ yếu của nó gồm Tòa án Tối cao (Sąd Najwyższy), Tòa án Hành chính Tối cao (Naczelny Sąd Administracyjny) - các thẩm phán được Tổng thống chỉ định theo giới thiệu của Hội đồng Quốc gia về Tư pháp trong một thời hạn xác định, Tòa án Hiến pháp (Trybunał Konstytucyjny) - các thẩm phán do Sejm lựa chọn với nhiệm kỳ chín năm và Tòa án Quốc gia (Trybunał Stanu) - các thẩm phán do Sejm lựa chọn với nhiệm kỳ tương đương nhiệm kỳ của Sejm, ngoại trừ chức danh chủ tịch do Chủ tịch thứ nhất Tòa án Tối cao nắm giữ. Sejm (khi được Thượng viện đồng thuận) chỉ định Ombudsman hay Cao ủy Bảo vệ Nhân quyền (Rzecznik Praw Obywatelskich) với nhiệm kỳ chín năm. Ombudsman có trách nhiệm giám sát và thực thi các quyền hạn và các quyền tự do của con người cũng như của công dân, luật pháp và các nguyên tắc của đời sống cộng đồng và sự công bằng xã hội.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Địa lý Ba Lan gồm hầu như gồm toàn bộ những vùng đất thấp của Đồng bằng Bắc Âu, với độ cao trung bình 173 mét (568 ft), dù Sudetes (gồm Karkonosze) và dãy Núi Carpathia (gồm dãy núi Tatra, nơi có điểm cao nhất Ba Lan, Rysy, 2.499 m hay 8.199 ft) hình thành nên biên giới phía nam. Nhiều con sông lớn chảy ngang các đồng bằng; ví dụ, Wisła, Odra, Warta (Phía Tây) Bug. Ba Lan có hơn 9.300 hồ, chủ yếu ở phía bắc đất nước. Mazuria là vùng hồ lớn nhất và được nhiều du khách tham quan nhất tại Ba Lan. Những tàn tích của các khu rừng cổ vẫn còn sót lại: xem Danh sách những khu rừng tại Ba Lan, Rừng Bialowieza. Ba Lan có khí hậu ôn hoà, thời tiết lạnh, nhiều mây, hơi khắc nghiệt vào mùa đông và mùa hè dễ chịu, thường có mưa rào và mưa sét.
Xem chi tiết tại: Poland Topo Map on-line
Các thành phố chính[sửa | sửa mã nguồn]
Phân cấp hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Ba Lan được chia thành mười sáu tỉnh (województwa, số ít - województwo):
Dưới tỉnh là:
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Từ khi quay trở lại chế độ dân chủ, Ba Lan đã kiên định theo đuổi chính sách tự do hoá kinh tế và hiện đã trở thành một trong những ví dụ thành công nhất trong việc chuyển tiếp từ một nền kinh tế nửa tư bản nửa nhà nước sang một nền kinh tế thị trường chủ yếu sở hữu tư nhân.
Việc tư nhân hoá các công ty nhà nước vừa và nhỏ và luật tự do thành lập các công ty mới đã cho phép lĩnh vực tư nhân có bước phát triển mạnh mẽ, cùng với đó là sự xuất hiện của những tổ chức vì quyền lợi người tiêu dùng. Việc tái cơ cấu và tư nhân hóa "các lĩnh vực nhạy cảm" (như, than, thép, đường sắt, và năng lượng) đã bắt đầu. Vụ tư nhân hóa lớn nhất là việc bán Telekomunikacja Polska, công ty viễn thông quốc gia cho France Telecom (2000) và phát hành 30% cổ phần của ngân hàng lớn nhất Ba Lan, PKO BP, ra thị trường chứng khoán nước này (2004).
Ba Lan có khu vực nông nghiệp rộng lớn với những trang trại tư nhân với tiềm năng để trở thành nước xuất khẩu lương thực hàng đầu trong Liên minh châu Âu mà họ đang là thành viên. Tuy nhiên, những thách thức vẫn tồn tại, đặc biệt là sự phụ thuộc vào đầu tư. Những cải cách cơ cấu trong lĩnh vực chăm sóc sức khoẻ, giáo dục, hệ thống trợ cấp, và hành chính nhà nước đã tạo ra những áp lực thuế lớn hơn dự kiến. Warszawa dẫn đầu Trung Âu trong đầu tư nước ngoài [cần dẫn nguồn] và cần tiếp tục duy trì nguồn đầu tư đó. Tăng trưởng Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đã đạt mức mạnh mẽ và vững chắc từ năm 1993 tới năm 2000 với chỉ một giai đoạn giảm sút ngắn năm 2001 và 2002. Viễn cảnh hội nhập sâu hơn nữa vào Liên minh châu Âu buộc nền kinh tế phải đi đúng hướng, với mức tăng trưởng hàng năm là 3.7% năm 2003, tăng so với mức 1.4% năm 2002. Năm 2004 tăng trưởng GDP lên đến 5.4%, và năm 2005 là 3.3%. Dự báo GDP năm 2006 là 5.0%.
Tỷ lệ tăng trưởng hàng năm theo Quý:
- 2003: Q1 - 2.2% | Q2 - 3.8% | Q3 - 4.7% | Q4 - 4.7%
- 2004: Q1 - 7.0% | Q2 - 6.1% | Q3 - 4.8% | Q4 - 4.9%
- 2005: Q1 - 2.1% | Q2 - 2.8% | Q3 - 3.7% | Q4 - 4.3%
- 2006: Q1 - 5.2% | Q2 - 5.5% |
Dù nền kinh tế Ba Lan hiện đang ở giai đoạn phát triển, vẫn còn nhiều thách thức trước mắt. Nhiệm vụ quan trọng nhất hiện nay là chuẩn bị cho nền kinh tế (thông qua việc tiếp tục cải cách cơ cấu một cách sâu rộng) nhằm cho phép nước này đạt các tiêu chí kinh tế chặt chẽ để gia nhập Đồng tiền chung châu Âu. Hiện có nhiều dự đoán về thời điểm Ba Lan có thể gia nhập Eurozone, dù những ước tính thường thấy nhất là trong khoảng 2009 và 2013 [cần dẫn nguồn]. Hiện tại, Ba Lan đang chuẩn bị đưa đồng Euro vào sử dụng (dù họ vẫn chưa gia nhập ERM), và đồng Złoty cuối cùng sẽ bị loại bỏ khỏi nền kinh tế Ba Lan.
Từ khi gia nhập Liên minh châu Âu, nhiều người Ba Lan trẻ tuổi đã rời đất nước sang làm việc tại các nước khác trong Liên minh châu Âu bởi tỷ lệ thất nghiệp cao trong nước, cao nhất EU (15.7% tháng 7 năm 2006).
Các sản phẩm của Ba Lan gồm quần áo, vật dụng điện tử, ô tô (gồm cả loại xe Leopard hạng sang), xe buýt (Autosan, Jelcz SA, Solaris, Solbus), máy bay trực thăng (PZL Świdnik), phương tiện vận tải, đầu máy xe lửa, máy bay (PZL Mielec), tàu thuỷ, cơ khí quân sự (gồm xe tăng, các hệ thống SPAAG), dược phẩm (Polpharma, Polfa, vân vân), thực phẩm, các sản phẩm hóa chất, công nghệ micro chip silicon (Sonion), vân vân.
Tính đến năm 2016, GDP của Ba Lan đạt 467.350 USD, đứng thứ 25 thế giới và đứng thứ 12 châu Âu.
Khoa học, Kỹ thuật và Giáo dục[sửa | sửa mã nguồn]
Giáo dục trong xã hội Ba Lan đã được các vị vua cai trị quan tâm tới ngay từ thế kỷ 12. Cuốn danh mục thư viện Thánh đường Giáo hội Kraków có niên đại từ năm 1110 cho thấy ngay từ đầu thế kỷ 12 tầng lớp trí thức Ba Lan đã tiếp cận với văn hóa châu Âu. Năm 1364, tại Kraków, Đại học Jagiellonian, do Vua Casimir III sáng lập đã trở thành một trong những trường đại học lớn và sớm nhất châu Âu. Năm 1773 Vua Stanisław August Poniatowski đã thành lập Hội đồng Giáo dục Quốc gia (Komisja Edukacji Narodowej), bộ giáo dục quốc gia đầu tiên trên thế giới. Ngày nay, Ba Lan có hơn một trăm viện giáo dục sau Trung học; các trường đại học truyền thống có tại các thành phố Gdańsk, Bydgoszcz, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź,Olsztyn, Poznań, Rzeszów, Toruń, Warszawa và Wrocław cũng như các trường đại học kỹ thuật, y, kinh tế có mặt ở khắp nơi trên đất nước với khoảng 61.000 nhân viên. Có khoảng 300 viện nghiên cứu và phát triển với 10.000 nhà nghiên cứu. Tổng số có khoảng 91.000 nhà khoa học tại nước Ba Lan hiện nay.
Theo một bản báo cáo gần đây của Cao ủy châu Âu, Ba Lan xếp hạng thứ 21 trong danh sách các quốc gia Liên minh châu Âu về đổi mới. Các điều kiện sáng tạo tri thức đang giảm sút, đặc biệt bởi sự sụt giảm trong nghiên cứu và phát triển kinh doanh, từ 0.28% GDP năm 1998 xuống còn 0.16% năm 2003. Chi phí Nghiên cứu và phát triển công cộng chiếm 0.43% GDP năm 2003. Số lượng trường đại học nhận được tiền tài trợ Nghiên cứu và phát triển từ các doanh nghiệp cũng sút giảm. Vì mức độ chi tiêu Nghiên cứu và phát triển thấp, quá trình chuyển hóa sang nền kinh tế tri thức của Ba Lan rất chậm chạp.[6]
Viễn thông và Công nghệ thông tin[sửa | sửa mã nguồn]
Lĩnh vực viễn thông chiếm 4.4% GDP (cuối năm 2000), so với 2.5% năm 1996. Tuy nhiên, dù có chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng viễn thông lớn (mức độ sử dụng điện thoại chỉ tăng từ 78 trên 1000 dân năm 1989 lên 282 năm 2000)
mức độ sử dụng điện thoại di động 660 người trên 1000 dân (2005)
- Điện thoại - di động: 25.3 triệu (Raport Telecom Team 2005)
- Điện thoại - cố định: 12.5 triệu (Raport Telecom Team 2005)
Vận tải[sửa | sửa mã nguồn]
- Đường sắt: Đường sắt Ba Lan là một trong những hệ thống đường sắt lớn nhất Liên minh châu Âu với tổng cộng 23.420 kilômét (14.552 dặm) (1998). Lĩnh vực này đã được cho phép cạnh tranh tự do[7] theo yêu cầu của EU. Tuy nhiên, những sự trì hoãn trong việc cải tổ công ty đường sắt, PKP[8], của các chính phủ trước đây cộng với những khó khăn lớn về tài chính khiến ngành này đang rơi vào khủng hoảng. Việc cải tạo hệ thống, chuẩn hóa tiêu chuẩn với mạng lưới đường sắt phương Tây đang được tiến hành chậm chạp, và nhiều dự án sửa chữa còn đang dang dở khiến cho tốc độ chạy tàu trên nhiều tuyến đường bị hạn chế đáng kể. Những vụ đóng tuyến tương tự những gì đã từng xảy ra tại Vương quốc Anh trong vụ 'Beeching Axe' đã tăng lên nhiều kể từ năm 2000.
- Đường bộ: Theo tiêu chuẩn Tây Âu, Ba Lan có cơ sở hạ tầng mạng đường cao tốc khá yếu kém. Chính phủ đã tiến hành chương trình nằm cải thiện tiêu chuẩn một số tuyến đường cao tốc chính của quốc gia tới năm 2013. Tổng chiều dài đường cao tốc là 364.657 kilômét (226.587 dặm). Tổng cộng có 9.283.000 ô tô khách được đăng ký và 1.762.000 xe tải, xe buýt (2.000).
- Hàng không: Mười sân bay lớn nhất Ban Lan (Theo thứ tự lượng khách giảm dần: Warszawa, Kraków, Katowice, Gdańsk, Wrocław, Poznań, Szczecin, Rzeszów, Bydgoszcz và Łódź), với tổng cộng 123 sân bay và phi trường cũng như ba sân bay trực thăng. Số lượng hành khách đi máy bay tại Ba Lan đã tăng liên tục từ năm 1991.
- Đường thuỷ: Tổng chiều dài các con sông và kênh có thể vận chuyển đường thủy là 3.812 kilômét (2.369 dặm). Merchant marine gồm 114 tàu, và 100 tàu khác đăng ký bên ngoài quốc gia. Các cảng chính gồm: Cảng Gdańsk, Cảng Gdynia, Cảng Szczecin, Cảng Świnoujście, Cảng Ustka, Cảng Kolobrzeg, Gliwice, Warszawa, Wrocław.
Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
Trước kia Ba Lan là đất nước của nhiều ngôn ngữ, văn hóa và tôn giáo. Tuy nhiên, sau Chiến tranh thế giới thứ hai và cuộc di chuyển về phía tây tới vùng nằm giữa đường Curzon và đường Oder-Neisse khiến Ba Lan trở thành một nước thuần nhất dân tộc. Ngày nay, 36.983.700 triệu người, hay 96,74% tổng dân số tự coi mình là người Ba Lan (Điều tra dân số 2002), 471.500 (1.23%) tự cho mình thuộc quốc tịch khác. 774.900 người (2.03%) không tuyên bố thuộc bất kỳ một quốc tịch nào. Các nhóm dân tộc thiểu số được công nhận chính thức gồm: German, Ukraina, Látvi, Do Thái và Belarus. Tiếng Ba Lan, một thành viên của nhánh Tây Slavic của các ngôn ngữ Slavic, là ngôn ngữ chính thức của Ba Lan. Đa số dân nước này theo Công giáo Rôma, (trong tổng số 89,8% là người Kitô hữu) với 75% thực hiện các nghi lễ Công giáo. Số còn lại chủ yếu theo Chính Thống giáo Đông phương (khoảng 509 500), Chứng nhân Giêhôva (khoảng 123 034) và nhiều nhóm phái Tin Lành (khoảng 86 880 trong nhóm Giáo hội Evangelical-Augsburg và khoảng con số tương tự các nhà thờ nhỏ khác).[9]
Những năm gần đây, dân số Ba Lan không còn tăng trưởng nữa, vì sự di cư tăng lên và tỷ lệ sinh trong nước giảm rõ rệt. Văn phòng điều tra dân số đã ước tính tổng số dân Ba Lan năm 2005 là 38.173.835, hơi giảm so với 38.230.080 năm 2002. Bởi việc gia nhập Liên minh châu Âu của Ba Lan, một lượng lớn người dân nước này đã đi sang làm việc tại các nước Tây Âu như Anh Quốc và Ireland.
Văn hoá[sửa | sửa mã nguồn]
Văn hóa Ba Lan có lịch sử lâu dài hàng nghìn năm, có ảnh hưởng từ cả phương Đông và phương Tây.
Nghệ thuật[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày nay chúng ta vẫn thấy các ảnh hưởng đó trong kiến trúc, văn hóa dân gian và nghệ thuật Ba Lan. Ba Lan cũng nằm trong vùng ảnh hưởng từ các nước như Ý, Đế chế Ottoman, Pháp và Mỹ. Giáo hoàng John Paul II, Fryderyk Chopin, Mikołaj Copernicus, Lech Wałęsa, Henryk Sienkiewicz, Adam Mickiewicz, Jan Matejko, Marie Curie, Roman Polański, Witold Gombrowicz và nhiều người khác đều là công dân Ba Lan.
- Hội họa
- Kiến trúc
- Âm nhạc
- Sân khấu
- Điện ảnh
Điện ảnh Ba Lan bắt đầu từ năm 1902, trải qua nhiều biến động lịch sử đã đạt được một số thành tựu và hiện đang trong quá trình hội nhập với thế giới.
Ẩm thực[sửa | sửa mã nguồn]
Những món ăn nổi tiếng của ẩm thực Ba Lan gồm bigos, kiełbasa, barszcz (súp củ cải đỏ), czernina (súp máu vịt), schabowy z kapustą, pierogi, gołąbki và nhiều món khoai tây khác.
Xếp hạng quốc tế[sửa | sửa mã nguồn]
- Chỉ số phát triển con người 2005: Hạng 36 trong số 177 quốc gia.
- Phóng viên không biên giới chỉ số tự do báo chí thế giới 2005: Hạng 53 trong số 167 quốc gia.
- Chỉ số tự do kinh tế 2005: Hạng 41 trong số 155 quốc gia.
- Chỉ số đổi mới sơ lược 2005: Hạng 21 trong số 25 quốc gia.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Du lịch Ba Lan
- Ngày nghỉ lễ tại Ba Lan
- Danh sách các lâu đài tại Ba Lan
- Danh sách các thành phố Ba Lan
- Danh sách các chủ đề liên quan tới Ba Lan
- Danh sách nhân vật Ba Lan
- Các lực lượng vũ trang Ba Lan
- Tỉnh của Ba Lan
- Đội tuyển bóng đá quốc gia Ba Lan
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă “5. Report for Selected Countries and Subjects”. International Monetary Fund. Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2017.
- ^ “2015 Human Development Report” (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2015.
- ^ “GINI Index for Poland”. 17 tháng 10 năm 2016. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2017.
- ^ Trần Văn Chánh. Từ điển Hán-Việt — Hán ngữ cổ đại và hiện đại. Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa. Năm 2014. Trang 2420.
- ^ "One of the greatest calamities in European history began in 1347 when bubonic plague struck, brought to Italy, it is thought, by a group of Genoese returning home through Sicily and Pisa from Caffa in Krym. Their fortress there had been besieged by Mongol invaders who had suddenly begun to die of a disease that caused black, blood-oozing swellings and immense pain....By 1351, it had spread over most of Europe. The only areas which escaped were Milan, Poland, Belgium, eastern Germany and part of southwest France." (Page 235 of "Timelines of World History" by John B. Teeple, ISBN 0-7894-8926-0 www.dk.com Dorling Kindersley).
- ^ Innovation performance factsheet
- ^ [1]
- ^ [2]
- ^ [3]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Cơ quan chính phủ[sửa | sửa mã nguồn]
- Sejm - Sejm - lower chamber of the Parliament
- Senat - Senate - upper chamber of the Parliament
- Prezydent - President of the Republic of Poland
- KPRM - Prime Minister's Office
- Sąd Najwyższy - Supreme Court
- Trybunał Konstytucyjny - Constitutional Tribunal
- National Bank of Poland
- The Poland.pl portal
- Warsaw Stock Exchange
- GUS - Central Statistical Office
- Constitution of Poland
- poland-export.com
Du lịch Ba Lan[sửa | sửa mã nguồn]
- Polish Guide of the Ministry of Foreign Affairs (poland.gov.pl)
- Polish National Tourist Office (poland-tourism.pl, a part of pot.gov.pl)
- Parks in Poland National parks, wetlands, biosphere reserves and other protected areas
Các website tiếng Anh về Ba Lan[sửa | sửa mã nguồn]
- poland.gov.pl - the governmental page about Poland for international visitors
- Polish Forums - discussions about Poland and Polish people
- Centreurope.org: Poland section
- World History Database Chronology of Poland
- Poland main cities satellite views. Latitude and longitude coordinates
Tin tức bằng tiếng Anh về Ba Lan[sửa | sửa mã nguồn]
- Warsaw Voice, an English-language newspaper
- Warsaw Business Journal, an English-language newspaper
- PolBlog - Polish News Site
- - Google News listing stories about Poland
Tin tức bằng tiếng Pháp về Ba Lan[sửa | sửa mã nguồn]
- Święta Polska News, a French-language newspaper about Poland and Polish communauties all over the World

markdown:
# Ba Lan
|Cộng hoà Ba Lan|
|Rzeczpospolita Polska
|(tiếng Ba Lan)
|
|
![]()
|Quốc kỳ||Huy hiệu|
|Tiêu ngữ|
|
|
Không chính thức: Za wolność Naszą i WasząBóg, Honor, Ojczyzna
|Quốc ca|
|
|
|Hành chính|
|Chính phủ||Cộng hòa|
|
|[Andrzej Duda](/wiki/Andrzej_Duda) [Thủ tướng](/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Ba_Lan) [Beata Szydło](/w/index.php?title=Beata_Szyd%C5%82o&action=edit&redlink=1) [Tiếng Ba Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_Lan) [Warszawa](/wiki/Warszawa) [hạng 69](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_Trung_%C3%82u)( [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+1); [mùa hè](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8_Trung_%C3%82u)(UTC+2) **Hình thành** [Thịnh vượng chung Ba Lan-Litva](/wiki/Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Ba_Lan_v%C3%A0_Litva) [Phân chia Ba Lan](/wiki/Ph%C3%A2n_chia_Ba_Lan) [Ba Lan thuộc Nga](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_L%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn_Ba_Lan) [Đệ nhị Cộng hòa Ba Lan](/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ba_Lan) [Ba Lan cộng sản](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Ba_Lan) [hạng 34](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 83](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2017) ( [[1]](#cite_note-imf-gdp-1) [hạng 21](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_(PPP)&action=edit&redlink=1))
Bình quân đầu người: 29.349 USD
[GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)(danh nghĩa) (2017) ( [[1]](#cite_note-imf-gdp-1) [hạng 23](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_danh_ngh%C4%A9a))
Bình quân đầu người: 12.722 USD
[HDI](/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2015) rất cao ( [[2]](#cite_note-HDI-2) [hạng 36](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Hệ số Gini](/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)(2014) trung bình [[3]](#cite_note-3) [Đơn vị tiền tệ](/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [złoty Ba Lan](/w/index.php?title=Z%C5%82oty_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Tên miền Internet](/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.pl](/wiki/.pl) **Ba Lan** ( [tiếng Ba Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_Lan): *Polska*), tên chính thức là **Cộng hòa Ba Lan** (tiếng Ba Lan: *Rzeczpospolita Polska*), là một [quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ở [Trung Âu](/wiki/Trung_%C3%82u), tiếp giáp với các nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Slovakia](/wiki/Slovakia), [Cộng hòa Séc](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c), [Ukraina](/wiki/Ukraina), [Belarus](/wiki/Belarus), [Litva](/wiki/Litva), [Nga](/wiki/Nga) và [biển Baltic](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Baltic); diện tích 312.685 km², dân số 38,56 triệu gần như thuần chủng [người Ba Lan](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_Lan), đa phần (95%) theo đạo [Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) được truyền bá vào đây khi nhà nước Ba Lan đầu tiên hình thành vào [thế kỷ thứ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10). Lãnh thổ Ba Lan trong [lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) có nhiều thay đổi, [biên giới](/wiki/Bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi) hiện nay có từ sau [Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) theo [Thoả thuận Yalta](/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Yalta). [Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) Ba Lan được thành lập từ hơn 1.000 năm trước và đạt tới [thời kỳ hoàng kim](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_ho%C3%A0ng_kim_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) ở gần cuối thế kỷ 16 dưới thời [Triều đại Jagiellonia](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Jagiellonia&action=edit&redlink=1), khi Ba Lan là một trong những nước lớn nhất, giàu nhất và mạnh nhất [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Năm 1791, hạ viện của [Khối thịnh vượng chung Ba Lan-Litva](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ba_Lan_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A1i_C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Litva) chấp nhận [Hiến pháp mùng 3 tháng 5](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_m%C3%B9ng_3_th%C3%A1ng_5&action=edit&redlink=1), hiến pháp hiện đại đầu tiên của châu Âu và thứ hai trên thế giới sau [Hiến pháp Hoa Kỳ](/wiki/Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Hoa_K%E1%BB%B3). Ngay sau đó, nước này dừng tồn tại sau khi bị [phân chia](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_ph%C3%A2n_chia_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) bởi các nước láng giềng là [Nga](/wiki/Nga), [Áo](/wiki/%C3%81o) và [Phổ](/wiki/Ph%E1%BB%95_(qu%E1%BB%91c_gia)). Ba Lan giành lại độc lập năm 1918 sau [Chiến tranh thế giới thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) với tư cách Nền [Cộng hoà Ba Lan thứ hai](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Ba_Lan_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1). Sau [Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) nước này trở thành một [quốc gia vệ tinh](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_v%E1%BB%87_tinh&action=edit&redlink=1) đi theo [chủ nghĩa cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) của [Liên bang xô viết](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) với cái tên [Cộng hòa Nhân dân Ba Lan](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Ba_Lan). Năm 1989 cuộc [bầu cử](/wiki/B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD) bán tự do đầu tiên tại Ba Lan thời hậu chiến đã chấm dứt cuộc đấu tranh giành tự do của [Công đoàn Đoàn Kết](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91o%C3%A0n_%C4%90o%C3%A0n_k%E1%BA%BFt) ( *Solidarność*) khi phong trào này đánh bại những người cầm quyền cộng sản. Nền Cộng hoà Ba Lan thứ ba hiện tại đã được thành lập vài năm sau khi một [hiến pháp mới](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) ra đời năm 1997. Năm 1999 gia nhập [NATO](/wiki/NATO), và năm 2004 tham gia vào [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u).
## Mục lục
[1 Nguồn gốc quốc hiệu](#Ngu.E1.BB.93n_g.E1.BB.91c_qu.E1.BB.91c_hi.E1.BB.87u) [2 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Chính trị](#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [4 Địa lý](#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [5 Phân cấp hành chính](#Ph.C3.A2n_c.E1.BA.A5p_h.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [6 Kinh tế](#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Khoa học, Kỹ thuật và Giáo dục](#Khoa_h.E1.BB.8Dc.2C_K.E1.BB.B9_thu.E1.BA.ADt_v.C3.A0_Gi.C3.A1o_d.E1.BB.A5c) [8 Nhân khẩu](#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [9 Văn hoá](#V.C4.83n_ho.C3.A1) [10 Xếp hạng quốc tế](#X.E1.BA.BFp_h.E1.BA.A1ng_qu.E1.BB.91c_t.E1.BA.BF) [11 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [12 Ghi chú](#Ghi_ch.C3.BA) [13 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Nguồn gốc quốc hiệu[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=1)]
Tên gọi của Ba Lan trong tiếng Việt bắt nguồn từ tên gọi của Ba Lan trong
[tiếng Trung](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung). Trong tiếng Trung Ba Lan được gọi là “波蘭”. “波蘭” có [âm Hán Việt](/wiki/%C3%82m_H%C3%A1n_Vi%E1%BB%87t) là “Ba Lan”. [[4]](#cite_note-4)
"Cộng hòa Ba Lan" trong tiếng Ba Lan là
*Rzeczpospolita Polska*. Từ *rzeczpospolita* là cái tên lịch sử từng được sử dụng liên tục từ [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) thời còn tồn tại Khối thịnh vượng chung Ba Lan-Litva, một chế độ [quân chủ](/wiki/Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) do bầu cử. Thuật ngữ *rzeczpospolita* có thể mang ý nghĩa " [thịnh vượng chung](/wiki/Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung)" hay " [cộng hoà](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)" (có hai cách dịch sang tiếng Ba Lan cho thuật ngữ *republic* của [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *republika* và *rzeczpospolita*; nghĩa thứ hai hiện chỉ được sử dụng riêng cho Ba Lan, ví dụ *Republika Czeska* - Cộng hoà Séc, *Republika Francuska* - Cộng hoà Pháp, vân vân). Trong thời dưới quyền cộng sản ( [1952](/wiki/1952)- [1989](/wiki/1989)) tên chính thức của nước này là Cộng hòa Nhân dân Ba Lan ( *Polska Rzeczpospolita Ludowa*), cái tên này là sự ngắt đoạn duy nhất trong lịch sử cách gọi tên chính thức.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=2)]
Ba Lan bắt đầu trở thành một thực thể và lãnh thổ được ghi nhận từ khoảng giữa thế kỷ thứ 10 dưới thời
[triều đại Piast](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Piast). Nhà vua Ba Lan đầu tiên được ghi chép trong lịch sử, [Mieszko I](/w/index.php?title=Mieszko_I_c%E1%BB%A7a_Ba_Lan&action=edit&redlink=1), được rửa tội năm 966, chấp nhận [Công giáo](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) làm tôn giáo chính thức mới của quốc gia, và đa phần dân cư đều cải theo đạo này trong thế kỷ tiếp sau. Ở thế kỷ 12, Ba Lan bị phân chia thành nhiều quốc gia nhỏ hơn, các quốc gia này sau đó đã bị các đội quân [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) tàn phá trong những năm 1241, 1259 và 1287. Năm 1320 [Władysław I](/w/index.php?title=W%C5%82adys%C5%82aw_I_c%E1%BB%A7a_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) trở thành vua nước Ba Lan mới tái thống nhất. Con trai ông, [Kazimierz III](/w/index.php?title=Kazimierz_III_c%E1%BB%A7a_Ba_Lan&action=edit&redlink=1), chấn chỉnh lại nền kinh tế Ba Lan, xây dựng các lâu đài mới và chiến thắng trong cuộc chiến với [Lãnh địa công tước Ruthenia](/w/index.php?title=Halych-Volhynia&action=edit&redlink=1) ( [Lwów](/wiki/Lviv) trở thành một thành phố Ba Lan). [Tử thần Đen](/wiki/C%C3%A1i_ch%E1%BA%BFt_%C4%90en) (nạn dịch hạch) ảnh hưởng tới hầu như mọi vùng châu Âu trong giai đoạn 1347-1351 không lan tới Ba Lan cho tới tận năm 1389 . [5]
Thời
[triều đại Jagiellon](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Jagiellon), lập liên minh với nước láng giềng [Litva](/wiki/Litva). Một [thời kỳ hoàng kim](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_ho%C3%A0ng_kim_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) diễn ra trong thế kỷ 16 sau khi [Liên minh Lublin](/wiki/Li%C3%AAn_minh_Lublin), lập ra [Khối thịnh vượng chung Ba Lan-Litva](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ba_Lan_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A1i_C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Litva). Các công dân Ba Lan kiêu hãnh về những quyền tự do thời trước ( *Złota Wolność*) của mình và [hệ thống nghị viện Sejm](/w/index.php?title=Sejm&action=edit&redlink=1), với quyền ưu tiên lớn nhất dành cho giới quý tộc *. Từ thời ấy, người Ba Lan đã coi szlachta* [tự do](/wiki/T%E1%BB%B1_do_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B)là giá trị quan trọng nhất của họ; người Ba Lan thường tự gọi mình là "quốc gia của những người tự do". Về lãnh thổ, Ba Lan bành trướng ra xung quanh, chiếm nhiều vùng đất của [Đế chế Nga](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Nga)(những vùng mà nay là [Ucraina](/wiki/Ucraina)và [Belarus](/wiki/Belarus)) và thậm chí còn từng bao vây thủ đô [Moskva](/wiki/Moskva)của Nga vào năm 1612.
Giữa thế kỷ 17,
[Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) xâm lược Ba Lan trong thời kỳ hỗn loạn của quốc gia này được gọi là ["Đại hồng thuỷ"](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%93ng_thu%E1%BB%B7_(l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ba_Lan)&action=edit&redlink=1) ( *potop*). Nhiều cuộc chiến chống lại [Đế chế Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman), [Nga](/wiki/Nga), [Cossacks](/w/index.php?title=Cossacks&action=edit&redlink=1), [Transilvania](/wiki/Transilvania) và [Brandenburg-Phổ](/w/index.php?title=Brandenburg-Ph%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) cuối cùng kết thúc vào cuối năm 1699. Trong 80 năm tiếp theo, sự suy tàn của chính quyền trung ương và sự đình trệ của các định chế khiến quốc gia trở nên suy yếu, dẫn tới khuynh hướng vô chính phủ và tăng tình trạng phụ thuộc vào Nga. Cuối cùng điều này dẫn tới * (phủ quyết tự do), cho phép bất kỳ một thành viên nghị viện nào cũng có thể làm đình trệ hoạt động của Sejm trong kỳ họp, làm tê liệt hoàn toàn bất kỳ nỗ lực cải cách nào. Các Liberum Veto* [Sa hoàng](/wiki/Sa_ho%C3%A0ng)Nga lợi dụng tình trạng chính trị hỗn loạn này cung cấp tiền cho những kẻ phản quốc trong nghị viện để chúng ngăn cản mọi cải cách và nỗ lực thành lập hiến pháp mới cần thiết cho Ba Lan. [Bản mẫu:Polish statehood](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Polish_statehood&action=edit&redlink=1) [Thời đại khai sáng](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_khai_s%C3%A1ng&action=edit&redlink=1) ở Ba Lan đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển phong trào quốc gia tái thiết đất nước, mang lại hiến pháp văn bản hiện đại đầu tiên của châu Âu, [Hiến pháp mùng 3 tháng 5](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_m%C3%B9ng_3_th%C3%A1ng_5_Ba_Lan,_1791&action=edit&redlink=1) năm 1791. Quá trình cải cách bị ngừng trệ với ba lần [phân chia Ba Lan](/wiki/Ph%C3%A2n_chia_Ba_Lan) giữa [Nga](/wiki/Nga), [Phổ](/wiki/Ph%E1%BB%95_(qu%E1%BB%91c_gia)) và [Áo](/wiki/%C3%81o) trong các năm 1772, 1793 và 1795, khiến nước này hoàn toàn tan rã. Những người Ba Lan cảm thấy tự do của họ đang mất đi và đã nhiều lần đứng lên chống lại những kẻ xâm lược (xem [Danh sách các cuộc khởi nghĩa Ba Lan](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_cu%E1%BB%99c_kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Ba_Lan&action=edit&redlink=1)). [Napoléon Bonaparte](/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) tái lập quốc gia Ba Lan dưới tên [Lãnh địa Warszawa,](/w/index.php?title=L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BB%8Ba_Warszawa,&action=edit&redlink=1), nhưng sau [các cuộc chiến tranh Napoléon](/wiki/C%C3%A1c_cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_tranh_c%E1%BB%A7a_Napol%C3%A9on), Ba Lan một lần nữa lại bị phân chia bởi [Đồng Minh](/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) tại [Hội nghị Wien](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Wien&action=edit&redlink=1). Phần phía đông do các Sa hoàng Nga [cai quản](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_nh%E1%BB%AFng_nh%C3%A0_cai_tr%E1%BB%8B_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) với tư cách một [Vương quốc Hội nghị](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B), và có một hiến pháp tự do. Tuy nhiên, các Sa hoàng nhanh chóng thu hẹp các quyền tự do của người Ba Lan và cuối cùng đã sáp nhập nước này trên thực tế ( *de facto*). Cuối thế kỷ 19, vùng [Galicia](/w/index.php?title=Galicia_(Trung_%C3%82u)&action=edit&redlink=1) thuộc quyền quản lý của [Áo](/wiki/%C3%81o) đã trở thành ốc đảo tự do của Ba Lan.
Trong
[Chiến tranh thế giới thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) tất cả các nước [Đồng Minh](/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) đồng ý việc phục hồi quốc gia Ba Lan mà [Tổng thống Hoa Kỳ](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Woodrow Wilson](/wiki/Woodrow_Wilson) đã tuyên bố tại Điểm 13 trong văn bản [Mười bốn Điểm](/w/index.php?title=M%C6%B0%E1%BB%9Di_b%E1%BB%91n_%C4%90i%E1%BB%83m&action=edit&redlink=1) của ông. Một thời gian ngắn sau khi [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) đầu hàng vào tháng 11 năm 1918, Ba Lan tái giành độc lập trở thành nền [Cộng hòa Ba Lan thứ hai](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ba_Lan_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1) ( *II Rzeczpospolita Polska*). Nước này tái khẳng định sự độc lập của mình sau một loạt các cuộc xung đột quân sự, nổi tiếng nhất là cuộc [Chiến tranh Ba Lan-Xô viết](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Ba_Lan_(1919-1921)) 1919-1921, kết thúc với việc Ba Lan chiếm đóng vùng Tây [Ucraina](/wiki/Ucraina) và Tây [Belarus](/wiki/Belarus).
Cuộc
[Đảo chính tháng 5](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh_th%C3%A1ng_5&action=edit&redlink=1) năm 1926 của [Józef Piłsudski](/wiki/J%C3%B3zef_Klemens_Pi%C5%82sudski) khiến quyền kiểm soát nền Cộng hòa Ba Lan thứ hai rơi vào tay phong trào [Sanacja](/w/index.php?title=Sanacja&action=edit&redlink=1). Thời kỳ này kéo dài tới khi [Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) nổ ra ngày [1 tháng 9](/wiki/1_th%C3%A1ng_9) năm [1939](/wiki/1939), khi nước [Đức Phát xít](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3) và [Liên bang Xô viết](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [tấn công Ba Lan](/wiki/Cu%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_Ba_Lan_(1939)) (17 tháng 9). [Warszawa](/wiki/Warszawa) bị chiếm ngày [28 tháng 9](/wiki/28_th%C3%A1ng_9) năm [1939](/wiki/1939) và Ba Lan được chia thành hai vùng, vùng phía Tây thuộc quyền kiểm soát của Đức Phát xít, còn vùng phía Đông (những lãnh thổ mà Ba Lan chiếm từ Liên Xô vào năm 1921) được trao trả cho Liên Xô như được đồng thuận trong [Hiệp ước Ribbentrop-Molotov](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Ribbentrop-Molotov&action=edit&redlink=1). Phần phía đông thuộc Phát xít Đức được gộp vào vùng [Chính phủ Chung](/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Chung&action=edit&redlink=1), và phần phía tây (đa số từng thuộc Đức trước Chiến tranh thế giới thứ nhất) được sáp nhập vào Nhà nước Đức.
Trong số tất cả các quốc gia liên quạn tới cuộc chiến, Ba Lan có phần trăm thiệt hại nhân mạng cao nhất: hơn 6 triệu người chết, một nửa trong số đó là người Ba Lan
[Do Thái](/wiki/Do_Th%C3%A1i). Ba Lan cũng là nước có số quân tham chiến đứng thứ tư của [Đồng Minh](/w/index.php?title=C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1), sau [Hoa Kỳ](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3), và [Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) và [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), để đánh bại hoàn toàn [Phát xít Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3). Khi kết thúc chiến tranh, các biên giới của Ba Lan được mở rộng thêm về phía tây, biên giới phía tây được rời đến [ranh giới Oder-Neisse](/w/index.php?title=Ranh_gi%E1%BB%9Bi_Oder-Neisse&action=edit&redlink=1), trong lúc ấy [biên giới phía đông](/w/index.php?title=Kresy&action=edit&redlink=1) lùi về [ranh giới Curzon](/w/index.php?title=Ranh_gi%E1%BB%9Bi_Curzon&action=edit&redlink=1), giống như đường biên giới năm 1919 với Liên Xô. Nước Ba Lan mới xuất hiện nhỏ hơn trước 20% với diện tích 77.500 km² (29.900 [dặm vuông](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)). Việc sửa đổi biên giới đã buộc hàng triệu người Ba Lan, [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Ukraina](/wiki/Ukraina) và [Do Thái](/wiki/Do_Th%C3%A1i) phải rời bỏ nhà cửa.
Hậu quả của các sự kiện trên là Ba Lan, lần đầu tiên trong lịch sử đa văn hóa của họ, trở thành một đất nước thống nhất chủng tộc. Một cộng đồng Ba Lan thiểu số vẫn đang sống ở các nước lân cận như Ukraina,
[Belarus](/wiki/Belarus) và [Latvi](/wiki/Latvia), cũng như tại các nước khác (xem bài viết [người Ba Lan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_Lan) để biết con số dân). Số lượng người Ba Lan tại nước ngoài đông đảo nhất là ở [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
Liên bang Xô viết thành lập ra một chính phủ
[cộng sản chủ nghĩa](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) mới tại Ba Lan, tương tự với đa phần còn lại của Khối Đông Âu. Sự liên minh quân sự bên trong khối [Hiệp ước Warszawa)](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Warszawa)&action=edit&redlink=1) trong suốt thời kỳ [Chiến tranh Lạnh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh) cũng là một phần của sự thay đổi này. Năm 1948 một bước chuyển sang [chủ nghĩa Stalin](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n#Ch.E1.BB.A7_ngh.C4.A9a_Stalin) khiến nước này bắt đầu rơi vào thời kỳ cầm quyền chuyên chế. Nước [Cộng hòa Nhân dân Ba Lan](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Ba_Lan) ( *Polska Rzeczpospolita Ludowa*) được chính thức tuyên bố thành lập năm 1952. Năm 1956 chính quyền bắt đầu nới lỏng kiểm soát, thả tự do một số tù nhân và cho thêm dân chúng một số quyền tự do. Sự trấn áp những nhân vật đối lập vẫn diễn ra. Tình trạng hỗn loạn lao động năm 1980 dẫn tới việc thành lập " [Công đoàn Đoàn Kết](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91o%C3%A0n_%C4%90o%C3%A0n_k%E1%BA%BFt)" (" *Solidarność*") đối lập, và tổ chức này dần trở thành một lực lượng đối lập chính trị. Công đoàn đoàn kết làm xói mòn ảnh hưởng thống trị của [Đảng Công nhân Thống nhất Ba Lan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%C3%B4ng_nh%C3%A2n_Th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) tức [Đảng cộng sản Ba Lan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Ba_Lan&action=edit&redlink=1); tới năm 1989 họ đã giành được thắng lợi vang dội trong cuộc bầu cử nghị viện, và [Lech Wałęsa](/wiki/Lech_Wa%C5%82%C4%99sa), một ứng cử viên của Công đoàn Đoàn kết đã thắng cử tổng thống năm 1990. Phong trào Công đoàn Đoàn kết đã góp phần to lớn vào sự sụp đổ nhanh chóng sau đó của các chính phủ [chủ nghĩa cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) trên khắp Đông Âu.
Một chương trình
[liệu pháp sốc](/w/index.php?title=Li%E1%BB%87u_ph%C3%A1p_s%E1%BB%91c_(kinh_t%E1%BA%BF)&action=edit&redlink=1) đầu [thập niên 1990](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990) đã cho phép nước này chuyển đổi nền kinh tế trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất vùng Trung Âu. Dù lâm vào tình trạng sụt giảm tạm thời các tiêu chuẩn kinh tế và xã hội, nhưng nước này đã có được nhiều cải thiện về tự do ngôn luận, điều hành đất nước theo quy chế nghị viện. Ba Lan là nước hậu cộng sản đầu tiên khôi phục sau khủng hoảng, đạt tới mức [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) bằng với mức trước năm 1989. Năm [1991](/wiki/1991) Ba Lan trở thành thành viên [Nhóm Visegrad](/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_Visegrad&action=edit&redlink=1) và gia nhập [Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương](/wiki/NATO) (NATO) năm 1999 cùng với [Cộng hòa Séc](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c) và [Hungary](/wiki/Hungary). Các cử tri Ba Lan đã bỏ phiếu đồng ý gia nhập [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) trong một cuộc trưng cầu dân ý được tổ chức vào tháng 6 năm 2003, và nước này đã chính thức trở thành thành viên ngày [1 tháng 5](/wiki/1_th%C3%A1ng_5) năm [2004](/wiki/2004).
## Chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=3)]
### Giai đoạn hậu Cộng sản[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=4)]
Sau khi chuyển từ chế độ Cộng sản độc đảng sang thể chế đa nguyên chính trị, các đảng phái mọc lên như nấm vào những năm đầu thập niên 1990. Sau cuộc bầu cử tự do đầu tiên vào năm 1991, số ghế tại quốc hội (
[Sejm](/w/index.php?title=Sejm&action=edit&redlink=1)) được chia ra cho cả hơn chục đảng phái khác nhau (Trong số đó có những đảng đặc biệt như [đảng của những người yêu bia](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%A7a_nh%E1%BB%AFng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_y%C3%AAu_bia&action=edit&redlink=1) ( *Polska Partia Przyjaciół Piwa*), được lãnh đạo bởi diễn viên hề nổi tiếng, [Janusz Rewiński](/w/index.php?title=Janusz_Rewi%C5%84ski&action=edit&redlink=1)).
Sự tồn tại của quá nhiều đảng phái được nhiều người cho là làm cho quốc hội hoạt động không hiệu quả và làm cản trở sự thành lập một chính phủ bền vững. Vì thế luật bầu cử đã được sửa đổi, mỗi đảng cần tối thiểu 5% số phiếu để có thể được ghế trong quốc hội (ngoại trừ các đảng của dân tộc thiểu số), liên minh các đảng cần phải đạt được 8% bắt đầu từ cuộc bầu cử 1993. Từ năm 1990 phe tả được dẫn đầu bởi đảng cộng sản trước đây (đổi tên là đảng Dân chủ Xã hội). Phe hữu phần lớn là các người hoạt động và ủng hộ Công đoàn Ba Lan (
[Solidarity](/w/index.php?title=Solidarity_(Polish_trade_union)&action=edit&redlink=1)), nhưng từ ban đầu đã có nhiều chia rẽ, không đoàn kết như phe tả, mà cứ hợp lại,rồi chia ra, cứ đổi tên luôn. Tuy nhiên các đảng phái phe hữu đã giành được chính quyền thành công từ năm 1997-2001 (đã nắm quyền từ 1989–93).
Từ cuộc bầu cử quốc hội 2005, các đảng phe hữu đã giành được vị thế mạnh nhất cho tới bây giờ. Có 2 sự phát triển quan trọng về chính trị trong nước. Đầu tiên đảng SLD (trước đây là đảng Cộng sản) không còn là một trong 2 đảng mạnh nhất. Thứ hai, cuộc đấu tranh chính yếu về chính trị không còn sảy ra giữa cựu Công đoàn viên phía hữu và cựu đảng viên Cộng sản phe tả nữa. 2 nhóm mới mà tranh giành ảnh hưởng chính trị là đảng Luật pháp và Công lý (
[Law and Justice](/w/index.php?title=Law_and_Justice&action=edit&redlink=1)) (có khuynh hướng Dân tộc và Xã hội Bảo thủ) và Diễn đàn Dân sự ( [Civic Platform](/w/index.php?title=Civic_Platform&action=edit&redlink=1)) (có khuynh hướng bảo thủ cấp tiến). Dân chúng nói chung có vẻ không ưa các đảng phái và các chính trị gia. Cho nên các đảng phái thường không dùng chữ đảng nữa mà hay gọi mình là "Liên đoàn", "Diễn đàn", "Liên minh". [Hiến pháp](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) hiện tại của nước này được công bố năm 1997. Cơ cấu chính phủ tập trung quanh Hội đồng Bộ trưởng, do [thủ tướng](/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Ba_Lan) lãnh đạo. Thủ tướng hiện nay của Ba Lan là [Donald Tusk](/wiki/Donald_Tusk). Tổng thống chỉ định [nội các](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_c%C3%A1c_(ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7)&action=edit&redlink=1) theo đề xuất của thủ tướng, thường thủ tướng là người đứng đầu liên minh đa số trong hạ viện ( *Sejm*). [Tổng thống](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ba_Lan) được bầu theo hình thức phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ năm năm, giữ vai trò [lãnh đạo nhà nước](/w/index.php?title=L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1). Tổng thống hiện tại là [Bronisław Komorowski](/wiki/Bronis%C5%82aw_Komorowski).
Các cử tri Ba Lan bầu ra nghị viện
[lưỡng viện](/w/index.php?title=L%C6%B0%E1%BB%A1ng_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) gồm 460 thành viên hạ viện [Sejm](/w/index.php?title=Sejm&action=edit&redlink=1) và 100 thành viên [thượng viện](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Ba_Lan&action=edit&redlink=1). Sejm được bầu theo hệ thống bầu cử [đại diện tỷ lệ](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_di%E1%BB%87n_t%E1%BB%B7_l%E1%BB%87) sử dụng [phương pháp d'Hondt](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_d%27Hondt&action=edit&redlink=1) tương tự như cách thức được áp dụng trong các hệ thống chính trị nghị viện. Thượng viện, được bầu theo cách thức [bầu khối](/w/index.php?title=B%E1%BA%A7u_kh%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1) đa số, nhiều ứng cử viên có tỷ lệ ủng hộ cao nhất được bầu ra từ mỗi [khu vực bầu cử](/w/index.php?title=Khu_v%E1%BB%B1c_b%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1). Ngoại trừ các đảng dân tộc thiểu số, chỉ các ứng cử viên của [các đảng chính trị](/w/index.php?title=C%C3%A1c_%C4%91%E1%BA%A3ng_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) nhận được ít nhất 5% tổng số phiếu bầu toàn quốc mới được vào Sejm. Khi cùng họp, các thành viên của Sejm và Thượng viện tạo thành Quốc hội ( *Zgromadzenie Narodowe*). Quốc hội chỉ họp trong ba trường hợp: chấp nhận lời tuyên thệ nhậm chức của Tổng thống mới, buộc tội Tổng thống nền Cộng hòa trước Tòa án Quốc gia và tuyên bố Tổng thống không đủ năng lực thi hành những trách nhiệm của mình vì lý do sức khoẻ. Từ trước tới nay, Quốc hội chưa từng họp để thực hiện hai quyền sau trong ba quyền trên. [Nhánh tư pháp](/wiki/T%C6%B0_ph%C3%A1p) đóng vai trò khiêm tốn trong việc đưa ra quyết định. Các thể chế chủ yếu của nó gồm Tòa án Tối cao ( *Sąd Najwyższy*), Tòa án Hành chính Tối cao ( *Naczelny Sąd Administracyjny*) - các thẩm phán được Tổng thống chỉ định theo giới thiệu của Hội đồng Quốc gia về Tư pháp trong một thời hạn xác định, Tòa án Hiến pháp ( *Trybunał Konstytucyjny*) - các thẩm phán do Sejm lựa chọn với nhiệm kỳ chín năm và Tòa án Quốc gia ( *Trybunał Stanu*) - các thẩm phán do Sejm lựa chọn với nhiệm kỳ tương đương nhiệm kỳ của Sejm, ngoại trừ chức danh chủ tịch do Chủ tịch thứ nhất Tòa án Tối cao nắm giữ. Sejm (khi được Thượng viện đồng thuận) chỉ định Ombudsman hay Cao ủy Bảo vệ Nhân quyền ( *Rzecznik Praw Obywatelskich*) với nhiệm kỳ chín năm. Ombudsman có trách nhiệm giám sát và thực thi các quyền hạn và các quyền tự do của con người cũng như của công dân, luật pháp và các nguyên tắc của đời sống cộng đồng và sự công bằng xã hội.
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=5)]
Địa lý Ba Lan gồm hầu như gồm toàn bộ những vùng đất thấp của
[Đồng bằng Bắc Âu](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_B%E1%BA%AFc_%C3%82u), với độ cao trung bình 173 mét (568 [ft](/wiki/Foot)), dù [Sudetes](/w/index.php?title=Sudetes&action=edit&redlink=1) (gồm [Karkonosze](/w/index.php?title=Karkonosze&action=edit&redlink=1)) và dãy [Núi Carpathia](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Carpathia&action=edit&redlink=1) (gồm [dãy núi Tatra](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Tatra&action=edit&redlink=1), nơi có điểm cao nhất Ba Lan, [Rysy](/w/index.php?title=Rysy&action=edit&redlink=1), 2.499 m hay 8.199 ft) hình thành nên biên giới phía nam. Nhiều con sông lớn chảy ngang các đồng bằng; ví dụ, [Wisła](/wiki/Wis%C5%82a), [Odra](/wiki/Oder), [Warta](/wiki/Warta) (Phía Tây) [Bug](/w/index.php?title=Bug_(c%C3%A1c_con_S%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1). Ba Lan có hơn 9.300 hồ, chủ yếu ở phía bắc đất nước. [Mazuria](/wiki/Khu_v%E1%BB%B1c_h%E1%BB%93_Masuria) là vùng hồ lớn nhất và được nhiều du khách tham quan nhất tại Ba Lan. Những tàn tích của các khu rừng cổ vẫn còn sót lại: xem [Danh sách những khu rừng tại Ba Lan](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_nh%E1%BB%AFng_khu_r%E1%BB%ABng_t%E1%BA%A1i_Ba_Lan&action=edit&redlink=1), [Rừng Bialowieza](/w/index.php?title=R%E1%BB%ABng_Bialowieza&action=edit&redlink=1). Ba Lan có [khí hậu](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu) [ôn hoà](/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_%C3%B4n_ho%C3%A0&action=edit&redlink=1), thời tiết lạnh, nhiều mây, hơi khắc nghiệt vào mùa đông và mùa hè dễ chịu, thường có mưa rào và mưa sét. *Xem chi tiết tại:* [Poland Topo Map on-line](http://maps.igipz.pan.pl/aims/AIMS.dll?REQUEST=GetPage&PAGE=entry&MAP=indeks)
### Các thành phố chính[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=6)]
|Khu đô thị||
|
(Ước tính năm 2005)
[Katowice](/wiki/Katowice)/ [MK](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Katowice&action=edit&redlink=1)( [USIA](/w/index.php?title=Khu_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C5%9Al%C4%85skie&action=edit&redlink=1)) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Warszawa](/wiki/Warszawa) [Mazowieckie](/wiki/Mazowieckie) [Kraków](/wiki/Krak%C3%B3w) [Małopolskie](/wiki/Ma%C5%82opolskie) [Łódź](/wiki/%C5%81%C3%B3d%C5%BA) [Łódzkie](/wiki/%C5%81%C3%B3dzkie) [Trójmiasto](/w/index.php?title=Tr%C3%B3jmiasto&action=edit&redlink=1) [Pomorskie](/wiki/Pomorskie) [Poznań](/wiki/Pozna%C5%84) [Wielkopolskie](/wiki/Wielkopolskie)
|Thành phố||Tỉnh (Województwo)||Dân số
|
20 tháng 5 năm 2002
|Dân số
|
31 tháng 12 năm 2004
|1||
|[Mazowieckie](/wiki/Mazowieckie) **1.671.670** **1.692.854** [Łódź](/wiki/%C5%81%C3%B3d%C5%BA) [Łódzkie](/wiki/%C5%81%C3%B3dzkie) [Kraków](/wiki/Krak%C3%B3w) [Małopolskie](/wiki/Ma%C5%82opolskie) [Wrocław](/wiki/Wroc%C5%82aw) [Dolnośląskie](/wiki/Dolno%C5%9Bl%C4%85skie) [Poznań](/wiki/Pozna%C5%84) [Wielkopolskie](/wiki/Wielkopolskie) [Gdańsk](/wiki/Gda%C5%84sk) [Pomorskie](/wiki/Pomorskie) [Szczecin](/wiki/Szczecin) [Zachodniopomorskie](/wiki/Zachodniopomorskie) [Bydgoszcz](/wiki/Bydgoszcz) [Kujawsko-Pomorskie](/wiki/Kujawsko-Pomorskie) [Lublin](/wiki/Lublin) [Lubelskie](/wiki/Lubelskie) [Katowice](/wiki/Katowice) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Białystok](/wiki/Bia%C5%82ystok) [Podlaskie](/wiki/Podlaskie) [Gdynia](/wiki/Gdynia) [Pomorskie](/wiki/Pomorskie) [Częstochowa](/wiki/Cz%C4%99stochowa) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Sosnowiec](/wiki/Sosnowiec) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Radom](/wiki/Radom) [Mazowieckie](/wiki/Mazowieckie) [Kielce](/wiki/Kielce) [Świętokrzyskie](/wiki/%C5%9Awi%C4%99tokrzyskie) [Toruń](/wiki/Toru%C5%84) [Kujawsko-Pomorskie](/wiki/Kujawsko-Pomorskie) [Gliwice](/wiki/Gliwice) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Zabrze](/wiki/Zabrze) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Bytom](/wiki/Bytom) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Bielsko-Biała](/wiki/Bielsko-Bia%C5%82a) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Olsztyn](/wiki/Olsztyn) [Warmińsko-Mazurskie](/wiki/Warmi%C5%84sko-Mazurskie) [Rzeszów](/wiki/Rzesz%C3%B3w) [Podkarpackie](/wiki/Podkarpackie) [Ruda Śląska](/wiki/Ruda_%C5%9Al%C4%85ska) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Rybnik](/wiki/Rybnik) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Tychy](/wiki/Tychy) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Dąbrowa Górnicza](/wiki/D%C4%85browa_G%C3%B3rnicza) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Opole](/wiki/Opole) [Opolskie](/wiki/Opolskie) [Płock](/wiki/P%C5%82ock) [Mazowieckie](/wiki/Mazowieckie) [Elbląg](/wiki/Elbl%C4%85g) [Warmińsko-Mazurskie](/wiki/Warmi%C5%84sko-Mazurskie) [Wałbrzych](/wiki/Wa%C5%82brzych) [Dolnośląskie](/wiki/Dolno%C5%9Bl%C4%85skie) [Gorzów Wielkopolski](/wiki/Gorz%C3%B3w_Wielkopolski) [Lubuskie](/wiki/Lubuskie) [Włocławek](/wiki/W%C5%82oc%C5%82awek) [Kujawsko-Pomorskie](/wiki/Kujawsko-Pomorskie) [Tarnów](/wiki/Tarn%C3%B3w) [Małopolskie](/wiki/Ma%C5%82opolskie) [Zielona Góra](/wiki/Zielona_G%C3%B3ra) [Lubuskie](/wiki/Lubuskie) [Chorzów](/wiki/Chorz%C3%B3w) [Śląskie](/wiki/%C5%9Al%C4%85skie) [Kalisz](/wiki/Kalisz) [Wielkopolskie](/wiki/Wielkopolskie) [Koszalin](/wiki/Koszalin) [Zachodniopomorskie](/wiki/Zachodniopomorskie) [Legnica](/wiki/Legnica) [Dolnośląskie](/wiki/Dolno%C5%9Bl%C4%85skie) [Słupsk](/wiki/S%C5%82upsk) [Pomorskie](/wiki/Pomorskie) [Grudziądz](/wiki/Grudzi%C4%85dz) [Kujawsko-Pomorskie](/wiki/Kujawsko-Pomorskie)
## Phân cấp hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=7)]
Ba Lan được chia thành mười sáu
[tỉnh](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Ba_Lan) ( *województwa*, số ít - *województwo*):
Dưới tỉnh là:
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=8)]
Từ khi quay trở lại chế độ
[dân chủ](/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7), Ba Lan đã kiên định theo đuổi chính sách [tự do hoá](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%E1%BB%B1_do_m%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) kinh tế và hiện đã trở thành một trong những ví dụ thành công nhất trong việc chuyển tiếp từ một nền kinh tế nửa tư bản nửa nhà nước sang một nền kinh tế thị trường chủ yếu sở hữu tư nhân.
Việc
[tư nhân hoá](/w/index.php?title=T%C6%B0_nh%C3%A2n_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) các công ty nhà nước vừa và nhỏ và luật tự do thành lập các công ty mới đã cho phép lĩnh vực tư nhân có bước phát triển mạnh mẽ, cùng với đó là sự xuất hiện của những tổ chức vì [quyền lợi người tiêu dùng](/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%A3i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ti%C3%AAu_d%C3%B9ng&action=edit&redlink=1). Việc tái cơ cấu và tư nhân hóa "các lĩnh vực nhạy cảm" (như, [than](/wiki/Than_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), [thép](/wiki/Th%C3%A9p), [đường sắt](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_ray), và năng lượng) đã bắt đầu. Vụ tư nhân hóa lớn nhất là việc bán Telekomunikacja Polska, công ty viễn thông quốc gia cho France Telecom (2000) và phát hành 30% cổ phần của ngân hàng lớn nhất Ba Lan, PKO BP, ra thị trường chứng khoán nước này (2004).
Ba Lan có khu vực
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) rộng lớn với những trang trại tư nhân với tiềm năng để trở thành nước xuất khẩu lương thực hàng đầu trong [Liên minh châu Âu](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) mà họ đang là thành viên. Tuy nhiên, những thách thức vẫn tồn tại, đặc biệt là sự phụ thuộc vào đầu tư. Những cải cách cơ cấu trong lĩnh vực chăm sóc sức khoẻ, giáo dục, hệ thống [trợ cấp](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A3_c%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1), và hành chính nhà nước đã tạo ra những áp lực thuế lớn hơn dự kiến. Warszawa dẫn đầu [Trung Âu](/wiki/Trung_%C3%82u) trong đầu tư nước ngoài và cần tiếp tục duy trì nguồn đầu tư đó. Tăng trưởng [Tổng sản phẩm quốc nội](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) (GDP) đã đạt mức mạnh mẽ và vững chắc từ năm 1993 tới năm 2000 với chỉ một giai đoạn giảm sút ngắn năm 2001 và 2002. Viễn cảnh hội nhập sâu hơn nữa vào Liên minh châu Âu buộc nền kinh tế phải đi đúng hướng, với mức tăng trưởng hàng năm là 3.7% năm 2003, tăng so với mức 1.4% năm 2002. Năm 2004 tăng trưởng GDP lên đến 5.4%, và năm 2005 là 3.3%. Dự báo GDP năm 2006 là 5.0%.
Tỷ lệ tăng trưởng hàng năm theo Quý:
- 2003: Q1 - 2.2% | Q2 - 3.8% | Q3 - 4.7% | Q4 - 4.7%
- 2004: Q1 - 7.0% | Q2 - 6.1% | Q3 - 4.8% | Q4 - 4.9%
- 2005: Q1 - 2.1% | Q2 - 2.8% | Q3 - 3.7% | Q4 - 4.3%
- 2006: Q1 - 5.2% | Q2 - 5.5% |
Dù nền kinh tế Ba Lan hiện đang ở giai đoạn
[phát triển](/wiki/Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_kinh_t%E1%BA%BF), vẫn còn nhiều thách thức trước mắt. Nhiệm vụ quan trọng nhất hiện nay là chuẩn bị cho nền kinh tế (thông qua việc tiếp tục cải cách cơ cấu một cách sâu rộng) nhằm cho phép nước này đạt các tiêu chí kinh tế chặt chẽ để gia nhập [Đồng tiền chung châu Âu](/wiki/Euro). Hiện có nhiều dự đoán về thời điểm Ba Lan có thể gia nhập [Eurozone](/wiki/Khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BB%93ng_Euro), dù những ước tính thường thấy nhất là trong khoảng 2009 và 2013 . Hiện tại, Ba Lan đang chuẩn bị đưa đồng Euro vào sử dụng (dù họ vẫn chưa gia nhập [ERM](/w/index.php?title=ERM&action=edit&redlink=1)), và đồng Złoty cuối cùng sẽ bị loại bỏ khỏi nền kinh tế Ba Lan.
Từ khi gia nhập Liên minh châu Âu, nhiều người Ba Lan trẻ tuổi đã rời đất nước sang làm việc tại các nước khác trong Liên minh châu Âu bởi tỷ lệ thất nghiệp cao trong nước, cao nhất
[EU](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) (15.7% tháng 7 năm 2006).
Các sản phẩm của Ba Lan gồm quần áo, vật dụng điện tử, ô tô (gồm cả loại
[xe Leopard](/w/index.php?title=Xe_Leopard&action=edit&redlink=1) hạng sang), xe buýt ( [Autosan](/w/index.php?title=Autosan&action=edit&redlink=1), [Jelcz SA](/w/index.php?title=Jelcz_SA&action=edit&redlink=1), [Solaris](/w/index.php?title=Solaris_Bus_%26_Coach&action=edit&redlink=1), [Solbus](/w/index.php?title=Solbus&action=edit&redlink=1)), máy bay trực thăng ( [PZL Świdnik](/w/index.php?title=PZL_%C5%9Awidnik&action=edit&redlink=1)), phương tiện vận tải, đầu máy xe lửa, máy bay ( [PZL Mielec](/w/index.php?title=PZL_Mielec&action=edit&redlink=1)), tàu thuỷ, cơ khí quân sự (gồm [xe tăng](/w/index.php?title=PT-91&action=edit&redlink=1), [các hệ thống SPAAG](/w/index.php?title=PZA_Loara&action=edit&redlink=1)), dược phẩm ( [Polpharma](/w/index.php?title=Polpharma&action=edit&redlink=1), [Polfa](/w/index.php?title=Polfa&action=edit&redlink=1), vân vân), thực phẩm, các sản phẩm hóa chất, công nghệ micro chip silicon ( [Sonion](/w/index.php?title=Sonion&action=edit&redlink=1)), vân vân.
Tính đến năm 2016, GDP của Ba Lan đạt 467.350 USD, đứng thứ 25 thế giới và đứng thứ 12 châu Âu.
## Khoa học, Kỹ thuật và Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=9)]
Giáo dục trong xã hội Ba Lan đã được các vị vua cai trị quan tâm tới ngay từ thế kỷ 12. Cuốn danh mục thư viện Thánh đường Giáo hội
[Kraków](/wiki/Krak%C3%B3w) có niên đại từ năm 1110 cho thấy ngay từ đầu thế kỷ 12 tầng lớp trí thức Ba Lan đã tiếp cận với văn hóa châu Âu. Năm 1364, tại [Kraków](/wiki/Krak%C3%B3w), [Đại học Jagiellonian](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Jagiellonian&action=edit&redlink=1), do Vua [Casimir III](/w/index.php?title=Casimir_III_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) sáng lập đã trở thành một trong những trường đại học lớn và sớm nhất châu Âu. Năm 1773 Vua [Stanisław August Poniatowski](/wiki/Stanis%C5%82aw_August_Poniatowski) đã thành lập Hội đồng Giáo dục Quốc gia ( [Komisja Edukacji Narodowej](/w/index.php?title=Komisja_Edukacji_Narodowej&action=edit&redlink=1)), bộ giáo dục quốc gia đầu tiên trên thế giới. Ngày nay, Ba Lan có hơn một trăm viện giáo dục sau Trung học; các trường đại học truyền thống có tại các thành phố [Gdańsk](/wiki/Gda%C5%84sk), [Bydgoszcz](/wiki/Bydgoszcz), [Katowice](/wiki/Katowice), [Kraków](/wiki/Krak%C3%B3w), [Lublin](/wiki/Lublin), [Łódź](/wiki/%C5%81%C3%B3d%C5%BA), [Olsztyn](/wiki/Olsztyn), [Poznań](/wiki/Pozna%C5%84), [Rzeszów](/wiki/Rzesz%C3%B3w), [Toruń](/wiki/Toru%C5%84), [Warszawa](/wiki/Warszawa) và [Wrocław](/wiki/Wroc%C5%82aw) cũng như các trường đại học kỹ thuật, y, kinh tế có mặt ở khắp nơi trên đất nước với khoảng 61.000 nhân viên. Có khoảng 300 viện nghiên cứu và phát triển với 10.000 nhà nghiên cứu. Tổng số có khoảng 91.000 nhà khoa học tại nước Ba Lan hiện nay.
Theo một bản báo cáo gần đây của Cao ủy châu Âu, Ba Lan xếp hạng thứ 21 trong danh sách các quốc gia Liên minh châu Âu về
[đổi mới](/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi). Các điều kiện sáng tạo tri thức đang giảm sút, đặc biệt bởi sự sụt giảm trong [nghiên cứu và phát triển](/wiki/R%26D) kinh doanh, từ 0.28% GDP năm 1998 xuống còn 0.16% năm 2003. Chi phí [Nghiên cứu và phát triển](/wiki/R%26D) công cộng chiếm 0.43% GDP năm 2003. Số lượng trường đại học nhận được tiền tài trợ [Nghiên cứu và phát triển](/wiki/R%26D) từ các doanh nghiệp cũng sút giảm. Vì mức độ chi tiêu Nghiên cứu và phát triển thấp, quá trình chuyển hóa sang nền [kinh tế tri thức](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_tri_th%E1%BB%A9c) của Ba Lan rất chậm chạp. [[6]](#cite_note-6)
### Viễn thông và Công nghệ thông tin[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=10)]
Lĩnh vực viễn thông chiếm 4.4% GDP (cuối năm 2000), so với 2.5% năm 1996. Tuy nhiên, dù có chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng viễn thông lớn (mức độ sử dụng điện thoại chỉ tăng từ 78 trên 1000 dân năm 1989 lên 282 năm 2000)
mức độ sử dụng điện thoại di động 660 người trên 1000 dân (2005)
- Điện thoại - di động: 25.3 triệu (Raport Telecom Team 2005)
- Điện thoại - cố định: 12.5 triệu (Raport Telecom Team 2005)
### Vận tải[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=11)] **Đường sắt**: Đường sắt Ba Lan là một trong những hệ thống đường sắt lớn nhất Liên minh châu Âu với tổng cộng 23.420 kilômét (14.552 dặm) (1998). Lĩnh vực này đã được cho phép [cạnh tranh](/wiki/C%E1%BA%A1nh_tranh)tự do theo yêu cầu của EU. Tuy nhiên, những sự trì hoãn trong việc cải tổ công ty đường sắt, [[7]](#cite_note-7) [PKP](/w/index.php?title=PKP&action=edit&redlink=1) , của các chính phủ trước đây cộng với những khó khăn lớn về tài chính khiến ngành này đang rơi vào khủng hoảng. Việc cải tạo hệ thống, chuẩn hóa tiêu chuẩn với mạng lưới đường sắt phương Tây đang được tiến hành chậm chạp, và nhiều dự án sửa chữa còn đang dang dở khiến cho tốc độ chạy tàu trên nhiều tuyến đường bị hạn chế đáng kể. Những vụ đóng tuyến tương tự những gì đã từng xảy ra tại Vương quốc Anh trong vụ ' [[8]](#cite_note-8) [Beeching Axe](/w/index.php?title=Beeching_Axe&action=edit&redlink=1)' đã tăng lên nhiều kể từ năm 2000. **Đường bộ**: Theo tiêu chuẩn Tây Âu, Ba Lan có cơ sở hạ tầng mạng đường cao tốc khá yếu kém. Chính phủ đã tiến hành chương trình nằm cải thiện tiêu chuẩn một số tuyến đường cao tốc chính của quốc gia tới năm 2013. Tổng chiều dài đường cao tốc là 364.657 kilômét (226.587 dặm). Tổng cộng có 9.283.000 ô tô khách được đăng ký và 1.762.000 xe tải, xe buýt (2.000). **Hàng không**: Mười sân bay lớn nhất Ban Lan (Theo thứ tự lượng khách giảm dần: [Warszawa](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Warsaw_Frederic_Chopin&action=edit&redlink=1), [Kraków](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_John_Paul_II_Krak%C3%B3w-Balice&action=edit&redlink=1), [Katowice](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Katowice&action=edit&redlink=1), [Gdańsk](/wiki/S%C3%A2n_bay_Gda%C5%84sk_Lech_Wa%C5%82%C4%99sa), [Wrocław](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Wroc%C5%82aw&action=edit&redlink=1), [Poznań](/wiki/S%C3%A2n_bay_Pozna%C5%84-%C5%81awica), [Szczecin](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Szczecin-Goleni%C3%B3w_%22Solidarno%C5%9B%C4%87%22_Airport&action=edit&redlink=1), [Rzeszów](/w/index.php?title=Rzesz%C3%B3w-Jasionka&action=edit&redlink=1), [Bydgoszcz](/wiki/S%C3%A2n_bay_Bydgoszcz_Ignacy_Jan_Paderewski)và [Łódź](/wiki/S%C3%A2n_bay_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_W%C5%82adys%C5%82aw_Reymont)), với tổng cộng 123 sân bay và phi trường cũng như ba sân bay trực thăng. Số lượng hành khách đi máy bay tại Ba Lan đã tăng liên tục từ năm 1991. **Đường thuỷ**: Tổng chiều dài các con sông và kênh có thể vận chuyển đường thủy là 3.812 kilômét (2.369 dặm). [Merchant marine](/w/index.php?title=Merchant_marine&action=edit&redlink=1)gồm 114 tàu, và 100 tàu khác đăng ký bên ngoài quốc gia. Các cảng chính gồm: [Cảng Gdańsk](/w/index.php?title=C%E1%BA%A3ng_Gda%C5%84sk&action=edit&redlink=1), [Cảng Gdynia](/w/index.php?title=C%E1%BA%A3ng_Gdynia&action=edit&redlink=1), [Cảng Szczecin](/wiki/Szczecin), [Cảng Świnoujście](/w/index.php?title=Swinoujscie&action=edit&redlink=1), [Cảng Ustka](/wiki/Ustka), [Cảng Kolobrzeg](/w/index.php?title=Kolobrzeg&action=edit&redlink=1), [Gliwice](/wiki/Gliwice), [Warszawa](/wiki/Warszawa), [Wrocław](/wiki/Wroc%C5%82aw).
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=12)]
Trước kia Ba Lan là đất nước của nhiều ngôn ngữ, văn hóa và tôn giáo. Tuy nhiên, sau
[Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) và cuộc di chuyển về phía tây tới vùng nằm giữa [đường Curzon](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Curzon&action=edit&redlink=1) và [đường Oder-Neisse](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Oder-Neisse) khiến Ba Lan trở thành một nước thuần nhất dân tộc. Ngày nay, 36.983.700 triệu người, hay 96,74% tổng dân số tự coi mình là [người Ba Lan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_Lan) (Điều tra dân số 2002), 471.500 (1.23%) tự cho mình thuộc quốc tịch khác. 774.900 người (2.03%) không tuyên bố thuộc bất kỳ một quốc tịch nào. Các nhóm dân tộc thiểu số được công nhận chính thức gồm: [German](/w/index.php?title=D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_German&action=edit&redlink=1), [Ukraina](/wiki/Ukraina), [Látvi](/w/index.php?title=L%C3%A1tvi&action=edit&redlink=1), [Do Thái](/wiki/Do_Th%C3%A1i) và [Belarus](/wiki/Belarus). [Tiếng Ba Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ba_Lan), một thành viên của nhánh Tây Slavic của [các ngôn ngữ Slavic](/w/index.php?title=C%C3%A1c_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Slavic&action=edit&redlink=1), là ngôn ngữ chính thức của Ba Lan. Đa số dân nước này theo [Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), (trong tổng số 89,8% là người Kitô hữu) với 75% thực hiện các nghi lễ Công giáo. Số còn lại chủ yếu theo [Chính Thống giáo Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) (khoảng 509 500), [Chứng nhân Giêhôva](/wiki/Nh%C3%A2n_Ch%E1%BB%A9ng_Gi%C3%AA-h%C3%B4-va) (khoảng 123 034) và nhiều nhóm phái [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh) (khoảng 86 880 trong nhóm [Giáo hội Evangelical-Augsburg](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Evangelical-Augsburg&action=edit&redlink=1) và khoảng con số tương tự các nhà thờ nhỏ khác). [[9]](#cite_note-9)
Những năm gần đây, dân số Ba Lan không còn tăng trưởng nữa, vì sự di cư tăng lên và tỷ lệ sinh trong nước giảm rõ rệt. Văn phòng điều tra dân số đã ước tính tổng số dân Ba Lan năm 2005 là 38.173.835, hơi giảm so với 38.230.080 năm 2002. Bởi việc gia nhập Liên minh châu Âu của Ba Lan, một lượng lớn người dân nước này đã đi sang làm việc tại các nước Tây Âu như
[Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) và [Ireland](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland).
## Văn hoá[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=13)]
Văn hóa Ba Lan có lịch sử lâu dài hàng nghìn năm, có ảnh hưởng từ cả phương Đông và phương Tây.
### Nghệ thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=14)]
Ngày nay chúng ta vẫn thấy các ảnh hưởng đó trong kiến trúc,
[văn hóa dân gian](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_d%C3%A2n_gian) và [nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt) Ba Lan. Ba Lan cũng nằm trong vùng ảnh hưởng từ các nước như [Ý](/wiki/%C3%9D), [Đế chế Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) và [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). [Giáo hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) [John Paul II](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gioan_Phaol%C3%B4_II), Fryderyk [Chopin](/wiki/Fr%C3%A9d%C3%A9ric_Chopin), Mikołaj [Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus), [Lech Wałęsa](/wiki/Lech_Wa%C5%82%C4%99sa), [Henryk Sienkiewicz](/wiki/Henryk_Sienkiewicz), [Adam Mickiewicz](/wiki/Adam_Mickiewicz), [Jan Matejko](/wiki/Jan_Matejko), [Marie Curie](/wiki/Marie_Curie), [Roman Polański](/w/index.php?title=Roman_Pola%C5%84ski&action=edit&redlink=1), [Witold Gombrowicz](/w/index.php?title=Witold_Gombrowicz&action=edit&redlink=1) và nhiều người khác đều là công dân Ba Lan. **Hội họa** **Kiến trúc** **Âm nhạc** **Sân khấu** **Điện ảnh** [Điện ảnh Ba Lan](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Ba_Lan) bắt đầu từ năm 1902, trải qua nhiều biến động [lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) đã đạt được một số thành tựu và hiện đang trong quá trình hội nhập với thế giới.
### Ẩm thực[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=15)]
Những món ăn nổi tiếng của
[ẩm thực Ba Lan](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_Ba_Lan) gồm [bigos](/w/index.php?title=Bigos&action=edit&redlink=1), [kiełbasa](/w/index.php?title=Kie%C5%82basa&action=edit&redlink=1), [barszcz](/w/index.php?title=Barszcz&action=edit&redlink=1) (súp củ cải đỏ), [czernina](/w/index.php?title=Czernina&action=edit&redlink=1) (súp máu vịt), [schabowy z kapustą](/w/index.php?title=Schabowy_z_kapust%C4%85&action=edit&redlink=1), [pierogi](/w/index.php?title=Pierogi&action=edit&redlink=1), [gołąbki](/w/index.php?title=Go%C5%82%C4%85bki&action=edit&redlink=1) và nhiều món [khoai tây](/wiki/Khoai_t%C3%A2y) khác.
## Xếp hạng quốc tế[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=16)] [Chỉ số phát triển con người](/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)2005: Hạng 36 trong số 177 quốc gia. [Phóng viên không biên giới](/wiki/Ph%C3%B3ng_vi%C3%AAn_kh%C3%B4ng_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi)chỉ số tự do báo chí thế giới 2005: Hạng 53 trong số 167 quốc gia. [Chỉ số tự do kinh tế](/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_t%E1%BB%B1_do_kinh_t%E1%BA%BF)2005: Hạng 41 trong số 155 quốc gia. [Chỉ số đổi mới sơ lược](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_%C4%91%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi_s%C6%A1_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1)2005: Hạng 21 trong số 25 quốc gia.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=17)] [Du lịch Ba Lan](/w/index.php?title=Du_l%E1%BB%8Bch_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Ngày nghỉ lễ tại Ba Lan](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_ngh%E1%BB%89_l%E1%BB%85_t%E1%BA%A1i_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Danh sách các lâu đài tại Ba Lan](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_l%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_t%E1%BA%A1i_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Danh sách các thành phố Ba Lan](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Danh sách các chủ đề liên quan tới Ba Lan](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%81_li%C3%AAn_quan_t%E1%BB%9Bi_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Danh sách nhân vật Ba Lan](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Các lực lượng vũ trang Ba Lan](/w/index.php?title=C%C3%A1c_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_v%C5%A9_trang_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Tỉnh của Ba Lan](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ba_Lan&action=edit&redlink=1) [Đội tuyển bóng đá quốc gia Ba Lan](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Ba_Lan)
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=18)]
- ^
**a** **ă** [“5. Report for Selected Countries and Subjects”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=94&pr.y=3&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=964&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=). [International Monetary Fund](/w/index.php?title=International_Monetary_Fund&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 8 tháng 5 năm 2017. [^](#cite_ref-HDI_2-0) [“2015 Human Development Report”](http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf)(PDF). United Nations Development Programme. 2015. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2015. [^](#cite_ref-3) [“GINI Index for Poland”](https://fred.stlouisfed.org/series/SIPOVGINIPOL). 17 tháng 10 năm 2016. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2017. **Trần Văn Chánh. Từ điển Hán-Việt — Hán ngữ cổ đại và hiện đại. Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa. Năm 2014. Trang 2420.** [^](#cite_ref-4) **"** [^](#cite_ref-5) *One of the greatest calamities in European history began in 1347 when*" (Page 235 of "Timelines of World History" by John B. Teeple, [bubonic plague](/w/index.php?title=Bubonic_plague&action=edit&redlink=1)struck, brought to Italy, it is thought, by a group of Genoese returning home through Sicily and Pisa from [Caffa](/w/index.php?title=Caffa&action=edit&redlink=1)in [Krym](/wiki/Krym). Their fortress there had been besieged by Mongol invaders who had suddenly begun to die of a disease that caused black, blood-oozing swellings and immense pain....By 1351, it had spread over most of Europe. The only areas which escaped were Milan, Poland, Belgium, eastern Germany and part of southwest France. [ISBN 0-7894-8926-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0789489260)www.dk.com Dorling Kindersley). [^](#cite_ref-6) [Innovation performance factsheet](http://trendchart.cordis.lu/scoreboards/scoreboard2005/pdf/Annex_F_PL.pdf) [^](#cite_ref-7) [[1]](http://www.railway-market.pl/rk2006/rkse0601.htm) [^](#cite_ref-8) [[2]](http://www.plk-sa.pl/) [^](#cite_ref-9) [[3]](http://www.stat.gov.pl/opracowania_zbiorcze/maly_rocznik_stat/2003/rocznik4/relig.htm)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=19)]
### Cơ quan chính phủ[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=20)]
|
|
Tìm hiểu thêm về
Poland
tại
|
|![]()
[Từ điển](https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%C3%ACm_ki%E1%BA%BFm/Poland)từ Wiktionary ![ Tìm kiếm Commons](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ Tìm kiếm Commons](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Tập tin phương tiện](https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Poland)từ Commons ![ Tìm kiếm Wikinews](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ Tìm kiếm Wikinews](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](https://vi.wikinews.org/wiki/Special:Search/Poland)từ Wikinews ![ Tìm kiếm Wikiquote](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ Tìm kiếm Wikiquote](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Danh ngôn](https://vi.wikiquote.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%C3%ACm_ki%E1%BA%BFm/Poland)từ Wikiquote ![ Tìm kiếm Wikisource](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ Tìm kiếm Wikisource](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](https://vi.wikisource.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%C3%ACm_ki%E1%BA%BFm/Poland)từ Wikisource ![ Tìm kiếm Wikibooks](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ Tìm kiếm Wikibooks](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Tủ sách giáo khoa](https://vi.wikibooks.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%C3%ACm_ki%E1%BA%BFm/Poland)từ Wikibooks ![ Tìm kiếm Wikiversity](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ Tìm kiếm Wikiversity](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài nguyên học tập](https://vi.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Poland)từ Wikiversity [Sejm](http://www.sejm.gov.pl/english.html)- Sejm - lower chamber of the Parliament [Senat](http://www.senat.gov.pl/indexe.htm)- Senate - upper chamber of the Parliament [Prezydent](http://www.president.pl/x.node?id=479)- President of the Republic of Poland [KPRM](http://www.kprm.gov.pl/english/index.html)- Prime Minister's Office [Sąd Najwyższy](http://www.sn.pl/english/index.html)- Supreme Court [Trybunał Konstytucyjny](http://www.trybunal.gov.pl/eng/index.htm)- Constitutional Tribunal [National Bank of Poland](http://www.nbp.pl/Home.aspx?f=srodeken.htm) [The Poland.pl portal](http://www.poland.pl/) [Warsaw Stock Exchange](http://www.wse.com.pl/) [GUS](http://www.stat.gov.pl/english/index.htm)- Central Statistical Office [Constitution of Poland](/w/index.php?title=Constitution_of_Poland&action=edit&redlink=1) [poland-export.com](http://www.poland-export.com/)
### Du lịch Ba Lan[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=21)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
|[Polish Guide of the Ministry of Foreign Affairs (poland.gov.pl)](http://www.poland.gov.pl/) [Polish National Tourist Office (poland-tourism.pl, a part of pot.gov.pl)](http://www.poland-tourism.pl/start.asp?tf=US) [Parks in Poland](http://www.parks.it/world/PL/Eindex.html)National parks, wetlands, biosphere reserves and other protected areas
### Các website tiếng Anh về Ba Lan[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=22)] [poland.gov.pl - the governmental page about Poland for international visitors](http://www.poland.gov.pl) [Polish Forums - discussions about Poland and Polish people](http://www.polishforums.com) [Centreurope.org: Poland section](http://www.centreurope.org/pl/poland.htm) [World History Database Chronology of Poland](http://www.badley.info/history/Poland.index.html) [Poland main cities satellite views. Latitude and longitude coordinates](http://www.turbomaps.com.ar/english/poland.php)
### Tin tức bằng tiếng Anh về Ba Lan[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=23)] [Warsaw Voice, an English-language newspaper](http://www.warsawvoice.pl) [Warsaw Business Journal, an English-language newspaper](http://www.wbj.pl) [PolBlog - Polish News Site](http://polblog.pl/) [- Google News listing stories about Poland](http://news.google.com/news?hl=en&ned=&q=Poland&btnG=Search+News)
### Tin tức bằng tiếng Pháp về Ba Lan[
[sửa](/w/index.php?title=Ba_Lan&veaction=edit§ion=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ba_Lan&action=edit§ion=24)] [Święta Polska News, a French-language newspaper about Poland and Polish communauties all over the World](http://www.swietapolska.com/news/)
|
|
|
|
|
|
|
|

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: hit

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1068 hit/2, cp1052 miss

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)