text:
Máy bay tiêm kích phản lực thế hệ thứ tư
Máy bay được xếp hạng là máy bay tiêm kích phản lực thế hệ thứ tư là những chiếc được đưa vào sử dụng trong khoảng thời gian từ 1980-2010, thể hiện những khái niệm thiết kế của thập kỷ 1970. Những bản thiết kế thế hệ thứ tư bị ảnh hưởng nhiều từ những bài học có được từ những thế hệ máy bay chiến đấu trước đó. Những chiếc đại diện cho thế hệ này gồm loạt máy bay chiến đấu "mới" của Hoa Kỳ (F-14, F-15, F-16, và F/A-18) cùng những chiếc MiG-29 và Su-27 của Xô viết. Giá thành ngày càng cao cộng với những thành công rõ ràng của những chiếc máy bay chiến đấu đa chức năng như F-4 Phantom II khiến những chiếc máy bay loại này ngày càng trở nên phổ biến. Những tên lửa không đối không tầm xa, trước kia được cho là đã khiến những trận không chiến tầm gần trở thành dĩ vãng, đã được chứng minh là mang lại ít hiệu quả hơn mong đợi; vì thế các nhà thiết kế đã quay sang nhấn mạnh trên khả năng thao diễn.
Sự tiến bộ nhanh chóng của máy vi tính trong thập kỷ 1980 và 90 đã cho phép nâng cấp liên tục các ứng dụng điện tử vào máy bay trong suốt quãng đời hoạt động của chúng, các hệ thống mới được tích hợp thêm như mạng điện tử quét chủ động (AESA), kênh điện tử số (digital avionics buses), và tìm kiếm và theo dõi bằng tia hồng ngoại (IRST). Nhờ những cải tiến tăng cường tính năng, những chiếc máy bay đó và những bản thiết kế mới trong thập kỷ 1990 đã có thêm nhiều khả năng mới, thỉnh thoảng thuật ngữ thế hệ thứ 4.5 được sử dụng để chỉ những chiếc máy bay loại này. Và thuật ngữ này cũng mang chủ đích phản ánh một lớp máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư đã được tích hợp những cải tiến mang tính cách mạng như các kênh điện tử tích hợp và những yếu tố tàng hình khác. Ví dụ đầu tiên của thế hệ này là chiếc F/A-18E/F Super Hornet, một phiên bản cải tiến của chiếc Hornet thập kỷ 1970. Chỉ riêng các tính năng khí động học căn bản vẫn giữ như cũ, các bộ phận khác đều được cải tiến: buồng lái toàn kính, radar AESA trạng thái rắn mạng pha chủ động, động cơ mới, các vật liệu khung bằng composite nhằm giảm trọng lượng và hình dạng hơi được sửa đổi để giảm diện tích phản hồi radar.
Mục lục
- 1 Danh sách các máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư
- 2 Đánh giá thiết kế
- 3 Thao diễn chiến đấu
- 4 Phân tích so sánh
- 5 Tham khảo
- 6 Xem thêm
Danh sách các máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư[sửa | sửa mã nguồn]
- Pháp
- Ấn Độ
- Israel
- IAI Kfir (C.10 và C.12)
- Trung Quốc
- Chengdu J-10
- Shenyang J-11
- Shenyang J-15 (hải quân)
- Xian JH-7
- Trung Quốc/ Pakistan
- Trung Hoa Dân Quốc/ Hoa Kỳ
- Nga/ Ấn Độ
- Nga - Liên Xô
- Mikoyan MiG-29/MiG-29M/MiG-35
- Mikoyan MiG-29K (hải quân)
- Mikoyan MiG-31
- Sukhoi Su-27/Su-30/Su-35
- Sukhoi Su-33 (hải quân)
- Sukhoi Su-34
- Hàn Quốc
- KAI FA-50 (dự kiến bay lần đầu năm 2012)
- Thụy Điển
- Anh Quốc/ Đức/ Ý/ Tây Ban Nha
- Anh Quốc/ Ý
- Hoa Kỳ
- Hoa Kỳ/ Nhật Bản
Dự án hủy bỏ[sửa | sửa mã nguồn]
- Argentina
- FMA SAIA 90 (không chế tạo)
- Pháp
- Dassault Mirage 4000 (bay lần đầu ngày 9/3/1979)
- Israel
- IAI Lavi (bay lần đầu ngày 31/12/1986)
- IAI Nammer (bay lần đầu ngày 21/3/1991)
- Ba Lan
- Thụy Sĩ
- Trung Quốc
- Chengdu J-9 (không chế tạo)
- Shenyang J-13 (không chế tạo)
- Romania
- IAR 95 (không chế tạo)
- South Africa
- Atlas Carver (không chế tạo)
- Nga - Liên Xô
- M-ATF (không chế tạo)
- Mikoyan Project 1.44 (mẫu trình diễn công nghệ)
- Sukhoi Su-47 (bay lần đầu ngày 25/9/1997) (mẫu trình diễn công nghệ)
- Yakovlev Yak-141 (bay lần đầu ngày 9/3/1987)/Yak-43 (không chế tạo)
- Yakovlev Yak-45 (không chế tạo)
- Anh Quốc
- British Aerospace EAP (bay lần đầu ngày 8/8/1986) (mẫu trình diễn công nghệ)
- Hoa Kỳ
- Northrop YF-17 (bay lần đầu ngày 9/6/1974)
- Northrop F-20 Tigershark (bay lần đầu ngày 30/8/1982)
- Nam Tư
- Novi Avion (không chế tạo)
Đánh giá thiết kế[sửa | sửa mã nguồn]
Tính năng thao diễn[sửa | sửa mã nguồn]
Từ trước tới nay tính năng thao diễn luôn được coi là một trong những điểm quan trọng nhất trong thiết kế máy bay, bởi nó cho phép máy bay đạt được vị trí thích hợp nhất cho việc sử dụng vũ khí trong khi khiến đối thủ không thể sử dụng vũ khí của họ. Điều này có thể xảy ra ở tầm xa (vượt quá tầm nhìn (BVR)) hay tầm gần (trong tầm nhìn (WVR)). Ở tầm gần, vị trí lý tưởng là phía sau máy bay địch, nơi có thể ngắm hay phát hỏa vũ khí và đuôi phụt khí nóng của máy bay trước chính là mục tiêu tuyệt vời cho các tên lửa tìm nhiệt. Ở tầm xa, tuy khó quan sát bằng quang học, nhưng dù sao vẫn có lợi thế ngăn chặn máy bay địch trước khi chúng tiếp cận mục tiêu.
Hai mục tiêu đó đều là yêu cầu thiết kế - ngăn chặn đòi hỏi có tốc độ tốt, trong khi ở tầm gần đòi hỏi khả năng đổi hướng và tăng tốc nhanh chóng. Trước thập niên 1970, quan điểm phòng thủ thông thường cho rằng tên lửa sẽ đưa các cuộc đối đầu tầm gần vào dĩ vãng và vì thế các tính năng thao diễn là không cần thiết. Thực tế chiến đấu cho thấy điều này không chính xác vì chất lượng tên lửa không tốt. Dù các cải tiến trong công nghệ tên lửa có thể giúp điều này trở thành hiện thực, kinh nghiệm cho thấy các bộ phận cảm biến không phải lúc nào cũng hoạt động hoàn hảo và các máy bay chiến đấu sẽ cần khả năng tiếp cận và thao diễn tầm gần. Vì thế trong khi những chiếc máy bay phản lực chiến đấu thế hệ thứ ba đầu tiên (như chiếc F-4 và Mig-23) được thiết kế với tính năng đánh chặn và có nhấn mạnh thêm khả năng thao diễn, thì những chiếc đánh chặn ở thế hệ thứ tư chú trọng nhất tới tính thao diễn.
Hai yếu tố chính ảnh hưởng tới khả năng thao diễn máy bay - khối lượng năng lượng do động cơ tạo ra, và khả năng kiểm soát các bề mặt của máy bay để hướng năng lượng đó theo các hướng khác nhau. Khả năng thao diễn chiến đấu (ACM) phụ thuộc rất nhiều vào việc kiểm soát năng lượng, bởi năng lượng là tổng của độ cao và tốc độ. Máy bay càng có năng lượng lớn càng phải có độ linh hoạt trong kiểm soát hướng phụt cao. Một máy bay có năng lượng thấp là một mục tiêu bất động và không được bảo vệ. Cần nhớ rằng năng lượng không phải lúc nào cũng cân bằng với tốc độ; tuy nhiều năng lượng sẽ mang lại khả năng tăng tốc tốt, nhưng tốc độ tối đa của máy bay được quyết định ở việc nó tạo ra bao nhiêu sức cản với không khí. Chính đây là điểm cần tính toán để có mức cân bằng hợp lý. Những mẫu thiết kế mức cản không khí thấp có cánh rất nghiêng, nhỏ và mập để khuấy động dòng không khí ở mực độ thấp nhất. Tuy nhiên, điều đó cũng có nghĩa chúng bị thu hẹp đáng kể khả năng biến đổi dòng không khí, là mấu chốt cho khả năng thao diễn của máy bay.
Có hai chỉ số về các yếu tố này. Khả năng quay vòng của một chiếc máy bay có thể được tính phỏng chừng theo chất tải cánh, được xác định khi lấy tổng khối lượng máy bay chia cho các diện tích nâng của nó. Cánh chất tải lớn ít có khả năng tạo thêm lực nâng phụ, và vì thế làm giảm khả năng quay vòng, trong khi những cánh chất tải nhỏ có khả năng tạo thêm lực nâng phụ và vì thế có lực nâng tiềm tàng lớn hơn. Một cách ước tính khả năng tăng tốc là lấy lực đẩy động cơ máy bay chia cho tỷ lệ trọng lượng
Ghi chú:
- các giá trị lấy theo trọng lượng cất cánh thông thường, trừ khi được ghi chú đặc biệt.
- một số trọng lượng cất cánh và lực đẩy không phải là con số chính thức; vì thế chúng là giá trị ước tính.
Điều chỉnh hướng phụt[sửa | sửa mã nguồn]
Điều chỉnh hướng phụt luồng khí là một công nghệ mới được đưa vào nhằm tăng hơn nữa khả năng quay vòng của máy bay chiến đấu. Bằng cách điều chỉnh hướng phụt của dòng khí phản lực, máy bay có thể chuyển đổi trực tiếp năng lượng động cơ thành những thay đổi hướng, hiệu quả cao hơn rất nhiều so với việc sử dụng sự kiểm soát bề mặt máy bay. Kỹ thuật này đã được áp dụng cho chiếc Mikoyan MiG-35, Sukhoi Su-30MKI và những phiên bản sau này, chiếc F-22 Raptor. Người Mỹ đã thử nghiệm kỹ thuật mới trên những chiếc F-16 và F-15, nhưng chỉ áp dụng chính thức trên chiếc F-22 Raptor. Một số thông tin cho thấy chiếc J-10 và Typhoon cũng có thể sẽ được tích hợp công nghệ điều khiển hướng phụt.
Siêu tốc[sửa | sửa mã nguồn]
Siêu tốc là khả năng vượt một cách hiệu quả bức tường âm thanh của máy bay mà không cần sử dụng buồng đốt lần hai. Vì những hiệu ứng cản không khí phụ thêm, máy bay chiến đấu mang vũ khí ngoài phải chịu thêm nhiều lực cản khi đạt tới tốc độ gần âm thanh, khiến nó không thể hay không được phép vượt bức tường âm thanh nhằm tiết kiệm nhiên liệu. Dù khi không mang vũ khí các máy bay chiến đấu dễ dàng vượt qua Mach 1 và 2 khi tái đốt nhiên liệu, và loại English Electric Lightning có khả năng vượt qua Mach 1 mà không cần sử dụng tính năng đó, tuy nhiên chúng cũng chỉ là trong tập huấn thông thường và không mang theo vũ khí.
Nhờ những cải thiện về năng suất động cơ cũng như những thiết kế phù hợp khí động học hơn của khoang chứa, hiện nay các máy bay chiến đấu có thể đạt tới siêu tốc khi mang vũ khí. Chiếc Typhoon và chiếc F-22 (thế hệ thứ năm) là những chiến đấu cơ hiện đại duy nhất có khả năng này. Dassault tuyên bố chiếc Rafale có thể vượt ngưỡng âm thanh nhưng tuyên bố này chưa được chứng minh. Chiếc Typhoon có thể đạt tốc độ Mach 1.5 khi mang sáu tên lửa và không mang thùng dầu phụ, hay Mach 1.3 khi mang đủ vũ khí. Dù các tính năng kỹ thuật còn chưa được công bố, chiếc F-22 được tin rằng có tính năng tốc độ ưu việt, vì nó chứa vũ khí ở khoang bên trong.
Thiết bị điện tử[sửa | sửa mã nguồn]
Điện tử hàng không là cách diễn đạt tất cả các hệ thống điện tử lắp đặt trên một máy bay, hiện này các thiết bị này ngày có tính phức tạp cũng tầm quan trọng lớn hơn. Các nhân tổ chủ chốt của hệ thống điện tử là các cảm biến (radar và cảm ứng hồng ngoại), các máy tính và các kênh dữ liệu, và giao diện người dùng. Vì chúng có thể được tháo dỡ và thay thế hoàn toàn bằng kỹ thuật mới, nên trong suốt thời gian hoạt động của máy bay, các hệ thống điện tử được nâng cấp liên tục. Các chi tiết về các hệ thống đó được bảo vệ rất cẩn mật. Bởi vì nhiều loại máy bay xuất khẩu chỉ được trang bị các hệ thống điện tử lỗi thời, nhiều quốc gia khách hàng thường phải tự phát triển hệ thống điện tử của riêng mình, thỉnh thoảng đạt chất lượng vượt xa nguyên bản. Ví dụ loại Sukhoi Su-30MKI bán cho Ấn Độ, loại F-15I và F-16I bán cho Israel, và loại F-15K bán cho Hàn Quốc.
Bộ phận cảm biến quan trọng nhất của mọi máy bay chiến đấu hiện đại là radar. Hoa Kỳ là nước tiên phong sử dụng các radar AESA trạng thái rắn[cần dẫn nguồn], không hề có các phần di chuyển và có thể chiếu một chùm tia nhỏ hơn cũng như có mức độ quét nhanh hơn. Nó được trang bị cho loại F-15C, F/A-18E/F Super Hornet, và 60 chiếc F-16 (xuất khẩu), và sẽ được tích hợp cho mọi máy bay chiến đấu tương lai của Hoa Kỳ. Một liên minh ở châu Âu là GTDAR hiện đang phát triển một radar AESA cho loại Typhoon và Rafale, và hiện ta không biết Nga và Trung Quốc có đang phát triển các radar AESA riêng của họ không. Đối với thế hệ F-22 và F-35 tiếp theo, Hoa Kỳ sẽ sử dụng Khả năng ngăn chặn thấp (LPI). Nó cho phép trải rộng năng lượng một xung radar ra nhiều tần số, vì thế không bị máy thu cảnh báo radar hiện lắp trên mọi máy bay phát hiện.
Để đối phó với các thiết kế mới nhấn mạnh trên tính năng tàng hình trước radar của Mỹ, Liên bang xô viết đã quay sang dùng các bộ cảm biến mới. Các cảm biến này tập trung vào tính năng dò tìm và thám sát hồng ngoại (IRST), lần đầu được sử dụng trên những chiếc máy bay chiến đấu F-101 Voodoo và F-102 Delta Dagger của Mỹ trong thập niên 1960, để dò tìm và theo dõi các mục tiêu trên không. Chúng gồm một TV camera ở chiều dài sóng hồng ngoại, có thể tự động đo phát xạ hồng ngoại do các mục tiêu phát ra. Tuy nhiên, vì các cảm biến bị động có mức độ hạn chế, và vốn không phát hiện được dữ liệu về vị trí cũng như hướng của các mục tiêu - chúng cần được so sánh với những hình ảnh thu được. Các cảm biến IRST hiện đã trở thành tiêu chuẩn trên mọi máy bay Nga. Ngoại trừ chiếc F-14D (đã chính thức ngừng hoạt động từ tháng 9, 2006), không một máy bay chiến đấu phương tây nào mang các cảm biến IRST để thám sát trên không, dù loại tương tự là FLIR thường được dùng để do thám mục tiêu dưới đất. Thế hệ F-22 và F-35 sẽ có các cảm biến IRST tích hợp sẵn, dù ở loại F-35 để do thám mục tiêu mặt đất.
Việc ứng dụng chiến thuật khả năng kênh dữ liệu và máy tính của máy bay rất khó xác định. Một kênh máy tính phức tạp sẽ cho phép sử dụng các thiết bị điện tử linh hoạt hơn. Ví dụ, mọi người cho rằng chiếc F-22 có thể phá nhiễu và gây hư hỏng các thiết bị điện tử của đối phương bằng một ứng dụng từ radar của nó. Một đặc tính máy tính có tầm quan trọng chiến thuật lớn khác là đường truyền dữ liệu. Tất cả các máy bay chiến đấu hiện đại của châu Âu và Hoa Kỳ đều có khả năng chia sẻ dữ liệu mục tiêu với các máy bay đồng minh và từ các máy bay AWACS (xem JTIDS). Loại đánh chặn MiG-31 của Sô viết cũng có khả năng truyền dữ liệu, vì thế có thể cho rằng các máy bay Nga cũng có khả năng này. Việc chia sẻ dữ liệu mục tiêu và cảm biến cho phép phi công sử dụng các cảm biến phát xạ và dễ bị phát hiện từ khoảng cách rất xa từ máy bay địch, và sử dụng dữ liệu đó để hướng dẫn các máy bay bí mật của mình tiếp cận mục tiêu.
Giá[sửa | sửa mã nguồn]
Rất khó biết chính xác giá đơn vị của máy bay, bởi vì việc thanh toán dần một chi phí phát triển lớn cho một số lượng đơn vị sản xuất có thể khiến giá thành thay đổi nhiều. Hơn nữa, giá mua không phản ánh các chi phí bảo dưỡng, phụ tùng thay thế, và huấn luyện trong suốt thời gian sử dụng. Một cách xác định giá khá tốt là dựa theo giá xuất khẩu, vốn được công bố rộng rãi, và phản ánh tổng giá thành của chi phí sản xuất cộng thêm một số khoản cho chi phí phát triển khác.
Các con số dưới đây theo USD trừ khi có ghi chú khác.
- Dassault Rafale Hơn 80 triệu USD, dựa theo số lượng xuất khẩu
- Eurofighter Typhoon Phiên bản Áo: 90 triệu USD
- Mitsubishi F-2 US$ 100 triệu
- MiG-29 27 triệu USD (1998)
- Sukhoi Su-27US$ 30 triệu
- Sukhoi Su-30 US$ ~38 triệu (nhiều phiên bản)
- Sukhoi Su-30K cho Indonesia: '98 US$ 33 triệu
- Sukhoi Su-30MKK/MK2 cho Trung Quốc: '98 US$ 38 triệu
- Sukhoi Su-30MKI cho Ấn Độ, phiên bản được quy định rất cụ thể: '98 US$ 45 triệu
- Sukhoi Su-30MKM cho Malaysia, một biến thể của phiên bản cho Ấn Độ: '03 US$ 50 triệu
- Saab Gripen khoảng '98 US$ 25 triệu
- AIDC F-CK-1 Ching-kuo IDF (Đài Loan) số lượng hàng đặt lớn khiến giá đơn vị ở mức US$ 24 triệu
- F-14 Tomcat US$ 48 triệu
- F-15 Eagle US$ 90 triệu
- F-16 Fighting Falcon US$ 60 triệu
- F/A-18 Hornet E/F model '98 US$ 70 triệu
- F-22 Raptor Tổng chi phí chương trình 2006 US$ 338 tỷ, dựa trên số lượng sản xuất 183 chiếc (khoảng US$ 420 triệu)
- F-35 Lightning II:
- F-35A US$ 120 triệu
- F-35B > US$ 135 triệu
- F-35C US$ 130 triệu
Yêu cầu bảo dưỡng[sửa | sửa mã nguồn]
Vì các lực lượng quân đội ngày càng sử dụng nhiều các Chiến dịch Nghiên cứu và các kỹ thuật quản lý khác từ các bên đồng minh nhằm kiểm tra tính hiệu quả của vũ khí, hiện nay bảo dưỡng và tính tinh cậy được đặt thành vấn đề ưu tiên hàng đầu. Một ví dụ là chiếc F/A-18 Hornet. Trong khi trên danh nghĩa không có mấy ấn tượng khi so sánh với những chiếc hiện đại khác, nó lại có thiết kế không đòi hỏi bảo dưỡng nhiều. Nhờ vậy, thời gian hoạt động giữa hai lần bảo dưỡng của nó lớn gấp ba lần bất kỳ một chiếc máy bay chiến đấu nào khác của Hải quân, và thời gian cần thiết để bảo dưỡng nó cũng chỉ bằng một nửa. Điều này khiến tỷ lệ bay của nó đạt rất cao và có hiệu quả lớn hơn bất kỳ một loại máy bay nào khác có tỷ lệ so sánh 1/1 với nó nhưng không thể có mức bay tương tự.
Kỹ thuật tàng hình[sửa | sửa mã nguồn]
Kỹ thuật tàng hình là một sự mở rộng ý tưởng từ ngụy trang quang học sang ngụy trang trước các radar hiện đại và các cảm biến phát hiện hồng ngoại. Nó không phải là một máy bay "không nhìn thấy" như quan niệm thông thường, tàng hình là biến một máy bay trở nên khó phân biệt so với bầu trời, các đám mây hay các máy bay ở xa, đó là một ưu thế chiến thuật lớn. Tuy các nguyên tắc cơ bản về việc chế tạo hình dáng máy bay nhằm tránh bị phát hiện đã được biết đến ít nhất từ thập kỷ 1960, nhưng phải tới khi các siêu máy tính đã đạt mức tiến bộ cho phép tính toán hình dạng máy bay nhằm đạt góc phản hồi radar nhỏ nhất thì kỹ thuật này mới có thể đưa vào áp dụng. Việc sử dụng máy tính thiết kế hình dạng, cộng với những vật liệu không phản hồi radar, khiến máy bay có được diện tích phản hồi radar (RCS) ở mức tối thiểu và rất khó bị phát hiện bằng radar.
Trong thập kỷ 1970, thiết kế hình dạng tàng hình mới ở mức độ sơ khai (như thấy ở chiếc F-117 Nighthawk nhiều góc cạnh) khiến tính năng thao diễn của máy bay chiến đấu bị ảnh hưởng nhiều. Những máy tính mạnh hơn cho phép thiết kế hình dạng mượt hơn như chiếc B-2 Spirit, và đã áp dụng tốt những nguyên tắc cơ bản để làm giảm bớt, nếu không nói là giảm mạnh, diện tích phản hồi radar của máy bay. Các kỹ thuật đó được áp dụng cùng lúc với các biện pháp giảm phát xạ hồng ngoại, quang học, âm thanh máy bay.
Những chương trình phát triển máy bay chiến đấu gần đây cả Hoa Kỳ đặt sự chú trọng lớn trên tính năng tàng hình, và chiếc F-22 mới được đưa vào sử dụng gần đây là chiếc máy bay chiến đấu đầu tiên được thiết kế với ưu tiên tàng hình hàng đầu như vậy. Chiếc F-35 cũng có mức độ thiết kế bề mặt tàng hình tương đương, dù những lá tuốc bin hở phía sau của nó khiến khả năng tàng hình từ đằng sau bị giảm đáng kể (các miệng phụt khí của chiếc F-22 cũng được dùng để che các lá tuốc bin). Nhiều loại máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư đã được tích hợp thiết kế hình dạng ngoài hay sửa đổi các chi tiết nhằm làm giảm diện tích phản hồi radar, chúng gồm loại Super Hornet, Typhoon, và Rafale.
Cần nhớ rằng thuật nghĩa tàng hình ở đây chỉ được coi là tàng hình đối với các radar đặt trên các máy bay khác. Những radar tần số thấp dưới mặt đất ít bị ảnh hưởng bởi các tính năng tàng hình này. Chương trình radar vượt quá đường chân trời Jindalee của Australia được cho là có thể phát hiện ra sự hỗn loạn không khí yếu do một máy bay tạo ra không cần biết tới những khả năng tàng hình của nó [1]. Cũng cần phải chờ xem liệu một hệ thống như vậy có thể được chế tạo ở mức nhỏ gọn để lắp lên trên một máy bay, và có khả năng tiếp tục theo dõi hay chỉ đơn giản có chức năng cảnh báo mà thôi. Khi mất đi những ưu thế tàng hình chiếc F-35 rất dễ bị tiêu diệt.
Có một số báo cáo cho rằng hệ thống điện tử của chiếc Rafale, Thales Spectra, gồm cả kỹ thuật nhiễu radar "tàng hình", một hệ thống xóa dấu vết radar tương tự như những hệ thống ngăn âm thanh của loại De Havilland Canada Dash 8. Những thiết bị làm nhiễu thông thường khiến việc định vị một máy bay trở nên khó khăn hơn, nhưng khi chúng hoạt động thì đó lại là một yếu tố để các máy bay khác phát hiện ra nó; Hệ thống của người Pháp được cho là có thể làm nhiễu nhưng không dễ dàng bị phát hiện. Trên thực tế, một hệ thống như vậy có thể mang lại những ưu thế tương tự, nhưng không hiệu quả bằng, loại F-22 và JSF. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa biết rõ hệ thống này có hiệu quả cao tới mức nào, hay thậm chí nó đã được sử dụng đầy đủ chưa.
Tương tự, những nghiên cứu nhằm tìm ra cách thức khác để giảm thiểu khả năng bị thám trắc vẫn tiếp tục diễn ra. Đã có những tuyên bố rằng người Nga hiện đang nghiên cứu "tàng hình plasma", [2]. Rõ ràng, kỹ thuật kiểu như vậy có thể tước bỏ một số ưu thế của loại F-22 và JSF hiện nay, nhưng những nghiên cứu của người Mỹ cũng diễn ra không ngừng nghỉ.
Ngoài radar, có nhiều cách khác để thám trắc máy bay. Ví dụ, những cảm biến hồng ngoại bị động có thể phát hiện sức nóng tỏa ra từ động cơ, và thậm chí âm thanh của một tiếng nổ siêu thanh (mà bất cứ một máy bay siêu thanh nào cũng tạo ra). Tuy nhiên, việc sử dụng những cảm biến đó để cung cấp thông tin dẫn đường cho các tên lửa tầm xa kém chính xác hơn rất nhiều so với radar.
Thao diễn chiến đấu[sửa | sửa mã nguồn]
- Ngày 28 tháng 4, 1981 những chiếc F-16 của Israel đã lần đầu tiên bắn hạ hai chiếc trực thăng Mi-8 'Hip' của Syria trong không chiến. [3] và [4] [5]
- Chiếc máy bay chiến đấu đầu tiên bị F-16 bắn hạ ngày 14 tháng 7, 1981 trong Chiến dịch Opera khi một phi công Israel bắn hạ một MiG-21 của Syria. [6]
- Ngày 19 tháng 8, 1981 Hai chiếc USN F-14A Tomcat thuộc Phi đội 41 đã bắn hạ hai chiếc SU-22 Fitters của Liban trên bầu trời Vịnh Sidra, sau khi một chiếc SU-22 đã bắn một tên lửa không đối không AA-2 "Atoll".
- Trong năm 1982, ba chiếc MiG-21 và 2 MiG-23 của Syria đã bị những chiếc F-16 của Israel bắn hạ. [7]
- Năm 1983 và 1984 nhiều vị trí phóng tên lửa của Syria tại Liban đã bị tấn công và phá huỷ, trong khi máy bay chiến đấu Syria lao vào không chiến và những chiếc F-16 của Israel và tỷ lệ tiêu diệt là 44-0. [8] and [9]
- Ngày 17 tháng 5, 1986 một chiếc F-16 của Pakistan đã bắn hạ một chiếc Su-22 của Afganistan, vì thế Pakistan đã trở thành nước thứ hai sau Israel đưa F-16 vào chiến đấu. [10]
- Ngày 4 tháng 1, 1989 hai máy bay chiến đấu Libya, loại Mig-23, đã trở thành nạn nhân của những chiếc USN F-14A Tomcat thuộc Phi đội 32, xuất phát từ tàu sân bay USS John F. Kennedy.
- Ngày 17 tháng 1, 1991, trong đêm đầu tiên của Chiến tranh Vùng Vịnh, một phi công Iraq lái chiếc MiG-25PD được thông báo đã bắn hạ một chiếc F/A-18C của Hải quân Hoa Kỳ (do Trung uý Scott Speicher lái), rơi 29 hải lý phía đông nam Baghdad.[11] & [12]
- Trong Chiến tranh Vùng Vịnh, các phi công F-15 của Không quân Hoa Kỳ đã bắn rơi năm chiếc MiG-29 của Iraq [13]
- Chiếc F-16 đầu tiên của Không quân Hoa Kỳ sử dụng tên lửa AMRAAM bắn rơi máy bay địch ngày 27 tháng 12, 1992 khi một chiếc F-16D bắn rơi một chiếc MiG-25 ở phía nam Iraq. [14] [15]
- Ngày 17 tháng 1, 1993, một phi công Không lực Hoa Kỳ lái chiếc F-16 đã bắn rơi một MiG-29 của Iraq trên vùng cấm bay. (Một số nguồn tin cho rằng đó là chiếc MiG-23.) [16][17][18]
- Hai chiếc F-16C của Không lực Hoa Kỳ đã bắn rơi bốn chiếc Soko G-4 Super Galeb của Serbia trên bầu trời Bosnia-Herzegovina trong hai lần xuất kích ngày 28 tháng 2, 1994. [19] [20]
- Trong Chiến tranh Kosovo, một phi công Hà Lan lái chiếc F-16 đã bắn hạ một MiG-29 của Nam Tư; một chiếc F-16 của Không lực Hoa Kỳ đã bắn rơi một Mig-29, trận không chiến thắng lợi cuối cùng trước loại Mig-29. [21] [22]
- Trong Chiến tranh Kosovo 1999, các phi công F-15 Không lực Hoa Kỳ đã bắn rơi bốn chiếc MiG-29. [23]
- Tháng 2, 1999, trong Chiến tranh Eritrea-Ethiopia, những chiếc Su-27 của Ethiopia đã bắn rơi bốn chiếc MiG-29 của Eritrea. (Một số nguồn tin cho rằng những chiếc máy bay Ethiopia do các phi công Nga lái, những máy bay Eritrea do phi công Ukraine lái. (Nhưng có lẽ thực tế các phi công Eritrea và Ethiopia đã được huấn luyện bởi phi công từ hai nước kia.) [24]
Phân tích so sánh[sửa | sửa mã nguồn]
Sẽ là sai lầm khi so sánh các loại máy bay chiến đấu theo lịch sử tham chiến, bởi vì chức năng của máy bay chiến đấu là một tổng thể mà nhiều yếu tố, gồm các khả năng C4I (chỉ huy, điều khiển, máy tính và tình báo) cũng như huấn luyện có ảnh hưởng lớn tới kết quả chiến đấu. Ví dụ, những kỷ lục bất bại của loại F-15 và F-16 không thể coi là những minh chứng rõ ràng cho thấy ưu thế tuyệt đối của chúng, bởi vì hoạt động chiến đấu của hai loại máy bay đó đều do những phi công được huấn luyện tốt của Hoa Kỳ và Israel điều khiển cộng thêm khả năng C4I so với những đối thủ được huấn luyện kém và khả năng C4I cũng ở mức độ thấp hơn nhiều.
Tuy nhiên, để đánh giá khi mua hàng, các quốc gia thường sử dụng các phân tích so sánh máy bay chiến đấu nhằm đáp ứng tốt nhất các yêu cầu nhiệm vụ của họ. Hơn nữa, những cuộc tập trận cùng nhau cũng giúp phát hiện tính năng của các máy bay chiến đấu trong một hệ thống.
Nghiên cứu của DERA[sửa | sửa mã nguồn]
Cơ quan nghiên cứu và đánh giá quốc phòng Anh Quốc (hiện đã chia thành QinetiQ và DSTL) đã so sánh (dựa trên giả lập dữ liệu có sẵn) so sánh chiếc Typhoon với một số máy bay chiến đấu hiện đại khác nhằm nghiên cứu khả năng thao diễn chống lại các máy bay đối thủ của nó, chiếc Sukhoi Su-35. Vì thiếu thông tin về thế hệ máy bay chiến đấu thứ năm và loại Su-35 trong thời gian nghiên cứu, đây không nên được coi là kết quả chính thức.
Cuộc nghiên cứu sử dụng những phi công thực sự, bay trong những buồng giả lập mạng JOUST kết nối với nhau. Nhiều dữ liệu giả định máy bay phương tây được đưa vào giả lập chiến đấu chống lại loại Su-35. Kết quả là:
Kết quả có nghĩa, ví dụ, trong chiến tranh giả lập, 4.5 Su-35 bị bắn rơi trên mỗi chiếc Typhoon thiệt hại. Các tên lửa như KS-172 có thể để dành cho những mục tiêu lớn chứ không phải cho máy bay chiến đấu, nhưng hiệu quả của chúng trong chiến đấu tầm xa phải được tính tới.
Chiếc "F/A-18+" dùng nghiên cứu rõ ràng không phải là loại F/A-18E/F, mà là phiên bản cải tiến. Tất cả máy bay phương tây được nghiên cứu đều sử dụng tên lửa AMRAAM, trừ loại Rafale dùng tên lửa MICA. Điều này không phản ánh loại vũ khí không đối không tầm xa của những chiếc Eurofighters (cũng như Rafales), chúng sẽ được trang bị MBDA Meteor tầm xa (còn việc mang tên lửa AMRAAM chỉ là biện pháp tạm thời).
Các chi tiết giả lập không được tiết lộ, khiến ta khó biết được liệu đây có phải là một đánh giá chính xác hay không (ví dụ, liệu họ có được thông tin đầy đủ về máy bay Sukhoi và Raptor để giả lập một cách chính xác với thực tế nhất sự thao diễn chiến đấu). Một vấn đề khác của cuộc nghiên cứu là kịch bản diễn ra trận đánh không rõ ràng; có thể họ đã cố tình hay vô ý đưa ra kịch bản chiến đấu ưu thế cho một loại này hơn loại khác; Ví dụ, những trận đánh tầm xa có lợi cho những chiếc có khả năng tàng hình cao, radar tốt và tên lửa hiện đại hơn, trong khi khả năng thao diễn tốt của Su-35 có thể chỉ có ưu thế trong những trận đánh tầm ngắn. Ta cũng không rõ liệu chiếc Su-35 có được giả lập tính năng điều khiển hướng phụt động cơ hay không (như những loại MKI, MKM hiện có).
Hơn nữa, giả lập của DERA được thực hiện hồi giữa thập kỷ 90 với lượng thông tin còn hạn chế về Diện tích Phản hồi Radar, ECM và khả năng radar của loại máy bay chiến đấu hiện nay: thực vậy, ở thời điểm đó, các máy bay chiến đấu thế hệ thứ 4/5 đều chỉ đang ở giai đoạn mẫu thử nghiệm.
Báo cáo huấn luyện[sửa | sửa mã nguồn]
Các lực lượng không quân đồng mình thường diễn tập chiến đấu với nhau, và khi sử dụng các loại máy bay khác nhau trong diễn tập họ có thể thu thập được những thông tin liên quan tới khả năng so sánh của các loại đó.
Loại J-10 của Trung Quốc luôn vượt trội những chiếc Flanker trong diễn tập khiến loại máy bay này càng trở nên bí ẩn bởi từ trước tới nay có rất ít thông tin về nó được tiết lộ.
Những kết quả một cuộc diễn tập năm 2004 với những chiếc USAF F-15 Eagles chống lại các loại Su-30MKs, Mirage 2000s, MiG-29s và thậm chí cả loại máy bay thế hệ trước là MiG-21 của Không quân Ấn Độ đã được công bố rộng rãi, Ấn Độ đạt mức tiêu diệt "90% mục tiêu giả" [25]. Một báo cáo khác [26] cho rằng các kinh nghiệm rút ra từ cuộc diễn tập đó cho thấy khả năng rất kém cỏi của loại F-15. Theo báo cáo này, những chiếc F-15 có tỷ lệ 3 chống 1. Các quy định diễn tập cũng cho phép phía Ấn Độ sử dụng một mô hình AWACS cung cấp thông tin vị trí, và cho phép họ sử dụng các radar dẫn đường tự động giả lập của loại tên lửa MBDA Mica và AA-12. Trái lại, những chiếc F-15, không được phép dùng hết tầm loại tên lửa giả lập AMRAAM (hạn chế ở cự li 32 km trong khi tầm tối đa loại này theo thông báo có thể lên đến 100 km), cũng không được sử dụng các hệ thống radar của AMRAAM để dẫn đường tự động cho nó (mà dựa vào radar trong của chiếc F-15 cho mục đích này). Không chiếc F-15 nào được trang bị loại radar AESA mới nhất hiện nay, đã được trang bị cho một số chiếc F-15 trong Không lực Hoa Kỳ.
Cũng cần nhớ rằng Không lực Hoa Kỳ hiện lobby mạnh để đưa loại F-22 vào sử dụng càng nhiều càng tốt, và bằng chứng cho thấy thiết bị của Không quân Hoa Kỳ thua kém so với những máy bay chiến đấu đối thủ tiềm tàng cũng chính là một hành động lobby.
Tháng 6, 2005, trong một cuộc tập trận một phi công Eurofighter được thông báo đã thoát khỏi hai chiếc F-15 bám đuôi và đưa chúng vào tầm ngắm của mình.
Trong Cuộc diễn tập Northern Edge 2006 tại Alaska đầu tháng 6, chiếc F-22 đã chứng tỏ nó có thể đối đầu với 40 "máy bay địch" trong trận chiến giả lập. Chiếc Raptor đạt mức tiêu diệt 108 trên 0 trong cuộc diễn tập này [27].
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Kelly, Orr (1990). Hornet: the inside story of the F/A-18. Novato: Presido Press. ISBN 0-89141-344-8.
- Shaw, Robert (1985). Fighter Combat:Tactics and Maneuvering. Annapolis: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-059-9.
- Sweetman, Bill (2001). “Fighter Tactics”. Jane's International Defense Review. Jane's. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2006.
- Kopp, Carlo (2002). “Lockheed-Martin F-35 Joint Strike Fighter Analysis 2002”. Air Power Australia. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2006.

markdown:
# Máy bay tiêm kích phản lực thế hệ thứ tư
Máy bay được xếp hạng là
** là những chiếc được đưa vào sử dụng trong khoảng thời gian từ 1980-2010, thể hiện những khái niệm thiết kế của thập kỷ 1970. Những bản thiết kế thế hệ thứ tư bị ảnh hưởng nhiều từ những bài học có được từ những thế hệ máy bay chiến đấu trước đó. Những chiếc đại diện cho thế hệ này gồm loạt máy bay chiến đấu "mới" của Hoa Kỳ ( máy bay tiêm kích phản lực thế hệ thứ tư** [F-14](/wiki/Grumman_F-14_Tomcat), [F-15](/wiki/McDonnell_Douglas_F-15_Eagle), [F-16](/wiki/General_Dynamics_F-16_Fighting_Falcon), và [F/A-18](/wiki/McDonnell_Douglas_F/A-18_Hornet)) cùng những chiếc [MiG-29](/wiki/Mikoyan_MiG-29)và [Su-27](/wiki/Sukhoi_Su-27)của Xô viết. Giá thành ngày càng cao cộng với những thành công rõ ràng của những chiếc máy bay chiến đấu đa chức năng như [F-4 Phantom II](/wiki/McDonnell_Douglas_F-4_Phantom_II)khiến những chiếc máy bay loại này ngày càng trở nên phổ biến. Những [tên lửa không đối không](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_kh%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%91i_kh%C3%B4ng)tầm xa, trước kia được cho là đã khiến những trận không chiến tầm gần trở thành dĩ vãng, đã được chứng minh là mang lại ít hiệu quả hơn mong đợi; vì thế các nhà thiết kế đã quay sang nhấn mạnh trên khả năng thao diễn.
Sự tiến bộ nhanh chóng của máy vi tính trong thập kỷ 1980 và 90 đã cho phép nâng cấp liên tục các ứng dụng điện tử vào máy bay trong suốt quãng đời hoạt động của chúng, các hệ thống mới được tích hợp thêm như
[mạng điện tử quét chủ động](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ng_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_qu%C3%A9t_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) (AESA), kênh điện tử số (digital avionics buses), và [tìm kiếm và theo dõi bằng tia hồng ngoại](/wiki/T%C3%ACm_ki%E1%BA%BFm_v%C3%A0_theo_d%C3%B5i_b%E1%BA%B1ng_tia_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i) (IRST). Nhờ những cải tiến tăng cường tính năng, những chiếc máy bay đó và những bản thiết kế mới trong thập kỷ 1990 đã có thêm nhiều khả năng mới, thỉnh thoảng thuật ngữ **thế hệ thứ 4.5** được sử dụng để chỉ những chiếc máy bay loại này. Và thuật ngữ này cũng mang chủ đích phản ánh một lớp máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư đã được tích hợp những cải tiến mang tính cách mạng như các kênh điện tử tích hợp và những yếu tố tàng hình khác. Ví dụ đầu tiên của thế hệ này là chiếc [F/A-18E/F Super Hornet](/wiki/Boeing_F/A-18E/F_Super_Hornet), một phiên bản cải tiến của chiếc Hornet thập kỷ 1970. Chỉ riêng các tính năng khí động học căn bản vẫn giữ như cũ, các bộ phận khác đều được cải tiến: [buồng lái](/w/index.php?title=Bu%E1%BB%93ng_l%C3%A1i&action=edit&redlink=1) toàn kính, [radar](/wiki/Ra_%C4%91a) AESA trạng thái rắn [mạng pha](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ng_pha&action=edit&redlink=1) chủ động, động cơ mới, các vật liệu khung bằng composite nhằm giảm trọng lượng và hình dạng hơi được sửa đổi để giảm diện tích phản hồi radar.
## Mục lục
[1 Danh sách các máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư](#Danh_s.C3.A1ch_c.C3.A1c_m.C3.A1y_bay_chi.E1.BA.BFn_.C4.91.E1.BA.A5u_th.E1.BA.BF_h.E1.BB.87_th.E1.BB.A9_t.C6.B0) [2 Đánh giá thiết kế](#.C4.90.C3.A1nh_gi.C3.A1_thi.E1.BA.BFt_k.E1.BA.BF) [3 Thao diễn chiến đấu](#Thao_di.E1.BB.85n_chi.E1.BA.BFn_.C4.91.E1.BA.A5u) [4 Phân tích so sánh](#Ph.C3.A2n_t.C3.ADch_so_s.C3.A1nh) [5 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [6 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm)
## Danh sách các máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=1)] [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Israel](/wiki/Israel) [IAI Kfir](/wiki/IAI_Kfir)(C.10 và C.12)
-
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Chengdu J-10](/wiki/Chengdu_J-10) [Shenyang J-11](/wiki/Shenyang_J-11) [Shenyang J-15](/wiki/Shenyang_J-15)(hải quân) [Xian JH-7](/wiki/Xian_JH-7)
-
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)/ [Pakistan](/wiki/Pakistan) [Trung Hoa Dân Quốc](/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c)/ [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Nga](/wiki/Nga)/ [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Nga](/wiki/Nga)- [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Mikoyan MiG-29](/wiki/Mikoyan_MiG-29)/ [MiG-29M](/wiki/Mikoyan_MiG-29M)/ [MiG-35](/wiki/Mikoyan_MiG-35) [Mikoyan MiG-29K](/wiki/Mikoyan_MiG-29K)(hải quân) [Mikoyan MiG-31](/wiki/Mikoyan_MiG-31) [Sukhoi Su-27](/wiki/Sukhoi_Su-27)/ [Su-30](/wiki/Sukhoi_Su-30)/ [Su-35](/wiki/Sukhoi_Su-35) [Sukhoi Su-33](/wiki/Sukhoi_Su-33)(hải quân) [Sukhoi Su-34](/wiki/Sukhoi_Su-34)
-
[Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [KAI FA-50](/wiki/KAI_T-50_Golden_Eagle)(dự kiến bay lần đầu năm 2012)
-
[Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)/ [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)/ [Ý](/wiki/%C3%9D)/ [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)/ [Ý](/wiki/%C3%9D) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)/ [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)
### Dự án hủy bỏ[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=2)] [Argentina](/wiki/Argentina) [FMA SAIA 90](/w/index.php?title=FMA_SAIA_90&action=edit&redlink=1)(không chế tạo)
-
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Dassault Mirage 4000](/wiki/Dassault_Mirage_4000)(bay lần đầu ngày 9/3/1979)
-
[Israel](/wiki/Israel) [IAI Lavi](/wiki/IAI_Lavi)(bay lần đầu ngày 31/12/1986) [IAI Nammer](/wiki/IAI_Nammer)(bay lần đầu ngày 21/3/1991)
-
[Ba Lan](/wiki/Ba_Lan) [Thụy Sĩ](/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Chengdu J-9](/w/index.php?title=Chengdu_J-9&action=edit&redlink=1)(không chế tạo) [Shenyang J-13](/w/index.php?title=Shenyang_J-13&action=edit&redlink=1)(không chế tạo)
-
[Romania](/wiki/Rom%C3%A2nia) [IAR 95](/w/index.php?title=IAR_95&action=edit&redlink=1)(không chế tạo)
-
[South Africa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) [Atlas Carver](/w/index.php?title=Atlas_Carver&action=edit&redlink=1)(không chế tạo)
-
[Nga](/wiki/Nga)- [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [M-ATF](/w/index.php?title=M-ATF&action=edit&redlink=1)(không chế tạo) [Mikoyan Project 1.44](/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_MiG_1.44)(mẫu trình diễn công nghệ) [Sukhoi Su-47](/wiki/Sukhoi_Su-47)(bay lần đầu ngày 25/9/1997) (mẫu trình diễn công nghệ) [Yakovlev Yak-141](/wiki/Yakovlev_Yak-141)(bay lần đầu ngày 9/3/1987)/ [Yak-43](/wiki/Yakovlev_Yak-141)(không chế tạo) [Yakovlev Yak-45](/wiki/Yakovlev_Yak-45)(không chế tạo)
-
[Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) [British Aerospace EAP](/w/index.php?title=British_Aerospace_EAP&action=edit&redlink=1)(bay lần đầu ngày 8/8/1986) (mẫu trình diễn công nghệ)
-
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Northrop](/w/index.php?title=Northrop_Corporation&action=edit&redlink=1) [YF-17](/wiki/Northrop_YF-17)(bay lần đầu ngày 9/6/1974) [Northrop](/w/index.php?title=Northrop_Corporation&action=edit&redlink=1) [F-20 Tigershark](/wiki/Northrop_F-20_Tigershark)(bay lần đầu ngày 30/8/1982)
-
[Nam Tư](/wiki/Nam_T%C6%B0) [Novi Avion](/wiki/Novi_Avion)(không chế tạo)
-
## Đánh giá thiết kế[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=3)]
### Tính năng thao diễn[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=4)]
Từ trước tới nay tính năng thao diễn luôn được coi là một trong những điểm quan trọng nhất trong thiết kế máy bay, bởi nó cho phép máy bay đạt được vị trí thích hợp nhất cho việc sử dụng vũ khí trong khi khiến đối thủ không thể sử dụng vũ khí của họ. Điều này có thể xảy ra ở tầm xa (vượt quá tầm nhìn (BVR)) hay tầm gần (trong tầm nhìn (WVR)). Ở tầm gần, vị trí lý tưởng là phía sau máy bay địch, nơi có thể ngắm hay phát hỏa vũ khí và đuôi phụt khí nóng của máy bay trước chính là mục tiêu tuyệt vời cho các tên lửa tìm nhiệt. Ở tầm xa, tuy khó quan sát bằng quang học, nhưng dù sao vẫn có lợi thế ngăn chặn máy bay địch trước khi chúng tiếp cận mục tiêu.
Hai mục tiêu đó đều là yêu cầu thiết kế - ngăn chặn đòi hỏi có tốc độ tốt, trong khi ở tầm gần đòi hỏi khả năng đổi hướng và tăng tốc nhanh chóng. Trước thập niên 1970, quan điểm phòng thủ thông thường cho rằng tên lửa sẽ đưa các cuộc đối đầu tầm gần vào dĩ vãng và vì thế các tính năng thao diễn là không cần thiết. Thực tế chiến đấu cho thấy điều này không chính xác vì chất lượng tên lửa không tốt. Dù các cải tiến trong công nghệ tên lửa có thể giúp điều này trở thành hiện thực, kinh nghiệm cho thấy các bộ phận cảm biến không phải lúc nào cũng hoạt động hoàn hảo và các máy bay chiến đấu sẽ cần khả năng tiếp cận và thao diễn tầm gần. Vì thế trong khi những chiếc máy bay phản lực chiến đấu thế hệ thứ ba đầu tiên (như chiếc
[F-4](/wiki/McDonnell_Douglas_F-4_Phantom_II) và [Mig-23](/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-23)) được thiết kế với tính năng đánh chặn và có nhấn mạnh thêm khả năng thao diễn, thì những chiếc đánh chặn ở thế hệ thứ tư chú trọng nhất tới tính thao diễn.
Hai yếu tố chính ảnh hưởng tới khả năng thao diễn máy bay - khối lượng năng lượng do động cơ tạo ra, và khả năng kiểm soát các bề mặt của máy bay để hướng năng lượng đó theo các hướng khác nhau.
[Khả năng thao diễn chiến đấu](/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A3_n%C4%83ng_thao_di%E1%BB%85n_chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1) (ACM) phụ thuộc rất nhiều vào việc kiểm soát năng lượng, bởi năng lượng là tổng của độ cao và tốc độ. Máy bay càng có năng lượng lớn càng phải có độ linh hoạt trong kiểm soát hướng phụt cao. Một máy bay có năng lượng thấp là một mục tiêu bất động và không được bảo vệ. Cần nhớ rằng năng lượng không phải lúc nào cũng cân bằng với tốc độ; tuy nhiều năng lượng sẽ mang lại khả năng tăng tốc tốt, nhưng tốc độ tối đa của máy bay được quyết định ở việc nó tạo ra bao nhiêu sức cản với không khí. Chính đây là điểm cần tính toán để có mức cân bằng hợp lý. Những mẫu thiết kế mức cản không khí thấp có cánh rất nghiêng, nhỏ và mập để khuấy động dòng không khí ở mực độ thấp nhất. Tuy nhiên, điều đó cũng có nghĩa chúng bị thu hẹp đáng kể khả năng biến đổi dòng không khí, là mấu chốt cho khả năng thao diễn của máy bay.
Có hai chỉ số về các yếu tố này. Khả năng quay vòng của một chiếc máy bay có thể được tính phỏng chừng theo chất tải cánh, được xác định khi lấy tổng khối lượng máy bay chia cho các diện tích nâng của nó. Cánh chất tải lớn ít có khả năng tạo thêm lực nâng phụ, và vì thế làm giảm khả năng quay vòng, trong khi những cánh chất tải nhỏ có khả năng tạo thêm lực nâng phụ và vì thế có lực nâng tiềm tàng lớn hơn. Một cách ước tính khả năng tăng tốc là lấy lực đẩy động cơ máy bay chia cho tỷ lệ trọng lượng
|Tỷ lệ
|
Lực đẩy/
Trọng lượng
|Trọng lượng
|
cánh
kg/m²
|Ghi chú|
|Rafale F2||1.13||304||5300 l nhiên liệu trong|
|Typhoon||1.18||300||4700 l nhiên liệu trong|
|F-2||0.89||430|
|MiG-29SM||1.13||411|
|Su-27|
|Su-30||1.10||414||Ấn Độ Su-30MKI có bộ phận chỉnh hướng phụt|
|J-10||1.10||300||Phiên bản cải tiến dự tính có bộ phận chỉnh hướng phụt|
|Gripen||0.94||341|
|F-22A||1.2||342||13000 l nhiên liệu trong và bộ phận chỉnh phụt 2 hướng|
|F-35A||0.83||446|
Ghi chú:
- các giá trị lấy theo trọng lượng cất cánh thông thường, trừ khi được ghi chú đặc biệt.
- một số trọng lượng cất cánh và lực đẩy không phải là con số chính thức; vì thế chúng là giá trị ước tính.
[Điều chỉnh hướng phụt](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81u_ch%E1%BB%89nh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_ph%E1%BB%A5t&action=edit&redlink=1)[ [sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=5)]
Điều chỉnh hướng phụt luồng khí là một công nghệ mới được đưa vào nhằm tăng hơn nữa khả năng quay vòng của máy bay chiến đấu. Bằng cách điều chỉnh hướng phụt của dòng khí phản lực, máy bay có thể chuyển đổi trực tiếp năng lượng động cơ thành những thay đổi hướng, hiệu quả cao hơn rất nhiều so với việc sử dụng sự kiểm soát bề mặt máy bay. Kỹ thuật này đã được áp dụng cho chiếc
[Mikoyan MiG-35](/wiki/Mikoyan_MiG-35), [Sukhoi Su-30MKI](/wiki/Sukhoi_Su-30MKI) và những phiên bản sau này, chiếc [F-22 Raptor](/wiki/Lockheed_Martin_F-22_Raptor). Người Mỹ đã thử nghiệm kỹ thuật mới trên những chiếc [F-16](/wiki/General_Dynamics_F-16_Fighting_Falcon) và [F-15](/w/index.php?title=F-15S/MTD&action=edit&redlink=1), nhưng chỉ áp dụng chính thức trên chiếc F-22 Raptor. Một số thông tin cho thấy chiếc J-10 và Typhoon cũng có thể sẽ được tích hợp công nghệ điều khiển hướng phụt.
[Siêu tốc](/w/index.php?title=Si%C3%AAu_t%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)[ [sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=6)]
Siêu tốc là khả năng vượt một cách hiệu quả bức tường âm thanh của máy bay mà không cần sử dụng buồng đốt lần hai. Vì những hiệu ứng cản không khí phụ thêm, máy bay chiến đấu mang vũ khí ngoài phải chịu thêm nhiều lực cản khi đạt tới tốc độ gần âm thanh, khiến nó không thể hay không được phép vượt bức tường âm thanh nhằm tiết kiệm nhiên liệu. Dù khi không mang vũ khí các máy bay chiến đấu dễ dàng vượt qua Mach 1 và 2 khi tái đốt nhiên liệu, và loại
[English Electric Lightning](/wiki/English_Electric_Lightning) có khả năng vượt qua Mach 1 mà không cần sử dụng tính năng đó, tuy nhiên chúng cũng chỉ là trong tập huấn thông thường và không mang theo vũ khí.
Nhờ những cải thiện về năng suất động cơ cũng như những thiết kế phù hợp khí động học hơn của khoang chứa, hiện nay các máy bay chiến đấu có thể đạt tới siêu tốc khi mang vũ khí. Chiếc Typhoon và chiếc F-22 (thế hệ thứ năm) là những chiến đấu cơ hiện đại duy nhất có khả năng này. Dassault tuyên bố chiếc Rafale có thể vượt ngưỡng âm thanh nhưng tuyên bố này chưa được chứng minh. Chiếc Typhoon có thể đạt tốc độ Mach 1.5 khi mang sáu tên lửa và không mang thùng dầu phụ, hay Mach 1.3 khi mang đủ vũ khí. Dù các tính năng kỹ thuật còn chưa được công bố, chiếc F-22 được tin rằng có tính năng tốc độ ưu việt, vì nó chứa vũ khí ở khoang bên trong.
### Thiết bị điện tử[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=7)]
Điện tử hàng không là cách diễn đạt tất cả các hệ thống điện tử lắp đặt trên một máy bay, hiện này các thiết bị này ngày có tính phức tạp cũng tầm quan trọng lớn hơn. Các nhân tổ chủ chốt của hệ thống điện tử là các cảm biến (radar và cảm ứng hồng ngoại), các máy tính và các kênh dữ liệu, và giao diện người dùng. Vì chúng có thể được tháo dỡ và thay thế hoàn toàn bằng kỹ thuật mới, nên trong suốt thời gian hoạt động của máy bay, các hệ thống điện tử được nâng cấp liên tục. Các chi tiết về các hệ thống đó được bảo vệ rất cẩn mật. Bởi vì nhiều loại máy bay xuất khẩu chỉ được trang bị các hệ thống điện tử lỗi thời, nhiều quốc gia khách hàng thường phải tự phát triển hệ thống điện tử của riêng mình, thỉnh thoảng đạt chất lượng vượt xa nguyên bản. Ví dụ loại
[Sukhoi Su-30MKI](/wiki/Sukhoi_Su-30MKI) bán cho Ấn Độ, loại [F-15I](/wiki/McDonnell_Douglas_F-15_Eagle) và [F-16I](/wiki/General_Dynamics_F-16_Fighting_Falcon) bán cho Israel, và loại [F-15K](/wiki/McDonnell_Douglas_F-15E_Strike_Eagle) bán cho Hàn Quốc.
Bộ phận cảm biến quan trọng nhất của mọi máy bay chiến đấu hiện đại là
[radar](/wiki/Ra_%C4%91a). Hoa Kỳ là nước tiên phong sử dụng các radar [AESA](/w/index.php?title=AESA&action=edit&redlink=1) trạng thái rắn [, không hề có các phần di chuyển và có thể chiếu một chùm tia nhỏ hơn cũng như có mức độ quét nhanh hơn. Nó được trang bị cho loại [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [F-15C](/wiki/McDonnell_Douglas_F-15_Eagle), [F/A-18E/F Super Hornet](/wiki/Boeing_F/A-18E/F_Super_Hornet), và 60 chiếc F-16 (xuất khẩu), và sẽ được tích hợp cho mọi máy bay chiến đấu tương lai của Hoa Kỳ. Một liên minh ở châu Âu là [GTDAR](/w/index.php?title=GTDAR&action=edit&redlink=1)hiện đang phát triển một radar AESA cho loại Typhoon và Rafale, và hiện ta không biết Nga và Trung Quốc có đang phát triển các radar AESA riêng của họ không. Đối với thế hệ F-22 và F-35 tiếp theo, Hoa Kỳ sẽ sử dụng [Khả năng ngăn chặn thấp](/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A3_n%C4%83ng_ng%C4%83n_ch%E1%BA%B7n_th%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1)(LPI). Nó cho phép trải rộng năng lượng một xung radar ra nhiều tần số, vì thế không bị [máy thu cảnh báo radar](/w/index.php?title=M%C3%A1y_thu_c%E1%BA%A3nh_b%C3%A1o_radar&action=edit&redlink=1)hiện lắp trên mọi máy bay phát hiện.
Để đối phó với các thiết kế mới nhấn mạnh trên tính năng tàng hình trước radar của Mỹ, Liên bang xô viết đã quay sang dùng các bộ cảm biến mới. Các cảm biến này tập trung vào tính năng
[dò tìm và thám sát hồng ngoại](/w/index.php?title=D%C3%B2_t%C3%ACm_v%C3%A0_th%C3%A1m_s%C3%A1t_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) (IRST), lần đầu được sử dụng trên những chiếc máy bay chiến đấu [F-101 Voodoo](/wiki/McDonnell_F-101_Voodoo) và [F-102 Delta Dagger](/wiki/Convair_F-102_Delta_Dagger) của Mỹ trong thập niên 1960, để dò tìm và theo dõi các mục tiêu trên không. Chúng gồm một TV camera ở chiều dài sóng hồng ngoại, có thể tự động đo phát xạ hồng ngoại do các mục tiêu phát ra. Tuy nhiên, vì các cảm biến bị động có mức độ hạn chế, và vốn không phát hiện được dữ liệu về vị trí cũng như hướng của các mục tiêu - chúng cần được so sánh với những hình ảnh thu được. Các cảm biến IRST hiện đã trở thành tiêu chuẩn trên mọi máy bay Nga. Ngoại trừ chiếc [F-14D](/wiki/Grumman_F-14_Tomcat) (đã chính thức ngừng hoạt động từ tháng 9, 2006), không một máy bay chiến đấu phương tây nào mang các cảm biến IRST để thám sát trên không, dù loại tương tự là [FLIR](/w/index.php?title=FLIR&action=edit&redlink=1) thường được dùng để do thám mục tiêu dưới đất. Thế hệ F-22 và F-35 sẽ có các cảm biến IRST tích hợp sẵn, dù ở loại F-35 để do thám mục tiêu mặt đất.
Việc ứng dụng chiến thuật khả năng kênh dữ liệu và máy tính của máy bay rất khó xác định. Một kênh máy tính phức tạp sẽ cho phép sử dụng các thiết bị điện tử linh hoạt hơn. Ví dụ, mọi người cho rằng chiếc F-22 có thể phá nhiễu và gây hư hỏng các thiết bị điện tử của đối phương bằng một ứng dụng từ radar của nó. Một đặc tính máy tính có tầm quan trọng chiến thuật lớn khác là đường truyền dữ liệu. Tất cả các máy bay chiến đấu hiện đại của châu Âu và Hoa Kỳ đều có khả năng chia sẻ dữ liệu mục tiêu với các máy bay đồng minh và từ các máy bay AWACS (xem
[JTIDS](/w/index.php?title=JTIDS&action=edit&redlink=1)). Loại đánh chặn [MiG-31](/wiki/Mikoyan_MiG-31) của Sô viết cũng có khả năng truyền dữ liệu, vì thế có thể cho rằng các máy bay Nga cũng có khả năng này. Việc chia sẻ dữ liệu mục tiêu và cảm biến cho phép phi công sử dụng các cảm biến phát xạ và dễ bị phát hiện từ khoảng cách rất xa từ máy bay địch, và sử dụng dữ liệu đó để hướng dẫn các máy bay bí mật của mình tiếp cận mục tiêu.
### Giá[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=8)]
Rất khó biết chính xác giá đơn vị của máy bay, bởi vì việc thanh toán dần một chi phí phát triển lớn cho một số lượng đơn vị sản xuất có thể khiến giá thành thay đổi nhiều. Hơn nữa, giá mua không phản ánh các chi phí bảo dưỡng, phụ tùng thay thế, và huấn luyện trong suốt thời gian sử dụng. Một cách xác định giá khá tốt là dựa theo giá xuất khẩu, vốn được công bố rộng rãi, và phản ánh tổng giá thành của chi phí sản xuất cộng thêm một số khoản cho chi phí phát triển khác.
Các con số dưới đây theo
[USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) trừ khi có ghi chú khác. **Hơn 80 triệu USD, dựa theo số lượng xuất khẩu** [Dassault Rafale](/wiki/Dassault_Rafale) **Phiên bản Áo: 90 triệu USD** [Eurofighter Typhoon](/wiki/Eurofighter_Typhoon) **US$ 100 triệu** [Mitsubishi F-2](/wiki/Mitsubishi_F-2) **27 triệu USD (1998)** [MiG-29](/wiki/Mikoyan_MiG-29) **US$ 30 triệu** [Sukhoi Su-27](/wiki/Sukhoi_Su-27) **US$ ~38 triệu (nhiều phiên bản)** [Sukhoi Su-30](/wiki/Sukhoi_Su-30) **Sukhoi Su-30K**cho Indonesia: '98 US$ 33 triệu **Sukhoi Su-30MKK/MK2**cho Trung Quốc: '98 US$ 38 triệu **cho Ấn Độ, phiên bản được quy định rất cụ thể: '98 US$ 45 triệu** [Sukhoi Su-30MKI](/wiki/Sukhoi_Su-30MKI) **Sukhoi Su-30MKM**cho Malaysia, một biến thể của phiên bản cho Ấn Độ: '03 US$ 50 triệu
-
**khoảng '98 US$ 25 triệu** [Saab Gripen](/wiki/Saab_JAS_39_Gripen) **số lượng hàng đặt lớn khiến giá đơn vị ở mức US$ 24 triệu** [AIDC F-CK-1 Ching-kuo](/wiki/AIDC_F-CK-1_Ching-kuo)IDF ( [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)) **US$ 48 triệu** [F-14 Tomcat](/wiki/Grumman_F-14_Tomcat) **US$ 90 triệu** [F-15 Eagle](/wiki/McDonnell_Douglas_F-15_Eagle) **US$ 60 triệu** [F-16 Fighting Falcon](/wiki/General_Dynamics_F-16_Fighting_Falcon) **E/F model '98 US$ 70 triệu** [F/A-18 Hornet](/wiki/McDonnell_Douglas_F/A-18_Hornet) **Tổng chi phí chương trình 2006 US$ 338 tỷ, dựa trên số lượng sản xuất 183 chiếc (khoảng US$ 420 triệu)** [F-22 Raptor](/wiki/Lockheed_Martin_F-22_Raptor) **:** [F-35 Lightning II](/wiki/Lockheed_Martin_F-35_Lightning_II) **F-35A**US$ 120 triệu **F-35B**> US$ 135 triệu **F-35C**US$ 130 triệu
-
### Yêu cầu bảo dưỡng[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=9)]
Vì các lực lượng quân đội ngày càng sử dụng nhiều các Chiến dịch Nghiên cứu và các kỹ thuật quản lý khác từ các bên đồng minh nhằm kiểm tra tính hiệu quả của vũ khí, hiện nay bảo dưỡng và tính tinh cậy được đặt thành vấn đề ưu tiên hàng đầu. Một ví dụ là chiếc
[F/A-18 Hornet](/wiki/McDonnell_Douglas_F/A-18_Hornet). Trong khi trên danh nghĩa không có mấy ấn tượng khi so sánh với những chiếc hiện đại khác, nó lại có thiết kế không đòi hỏi bảo dưỡng nhiều. Nhờ vậy, thời gian hoạt động giữa hai lần bảo dưỡng của nó lớn gấp ba lần bất kỳ một chiếc máy bay chiến đấu nào khác của Hải quân, và thời gian cần thiết để bảo dưỡng nó cũng chỉ bằng một nửa. Điều này khiến tỷ lệ bay của nó đạt rất cao và có hiệu quả lớn hơn bất kỳ một loại máy bay nào khác có tỷ lệ so sánh 1/1 với nó nhưng không thể có mức bay tương tự.
[Kỹ thuật tàng hình](/w/index.php?title=K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_t%C3%A0ng_h%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)[ [sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=10)]
Kỹ thuật tàng hình là một sự mở rộng ý tưởng từ ngụy trang quang học sang ngụy trang trước các radar hiện đại và các cảm biến phát hiện hồng ngoại. Nó không phải là một máy bay "không nhìn thấy" như quan niệm thông thường, tàng hình là biến một máy bay trở nên khó phân biệt so với bầu trời, các đám mây hay các máy bay ở xa, đó là một ưu thế chiến thuật lớn. Tuy các nguyên tắc cơ bản về việc chế tạo hình dáng máy bay nhằm tránh bị phát hiện đã được biết đến ít nhất từ thập kỷ 1960, nhưng phải tới khi các siêu máy tính đã đạt mức tiến bộ cho phép tính toán hình dạng máy bay nhằm đạt góc phản hồi radar nhỏ nhất thì kỹ thuật này mới có thể đưa vào áp dụng. Việc sử dụng máy tính thiết kế hình dạng, cộng với những vật liệu không phản hồi radar, khiến máy bay có được diện tích phản hồi radar (RCS) ở mức tối thiểu và rất khó bị phát hiện bằng radar.
Trong thập kỷ 1970, thiết kế hình dạng tàng hình mới ở mức độ sơ khai (như thấy ở chiếc
[F-117 Nighthawk](/wiki/F-117_Nighthawk) nhiều góc cạnh) khiến tính năng thao diễn của máy bay chiến đấu bị ảnh hưởng nhiều. Những máy tính mạnh hơn cho phép thiết kế hình dạng mượt hơn như chiếc [B-2 Spirit](/wiki/B-2_Spirit), và đã áp dụng tốt những nguyên tắc cơ bản để làm giảm bớt, nếu không nói là giảm mạnh, diện tích phản hồi radar của máy bay. Các kỹ thuật đó được áp dụng cùng lúc với các biện pháp giảm phát xạ hồng ngoại, quang học, âm thanh máy bay.
Những chương trình phát triển máy bay chiến đấu gần đây cả Hoa Kỳ đặt sự chú trọng lớn trên tính năng tàng hình, và chiếc F-22 mới được đưa vào sử dụng gần đây là chiếc máy bay chiến đấu đầu tiên được thiết kế với ưu tiên tàng hình hàng đầu như vậy. Chiếc F-35 cũng có mức độ thiết kế bề mặt tàng hình tương đương, dù những lá tuốc bin hở phía sau của nó khiến khả năng tàng hình từ đằng sau bị giảm đáng kể (các miệng phụt khí của chiếc F-22 cũng được dùng để che các lá tuốc bin). Nhiều loại máy bay chiến đấu thế hệ thứ tư đã được tích hợp thiết kế hình dạng ngoài hay sửa đổi các chi tiết nhằm làm giảm diện tích phản hồi radar, chúng gồm loại Super Hornet, Typhoon, và Rafale.
Cần nhớ rằng thuật nghĩa tàng hình ở đây chỉ được coi là tàng hình đối với các radar đặt trên các máy bay khác. Những radar tần số thấp dưới mặt đất ít bị ảnh hưởng bởi các tính năng tàng hình này. Chương trình
[radar vượt quá đường chân trời Jindalee](/w/index.php?title=Radar_v%C6%B0%E1%BB%A3t_qu%C3%A1_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_ch%C3%A2n_tr%E1%BB%9Di_Jindalee&action=edit&redlink=1) của Australia được cho là có thể phát hiện ra sự hỗn loạn không khí yếu do một máy bay tạo ra không cần biết tới những khả năng tàng hình của nó [[1]](http://defence-data.com/features/fpage37.htm). Cũng cần phải chờ xem liệu một hệ thống như vậy có thể được chế tạo ở mức nhỏ gọn để lắp lên trên một máy bay, và có khả năng tiếp tục theo dõi hay chỉ đơn giản có chức năng cảnh báo mà thôi. Khi mất đi những ưu thế tàng hình chiếc F-35 rất dễ bị tiêu diệt.
Có một số báo cáo cho rằng hệ thống điện tử của chiếc Rafale,
[Thales Spectra](/w/index.php?title=Thales_Spectra&action=edit&redlink=1), gồm cả kỹ thuật nhiễu radar "tàng hình", một hệ thống xóa dấu vết radar tương tự như những hệ thống ngăn âm thanh của loại [De Havilland Canada Dash 8](/w/index.php?title=De_Havilland_Canada_Dash_8&action=edit&redlink=1). Những thiết bị làm nhiễu thông thường khiến việc định vị một máy bay trở nên khó khăn hơn, nhưng khi chúng hoạt động thì đó lại là một yếu tố để các máy bay khác phát hiện ra nó; Hệ thống của người Pháp được cho là có thể làm nhiễu nhưng không dễ dàng bị phát hiện. Trên thực tế, một hệ thống như vậy có thể mang lại những ưu thế tương tự, nhưng không hiệu quả bằng, loại F-22 và JSF. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa biết rõ hệ thống này có hiệu quả cao tới mức nào, hay thậm chí nó đã được sử dụng đầy đủ chưa.
Tương tự, những nghiên cứu nhằm tìm ra cách thức khác để giảm thiểu khả năng bị thám trắc vẫn tiếp tục diễn ra. Đã có những tuyên bố rằng người Nga hiện đang nghiên cứu "
[tàng hình plasma](/w/index.php?title=T%C3%A0ng_h%C3%ACnh_plasma&action=edit&redlink=1)", [[2]](http://www.aeronautics.ru/archive/research_literature/aviation_articles/Aviation%20Week/topics/plasma_stealth/index.htm). Rõ ràng, kỹ thuật kiểu như vậy có thể tước bỏ một số ưu thế của loại F-22 và JSF hiện nay, nhưng những nghiên cứu của người Mỹ cũng diễn ra không ngừng nghỉ.
Ngoài radar, có nhiều cách khác để thám trắc máy bay. Ví dụ, những cảm biến hồng ngoại bị động có thể phát hiện sức nóng tỏa ra từ động cơ, và thậm chí âm thanh của một tiếng
[nổ siêu thanh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_n%E1%BB%95_si%C3%AAu_thanh) (mà bất cứ một máy bay siêu thanh nào cũng tạo ra). Tuy nhiên, việc sử dụng những cảm biến đó để cung cấp thông tin dẫn đường cho các tên lửa tầm xa kém chính xác hơn rất nhiều so với radar.
## Thao diễn chiến đấu[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=11)]
- Ngày 28 tháng 4, 1981 những chiếc
[F-16](/wiki/General_Dynamics_F-16_Fighting_Falcon)của Israel đã lần đầu tiên bắn hạ hai chiếc trực thăng [Mi-8 'Hip'](/wiki/Mil_Mi-8)của Syria trong không chiến. [[3]](http://www.f-16.net/f-16_timeline_year-1981.html)và [[4]](http://www.f16falcon.com/facts/f16_16.html) [[5]](http://home.sprynet.com/~anneled/IAFclaims.html)
- Chiếc máy bay chiến đấu đầu tiên bị F-16 bắn hạ ngày 14 tháng 7, 1981 trong Chiến dịch Opera khi một phi công Israel bắn hạ một
[MiG-21](/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-21)của Syria. [[6]](http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html)
- Ngày 19 tháng 8, 1981 Hai chiếc USN
[F-14A Tomcat](/wiki/Grumman_F-14_Tomcat)thuộc Phi đội 41 đã bắn hạ hai chiếc [SU-22](/wiki/Sukhoi_Su-17)Fitters của Liban trên bầu trời Vịnh Sidra, sau khi một chiếc SU-22 đã bắn một tên lửa không đối không AA-2 "Atoll".
- Trong năm 1982, ba chiếc
[MiG-21](/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-21)và 2 [MiG-23](/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-23)của Syria đã bị những chiếc F-16 của Israel bắn hạ. [[7]](http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html)
- Năm 1983 và 1984 nhiều vị trí phóng tên lửa của Syria tại Liban đã bị tấn công và phá huỷ, trong khi máy bay chiến đấu Syria lao vào không chiến và những chiếc F-16 của Israel và tỷ lệ tiêu diệt là 44-0.
[[8]](http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html)and [[9]](http://www.f16falcon.com/facts/f16_16.html)
- Ngày 17 tháng 5, 1986 một chiếc F-16 của Pakistan đã bắn hạ một chiếc Su-22 của Afganistan, vì thế Pakistan đã trở thành nước thứ hai sau Israel đưa F-16 vào chiến đấu.
[[10]](http://www.f-16.net/f-16_timeline_year-1986.html)
- Ngày 4 tháng 1, 1989 hai máy bay chiến đấu Libya, loại Mig-23, đã trở thành nạn nhân của những chiếc USN F-14A Tomcat thuộc Phi đội 32, xuất phát từ tàu sân bay USS John F. Kennedy.
- Ngày
[17 tháng 1](/wiki/17_th%C3%A1ng_1), [1991](/wiki/1991), trong đêm đầu tiên của [Chiến tranh Vùng Vịnh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh), một phi công [Iraq](/wiki/Iraq)lái chiếc [MiG-25](/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-25)PD được thông báo đã bắn hạ một chiếc F/A-18C của Hải quân Hoa Kỳ (do Trung uý [Scott Speicher](/wiki/Scott_Speicher)lái), rơi 29 hải lý phía đông nam [Baghdad](/wiki/Bagdad). [[11]](http://www.foia.cia.gov/browse_docs_full.asp?doc_no=0000588922&title=INTELLIGENCE+COMMUNITY+ASSESSMENT+OF+THE+LIEUTENANT+COMMANDER+SPEICHER+CASE&abstract=&no_pages=0006&pub_date=3%2F27%2F2001&release_date=5%2F22%2F2001&keywords=IRAQ%7COPERATION+DESERT+STORM%7CSPEICHER+MICHAEL+SCOTT%7CDOWNED+PILOT&case_no=F%2D2001%2D00709©right=0&release_dec=RIFPUB&classification=U&showPage=0001)& [[12]](http://www.acig.org/artman/publish/article_404.shtml)
- Trong
[Chiến tranh Vùng Vịnh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh), các phi công F-15 của Không quân Hoa Kỳ đã bắn rơi năm chiếc [MiG-29](/wiki/Mikoyan_MiG-29)của [Iraq](/wiki/Iraq) [[13]](http://www.sci.fi/~fta/score.htm)
- Chiếc F-16 đầu tiên của Không quân Hoa Kỳ sử dụng tên lửa
[AMRAAM](/w/index.php?title=AMRAAM&action=edit&redlink=1)bắn rơi máy bay địch ngày 27 tháng 12, 1992 khi một chiếc F-16D bắn rơi một chiếc [MiG-25](/w/index.php?title=Mikoyan_MiG-25&action=edit&redlink=1)ở phía nam Iraq. [[14]](http://www.f-16.net/f-16_timeline_year-1992.html) [[15]](http://www.zap16.com/mil%20fact/f-16.htm)
- Ngày
[17 tháng 1](/wiki/17_th%C3%A1ng_1), [1993](/wiki/1993), một phi công Không lực Hoa Kỳ lái chiếc F-16 đã bắn rơi một [MiG-29](/wiki/Mikoyan_MiG-29)của Iraq trên vùng cấm bay. (Một số nguồn tin cho rằng đó là chiếc [MiG-23](/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-23).) [[16]](http://www.sci.fi/~fta/score.htm) [[17]](http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-2045.html) [[18]](http://www.f-16.net/varia_article3.html)
- Hai chiếc F-16C của Không lực Hoa Kỳ đã bắn rơi bốn chiếc
[Soko G-4 Super Galeb](/wiki/G-4_Super_Galeb)của Serbia trên bầu trời Bosnia-Herzegovina trong hai lần xuất kích ngày 28 tháng 2, 1994. [[19]](http://www.f-16.net/f-16_timeline_year-1994.html) [[20]](http://www.zap16.com/mil%20fact/f-16.htm)
- Trong
[Chiến tranh Kosovo](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Kosovo), một phi công [Hà Lan](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_l%E1%BB%B1c_ho%C3%A0ng_gia_H%C3%A0_Lan&action=edit&redlink=1)lái chiếc F-16 đã bắn hạ một MiG-29 của [Nam Tư](/wiki/Nam_T%C6%B0); một chiếc F-16 của Không lực Hoa Kỳ đã bắn rơi một Mig-29, trận không chiến thắng lợi cuối cùng trước loại Mig-29. [[21]](http://www.f-16.net/f-16_timeline_year-1999.html) [[22]](http://www.zap16.com/mil%20fact/f-16.htm)
- Trong
[Chiến tranh Kosovo 1999](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Kosovo_1999&action=edit&redlink=1), các phi công F-15 Không lực Hoa Kỳ đã bắn rơi bốn chiếc MiG-29. [[23]](http://www.f-16.net/f-16_timeline_year-1999.html)
- Tháng 2,
[1999](/wiki/1999), trong [Chiến tranh Eritrea-Ethiopia](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Eritrea-Ethiopia&action=edit&redlink=1), những chiếc [Su-27](/wiki/Sukhoi_Su-27)của [Ethiopia](/wiki/Ethiopia)đã bắn rơi bốn chiếc MiG-29 của [Eritrea](/wiki/Eritrea). (Một số nguồn tin cho rằng những chiếc máy bay Ethiopia do các phi công Nga lái, những máy bay Eritrea do phi công Ukraine lái. (Nhưng có lẽ thực tế các phi công Eritrea và Ethiopia đã được huấn luyện bởi phi công từ hai nước kia.) [[24]](http://www.acig.org/artman/publish/article_189.shtml)
## Phân tích so sánh[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=12)]
Sẽ là sai lầm khi so sánh các loại máy bay chiến đấu theo lịch sử tham chiến, bởi vì chức năng của máy bay chiến đấu là một tổng thể mà nhiều yếu tố, gồm các khả năng
[C 4I](/w/index.php?title=C4I&action=edit&redlink=1) (chỉ huy, điều khiển, máy tính và tình báo) cũng như huấn luyện có ảnh hưởng lớn tới kết quả chiến đấu. Ví dụ, những kỷ lục bất bại của loại [F-15](/wiki/McDonnell_Douglas_F-15_Eagle)và [F-16](/wiki/General_Dynamics_F-16_Fighting_Falcon)không thể coi là những minh chứng rõ ràng cho thấy ưu thế tuyệt đối của chúng, bởi vì hoạt động chiến đấu của hai loại máy bay đó đều do những phi công được huấn luyện tốt của Hoa Kỳ và Israel điều khiển cộng thêm khả năng [C](/w/index.php?title=C4I&action=edit&redlink=1)so với những đối thủ được huấn luyện kém và khả năng C 4I 4I cũng ở mức độ thấp hơn nhiều.
Tuy nhiên, để đánh giá khi mua hàng, các quốc gia thường sử dụng các phân tích so sánh máy bay chiến đấu nhằm đáp ứng tốt nhất các yêu cầu nhiệm vụ của họ. Hơn nữa, những cuộc tập trận cùng nhau cũng giúp phát hiện tính năng của các máy bay chiến đấu trong một hệ thống.
### Nghiên cứu của DERA[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=13)] [Cơ quan nghiên cứu và đánh giá quốc phòng](/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_v%C3%A0_%C4%91%C3%A1nh_gi%C3%A1_qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng&action=edit&redlink=1) [Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) (hiện đã chia thành [QinetiQ](/w/index.php?title=QinetiQ&action=edit&redlink=1) và [DSTL](/w/index.php?title=DSTL&action=edit&redlink=1)) đã so sánh (dựa trên giả lập dữ liệu có sẵn) so sánh chiếc Typhoon với một số máy bay chiến đấu hiện đại khác nhằm nghiên cứu khả năng thao diễn chống lại các máy bay đối thủ của nó, chiếc [Sukhoi Su-35](/wiki/Sukhoi_Su-35). Vì thiếu thông tin về thế hệ máy bay chiến đấu thứ năm và loại Su-35 trong thời gian nghiên cứu, đây không nên được coi là kết quả chính thức.
Cuộc nghiên cứu sử dụng những phi công thực sự, bay trong những buồng giả lập mạng JOUST kết nối với nhau. Nhiều dữ liệu giả định máy bay phương tây được đưa vào giả lập chiến đấu chống lại loại Su-35. Kết quả là:
|Máy bay||Đối thủ và
|
|
|[Eurofighter Typhoon](/wiki/Eurofighter_Typhoon) [Sukhoi Su-35 'Flanker'](/wiki/Sukhoi_Su-35) [Dassault Rafale C](/wiki/Dassault_Rafale) [McDonnell Douglas F-15C Eagle](/wiki/McDonnell_Douglas_F-15_Eagle) [Boeing F/A-18+](/wiki/McDonnell_Douglas_F/A-18_Hornet) [McDonnell Douglas F/A-18C](/wiki/McDonnell_Douglas_F/A-18_Hornet) [General Dynamics F-16C](/wiki/General_Dynamics_F-16_Fighting_Falcon)
Kết quả có nghĩa, ví dụ, trong chiến tranh giả lập, 4.5 Su-35 bị bắn rơi trên mỗi chiếc Typhoon thiệt hại. Các tên lửa như KS-172 có thể để dành cho những mục tiêu lớn chứ không phải cho máy bay chiến đấu, nhưng hiệu quả của chúng trong chiến đấu tầm xa phải được tính tới.
Chiếc "F/A-18+" dùng nghiên cứu rõ ràng không phải là loại F/A-18E/F, mà là phiên bản cải tiến. Tất cả máy bay phương tây được nghiên cứu đều sử dụng tên lửa
[AMRAAM](/wiki/AIM-120_AMRAAM), trừ loại [Rafale](/wiki/Dassault_Rafale) dùng tên lửa [MICA](/w/index.php?title=MBDA_MICA&action=edit&redlink=1). Điều này không phản ánh loại vũ khí không đối không tầm xa của những chiếc Eurofighters (cũng như Rafales), chúng sẽ được trang bị [MBDA Meteor](/w/index.php?title=MBDA_Meteor&action=edit&redlink=1) tầm xa (còn việc mang tên lửa AMRAAM chỉ là biện pháp tạm thời).
Các chi tiết giả lập không được tiết lộ, khiến ta khó biết được liệu đây có phải là một đánh giá chính xác hay không (ví dụ, liệu họ có được thông tin đầy đủ về máy bay Sukhoi và Raptor để giả lập một cách chính xác với thực tế nhất sự thao diễn chiến đấu). Một vấn đề khác của cuộc nghiên cứu là kịch bản diễn ra trận đánh không rõ ràng; có thể họ đã cố tình hay vô ý đưa ra kịch bản chiến đấu ưu thế cho một loại này hơn loại khác; Ví dụ, những trận đánh tầm xa có lợi cho những chiếc có khả năng tàng hình cao, radar tốt và tên lửa hiện đại hơn, trong khi khả năng thao diễn tốt của Su-35 có thể chỉ có ưu thế trong những trận đánh tầm ngắn. Ta cũng không rõ liệu chiếc Su-35 có được giả lập tính năng điều khiển hướng phụt động cơ hay không (như những loại MKI, MKM hiện có).
Hơn nữa, giả lập của DERA được thực hiện hồi giữa thập kỷ 90 với lượng thông tin còn hạn chế về Diện tích Phản hồi Radar, ECM và khả năng radar của loại máy bay chiến đấu hiện nay: thực vậy, ở thời điểm đó, các máy bay chiến đấu thế hệ thứ 4/5 đều chỉ đang ở giai đoạn mẫu thử nghiệm.
### Báo cáo huấn luyện[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=14)]
Các lực lượng không quân đồng mình thường diễn tập chiến đấu với nhau, và khi sử dụng các loại máy bay khác nhau trong diễn tập họ có thể thu thập được những thông tin liên quan tới khả năng so sánh của các loại đó.
Loại J-10 của Trung Quốc luôn vượt trội những chiếc Flanker trong diễn tập khiến loại máy bay này càng trở nên bí ẩn bởi từ trước tới nay có rất ít thông tin về nó được tiết lộ.
Những kết quả một cuộc diễn tập năm
[2004](/wiki/2004) với những chiếc USAF F-15 Eagles chống lại các loại Su-30MKs, Mirage 2000s, MiG-29s và thậm chí cả loại máy bay thế hệ trước là MiG-21 của [Không quân Ấn Độ](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) đã được công bố rộng rãi, Ấn Độ đạt mức tiêu diệt "90% mục tiêu giả" [[25]](http://newsfromrussia.com/world/2004/06/30/54664.html). Một báo cáo khác [[26]](http://www.strategypage.com/dls/articles/2004101421.asp) cho rằng các kinh nghiệm rút ra từ cuộc diễn tập đó cho thấy khả năng rất kém cỏi của loại F-15. Theo báo cáo này, những chiếc F-15 có tỷ lệ 3 chống 1. Các quy định diễn tập cũng cho phép phía Ấn Độ sử dụng một mô hình AWACS cung cấp thông tin vị trí, và cho phép họ sử dụng các radar dẫn đường tự động giả lập của loại tên lửa [MBDA Mica](/w/index.php?title=MBDA_Mica&action=edit&redlink=1) và [AA-12](/wiki/AA-12). Trái lại, những chiếc F-15, không được phép dùng hết tầm loại tên lửa giả lập AMRAAM (hạn chế ở cự li 32 km trong khi tầm tối đa loại này theo thông báo có thể lên đến 100 km), cũng không được sử dụng các hệ thống radar của AMRAAM để dẫn đường tự động cho nó (mà dựa vào radar trong của chiếc F-15 cho mục đích này). Không chiếc F-15 nào được trang bị loại radar [AESA](/w/index.php?title=AESA&action=edit&redlink=1) mới nhất hiện nay, đã được trang bị cho một số chiếc F-15 trong Không lực Hoa Kỳ.
Cũng cần nhớ rằng Không lực Hoa Kỳ hiện lobby mạnh để đưa loại F-22 vào sử dụng càng nhiều càng tốt, và bằng chứng cho thấy thiết bị của Không quân Hoa Kỳ thua kém so với những máy bay chiến đấu đối thủ tiềm tàng cũng chính là một hành động lobby.
Tháng
[6, 2005](/w/index.php?title=6,_2005&action=edit&redlink=1), trong một cuộc tập trận một phi công Eurofighter [được thông báo](http://scotlandonsunday.scotsman.com/uk.cfm?id=673262005) đã thoát khỏi hai chiếc F-15 bám đuôi và đưa chúng vào tầm ngắm của mình.
Trong Cuộc diễn tập Northern Edge 2006 tại Alaska đầu tháng 6, chiếc F-22 đã chứng tỏ nó có thể đối đầu với 40 "máy bay địch" trong trận chiến giả lập. Chiếc Raptor đạt mức tiêu diệt 108 trên 0 trong cuộc diễn tập này
[[27]](http://archive.is/20120718235238/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123022371).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_ti%C3%AAm_k%C3%ADch_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c_th%E1%BA%BF_h%E1%BB%87_th%E1%BB%A9_t%C6%B0&action=edit§ion=15)]
- Kelly, Orr (1990).
*Hornet: the inside story of the F/A-18*. Novato: Presido Press. [ISBN 0-89141-344-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0891413448).
- Shaw, Robert (1985).
*Fighter Combat:Tactics and Maneuvering*. Annapolis: Naval Institute Press. [ISBN 0-87021-059-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0870210599).
- Sweetman, Bill (2001).
[“Fighter Tactics”](http://www.janes.com/defence/air_forces/news/idr/idr010529_1_n.shtml). *Jane's International Defense Review*. Jane's. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2006.
- Kopp, Carlo (2002).
[“Lockheed-Martin F-35 Joint Strike Fighter Analysis 2002”](http://www.ausairpower.net/jsf-analysis-2002.html). *Air Power Australia*. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2006.

X-Cache: cp1068 miss, cp1052 miss


text:
Marne (tỉnh)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Đối với các định nghĩa khác, xem Marne (định hướng).
Marne là một tỉnh của Pháp, thuộc vùng hành chính Champagne-Ardenne, tỉnh lỵ Châlons-en-Champagne, bao gồm 5 quận với các quận lỵ còn lại là: Épernay, Reims, Sainte-Menehould, Vitry-le-François.

markdown:
# Marne (tỉnh)
[Marne (định hướng)](/w/index.php?title=Marne_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)&action=edit&redlink=1).
|Marne (51)|
|
|
(
*Région*) [Champagne-Ardenne](/wiki/Champagne-Ardenne)
(
*Préfecture*) [Châlons-en-Champagne](/wiki/Ch%C3%A2lons-en-Champagne)
(
*Sous-préfectures*) [Épernay](/wiki/%C3%89pernay) [Reims](/wiki/Reims) [Sainte-Menehould](/wiki/Sainte-Menehould) [Vitry-le-François](/wiki/Vitry-le-Fran%C3%A7ois) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91)
(1999)
[Mật độ dân số](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p): [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p): [Xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p):
(hội đồng quận)
[Tỉnh trưởng](/wiki/T%E1%BB%89nh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_(Ph%C3%A1p)): [ISO 3166-2](/wiki/ISO_3166-2) `FR-51` ![ Marne-Position.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/16/Marne-Position.png)
![ Marne-Position.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/16/Marne-Position.png)
Vị trí của tỉnh trong nước Pháp
**Marne** là một tỉnh của [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), thuộc vùng hành chính [Champagne-Ardenne](/wiki/Champagne-Ardenne), tỉnh lỵ [Châlons-en-Champagne](/wiki/Ch%C3%A2lons-en-Champagne), bao gồm 5 quận với các quận lỵ còn lại là: [Épernay](/wiki/%C3%89pernay), [Reims](/wiki/Reims), [Sainte-Menehould](/wiki/Sainte-Menehould), [Vitry-le-François](/wiki/Vitry-le-Fran%C3%A7ois).
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1052 miss, cp1052 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Melittia azrael
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Melittia azrael
Phân loại khoa học
Giới
(
regnum
)
Animalia
Ngành
(
phylum
)
Arthropoda
Lớp
(
class
)
Insecta
Bộ
(
ordo
)
Lepidoptera
Họ
(
familia
)
Sesiidae
Chi
(
genus
)
Melittia
Loài
(
species
)
M. azrael
Danh pháp hai phần
Melittia azrael
Le Cerf, 1914
[1]
Melittia azrael
là một loài
bướm đêm
thuộc họ
Sesiidae
. Nó được tìm thấy ở
Gabon
.
Chú thích
[
sửa
|
sửa mã nguồn
]
^
Afro Moths
Tham khảo
[
sửa
|
sửa mã nguồn
]
Wikispecies
có thông tin sinh học về
Melittia azrael
Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
Melittia azrael
Bài viết liên quan đến
họ
bướm
Sesiidae
này vẫn còn
sơ khai
. Bạn có thể giúp Wikipedia bằng cách
mở rộng nội dung
để bài được hoàn chỉnh hơn.
x
t
s
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Melittia_azrael&oldid=22365183
”
Thể loại
:
Sesiidae
Động vật Gabon
Sơ khai Sesiidae
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận cho địa chỉ IP này
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Bài viết
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Bài viết chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Phản hồi lỗi
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Liên hệ
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
Trích dẫn trang này
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
English
Nederlands
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 20:47 ngày 5 tháng 11 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Với việc sử dụng trang web này, bạn chấp nhận
Điều khoản Sử dụng
và
Quy định quyền riêng tư
.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

markdown:
*Melittia azrael*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Melittia azrael
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Sesiidae](/wiki/Sesiidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Melittia](/wiki/Melittia) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **M. azrael** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Melittia azrael*
Le Cerf, 1914
[[1]](#cite_note-1) * là một loài Melittia azrael* [bướm đêm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)thuộc họ [Sesiidae](/wiki/Sesiidae). Nó được tìm thấy ở [Gabon](/wiki/Gabon).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Melittia_azrael&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Melittia_azrael&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Melittia_azrael&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Melittia_azrael&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
|
| có thông tin sinh học về
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1054 miss, cp1052 miss


text:
Montcuq
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 44°20′23″B 1°12′37″Đ / 44,33972°B 1,21027°Đ
Montcuq là một xã thuộc tỉnh Lot trong vùng Midi-Pyrénées phía tây nam nước Pháp.
Tọa độ: 44°20′23″B 1°12′37″Đ / 44,33972°B 1,21027°Đ
Montcuq là một xã thuộc tỉnh Lot trong vùng Midi-Pyrénées phía tây nam nước Pháp.

markdown:
# Montcuq
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [44°20′23″B 1°12′37″Đ / 44,33972°B 1,21027°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Montcuq¶ms=44.33972_N_1.21027_E_region:FR-46_type:city(1310))
|
|
|
|![]()
[Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Midi-Pyrénées](/wiki/Midi-Pyr%C3%A9n%C3%A9es) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Lot](/w/index.php?title=Lot_(department)&action=edit&redlink=1) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Cahors](/wiki/Cahors_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2001–2008)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 160 m/520 ft)
1 2(12,44 sq mi) [Nhân khẩu](/wiki/Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Ph%C3%A1p) 2 [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(110 /sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [46201](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=46201-COM)/ [46800](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p) 1Dữ liệu địa chính Pháp loại trừ các hồ và ao lớn hơn 1 km² (0.386 dặm vuông hoặc 247 [acre](/wiki/Acre)) cũng như các cửa sông. 2 *Dân số không tính hai lần*: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần. **Montcuq** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Lot](/wiki/Lot,_Midi-Pyr%C3%A9n%C3%A9es) trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Midi-Pyrénées](/wiki/Midi-Pyr%C3%A9n%C3%A9es) phía tây nam nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).

X-Cache: cp1066 miss, cp1052 miss


text:
Ploieşti
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Ploieşti là một thành phố România. Thành phố thuộc hạt Prahova. Đây là thành phố lớn thứ 9 quốc gia này. Thành phố Ploieşti có dân số 232.527 người (theo điều tra dân số năm 2002), diện tích km2. Thành phố có độ cao 150 mét trên mực nước biển.

markdown:
# Ploieşti
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Ploieşti** là một thành phố [România](/wiki/Rom%C3%A2nia). Thành phố thuộc [hạt](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_c%E1%BB%A7a_Rom%C3%A2nia&action=edit&redlink=1) [Prahova](/w/index.php?title=Prahova&action=edit&redlink=1). Đây là thành phố lớn thứ 9 quốc gia này. Thành phố Ploieşti có [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) 232.527 người (theo điều tra dân số năm 2002), diện tích km2. Thành phố có độ cao 150 mét trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ploie%C5%9Fti&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ploie%C5%9Fti&action=edit§ion=1)]
|
|

X-Cache: cp1065 miss, cp1052 miss


text:
Trợ giúp:Tải tập tin lên
Tại Wikipedia, các bài viết đều có thể được làm sinh động dễ hiểu hơn bằng việc dùng hình ảnh hay tập tin phương tiện. Chúng ta có thể dùng tập tin đã có sẵn trong Wikipedia tiếng Việt, do các thành viên tải lên; hoặc trong Wikimedia Commons, kho lưu trữ các tập tin có giấy phép tự do cho mọi dự án Wikimedia trong mọi ngôn ngữ.
Khi không thấy tập tin phù hợp đã có trong các kho lưu trữ trên, chúng ta có thể truyền lên.
Mục lục
Cách truyền lên
Để truyền được hình ảnh lên (upload image), bạn có thể
Cách 1: Vào trang Wikimedia Commons rồi Đăng nhập. Sau đó vào phần Tham gia ở cột bên tay trái và ấn nút Tải tập tin lên rồi làm theo các bước hướng dẫn tiếp theo.
Cách 2: Vào trang Wikipedia rồi Đăng nhập. Sau đó vào phần Công cụ ở cột bên tay trái và ấn nút Tải tập tin lên rồi làm theo các bước hướng dẫn tiếp theo.
Chú ý: hình bạn truyền vào không được vi phạm bản quyền. Nếu bạn chưa quen, xin đọc hướng dẫn về bản quyền hình ảnh tại Wikipedia:Quyền về hình ảnh. Bạn cần chọn giấy phép phù hợp tại thanh lựa chọn Giấy phép hoặc ghi rõ vào ô Mô tả tập tin thẻ quyền phù hợp cho hình ảnh và thông tin giải thích tại sao thẻ quyền áp dụng. Thiếu các thông tin này, tập tin có thể bị xóa bất cứ lúc nào không cần báo trước..
Ví dụ, bạn là người vẽ hình này và tự nguyện truyền lên, bạn có thể ghi:
Hình này được vẽ bởi tôi, người truyền hình lên, và tự nguyện trao cho cộng đồng dưới giấy phép [[GFDL]].
Đồng thời chọn "GFDL (do mình tạo ra)" trong ô Giấy phép của trang truyền lên tập tin.
Chúng ta cũng nên quay lại trang mô tả hình hay tập tin sau khi đã truyền lên, để chăm sóc nó. Ví dụ như thêm thông tin mô tả tập tin để người khác hiểu và dùng lại nó ở bài viết của họ hay cho các mục đích khác.
Định dạng
Dưới đây là lời khuyên cho việc sử dụng định dạng tập tin để giữ chất lượng hình ảnh và âm thanh tốt với kích thước tập tin nhỏ trong Wikipedia tiếng Việt:
- Với các sơ đồ, hình vẽ chứa ít màu sắc nên dùng định dạng đồ họa véc tơ SVG. Định dạng này cho phép phóng to thu nhỏ hình ảnh tùy ý mà chất lượng không thay đổi, vẫn sắc nét. Nó cũng là định dạng có mã nguồn mở, với đầy đủ thông tin về các lớp ảnh, giúp cho ảnh có thể được sửa chữa và phát triển bởi cộng đồng một cách dễ dàng hơn.
- Với hoạt hình ngắn, có thể lưu tập tin ở định dạng GIF; đây là định dạng có độ nén tốt với chất lượng hình ảnh phù hợp cho nhiều hoạt hình dùng hình vẽ, không gây thất thoát thông tin khi nén.
- Với ảnh chụp, định dạng giữ được chất lượng ảnh cao với kích thước tập tin nhỏ là JPEG (cũng được biết đến là JPG). Với định dạng này, khi nén tập tin có kích thước nhỏ đi thì sẽ mất thông tin.
- Với các dạng hình ảnh tĩnh khác, dùng PNG do nó cung cấp chất lượng ảnh sắc nét với kích thước tập tin nhỏ gọn và không mất thông tin khi nén.
- Với biểu đồ lớn (khoảng một trang trở lên) hay thiết kế xây nhà, có thể dùng định dạng PDF (để mở lên trong Adobe Acrobat hay Adobe Reader).
- Với đoạn âm thanh, video có thể dùng định dạng OGG.
Sử dụng
Các hình ảnh đã được truyền lên Wikipedia tiếng Việt có thể được đặt vào bài viết theo hướng dẫn ở phần Trợ giúp:Hình ảnh. Các đoạn âm thanh có thể được dùng theo hướng dẫn tại Wikipedia:Đoạn âm thanh.
Các tập tin có sẵn ở Commons cũng được dùng như các tập tin tại Wikipedia Tiếng Việt, với tên gọi giống như tên gọi tại Commons.
Hình từ Wikipedia ngoại ngữ
Khi bạn muốn lấy hình ảnh ở Wikipedia ngoại ngữ, bạn ấn vào hình đó, xem thông tin về hình. Nếu thông tin cho biết là hình đã có ở Commons thì bạn có thể sử dụng ngay trong bài viết của bạn, với tên hình giống y chang tên tại Commons. Bạn chỉ cần truyền lên, khi muốn sửa chữa lại hình, ví dụ Việt hóa các dòng chữ trong hình.
Nếu hình không ở trong Commons, bạn xem các giấy phép và thông tin nguồn gốc của hình đã đảm bảo phù hợp Wikipedia:Quyền về hình ảnh và Wikipedia:Thẻ quyền cho hình ảnh chưa. Nếu phù hợp, bạn có thể tải về máy mình rồi truyền lên. Trong trường hợp giấy phép hình phù hợp với tiêu chuẩn của Commons và bạn biết tiếng Anh, bạn nên truyền lên Commons thay vì truyền lên Wikipedia Tiếng Việt.
Khi truyền lên bạn vẫn cần ghi đầy đủ nguồn gốc tập tin bạn lấy, sao chép lại hoặc dịch lại các mô tả từ nguồn, đặc biệt dùng đúng giấy phép như hình nguồn. Một cách đơn giản để dùng đúng lại giấy phép của hình gốc là thực hiện các bước sau:
- Ấn chuột lên hình để đến trang miêu tả về hình
- Ấn chuột vào tab sửa đổi để xem mã nguồn của trang miêu tả này
- Sao chép lại mã nguồn này
- Khi truyền hình này lên đây, dán mã nguồn đó vào ô miêu tả về hình.
Để ghi lại nguồn gốc hình từ Wikipedia ngoại ngữ, bạn có thể thêm liên kết giữa ngôn ngữ đến hình đó.
Ví dụ, Hình:1934 Football World Cup poster.jpg, được lấy lại từ en:Image:1934 Football World Cup poster.jpg, có mã nguồn chứa mã nguồn giấy phép hình giống như hình gốc và liên kết đến hình gốc là
== Giấy phép ==
{{Sportsposter}}
[[en:Image:1934 Football World Cup poster.jpg]]
Ghi đè hình cũ
Đôi khi có một hình ảnh cần phải sửa đổi, ví dụ vì chứa thông tin chưa chính xác hoặc nội dung vẫn như thế nhưng hình mới hơn. Lúc đó, chúng ta có thể tải về, sửa lại theo ý muốn, rồi truyền lên theo đúng tên gọi cũ. Khi truyền lên, phần mềm sẽ thông báo là đã có tập tin trùng tên và bạn có lựa chọn ghi đè lên tập tin cũ. Đợi một thời gian cho các máy móc cập nhật (ví dụ đợi 1 ngày), hình mới sẽ xuất hiện trên các trang liên quan.
Trường hợp bạn vô tình ghi tên một tập tin trùng với tập tin khác có sẵn, xin đổi tên khác để truyền lên.
Các phiên bản cũ của hình đã bị ghi đè vẫn được lưu trong trang mô tả về hình. Lịch sử các lần truyền lên cùng một hình được hiện ra với ngày giờ, thành viên truyền lên, và liên kết đến các phiên bản. Các thành viên đã đăng nhập có thể có nút giúp phục hồi phiên bản cũ của hình.
Xem thêm
- Wikipedia:Quyền về hình ảnh: hướng dẫn chi tiết về bản quyền cho hình ảnh.
- Wikipedia:Thẻ quyền cho hình ảnh: các loại thẻ quyền cho tập tin.
- Wikipedia:Đoạn âm thanh: chi tiết về dùng tập tin âm thanh.
- Wikipedia:Cú pháp hình ảnh: chi tiết về dùng hình ảnh trong bài viết.
- Đặc biệt:Imagelist: danh sách các tập tin.
- Đặc biệt:Newimages: danh sách các tập tin mới.

markdown:
# Trợ giúp:Tải tập tin lên
Tại Wikipedia, các bài viết đều có thể được làm sinh động dễ hiểu hơn bằng việc
[dùng hình ảnh](/wiki/Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:H%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh) hay [tập tin phương tiện](/wiki/Wikipedia:%C4%90o%E1%BA%A1n_%C3%A2m_thanh). Chúng ta có thể dùng tập tin [đã có sẵn](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Danh_s%C3%A1ch_t%E1%BA%ADp_tin) trong Wikipedia tiếng Việt, do các thành viên tải lên; hoặc trong [Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh), kho lưu trữ các tập tin có [giấy phép tự do](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Licensing) cho mọi dự án [Wikimedia](/wiki/Wikimedia) trong mọi ngôn ngữ.
Khi không thấy tập tin phù hợp đã có trong các kho lưu trữ trên, chúng ta có thể truyền lên.
## Mục lục
## Cách truyền lên
Để truyền được hình ảnh lên (upload image), bạn có thể
**Cách 1**: Vào trang [Wikimedia Commons](http://commons.wikimedia.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh?uselang=vi) rồi [Đăng nhập](http://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UserLogin&returnto=Trang+Ch%C3%ADnh&returntoquery=uselang%3Dvi). Sau đó vào phần **Tham gia** ở cột bên tay trái và ấn nút [Tải tập tin lên](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard) rồi làm theo các bước hướng dẫn tiếp theo. **Cách 2**: Vào trang [Wikipedia](/wiki/Wikipedia) rồi [Đăng nhập](/wiki/%C4%90%C4%83ng_nh%E1%BA%ADp). Sau đó vào phần **Công cụ** ở cột bên tay trái và ấn nút [Tải tập tin lên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:T%E1%BA%A3i_t%E1%BA%ADp_tin_l%C3%AAn) rồi làm theo các bước hướng dẫn tiếp theo. **Chú ý**: hình bạn truyền vào [không được vi phạm bản quyền](/wiki/Wikipedia:Quy%E1%BB%81n_t%C3%A1c_gi%E1%BA%A3). Nếu bạn chưa quen, xin đọc hướng dẫn về bản quyền hình ảnh tại [Wikipedia:Quyền về hình ảnh](/wiki/Wikipedia:Quy%E1%BB%81n_v%E1%BB%81_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh). Bạn cần chọn giấy phép phù hợp tại thanh lựa chọn **Giấy phép** hoặc ghi rõ vào ô **Mô tả tập tin** [thẻ quyền](/wiki/Wikipedia:Th%E1%BA%BB_quy%E1%BB%81n_cho_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh) phù hợp cho hình ảnh và thông tin giải thích tại sao thẻ quyền áp dụng. Thiếu các thông tin này, tập tin có thể bị xóa bất cứ lúc nào không cần báo trước..
Ví dụ, bạn là người vẽ hình này và tự nguyện truyền lên, bạn có thể ghi:
Hình này được vẽ bởi tôi, người truyền hình lên, và tự nguyện trao cho cộng đồng dưới giấy phép [[GFDL]].
Đồng thời chọn "GFDL (do mình tạo ra)" trong ô
**Giấy phép** của trang truyền lên tập tin.
Chúng ta cũng nên quay lại
[trang mô tả hình](/wiki/Wikipedia:Trang_m%C3%B4_t%E1%BA%A3_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh) hay tập tin sau khi đã truyền lên, để chăm sóc nó. Ví dụ như thêm thông tin mô tả tập tin để người khác hiểu và dùng lại nó ở bài viết của họ hay cho các mục đích khác.
## Định dạng
Dưới đây là lời khuyên cho việc sử dụng định dạng tập tin để giữ chất lượng hình ảnh và âm thanh tốt với kích thước tập tin nhỏ trong Wikipedia tiếng Việt:
- Với các sơ đồ, hình vẽ chứa ít màu sắc nên dùng định dạng
[đồ họa véc tơ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_h%E1%BB%8Da_v%C3%A9c_t%C6%A1&action=edit&redlink=1) [SVG](/wiki/SVG). Định dạng này cho phép phóng to thu nhỏ hình ảnh tùy ý mà chất lượng không thay đổi, vẫn sắc nét. Nó cũng là định dạng có [mã nguồn mở](/wiki/M%C3%A3_ngu%E1%BB%93n_m%E1%BB%9F), với đầy đủ thông tin về các lớp ảnh, giúp cho ảnh có thể được sửa chữa và phát triển bởi cộng đồng một cách dễ dàng hơn.
- Với hoạt hình ngắn, có thể lưu tập tin ở định dạng
[GIF](/wiki/GIF); đây là định dạng có độ nén tốt với chất lượng hình ảnh phù hợp cho nhiều hoạt hình dùng hình vẽ, không gây thất thoát thông tin khi nén.
- Với ảnh chụp, định dạng giữ được chất lượng ảnh cao với kích thước tập tin nhỏ là
[JPEG](/wiki/JPEG)(cũng được biết đến là JPG). Với định dạng này, khi nén tập tin có kích thước nhỏ đi thì sẽ mất thông tin.
- Với các dạng hình ảnh tĩnh khác, dùng
[PNG](/wiki/PNG)do nó cung cấp chất lượng ảnh sắc nét với kích thước tập tin nhỏ gọn và không mất thông tin khi nén.
- Với biểu đồ lớn (khoảng một trang trở lên) hay thiết kế xây nhà, có thể dùng định dạng
[Adobe Acrobat](/wiki/Adobe_Acrobat)hay [Adobe Reader](/wiki/Adobe_Reader)).
- Với đoạn âm thanh, video có thể dùng định dạng
[OGG](/w/index.php?title=OGG&action=edit&redlink=1).
## Sử dụng
Các hình ảnh đã được truyền lên Wikipedia tiếng Việt có thể được đặt vào bài viết theo hướng dẫn ở phần
[Trợ giúp:Hình ảnh](/wiki/Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:H%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh). Các đoạn âm thanh có thể được dùng theo hướng dẫn tại [Wikipedia:Đoạn âm thanh](/wiki/Wikipedia:%C4%90o%E1%BA%A1n_%C3%A2m_thanh).
Các tập tin có sẵn ở
[Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/) cũng được dùng như các tập tin tại Wikipedia Tiếng Việt, với tên gọi giống như tên gọi tại Commons.
## Hình từ Wikipedia ngoại ngữ
Khi bạn muốn lấy hình ảnh ở Wikipedia ngoại ngữ, bạn ấn vào hình đó, xem thông tin về hình. Nếu thông tin cho biết là hình đã có ở Commons thì bạn có thể sử dụng ngay trong bài viết của bạn, với tên hình giống y chang tên tại Commons. Bạn chỉ cần truyền lên, khi muốn sửa chữa lại hình, ví dụ Việt hóa các dòng chữ trong hình.
Nếu hình không ở trong Commons, bạn xem các giấy phép và thông tin nguồn gốc của hình đã đảm bảo phù hợp
[Wikipedia:Quyền về hình ảnh](/wiki/Wikipedia:Quy%E1%BB%81n_v%E1%BB%81_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh) và [Wikipedia:Thẻ quyền cho hình ảnh](/wiki/Wikipedia:Th%E1%BA%BB_quy%E1%BB%81n_cho_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh) chưa. Nếu phù hợp, bạn có thể tải về máy mình rồi truyền lên. Trong trường hợp giấy phép hình phù hợp với tiêu chuẩn của Commons và bạn biết tiếng Anh, bạn nên truyền lên Commons thay vì truyền lên Wikipedia Tiếng Việt.
Khi truyền lên bạn vẫn cần ghi đầy đủ nguồn gốc tập tin bạn lấy, sao chép lại hoặc dịch lại các mô tả từ nguồn, đặc biệt dùng đúng
[giấy phép](/wiki/Wikipedia:Th%E1%BA%BB_quy%E1%BB%81n_cho_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh) như hình nguồn. Một cách đơn giản để dùng đúng lại giấy phép của hình gốc là thực hiện các bước sau:
- Ấn chuột lên hình để đến trang miêu tả về hình
- Ấn chuột vào tab sửa đổi để xem mã nguồn của trang miêu tả này
- Sao chép lại mã nguồn này
- Khi truyền hình này lên đây, dán mã nguồn đó vào ô miêu tả về hình.
Để ghi lại nguồn gốc hình từ Wikipedia ngoại ngữ, bạn có thể thêm
[liên kết giữa ngôn ngữ](/wiki/Wikipedia:Li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_gi%E1%BB%AFa_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF) đến hình đó.
Ví dụ,
[Hình:1934 Football World Cup poster.jpg](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:1934_Football_World_Cup_poster.jpg), được lấy lại từ [en:Image:1934 Football World Cup poster.jpg](https://en.wikipedia.org/wiki/Image:1934_Football_World_Cup_poster.jpg), có mã nguồn chứa mã nguồn giấy phép hình giống như hình gốc và liên kết đến hình gốc là
== Giấy phép ==
{{Sportsposter}}
[[en:Image:1934 Football World Cup poster.jpg]]
## Ghi đè hình cũ
Đôi khi có một hình ảnh cần phải sửa đổi, ví dụ vì chứa thông tin chưa chính xác hoặc nội dung vẫn như thế nhưng hình mới hơn. Lúc đó, chúng ta có thể tải về, sửa lại theo ý muốn, rồi truyền lên theo đúng tên gọi cũ. Khi truyền lên, phần mềm sẽ thông báo là đã có tập tin trùng tên và bạn có lựa chọn ghi đè lên tập tin cũ. Đợi một thời gian cho các máy móc cập nhật (ví dụ đợi 1 ngày), hình mới sẽ xuất hiện trên các trang liên quan.
Trường hợp bạn vô tình ghi tên một tập tin trùng với tập tin khác có sẵn, xin đổi tên khác để truyền lên.
Các phiên bản cũ của hình đã bị ghi đè vẫn được lưu trong
[trang mô tả về hình](/wiki/Wikipedia:Trang_m%C3%B4_t%E1%BA%A3_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh). Lịch sử các lần truyền lên cùng một hình được hiện ra với ngày giờ, thành viên truyền lên, và liên kết đến các phiên bản. Các thành viên đã [đăng nhập](/wiki/Wikipedia:%C4%90%C4%83ng_nh%E1%BA%ADp) có thể có nút giúp phục hồi phiên bản cũ của hình.
## Xem thêm
[Wikipedia:Quyền về hình ảnh](/wiki/Wikipedia:Quy%E1%BB%81n_v%E1%BB%81_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh): hướng dẫn chi tiết về bản quyền cho hình ảnh. [Wikipedia:Thẻ quyền cho hình ảnh](/wiki/Wikipedia:Th%E1%BA%BB_quy%E1%BB%81n_cho_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh): các loại thẻ quyền cho tập tin. [Wikipedia:Đoạn âm thanh](/wiki/Wikipedia:%C4%90o%E1%BA%A1n_%C3%A2m_thanh): chi tiết về dùng tập tin âm thanh. [Wikipedia:Cú pháp hình ảnh](/wiki/Wikipedia:C%C3%BA_ph%C3%A1p_h%C3%ACnh_%E1%BA%A3nh): chi tiết về dùng hình ảnh trong bài viết. [Đặc biệt:Imagelist](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Danh_s%C3%A1ch_t%E1%BA%ADp_tin): danh sách các tập tin. [Đặc biệt:Newimages](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%ADp_tin_m%E1%BB%9Bi): danh sách các tập tin mới.

X-Cache-Status: hit

X-Cache: cp1067 hit/1, cp1052 miss


text:
Trung Jakarta
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Trung Jakarta (tiếng Indonesia: Kota Jakarta Pusat) là thành phố bé nhất trong 5 thành phố của tỉnh đặc khu thủ đô Jakarta, Indonesia. Thành phố rộng 122,75 km², được chia thành 8 vùng là Gambir, Tanah Abang, Menteng, Senen, Cempaka Putih, Johar Baru, Kemayoran, và Sawah Besar.
Website chính thức của thành phố là: http://pusat.jakarta.go.id

markdown:
# Trung Jakarta
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Trung Jakarta** ( [tiếng Indonesia](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Indonesia): *Kota Jakarta Pusat*) là thành phố bé nhất trong 5 thành phố của tỉnh đặc khu thủ đô [Jakarta](/wiki/Jakarta), [Indonesia](/wiki/Indonesia). Thành phố rộng 122,75 km², được chia thành 8 vùng là Gambir, Tanah Abang, Menteng, Senen, Cempaka Putih, Johar Baru, Kemayoran, và Sawah Besar.
Website chính thức của thành phố là:
[http://pusat.jakarta.go.id](http://pusat.jakarta.go.id)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_Jakarta&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_Jakarta&action=edit§ion=1)]
|Các thành phố và huyện của
|**Thành phố**: [Bắc Jakarta](/wiki/B%E1%BA%AFc_Jakarta)| [Nam Jakarta](/wiki/Nam_Jakarta)| [Đông Jakarta](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Jakarta)| [Tây Jakarta](/wiki/T%C3%A2y_Jakarta)| **Trung Jakarta** **Huyện**:

X-Cache: cp1067 miss, cp1052 miss


text:
Zelfana
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Zelfana là một đô thị thuộc tỉnh Ghardaïa, Algérie. Dân số thời điểm năm 2002 là 7.241 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Districts of Algeria” (bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- “Geonames Database”. Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia. Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

markdown:
# Zelfana
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Zelfana|
|— Đô thị —|
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Flag_of_Algeria.svg/23px-Flag_of_Algeria.svg.png)
[Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie) [Tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Alg%C3%A9rie&action=edit&redlink=1) [Ghardaïa](/wiki/Gharda%C3%AFa_(t%E1%BB%89nh)) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) **Zelfana** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Algeria&action=edit&redlink=1) thuộc tỉnh [Ghardaïa](/wiki/Gharda%C3%AFa_(t%E1%BB%89nh)), [Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie). Dân số thời điểm năm 2002 là 7.241 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Zelfana&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Zelfana&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Districts of Algeria”](http://www.statoids.com/ydz.html)(bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Zelfana&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Zelfana&action=edit§ion=2)] [“Geonames Database”](http://geonames.nga.mil/ggmagaz/). [Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia](/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_%C4%90%E1%BB%8Ba_kh%C3%B4ng_gian_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.