 යොමු පාඨය අනුව, රෝම අධිරාජ්‍යයා සියලු නිදහස් මිනිසුන්ට රෝම පුරවැසිභාවය ලබා දුන්නේ කුමක්ද?
ක්‍රි.ව. තුන්වන සියවස අධිරාජ්‍යයේ කැපී පෙනෙන වර්ධනයක් මෙන්ම විය හැකි පරිහානිය හා බිඳවැටීමක් පෙන්නුම් කළේය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 212දී කැරකැල්ලා අධිරාජ්‍යයාගේ ආඥාව ඇන්ටෝනියානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ලෙස හඳුන්වනු ලැබුවේ රෝම අධිරාජ්‍යය සඳහා රෝම නගරයේ සහ ඇත්ත වශයෙන්ම රෝමානු ඉතාලියේ වැදගත්කම පිරිහීම ආරම්භ කරමින් අධිරාජ්‍යයේ සෑම නිදහස් මිනිසෙකුටම රෝම පුරවැසිභාවය ලබා දුන්නේය. ක්‍රි.ව. තුන්වන සියවසේ මැද භාගය වන විට, Pax Romana අවසන් වී තිබූ අතර, තුන්වන සියවසේ අර්බුදය ලෙස ඉතිහාසය දන්නා කාලපරිච්ඡේදයක දී, අර්බුද කිහිපයක් අධිරාජ්‍යයට එකවර පහර දුන්නේය. මෙම කාල පරිච්ෙඡ්දය පුරා දශක කිහිපයක් පුරා සිදුවෙමින් පවතින උද්ධමනය, ස්වාභාවික විපත්, වෙන්වීම සහ සිවිල් යුද්ධවලට අධිරාජ්‍යය නිරාවරණය විය. බොහෝ ඉතිහාසඥයින්ට අනුව විනාශයට පත් විය යුතුව තිබූ බෙදී ගිය අධිරාජ්‍යයක් ඕරේලියන් විසින් එක්සත් කළ බැවින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 273 සහ 274 දී ඕරේලියන් අධිරාජ්‍යයා විසින් බෙදුම්වාදී පැල්මරීන් අධිරාජ්‍යය සහ ගැලීක් අධිරාජ්‍යය යටත් කර ගැනීමත් සමඟ වෙන්වීම් අවසන් විය. කෙසේ වෙතත්, අතිරේක සිවිල් යුද්ධ ඇති කරමින් ක්‍රිස්තු වර්ෂ 276 දී ඕරේලියන් ඝාතනය කරන ලදී. අර්බුදය අවසන් වූයේ ඩයොක්ලෙටියන් අධිරාජ්‍යයා සිංහාසනයට පත්වීමෙන් පමණි. ස්ථාපිත සහ වඩාත් සමෘද්ධිමත් හෙලනීකෘත පෙරදිග සහ දිගටම පැවති තරුණ යටත් විජිතකරණය වූ සහ රෝමානුකරණය වූ බටහිර අතර මෙම වෙනස හේතුවෙන් බටහිර මෙම දශක අර්බුදවලින් වඩාත් දැඩි ලෙස පීඩා වින්දා. රෝම අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර ග්‍රීක සහ බටහිර ලතින් කොටසකට මෙම සංස්කෘතික බෙදීම පසු ශතවර්ෂ වලදී වඩ වඩාත් වැදගත් වූ අතර එය රෝම ලෝක දෙක ක්‍රමානුකූලව විරසක වීමට හේතු විය. ඩයොක්ලෙටියන් අධිරාජ්‍යයා තම අධිරාජ්‍යයේ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සියලුම ප්‍රදේශවල ආරක්ෂාව සහතික කිරීම සඳහා ඩොමිනේට් ලෙස හැඳින්වෙන පරිපාලන පද්ධතිය නිර්මාණය කළේය. පසුකාලීන නැගෙනහිර රෝම අධිරාජ්‍යයේ බල ව්‍යූහය සඳහා අඩිතාලම දැමූ දැවැන්ත අධිරාජ්‍ය නිලධරයක් වූ ප්‍රින්සිපේට් හා සැසඳීමේදී ආධිපත්‍යය පැවතුනි. මේ සමඟ රෝමානු පළාත් නැවත සීමා කිරීම සහ අඩු කිරීම සිදු විය. අධිරාජ්‍යයා විධිමත් ලෙස "කුමාරයා" සිට "ඩොමිනස්" - ස්වාමියා සහ ස්වාමියා බවට පත්වීමත් සමඟ ඩයොක්ලෙටියන් ජනරජ පාලනයේ ඕනෑම මවාපෑමක් ඉවත් කළේය. ඩයොක්ලේටියන් අධිරාජ්‍යය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමේ ක්‍රියාවලිය විධිමත් ලෙස අවසන් කළේය, පළමු සියවසේ රෝමය සහ රෝමානු ඉතාලියානුවන් විසින් පාලනය කරන ලද යටත් විජිත පන්නයේ අධිරාජ්‍යයක් සිට අධිරාජ්‍යයාගේ මළුව දැන් රෝමයට හෝ ඉතාලියට බැඳී නොතිබූ විශාල අධිරාජ්‍ය ආයතනයක් දක්වා. බොහෝ අය අතරින් එක් රෝම අධිරාජ්‍ය පළාතක් පමණි. අධිරාජ්‍යයන් රෝමානු ඉතාලි ජාතිකයන් වීමේ සම්මතය මුලින්ම බිඳ දැමුවේ හිස්පානියාවෙන් පැමිණි ට්‍රේජන් අධිරාජ්‍යයා විසිනි. සෙවෙරන් රාජවංශයේ කාලය වන විට, බොහෝ අධිරාජ්යයන් ඉතාලියෙන් පිටත සිට ආරම්භ විය. ඩයොක්ලෙටියන් ඔහුගේ ප්‍රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන් විට, මෙය රෝමානු සෙනෙට් සභාවේ බලපෑම නිසා එහි දැනටමත් පිරිහෙමින් තිබූ අධිරාජ්‍ය බලපෑම විධිමත් ලෙස අහිමි වූ අතර තීරණ ගැනීමේ ප්‍රාදේශීය සභාවක් බවට පත්විය. අධිරාජ්‍යය නැගෙනහිර සහ බටහිර ලෙස බෙදීමේ මුල් අවස්ථාවක් සිදු වූයේ 286 දී ඩයෝක්ලෙටියන් අධිරාජ්‍යයා බටහිර ඔගස්ටස් ලෙස මැක්සිමියන් පත් කිරීමත් සමඟ ය. ක්‍රිස්තු වර්ෂ 293 දී, අධිරාජ්‍යය ටෙට්‍රාර්කි ලෙස හඳුන්වන ඩයොක්ලෙටියන් යටතේ බලය බෙදීමක් හරහා ගමන් කළේය. අධිරාජ්‍යය හතරකට බෙදී ඇති අතර, අධිරාජ්‍යයේ ප්‍රමුඛතම කොටස් දෙක එක් අධිරාජ්‍යයෙකු (ඔගස්ටස්) විසින් පාලනය කරන ලදී. එක් එක් සම-අධිරාජයා පසුව ඔහුගේම භූමිය පාලනය කරන යටත් අධිරාජ්‍යයෙකු ලෙස සීසර් ලෙස තරුණ සගයෙකු පත් කළේය. සීසර් බලය බෙදාගත් අතර අවසානයේ ඔහු ජ්‍යෙෂ්ඨ සහකරුවාගෙන් පසුව ඔහුගෙන් පසු බලයට පත් විය. භූගෝලීය ප්‍රදේශ මත පදනම් වූ බෙදීම් සහිත අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් භාරව සිටියේ සෑම ටෙට්‍රාර්ක්වරයාමය. මෙම බලය බෙදීම මගින් වසර 100 කට පසු අධිරාජ්‍යය ස්ථීර ලෙස නැගෙනහිර සහ බටහිර අධිරාජ්‍යයක් ලෙස බෙදී ගිය විට එළඹෙන භේදය ගෙනහැර දක්වයි. කෙසේ වෙතත්, අධිරාජ්‍යයන් ඉක්මනින් බලය සඳහා එකිනෙකා සමඟ සටන් කිරීමට පටන් ගත් බැවින්, ටෙට්‍රාර්කි පැවතියේ වසර 20 ක් පමණි. 324 දී මහා කොන්ස්ටන්ටයින් විසින් මෙම සිවිල් යුද්ධ අවසන් කිරීමෙන් පසු මුළු අධිරාජ්‍යය නැවත එක් කරන ලදී.
කැරකැල්ලා අධිරාජ්‍යයා රෝම අධිරාජ්‍යයේ සිටි සියලුම නිදහස් මිනිසුන්ට රෝමානු පුරවැසිභාවය ලබා දුන්නේය.