Waarom we niet gelukkiger zijn - Studium Generale - Tilburg University
Welkom allemaal. Goed om jullie in zulke grote getalen te zien. Mijn naam is Hannah van Den Bosch. Ik ben programma maker bij Studium Generale. Wij organiseren allerlei programma's over hedendaagse actuele thema's. Een paar ervan kunt u hier ook op het scherm achterzien die binnenkort aankomen. Voor studenten interessant is dat wij ook een certificaat hebben. Zij kunnen vijf van onze programma's bezoeken. En als ze dan een korte reflectie schrijven, kun je het Studium Generale certificaat krijgen. Met de bedoeling om je horizon te verbreiden. Meer informatie kun je vinden op onze website. En vandaag wordt dit programma over geluk georganiseerd in samenwerking met Tilia. En Sophie kan daar meer over vertellen. Ik ben Sophie en ik werk voor Tilia het centrum voor Filosofie en Samenleving van Tilburg University. Dat is een initiatief wat is opgezet door Departement Filosofie. Om onze academische filosofen te koppelen aan bedrijven en organisaties en de samenleving in het algemeen. Dus we organiseren workshops en lezingen voor een breed publiek. Maar ook advies op maat voor bedrijven bijvoorbeeld. En als je daar meer over wil weten kan je naar tiliafilosofie.nl. Vandaag zijn we hier voor een lezing van Michael Fleerik. Michael is Universitair docent wetenschapsfilosofie hier op Tilburg University. En hij gaat het hebben over zijn nieuwste boek waarom we niet gelukkiger zijn. Dus ik denk dat we daar gewoon mee gaan beginnen. Mag ik een warm applaus voor Michael? Hartelijk dank voor de uitnodiging om voor jullie mijn boek te komen voorstellen. Mijn boek gaat dus inderdaad over geluk en dat past van vandaag is het de internationale dag van het geluk. En in mijn boek stel ik de vraag waarom zijn we niet gelukkiger? Nu, we stellen ons niet vaak de vraag waarom we fysieke en emotionele pijn ervaren. We beschouwen het doorgaans als iets dat onlosmakelijk met het leven verbonden is. Iets wat een onmogelijkheid zou zijn zoals zolang er leven is. Maar eigenlijk is dat niet waar. Eigenlijk is de pijn die wij en andere dieren ervaren. Is dat een heel specifieke strategie waar natuurlijke selectie op gebotst is? Nu, dat proces van natuurlijke selectie, dat begrijp je best vanuit een genetisch perspectief. En vanuit dat perspectief zijn genen, dat zijn replicatoren, die maken kopieën van zichzelf, telkens een organisme die over zijn genen beschikt, telkens dat dat organisme tot voortplanting komt.  Wel, dat wordt onder kopieën van die genen in het nageslacht ingeplant. En in die zin kan je het organisme zelf, de levende wezen zelf, de mensen, de dieren, de planten, kan je eigenlijk zien als een soort vehikels waar die replicatoren van gebruik maken om zoveel mogelijk kopieën van zichzelf te maken als een soort voertuigen. Nu, in die zin is het niet zozeer de kip die eieren legt om meer kippen voor te brengen, maar het ei, het genetisch materiaal, dat een kip voortbrengt om meer gelijkaardig genetisch materiaal voort te brengen. Nu, niet alle genen zijn even succesvol in het maken van kopieën van zichzelf. Sommige genen zullen de genenpoel van een soort gaan overnemen, andere genen zullen misschien helemaal verdwijnen uit de genenpoel van een soort. Dus, wat maakt een gen succesvol? Wat is in twee zaken? En dat eerste is, denk ik, gekend. Wat geen succesvol maakt is hun vehikel. Het organisme gaan uittossen met allerlei fysieke kenmerken die je voordeel opleveren voor dat organisme om te overleven en te reproduceren. Denk aan de lange nek van de giraf, waardoor die aan die hoge bladen geraakt, camouflage, scherpe hoek, dan de verhoofderen enzovoort. Al die gekende adaptaties. Maar wanneer het op dierlijke organismen aankomt, en dus zeker ook wanneer het op de mens aankomt, al even belangrijk in wat geen succesvol maakt, is het aansturen van dat organisme in een omgeving vol bedreigingen en opportuniteiten. En dus ervoor te zorgen dat dat organisme het hoofd weet te bieden aan die bedreigingen en die opportuniteiten weet te benutten. En de manier waarop onze genen dat doen, is met wat ik in het boek Stokken en Wortels noem. Stokken, dat is fysieke pijn, dat zijn pijnlijke emoties. En eens we die ervaren hebben, dan gaan we zoveel mogelijk de oorzaken van die stokken uit de weg gaan. Wortels, fysiek genot, benonende emotie. En eens we die ervaren hebben, dan zullen we zoveel mogelijk de zaken najaakend die daarvoor gezocht hebben. Wanneer we zaken doen die slecht zijn voor de replicatieambities van onze genen, dus slecht zijn voor onze overleving en reproductie, dan krijgen we een stok. Die eten geeftige best, je zal waarschijnlijk maakkampen hebben, want hoe pijn is onaangenaam, zal ervoor zorgen dat je in de toekomst wel echt die best niet meer zal opeeten.  Of je vriendjes aanzien, respect bent in de groep, wel, je zal emotionele pijn ervaren, omdat dat slecht was voor overleving en reproductie. Wanneer we zaken ondernemen die goed zijn voor onze overleving en reproductie, het vinden van goed voedsel, van reproductieve mogelijkheid, dan krijgen we de wortel, krijgen we genot en die positieve belomende emoties. Het lief en leed van alles wat leeft is dus eigenlijk niet anders dan een heel specifieke strategie waarmee blinde replicatoren die genen hun eigen agenda gaan dienen. Het raart zijn die genen daar niet van bewust, ze hebben geen wildesmede, geen plannen, maar ze brengen wel dat soort kenmerken tot stand. Nu, een eerste heel belangrijke vaststelling is dat doorgaans bedreigingen zwaarder doorwegen dan opportuniteiten. Een bedreiging missen, wat kan het einde van het leven op het organismen betekenen en daardoor een definitieve streep trekken door de replicatieambities van die genen, dat willen we dus tot alle kosten vermijden. Een opportuniteit niet benutten is zeker een gemiste kans, maar er komen later nog kansen. En aangezien die bedreigingen zwaarder doorwegen dan die opportuniteiten, wel hanteren onze genen of onze genetische programmering, hanteren die grote stokken en kleine wortels. Waar varen fysieke en emotionele pijn doorgaans frekwenter, langduriger en ook intenser dan genot en belonende emojis. En dat uitzicht op een aantal manieren. Ik leg hier twee belangrijke uit. Eerst af en vooral zijn we voorzien met wat je een hyperactieve bedreigingsraada kan noemen. Ons brein is constant onze omgeving aan de scannen op bedreigingen en bij het minste gevaar gaat het alarm slaan. Stel je voor, je kampeert alleen nachts in een bunkerbos. En je rationele brein weet wel, hier lopen geen gevaarlijke rovendieren rond en wel echt ook geen moordzuchtige psychopathen, maar je hoort daarin de vertige ritsel en je kan de stressreactie niet bedwingen. Allerlei alarmistische gedachten komen op, wie of wat is daar, komt dat mijrichting uit. Of je belt een vriend en die neemt iets op, je belt de volgende dag terug, neemt weer niet op en nog zo even door. En opnieuw proberen je zelf te sussen, die heeft waarschijnlijk heel druk, heeft die telefoon misschien ergens vergeten. Maar dat stressgevoel begint weer te knagen en er komen allerlei gedachten, een tsunami aan gedachten zoals, waarom is die boos op mij, wat heb ik gezegd of gedaan, je kan het opnieuw niet onderdrukken.  Of in het verkeer wordt je de pas afgesneden door een achterloze chauffeur en voor je tweede is daar die luidkeelse vloek en die gebouw de vuist. Wat er in al die gevallen gebeurde, wel is dat jouw hyperactieve bedreigingsschrijder alarm sloeg en die bedreiging liet beantwoorden met de zogenaamde fight-or-flight-vecht-of-vlucht-response. Dus met woede frustratie, angst, stress enzovoorts. En in onze veilige omgeving vandaag, waar levense bedreigende problemen niet meer om elke hoek luren, wel zadel dat ons vooral op met veel nodeloze emotionele pijn en ook de mensen in onze dichte omgeving die die emotionele reacties over zich krijgen. Het feit dat bedreigingen zwaarder doorwegen dan opportuniteiten zorgt ook voor een ander belangrijk psychologisch kenmerk. En dat is de negativiteit bias. Nu stel je voor, je geeft een presentatie op het werk of misschien in een college en dat gaat goed, dan afloop krijg je daar veel complimentjes van van collega's of medestudenten, maar is er één iemand bij die het niet zo goed vond en die geeft je nog al een stekende opmerking over die presentatie. Nu als je enkele maanden later gaat terugdenken aan die presentatie, wat is die opmerking die je weegt woord voor woord zal herinneren? Je raadt het al die ene stekende opmerking. Psychologen zeggen dat ons brijn als velcro is voor het negatieve en Teflon is een afstotende stof voor het positieve. Negatieve zaken hebben de neiging om zich te nestelen in ons brijn. We herinneren ons veel beter dan positieve zaken en ze maken ook een grotere psychologische indruk op ons. We ondergaan een grotere, ja, emotionele respons, negatieve emotionele respons dus. Dus in een context waar er even veel goede zaken als slechte zaken zich voor doen of misschien zelfs meer goede zaken dan slechte zaken, wel zijn we toch vooral gericht op die slechte zaken en ervaren we vooral pijn en verlies. Maar we hebben eigenlijk zelfs geen tegenslag nodig om ons slecht te voelen. Enkel verbeelding. En daar hebben we heel veel van. Onze geest, onderzoekte ons dat aan, dwaalt. Dat wil zeggen dat onze geest niet bij wat we hier en nu doen of bij wat zich in onze directe omgeving afpeelt. Onze geest dwaalt dus ongeveer 47% of gemiddeld genomen 47% van de tijd dat we wakker zijn. Dus bijna de helft van de tijd zijn we met onze gedachten ergens anders.  En onderzoekte ons ook aan dat wanneer onze gedachten aan het dwalen zijn, dat ons beduidend minder goed voelen dan wanneer we aandachtig zijn bij het hier en nu, zelfs als we een saai repetitieve taak moeten uitvoeren of als onze omgeving niet bijzonder boeiend is, bijvoorbeeld wanneer we in een file aan het rijden zijn. En dat heeft alles te maken met het feit dat wanneer onze geest dwaalt, dat hij de neiging geeft om te dwalen naar bedreigingen, pikeren heet dat, naar negatieve herinneringen van het verleden, want dat geest is dwalen, wel dat is geëvolueerd om ons enerzijds te doen leren uit de fouten van het verleden en daarom raken tot ons brein de hele tijd die pijnlijke herinneringen op zodat we die fouten in de toekomst niet meer zouden maken en om ons te broeden voor mogelijke problemen in de toekomst. En dus gaan we de hele tijd fantaseren over wat er allemaal zou kunnen mislopen in onze nabijtoekomst. Nu, het is duidelijk dat door die genetische programmering, dat onze beleving van het leven, onze ervaring van het leven, wel dat hij te wensen overlaat. We ondergaan het klappen van de stok meer frequenter en langduriger dan de beloning van de wortels. Maar het beeld wordt nog iets grimmiger en dan komt het positieve deel, dus voor jullie depressie vertrekken, er komt wel degelijke oplossing. Het wordt nog iets grimmiger, want er is zelfs een probleem met die wortels en dan heb ik het niet opnieuw over het feit dat we die te weinig krijgen voorgeschoteld krijgen. Stel je de volgende scenario voor. Je trekt de kast open en je ziet daar jouw lievelingschocolade, je restaat niet aan de verleiding, je neemt een hap die eerste beet is hemels, maar nog voorin die chocolade hebt ingeslikt is het nieuwe ral weer af en is je geest aan het dwalen, maar dat probleem op twerk hebben we weten hoe dat kan aflopen. Of denk aan de dromen die je misschien vroeger of nog steeds koestert, een kunstenaar worden, een wereldberoemde zangeres acteur, minister, president, olimpisch kampioen, je noemt het maar. We gaan ervan uit dat moesten we zo'n onwaarschijnlijke droom waarmaken dat we ook fenomenaal gelukkig zouden zijn.  Wel onderzoek toont aan dat mensen die enorm succesvol zijn, extreme succesvolle mensen, de olimpische kampioen, de presidenten en wat je ook wil, mensen die die onwaarschijnlijke droom waarmaken dat die niet bovengemiddeld gelukkig zijn. Dat die zelfs meer dan gemiddeld kampen met depressies en verslavingen. De meeste dromen zijn dus inderdaad bedrog. Eens ze de pakken krijgen, dan verliezen ze heel snel alles maken. En dat geldt ook voor onze kleinere dromen. We houden ons vaak voor van ja, maar ik zal gelukkig zijn als ik die promotie op het werk krijg, als ik dat nieuwe huis heb. En zo blijven ons de hele tijd voorhouden dat ons geluk zal volgen bij een goede zaak, maar we wennen er in de korteste keren aan. En dat fenomeen dat heet hedonische adaptatie. We wennen aan verbeterde omstandigheden. En dat is een spijtige zaak voor een aantal redenen, wel eerst dan vooral de beloften die onze psychologische programmering, onze genetische programmering ons voorhoudt, dat die volgende wortel, dat die ons duurzaam en blijf het zal gelukkig maken, die wordt niet ingelost. Maar het maakt ons ook kwetsbaar voorverlies. Ben ik aan onze vriend hier met zijn mooie nieuwe auto. Waal na twee weken was hij er gewend aan en was hij niet gelukkiger dan voorheen toen hij in zijn uitafstandsmodel reed. Maar dat betekent niet dat je die nieuwe auto nu weer kunt wegnemen en dat uitmodel weer aan hem zal geven, dat dat niet bijzonder lang zal steken. We maken onze kwetsbaar voorverlies, we hebben het telkens meer en meer en meer nodig om gewoon op dat niveau te blijven. Maar verder maakt het ons ook chronisch onverzadigd. Het is een mentaal patroon, waarin we zaken willen naastreven, die dan ook binnenrijven, die krijgen, daar aan aan passen en dan hunkeren naar het volgende en naar het volgende en naar het volgende en dat houdt nooit op hoeveel van die goede zaken je ook te beurt vallen. Nu, de list van onze genen is duidelijk. Wat die willen is ons motiveren om zaken te ondernemen die goed zijn voor overleving en reproductie, zoals meer bezettingen, meer aanzien, meer statuus. Zijn zaken die bijzonder belangrijk waren voor sociale dienstort, zoals de mens. En dus we willen ons motiveren om constant die zaken na te jagen hoeveel van die goede zaken ons ook te beurt vallen.  Dus niet verzadigen of verzorgen dat we niet op onze lauren gaan rusten. En een belangrijk deel van die strategie is om ons, het vegekel, het organisme zelf, in het ongewisse te laten. Moesten wij weten van ja, die volgende woord zal mij niet lang bekoren, dan zouden we minder gemotiveerd zijn om daar achteraan te holen. Dat willen we dus van alle kosten vermijden. En dus blijkt dat hoeveel we die hedonische adaptatie ook ondergaan, dat we toch geneigd zijn om te denken ja, maar die volgende woord dat zal mij toch echt wel lang gelukkig maken. Psychologen noemen dat die optimism bias of de optimism bias. En dat klinkt positief, maar eigenlijk is dat niet zo positief. Dat wil zeggen dat we de neiging hebben om blijvend te overschatten hoe gelukkig toekomstige zaken ons zullen maken. Dus eigenlijk komt hierop neer dat de werkelijkheid onze verwachtingen niet gaat inlossen. En zo blijven ons contact voorhouden. Ik zal gelukkig zijn als. Nu door die psychologische kenmerking kunnen we een antwoord gaan geven om te vragen waarom we niet gelukkiger zijn. En ik neem jullie graag mee in een gedachte en experiment. Stel dat je, ja, een tilliteitsmachinute beschikking had dat je kon terugflitsen zo'n 150.000 jaar geleden naar onze verre voorouders. Zijn biologisch moderne mensen, maar ze leven uiteraard in een heel andere context. In de omgeving waarin zij leven, is er vaak schaarste, voedselschaarste. Ze gaan vaak met honger slapen. Er is heel veel gevaar, andere hoofdieren, maar vooral ook infectieziektes, ook mensen. De kans om het leven te komen door het geweld van een andere mens was naar schatting in die, in dat steentijdperk, laat ik het noemen, was 500 keer groter dan vandaag en dat is op een wereldniveau. Nog een stuk groter moest je focussen enkel op Nederland of West-Europa. De gemiddelde leefsgewachting was 26 jaar en dat kwam vooral door een astronomische kindersterfte. Een kwart van de kinderen sterft in het eerste jaar de helft voor de zestiende verjaardag. En dus beeld je in dat je met zo'n verre voorouders zou praten en je die verre voorde zou vragen, hoe ziet jou utopie eruit? Je absoluut droomleven. Dan had hij misschien iets als volgt geantwoord. Wel, een wereld waarin er altijd voldoende voetsel is. Een wereld waar ik niet moet vrezen voor mijn leven door andere vijandige mensen.  Een wereld waar ik geen van mijn kinderen moet begraven. Nu het is duidelijk dat voor de meesten onder ons en hopelijk voor allen hier aanwezig, dat die droom van onze voorouders is uitgekomen. Meer zelfs die droom is overtroffen. Wat die voorouders nooit hadden kunnen inbeelden, was dat we vandaag zouden beschikken over robuste huizen die ons beschermen tegen de natuurrelementen, over elektriciteit die allerlei toestellen aandrijft, die lastige tijdrovende taken van ons overnemen, over het feit dat we gewoon in enke uren naar een andere wereldteel kunnen gaan om even een andere lucht op te snuiven. Een absurde utopie is het vanuit historisch perspectief. Nou wat die voorouders wel echt niet hadden verwacht, is dat die bijzondergepamperde nakogelingen, dat die toch niet bepaald gelukzalig door dat leven vladderen. Wat zij zouden onderschatten, welicht zouden onderschatten, is die hedonische adaptatie waardoor we aan die verbeterde omstandigheden gewend zijn geraakt. Is die hyperactieve bedreigingsraad daar, die bij gebrek aan echte akute levensbedreigende problemen gewoon meer en meer gaat inzoomen en van eerste wereldproblemen, problemen van gigantisch formaat gaat maken. Dat wil niet zeggen dat die verbeterde omstandigheden helemaal niet bijgedragen hebben aan ons geluk. Uit onderzoek weten we dat geluk over het algemeen maar niet altijd, maar over het algemeen in de meeste landen wel degelijk meestijgt met meer welvaart en met meer veiligheid, maar lang niet zoveel als je zou verwachten of open. En de reden is simpel. Onze psychologie is niet geprogrammeerd voor duurzaam geluk. We zijn in de ban van wat slecht ging, wat slecht gaat en wat slecht zou kunnen gaan. We zijn er razendsnel aan verbeterde omstandigheden en we zijn van nature nooit voldaan. Maar, er is een remedy. En die remedy, wat onze staat stelt om te rebelleren tegen die donkere zijde van onze genetische programmering, die remedies die inzichten en praktijken die daar ons daartoe in staat zullen, die zijn al lang gekend en die zijn in heel veel verschillende of in heel verschillende culturele contexten naar boven gekomen.  Bijvoorbeeld in de buddhistische context in het Oosten, bij de stoïcijnen in het Westen en opmerkelijk genoeg zijn die levens- en de schouwelijke scholen volledig onafhankelijk van elkaar tot stand gekomen, maar hebben die heel gelijkaardige analieses en remedies en misschien nog opmerkelijker worden heel veel van die inzichten en praktijken die daarin voorgesteld worden vandaag wetenschappelijk bestudeerd en hun potentieel wordt steeds duidelijker. Nu het uitgangspunt van die levens- en beschouwelijke scholen, wat ook bijzonder duidelijk blijkt uit het wetenschappelijk onderzoek naar geluk, dat is dat om je geluk op een duurzame manier te verhogen, dat je moet werken aan jezelf en niet luiter aan je omstandigheden. Externe omstandigheden hebben een veel minder grote impact op je lange termijn geluk dan we geneigd zijn te denken. Het onderzoek blijkt dat we graviteren rond een redelijk stabiel geluksniveau en als de zaken even goed lopen, ja, dan gaan we daar een beetje boven gaan zweven, als het wat minder loopt dan gaan we naar een dipje ondernemen maar we graviteren doorgaans weer naar een geluksniveau dat relatief stabiel is. Hoe kunnen we dat geluksniveau optrekken? Wel, in instantie komt het erop aan om de list van onze genen te doorpreken en niet langer te reageren op die stokken en die verraderlijke wortels. Wat houdt dat precies in? Eerst dan vooral, hoe doen we dat niet langer reageren op die emotionele stokken die onze genetisch programmering op ons loslaat? Wel, dat houdt in dat we gelijk moedigheid ontwikkelen. Opnieuw een voorbeeldje. Stel, je bent op weg naar een heel belangrijke afspraak. Er gaat mooi op tijd zijn, de GPS geeft aan dat je daar 10 minuten voor tijd gaat aankomen alles ziet er goed uit maar dan plots hoor je een luide knal je hebt een klapband en daar sta je aan de kant van de weg. En wat wel echt voort, is een eindeloze reeks aan schreeuwige, paniekere gedachten van waarom moet dit vandaag gebeuren waarom moet het mij over komen van alle mogelijke dagen, waarom vandaag enzovoort. En wat er gaat gebeuren is dat die gedachten jouw negatieve emoties, jouw stressreactie enkel maar meer gaan voeden wat al meer meer gaat leiden tot negatieve paniekere gedachten enzovoort en zo zet je vast in een visueuse cerkel.  Nu onderzoektoont aan dat wanneer we een negatieve emotie niet gaan voeden met gedachten dat die niet langer zou moeten duren dan 90 seconden. Dat is de tijd dat ons lega nodig heeft om stresshormone zoals cortisol, adrenalin enzovoort weer helemaal te absorberen en weer tot een serene staat te komen. Maar uit ervaring weten we wel echt allemaal dat negatieve emoties ons veel langer in de greep kunnen hebben dat kan uren duren en in zekere zin zelfs dagen waar het keer op keer weer naar boven komt enzovoort. Nu, hoe doe je dat? Die negatieve emoties niet voeden. Wel, heel belangrijk daar is dat je nieuwe verhuiding tot die gedachten en emoties gaat ontwikkelen. Het probleem is dat we van natuur genijks en om helemaal overgenomen te worden door die gedachten en gevoelens en dat we ons als het ware mee gaan identificeren. Drug naar ons voorbeeld. Je dacht wel echt niet van, interessant, ik ervaar emoties zoals hoe de frustratie en een vleugje hulpeloosheid en er komen gedachten bij mij op zoals waarom moet dit vandaag gebeuren? Nee, je was volledig overgenomen door die gedachten en die emoties en je identificeerde jezelf als het ware mee. Dat blijkt ook uit ons taal gebruik. We zeggen ik ben boos, ik ben bang, we zeggen niet ik voel woede, ik voel angst allewel dat dat laatste eigenlijk een juistere manier zou zijn om er naar te kijken. Dus wat je moet doen, en dat is één van de sleutel of kernelementen van de buddhische leer en ook van wat vandaag als mindfulness doorgaat is om daar een andere verhuiding mee te ontwikkelen om die te gaan observeren en die te zien voor wat ze zijn bij zonder vluchtige manifestaties in het bewust zijn die als je het even laat zo weer weg hebben en zo weer veranderen in iets anders. Maar doorgaans blijven gevangen in die vissieuze cycle. Je kunt daar uitstappen, je observeert gewoon de emotie, je observeert de gedachten en je voet die negatieve emotie niet langer. Uiteraard een stuk makkelijker gezegd dan gedaan en op vergt wel en we komen er op terug trainen om daar beter en beter in te worden maar dat kan je echt wel leren. Soïcijnen, die heeft ook een enorm groot belang en gelijkmoedigheid. En die leer van de soïcijnen die kan je eigenlijk samenvatten in één zin.  Maak het onderscheid tussen wat je wel en niet in de hand hebt en hecht enkel belang aan het eerste. Wat heb je wel in de hand volgens de soïcijnen? Wel, je reacties op wat er gebeurt wat je zegt en wat je doet, je huiding. Wat je niet in de hand hebt, al het over je. Voorspoed, tegenslag, je gezondheid, je reputatie. Heb je nooit volledig in de hand. Soïcijnen zeg, kijk, van natuur zijn we geneigd om al die tijd en die mentale energie te gaan verspillen door na te denken over een mogelijke ramp-scenario's en zo voor het constant zijn we bezig met wat kan misgaan of wat mis is gegaan. Terwijl we eigenlijk enkel maar zouden belang moeten hechten en wat we wel in de hand hebben. We moeten niet wakker liggen van een tegenslag of een mogelijke tegenslag in de toekomst. We moeten wakker liggen van onze reactie moest die tegenslag zich voordoen. Dat is wat we in de hand hebben en zo kunnen we werken aan die gelijkmoedigheid. En zij hebben niet langer ingreep dan die lang gerechte straffende emotionele staten. Nu we die nazendere stokken onschadelijk gemaakt hebben wel dan resten we ons om die valse wortels aan te pakken. Dat constant hunkeren naar meer. Dat mentaal patroon waarin we wennen aan niets en dan hunkeren naar het volgende en het volgende en het volgende en eigenlijk chronisch onverzadigd zijn. Chronisch ontvreden. En om dat te doen wel moeten we eerst dan vooral die valse wortels gaan ontmaskeren. We moeten beseffen dat die volgende wortel die promotie op het werk dat nieuwe huis aan z'n woord dat dat ons niet duurzaam gelukkig zal maken. Het zal ons hoogtjes even bekoren dan zullen we gaan wennen en zal het weer gewoon business as usual zijn. En doordat we ontmaskeren gaan we die niet langer op zo'n onvoldaane manier gaan najagen en voeden we dat gevoel van ontvredenheid niet meer. We willen dat zeggen dat we niets mogen ondernemen dat we niet mogen proberen die promotie op het werk te krijgen zeker niet. We mogen al die zaken doen maar we mogen ons of we kunnen ons best niet voorhouden dat we enkel maar echt gelukkig zullen zijn als onze pogingen succesvol uitraaien.  Onderzoekt ontaan dat dat niet waar is en die gedachte houdt je juist om te vreden en staat je geluk juist in de weg. Wat ook een bijzonder belangrijke impact kan hebben om te vredenheid te ontwikkelen zijn dankbaarheidspraktijken waarin je bijvoorbeeld dagelijks bewust aandacht gaat besteden aan zaken die goed gegaan zijn. En de stoïcijnen die hadden daar een redelijk radicale maar wel krachtige praktijk voor. Wat zij deden zij deden aan zogenaamde negatieve visualisatie. Ze gingen allerlei rampscenarios voor de geest halen zaken die aan niet waren overkomen en dan gingen ze vandaaruit een enorm dankbaarheids- en tevredenheid gevoel ontwikkelen met hun leven precies zoals het is. Je bent hopelijk niet terminaal ziek die kinderen leiden hopelijk geen honger en vul dat lesje maar aan. Besef dat moest dat wel het geval zijn dat je zo goed als alles voorhouden zou hebben om jou in exact jouw situatie zoals die hier en nu is te begeven. Hoe onvoorstelbaar, dankbaar en tevreden bij je dan niet met je leven precies zoals het is. En nu ook die valse wortels hebben ontmaskeerd wel rest van ons enkel ons te voeden met duurzame wortels. En dat of die duurzame wortels die zijn bij uitstek in je sociale relaties. De langslopende studie naar Geluk die ging van start in het jaar 1938 aan de Universiteit van Harvard en die werd recent in het jaar 2018 dus tachtig jaar na de start werd die voor het eerst afgesloten. En ze hebben een groep van een kleine duizendal mensen een hele leven lang gevolgd. En onder twee jaar gingen ze allerlei vragen aanstellen over hun geluksbevinding maar gingen ze ook zien hoe gezond ze waren en uiteraard gingen ze ook uiteindelijk mee te hoe lang die mensen leefden. Dus de veelmoog informaties over die levens waren ergezameld en de resultaten zijn opmerkelijk. Met voorsprong de belangrijkste voorspeller van hoe gelukkig maar ook hoe lang en gezond die levens waren was de kwaliteit van de sociale relaties die die mensen hadden. Veel meer dan intelligentie, succes elk ander kenmerk was het dat dat voorspelde hoe lang en gelukkig hun leven zou geweest zijn. En dat hoeft niet te verwonderen voor een sociale diersoort waarin we zo aangewezen zijn op onze medemens dat het hebben van enige sociale contacten een cruciale bouwstenis in een gelukkig leven.  Maar ook meer dan nog die sociale contacten toont onderzoek meer en meer aan dat levende diensten van anderen dus een soort altruisme ook bijdraagt aan een bijzonder gelukkig leven. Mensen die heel altruistisch uit het leven staan dus die verdiensten van anderen voor een groot deel hun tijd en middelen beschikbaar maken voor andere mensen die bijdragen en wel zijn van andere mensen dat die bovengemiddeld gelukkig zijn. En in een recent onderzoek dat ook redelijk veel tractie kreeg en waar nu heel veel opvolgstudies naar gebeuren wel hebben ze een groep mensen een grote groep mensen hebben ze geïverdeeld in twee groepen. Ze gaven die allemaal somgeld en aan de ene helftijdse koop daar vandaag iets mee voor jezelf. Aan de an een andere deel van de groep zeiden ze koop daar vandaag iets mee voor iemand anders. Dan mag iemand zijn die je kent dan mag voor een goed toe zijn helemaal vrij daarin. Raad is u op het einde gelukkiger was en dat effect was nog tot een week in na die dag merkbaar de mensen die het moesten geven aan iemand anders. En zo komen bij het tijdloze recet van geluk. Het was gekend in de buddhisch traditie in de stoïcijns traditie in andere tradities en vandaag wordt het meer en meer wetenschappelijk gevalideerd. Wees gelijk moedig goed negatieve emoties niet en en waard wat je niet kan veranderen. Wees tevreden schenk bewust aandacht aan al het goede in je leven en hunker niet steeds naar meer. Wees liefdevol en vriendelijk ontwikkel hechten sociale relacies en stel je zelf ten dienste van anderen. Maar wat is makkelijker gezegd dan gedaan? Je riskeert haar vallen in mentale automatiezingen en tegen beter weten een in te reageren op die nazindrende stokken en die valse wortels. En dus kan je best je brein gaan treinen voor geluk. Je brein gaan herprogrammeren. Zoals Mathieu Riccaire een buddhisch ammonic maar ook wel een wetenschapper. Hij was geprobeerd in de genetica en heeft heel heel veel samengewerkt met wetenschappers rond meditatie en andere zaken die met geluk te maken hebben is geluk een treinbare vaardigheid. Het is niet iets dat ons zomaar overkomt het is een vaardigheid die we kunnen ontwikkelen. En je ontwikkelt dat met meditatie en andere praktijken. Meditatie wat houdt dat in? Wel, grofweg zijn er drie soorten meditatie.  Je hebt concentratiemeditaties waarbij je concentratie op een bepaald punt zal richten zoals de ademhaling vaak of het leggaan of iets wat je hoort enzovoort en telkens de geest gaat dwalen en ja zoals je weet dat zal de geest heel vaak doen ga je in alle rust de aandacht terug brengen naar dat punt. Je hebt ook open gewaarzins meditatie waarin je niet gaat focussen op een specifiek punt maar gewoon alles zal observeren wat er in een bewustzijn komt zonder daar verhalen rond te maken of daar dieper op in gaan gewoon zien wat er opkomt en laten gaan. En dan heb je cultivverings meditaties waarin je bepaalde eigenschappen mentale eigenschappen gaat gaan ontwikkelen zoals gelijkmoedigheid zoals de vredenheid zoals liefdevolle vriendelijkheid. En met die meditatie praktijken ga je ene zijds je brein treinen om meer aandacht te hebben aan het hier en nu minder te gaan dwalen we weten dat dat een positieve winst is als het op geluk aankomt. Met die open gewaarzins meditatie dan ook ga je veel inzicht krijgen naar je eigen geest welk soort ja pijnlijke emoties en gedachten die niet verder helpen komen er vaak op. Maar belangrijker nog door de hele tijd te observeren en zien hoe het komt en gaat die gedachten en emoties ga je ook die nieuwe verhouding ontwikkelen tot die gedachten en emoties ga je er niet langer mee identificeren ga je die leren en alle rust observeren. En aan te slotten ga je met die cultivverings meditaties ga je uiteraard ook die geeststoestanden die mentale eigenschappen gaan ontwikkelen die bijdragen tot je eigen geluk en ook het geluk van anderen rondom jou. Maar het mag niet bij gewoon meditatie blijven 20 minuten per dag mediteren is een mooie start maar als het daarbij blijft en dan sta je weer volledig reactief in het dagelijkse leven dan gaat dat niet veel uitmaken. Die gelijkmoedigheid die moet je in de eerste plaats ontwikkelen om te maken om te letten op al die goede zaken en daar dankbaarheid voor op te wekken eerst voelt dat misschien wat geforceerd en dan gaat je brein getraind worden om dat meer en meer spontaan ook te doen en het dus uiteraard ook in het dagelijkse leven dat we werk moeten maken van die inge verbinding met andere mensen en dat we ons ook kunnen te diensten stellen voor anderen.  En op die manier gaan we ons brein gaan treinen om steeds minder lang en intens in de greep te zijn van die negatieve mentale reacties en steeds meer positieve mentale toestanden emoties te gaan opwekken. We kunnen dus wel degelijk ons brein gaan treinen voor geluk. En in het boek geef ik je een concrete stappenplan mee om dat voor elkaar te brengen. En dat brengt mij bij een laatste element waar ik het nog kort wel over hebben en dat is het concept van verlichting. Daar is van alles over gespreken geschreven en er bestaan heel veel verschillende versies van wat dat nu precies inhoudt maar ik denk dat ze daar ook een wetenschappelijke seculare interpretatie kunnen vanhebben. Het gaat hier niet om een bovennatuurlijke staat. Het gaat ook niet op een staat van onophoudelijke permanente geluksaligheid. Dat is wel echt niet mogelijk en de vraag zal zeer of dat wensbaar zou zijn. Waar het op slaat is die nieuwe verhouding tot de gedachten en gevoelens te ontwikkelen waardoor je niet meer in de greep bent van die negatieve mentale reacties en je in alle rust en vrede tegoed kan doen aan al die zaken die bijdragen tot een gelukkig leven die het leven mooi maken. En het is ook geen binair iets. Het is niet dat je ofwel verlicht bent ofwel helemaal niet. Het is een gradueel iets gelijkmoedigheid, de vredenheid, liefde, volle vriendelijkheid die bouwsteen van een geluk wel die moet je gaan ontwikkelen en de vooruitgang die je daarin maakt is gradueel. Dat vergt dus zeker tijd en een zekere toewijding maar kan je een betere besteding van je tijd en energie bedenken. Besef dat als je niets onderneemt en het leven zijn beloop laat gaan wel dat je tezij je nu bijvoorbeeld leidt aan een depressie en daarvan zal genezen maar als dat niet het geval is dat je niet kan verwachten dat je in de toekomst veel gelukkiger zal zijn dan je nu bent. Dan geldt dit is as good as it gets. Maar weet ook dat je in de mogelijkheid verkeert om op een ingrijpende manier de ervaring van je leven te veranderen in de positieve zin. Ik wens jullie alvast van houten toe. Dankjewel. Onzettend bedankt voor je presentatie. We hebben nu nog ruimte voor wat vragen uit de zaal. Ja, ik kom naar u toe, momentje.  Allereerst dank voor de presentatie. Wat ik me afvroeg is in hoeverre hoe ingewikkeld is het dat die wortels zo dominant zijn. Zeker als je kijkt naar het dominante economische model waarin wij leven. Dan kun je natuurlijk philosophisch verwijzen naar mannen viel met de bijkorf. Maar dat maakt het toch wel extra ingewikkeld of hoe kijk jij daarnaar? Ja inderdaad. Dat hunkeren naar meer dat wordt uiteraard ook wel gevoed door onze omgeving en door ons economisch model waarin we zoveel mogen proberen te verkopen aan anderen. En eigenlijk noden die er niet waren proberen aan te praten aan mensen. Dus ik ben er helemaal mee eens dat culturele context daar daar ook voor een deel interageert met onze geëvolueerde psychologie en dat probleem eigenlijk scherper gaat maken en dus nog iets uittagender. Ja inderdaad. Dus dus er zijn ook heel veel zaken natuurlijk die we voor geluk kunnen doen op maatschappelijk niveau en over dat soort zingen dat soort zaken nadenken dat lijkt mij ook bijzonder zijn vol. Dank u wel voor uw vraag. Zijn er verder nog vragen? Ja het gaat eigenlijk over het begin. Je had het over genen er zijn ook wetenschappers die niet meer zozeer de dawinistische problematiek of hypothese aanhangen maar die bijvoorbeeld een creationistische er zou een creator kunnen zijn. Dus dan zouden wij niet alleen maar veranderen door onze geneparen die straf krijgen of geluk vinden maar ook ja er zou iets opzwellen. Ik noem Robert Sheldrake morphogenetische velden. Er zijn een aantal biologen die worden niet zo gevoed maar heb jij dat ook verkennt? Of verken jij alleen dawinistische beeld? Creationisme ja heb ik niet verkennt. Ik bepijk mij dus wel tot een evolutionaire wereldbeeld maar om te zeggen dat dat luid er dawinistisch is ook niet en ik had geen tijd om daar op in te gaan want wat dawin niet wist waar hij niet van wist dat was genetica. Dawin had geen kennis van genen en genetica. 