Hoe gaat de Katholieke Kerk om met een crisis?Tilburg School of Catholic Theology-Tilburg University
Welkom bij dit mini-college. Als ik een politicus geweest was, dan had ik het met u graag gehad over de invloed van de coronacrisis op het bestuur van ons land, in mijn naam de bestuurstructuur, de manier waarop we ons land besturen. Er is, zoals u weet, sinds enige tijd een outbreak management team, dat moet dan uiteraard in het Engels, van deskundigen die advies geven aan de regering. Ze hebben best wel veel invloed en sommige politici klagen dat het parlement bij de spel staat. De coronacrisis, die overigens een vreselijke toestand is, roept zo allerlei interessante politieke vragen op, die ik graag met u zou bespreken als ik een politicus was, maar dat is dus niet het geval, ik ben maar een invoudige theoloog. Daarom wilde ik het met u hebben over hoe de kerk omgaat met de coronacrisis en eigenlijk wat breder hoe de kerk omgaat met de crisis in het algemeen. In de geschiedenis van de kerk zijn er namelijk een aantal, eigenlijk bij herhaling, grote crisis geweest en vaak merken we de invloed van de uitkomst ervan nog steeds. Ik wil met u eens kijken naar twee van die crisis en dan een beetje onderzoeken naar wat zijn de manieren van doen in zo'n crisis, hoe pakt de kerk dat aan, wat is onze versie van het outbreak management team en is daar dan een mooi Latijns woord voor. De eerste voorbeeld dat ik met u wil bespreken komt uit de handelingen van de apostelen, dus dat is echt helemaal aan het begin. We lezen dat boek in de tijd tussen Pase en Pinksteren. Het is de tijd dat Jezus al vrezen is, dat is natuurlijk met Pase gebeurd, maar dat de leerlingen nog die vreizen eens nog moeten doormaken en dat gebeurt dus in het boek Handelingen, dan zien we dat ze uit hun schulp kruipen en dat de kerk nogal een vlucht neemt. Je zou het een bijna een succes verhaal kunnen noemen dat boek van de handelingen. Begin in een hoofdstuk 10, daar ontmoeten we Petrus en Petrus heeft een droom. Petrus was net zoals alle apostelen van Jezus, Joods, en Joodsel dus aan de Joodse wetten, Rijnheidswette, Spijswette, was besneden, maar in die droom, die droom is een beetje verwarrend, want die droom, dan komt er een laak daar naar beneden met onrijne dieren erin.  Petrus is dan aan het bidden, zijn vision en hij heeft ook nog honger, zegt het verhaal. Dus de suggestie is een beetje dat die dieren een antwoord zouden kunnen zijn op zijn honger, maar vooral met Jood die hij is, wijgen het hij natuurlijk. Dan gaat het verhaal verder en dan komt er een man die hem uitleg geeft bij die droom en zo komt Petrus en die uitleg is dat voor God die Rijnheidswette niet meer, dat die Rijnheidswette misschien minder gelden dan die dacht. Petrus, dan valt het kwartje, hij komt tot een soort bekering en dan, dan houdt hij een lange toespraak en zo hoort het in het boekhandeling een lange MSLEP in de toespraak en tijdens die toespraak daalt hij gegeest neer over de aanwezigen die lang niet allemaal Joods zijn. En zo valt het kwartje nog een beetje meer en wordt die bekering van Petrus bestendigd. Petrus snapt dat hij eigenlijk dat die Joodse wetten minder belangrijk zijn dan hij dacht en dat als je volgeling wil zijn van Jezus en aanhanger van de weg, want zo heet er naartoe, dat je dan niet aan de Joodse speiswette hoeft te voldoen. Dat was het inzicht dat hij daar kreeg. Je voelt al aan, dat geeft allerlei onrust en net zoals dat nu zo is als Progihanen of Priester's onrust er worden, dan schrijven ze brieven naar de pisschop of naar de paus, want dat gebeurde toen ook en dat was dus allerlei onrust. En ik kwam samen in Jerusalem, dat was het droom van die tijd, om te beraatslagen. Een klein vermakelijk detail is dat we lezen dat die beraatslagingen hevig waren, er waren hevige discussies, dus de vrede liefende kerk zoals de boekhandelingen die soms presenteert, dat is het moment opname, er waren ook hevige discussies en die gingen over de vraag moeten we blijven zoals we begonnen zijn, Joodse, speiswette, reinigtwette of moeten we dat relativeren en zeggen met wat belangrijk is, is het aanhanger van de weg, aanhanger, het geloven in Jezus Christus, de verezenen, de heer. Zoals je in de kerk kunt verwachten en dat is nog steeds zo, hakken de apostelen de knoop door, in dit geval is dat Jacobus de leide van de gemeente in Jerusalem.  Wel, dat had je wel verwacht, maar wat interessant is dat er nog twee andere structuur of strategieën zijn die deel zijn van de besluitvorm. In de eerste strategie is dat er geluisterd wordt naar de ervaringen van mensen, met name in dit geval de ervaring van Petrus. Die krijgt uitgebreid het woord, dat mag vertellen over zijn droom, over zijn toespraak, over de geest die neerdaalde en over wat hij dacht dat dat betekende. Dus de besluitvorm is niet alleen hierarchisch zouden wij moderne taal zeggen, maar is ook inclusief ergens plaats voor de ervaringen van mensen. Een tweede aanvullende techniek, of het heel van een manier van doen, is dat er aandacht is voor de heide gegeest. Als men uiteindelijk een keuze gemaakt heeft, schrijf je met een brief naar de bezorgde gelovigen en de bezorgde gemeenschappen en die brief begint met de zinsneden de hele gegeest en wij hebben besloten dat, nou dan komen er wat bepalingen over wat men besloten heeft en in ieder geval hoeft men niet meer besneden te worden. Het is een beetje een zinnetje zoals je dat bij de rijdende rechter wil horen, hiermee zult u het moeten doen, de heide gegeest en wij hebben besloten. Ook dat is een aanvulling van het hierarchische manier van keuzes maken, omdat in dit geval men niet waar men ene zijds inclusief was door te luisteren naar de ervaringen van mensen, is men anderzijds nu inclusief als dat het goede woord is, naar de transcendente wereld, naar God en in dit geval naar de heide gegeest. Die maakt deel uit van de besluitvorming. Dat was het eerste voorbeeld, voor het tweede voorbeeld, het tweede voorbeeld is van veel recenterdatum, daarvoor gaan we naar de jaren 60 van de vorige eeuw toe en dan was er het tweede faticaanse consiliën, een grote kerkvergadering waarbij de Sint-Pieter in feite een congrescentrum geworden was en zijn heel drukwekkend om de foto's te zien van de tribunes die aan weersijden van het schip van de Sint-Pieter zijn opgesteld. Er waren 2500 bischoppen ongeveer en dan nog een hele bergtheologen om hen te assisteren en dan ook nog waarnemers.  Ook dat consiliën heeft grote gevolgen voor hoe we tegenwoordig in deze tijd kerk zijn en ook daar stond veel op het spel, niet zozeer de vraag naar besneidenis of geemstijndis, maar de vraag naar hoe gaat de kerk het beste om met de moderne tijd. Bijvoorbeeld met de eukamienische beweging die toen aan het ontstaan was, vanuit de Tweede Wereldoorlog bijvoorbeeld hadden mensen in het verzet gemerkt dat protestanten, omdat dat goede mensen waren en protestanten merkte dat de katholieken, ze was allerlei ontmoeting geweest. Nou, zo waren er nog wel meer invloeden die de eukamienische beweging flink stimuleerden, maar voor de katholieke kerk was dat allemaal een beetje, die zag dat met veel wantrouwen. Katholieke kerk werd trouwens in die tijd wel vergelijken met een soort fort of een bolwerk tegen de moderne tijd. Dus die vraag lag bij het consiliën op tafel, hoe gaan we eigenlijk om met de moderne tijd? Moeten we misschien die bolwerkmentaliteit achterlaten? Ja, ook hier wordt de besluiten genomen door die 2500 bischoppen met een bijzondere rol voor de paus natuurlijk. Maar ook hier zie je twee andere aanvullende dynamieken. De eerste is de aanwezigheid en de rol van de theologen. Er waren nogal wat theologen op het consiliën en hun taak was om de bischoppen te assisteren met het schrijven van teksten, ontwerpteksten met het herschrijven van teksten en tussendoor gaven ze ook college aan de bischoppen om hem wat op de hoogte te brengen van de moderne ontwikkelingen en stand van zaken in de theologie. Zij speelde een belangrijke rol. De bischoppen luisterden naar hen deden niet alles wat ze zeiden, maar luisterden namelijk wel serieus. En naast die theologen waren er ook nog waarnemers. Dat waren vaak protestanten mensen en daar waren ook een kleine aanwezigheid van vrouwen op het consiliën als waarnemers. Die hadden geen officiële positie om bij te dragen aan de discussie, maar in de wandelgangen deden ze dat vaak wel. En hadden ze ook wel echt een invloed. En dan had je ook nog de missie bischoppen trouwens. Dat zijn nogal weer bischoppen, maar die brachten heel nieuws soort ervaringen in, in het consiliën. Een ervaring met een heel andere cultuur, afrikaanse cultuur, Indonesische cultuur, de Amazonen cultuur, is trouwens weer actueel. Dat is het ene. De andere is dat ook hier de heilige geest een belangrijke rol speelt.  We hebben begonnen elke dag met de agrestievering en dan legde men in het midden van de Sint-Pieter een evangelieboek neer om aan te geven dat het evangelie centraal stond in de beratslagingen en dan zijn men een gebet tot de heilige geest. En dat gebet begon met de zin, wij zijn hier aanwezig, kom maar, heer, kom maar, heilige geest. Dus de heilige geest werd aangesproken en dan werd er gevraagd of de heilige geest onze beratslagingen wilde leiden. Het is een oud gebet, dus het is allerlei vermakkelijke details in. Ze was tevraagd dat we ons niet zouden laten leiden door geld, dat we ons niet zouden laten omkopen. Nou, ik denk dat dat op het consilie eigenlijk geen relevante vraag meer was en een omkopen was geen gevaar, maar goed, het is een vermakkelijk detail. Dus hier zie je hetzelfde. Grote en moeilijke kwestie, hoe gaan we om met de moderne tijd? Bisschoppen hakken de knoop door, ze doen dat nadat ze geluisterd hebben naar de ervaring en de voorstellen van theologen en ook trouwens naar ervaringen die anders sinds hun gedachtenwereld verbreiden, de ervaring uit hun missie gebieden bijvoorbeeld en daar als een incultigratie was een belangrijke waarde wel voor de Europese bisschoppen was dat helemaal niet relevant. En dan die kracht van de geest. Als je dat naar de moderne tijd toe trekt hebben we twee voorbelden gehad, misschien nog iets overhoog dat dan voor ons nu is. Voor een stuk heeft deze manier van doen zich verankerd in de kijk in allerlei structuren, niet in een outbreak management team, dat moeten we missen maar we hebben bijvoorbeeld bisschoppen conferenties en het idee daarvan is precies hetzelfde en dus ervaringen van een lokale kerk naar Rome brengen daar gesprek daarover en dan een knoop doorhaken, onderleiding van de geest. En je hebt datzelfde op allerlei lagere niveaus, in de parochel je hebt een pastoraatsgroep, parochiebestuur, als het goed is zijn dat ook plekken waar ervaringen te spraken komen waar de geest het grotere kader vormt en waar dan een knoop doorgaat te worden. Je hebt de priesteraat, je hebt parochiesynodus, je hebt bisnosynodus, dat is in Nederland niet zo'n bekend verschijnsel. Soms wordt dit allemaal een beetje van trouwig bekeken, het democratische kerk en de kerk is geen democratie. 