Max Havelaar | Multatuli | Literary Fiction | Audio Book | Dutch | 2/8
Hoofstuk 5 van Max Havelaag door Multitudi. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Vijfde Hoofstuk. Er was desmorgens de tien uren een ongewone beweging op de grote weg die de afdeling van Dek Lang verbindt met Le Bak. Zeevoetnoot 10. Grote weg is misschien wat veel gezegd voor het breed voetbad dat men uit beleefdheid en bij gebrek aan beter, de weg noemde. Maar als men met een vierspannig rijtuig verdrok van Serang, de hoofdplaats de residentie Bantam, met het voornemen zich te begeven naar Rangkas Betoem, de nieuwe hoofdplaats van het Libaxen, kon men nagenoeg zeker zijn te eniger tijd daar aan te komen. Het was dus een weg. Wel bleef men gedurecht steken in de modderg die in de Bantamse laaglanden zwaar, kleierig en klevend is. Wel was men telkens genootzaak de hulp in te roepen van de bewoners daarnaast bij gelegen dorpen. Ook al waren ze niet zeer na bij, want de dorpen zijn niet menigvuldig in die streken. Maar als men er dan eindelijk in geslaagd was, en 20-tal landbouwers uit de omtrek bijeen te krijgen, duurde het gewoonlijk niet zeer lang voor men paard en wagen weder op vaste grond had gebracht. De kutsier klapt met de zweep. De lopers, in Europa zou men, geloof ik, zeggen palfreniers, of liever, er bestaat in Europa niets wat met deze lopers overeenkomt. Die onvergelijkbare lopers dan met een korte dikke zweepjes huppelden weer aan de zijde van het vierspan, krijsden onbeschrijflijke geluiden en sloegen de paarden ter aanmoediging onder de buik. Zo hosten men dan enige een tijd voort, tot het verdrietig ogenblik weer daar was dat men tot over de asse weg zoek in de modder. Dan begon het groep om hulp opnieuw. Men wachtte geduldigd tot die hulp kwam en sukkelde verder. Dik was, als ik die weg langs ging, was het mij als zou ik hier of daar een wagen vinden met reizigers uit de vorige eeuw, die in de modder gezakt en vergeten waren. Maar dit is me nooit voorgekomen. Ik veronderstel dus dat allen die ooit deze weg langskwamen, eindelijk zijn aangeland waar ze wezen wilden.  Men zou zich zeer vergissen wanneer men zich van de gehele grote weg op Java, een denkbeeld vormde naar de maatschaf van die weg in het Lebakse. De eigenlijke airbaan met zijn vele zijdtakken die de Maarschalk Daandels met grote oploffering van volk deed aanleggen, Sifoot No. 11, is inderdaad een prachtig stuk werk en men staat verbaasd over de geestkracht van de man die, ondanks alle bezwaren welke zijn benijders en tegenstanders in het moederland hem in de weg legten, de onwil der bevolking en de ontevredenheid der hoofden durft te trotsen om iets tot stand te brengen dat Thans nog de bewondering van iedere bezoeker opwekt en verdient. Geen paardenposterij dan ook in Europa, zelfs niet in Engeland, Rusland of Hongarije, kan met die op Java worden gelijkgesteld. Over hoge bergerugen, langstiepten die u doen ijzen, vliegt de zwaar bepakte reiswagen in één galop voort. De kutier zit als op de bok genageld, uren, ja gantse dagen achtereen, en zwaai te zware zweep met ijzerenarm. Hij weet juist te berekenen waar en hoeveel hij de hollende paarden moet inhouden om na vliegend dalen van een berghelling kind aan die hoek. Mijn God, de weg is weg! We gaan aan een afgrond! Gilt de onervarenrijziger, daar is geen weg, daar is de diepte. Ja, zo schijnt het. De weg komt zich, en juist als één galopsprong verdig, vaste grond zou doen verliezen aan het voorspan, wenden zich de paarden en slingeren het voertuig de hoek om. Ze vliegen de berghoogte op die geen ogenblik vroeger niet zagt, en de afgrond ligt achter u. Er zijn bij zulke gelegenheid ogenblikken dat de wagen alleen rust op de raderen aan de buitenzijde van de boog die gebeschrijft. De middelpunt vliedende kracht heeft de binnenwielen van de grond geheven. Er behoort koelbloedigheid toe, de ogen niet te sluiten, en wie voor het eerst op Java reist, schrijft aan zijn familie in Europa dat hij een levensgevaar verkeerd heeft. Maar wie hier tehuis behoort, lacht om die angst. Het is mijn doel niet, vooral niet in het begin van mijn vertelling, de lezer lang bezig te houden met het beschrijven van plaatsen, langtschappen of gebouwen.  Ik vrees tezeer hem af te schrikken door wat zwemen zou naar langdradigheid, en eerst later, als ik gevoel dat hij voor mij gewonnen is, als ik uit blik en houding bemerk dat het lot van de heldin die ergens van het bakcon één of vierder verdieping springt en hem belang inboezemt, dan laat ik met stouten verachting van alle wettenders waartekracht haar zweven tussen hemel en aarde tot ik mijn hart heb luchtgegeven in een alkeurige schets ter schoonheden van het landschap of van het gebouw dat daar ergens schijnt geplaatst zijn om een voorwensel aan de hand te doen tot een veelbladzijdig vertoog over middeleeuwse architectuur. Al die kastelen gelijken op elkaar. Onveranderlijk zijn ze van heterogene bouwoorden. Het kordelogie dacht ik het altijd van enige regeringen vroeger dan de aanheggels die onder deze of gene en laatere koning daarbij zijn gevoegd. De torens zijn in vervallen staat. Waarde lezer, er zijn geen torens. Een toren is een denkbeeld, een droom, een ideaal, een verzinssel, onverdraaglijke grootspraak. Er zijn halve torens en toretjes. De geestrijverij die torens meenden te moeten zetten op de gebouwen die opgericht werden ter ere van deze of gene heiligen duurden niet lang genoeg om ze te volleinden en de spits die de gelovigen naar de hemel moet wijzen rust gewoonelijke baar omgangen te laag op de massieve basis. Geen denken doet aan de man zonder dijen op de kermis. Alleen torentjes, kleine naaltjes op dorpskerken zijn afgewerkt. Het is waarlijk niet vleiend voor de westerse beschaving dat Selden het denkbeeld om een groot werk tot stand te brengen zich lang genoeg heeft kunnen staan te houden om dat werk volleind te zien. Ik spreek nu niet van ondernemingen welke afwerking nodig was om de kosten te dekken. Wie juist weten wil wat ik bedoel, gaat het dom tekeulen zien. Hij geven zich rekenschap van de grootste opvatting van het gebouw in de ziel des bouwmeesters Gerhard van Rieuw, want geloof in de hart en des volks dat hem in staat stelde dat werk aan te vangen en voor te zetten. Van de invloed der denkbeelden die zulke kolos nodig hadden om als zichtbare voorstelling te dienen van het ongezien godsdienste gevoel. En hij vergelijken deze overspanning met de richting die enig eeuwen later het ogenblik deed geboren worden waarop men het werk staakte.  Er ligt een diepe kloof tussen Erwin van Steinbach en onze bouwmeesters. Ik weet dat mensen het jaren bezig is deze kloof te dampen. Ook de keulen bouwt men weder aan de dom. Maar zal men de afgebroken draad weer kunnen aanhichten? Zal men terugvinden in onze dagen wat toen de kracht uitmaakte van kerkvocht en bouwheer? Ik geloof het niet. Geld zal wat te bekomen zijn en hiervoor is steen en kalk te koop. Men kan de kunstenaar betalen die een plan ontwerpt en de metselaar die de stenen ligt. Maar niet voor geld te koop is het verdwaald en toch eerbiedwaarde gevoel dat in een bouwontwerp een dichtstuk zag. Een dichtstuk van graniet dat luid sprak tot het volk. Een dichtstuk in marmer, dat daar stond als een onbewegelijk voortdurend eeuwig gebet. Op de grens tussen Lebak en Pan-Deklang dan was op zekere morgen een ongewone beweging. Honderden gezadelde paarden bedekten de weg en duizend mensen voor het minst, wat veel was voor die plek, liepen in bedrijvig wachterheen en weer. Hier zag men de hoofden der dorpen en de districts hoofden uit het Lebakse, allen met hun gevolg. En te oordelen naar de schone basset Arabier die in zijn rijtuig op de zilveren watertrends knabbelde was ook een hoofd van hogere rang op deze plaats aanwezig. Dit was dan ook het geval. De regent van Lebak, ratten naar die pati, karten naar Tadnigara, Sifoot No. 12, had met groot gevolg rangas betoeng verlaten en ondanks zijn hoog ouderdom de 12 of 14 palen afgelegd die zijn woonplaats scheiden van de grenzen der naar puurige afdeling Pan-Deklang. Er werd een nieuwe assistent resident verwacht en het gebruik dat in Indië meer dan ergens kracht van wet heeft wil dat de beambte die met het bestuur ene afdeling belast is feestelijk worden ingehaald bij zijn aankomst. Ook de controleur, een mond van middelbare leeftijd, disseedt het enige maanden na de dood van de vorige assistent resident als eerst op volgende ingang het bestuur had waargenomen was daar tegenwoordig. Zodra het tijdstip daar komst van de nieuwe assistent resident bekend was had men in Allerijl een pendoppo doen inrichten, een tafel en enige stoelen daarheen gebracht en enige verversingen gereed gezet. In deze pendoppo wachten de regent met de controleur de aankomst van de nieuwe chef af.  Na een hoed met breder rand, een regenscherm of een holleboom is een pendoppo zeker de eenvoudigste uitdrukking van het denkbeeld dak. Verbeeld u vier of zes bamboezepalen in de grondgeslagen die aan de boveneinde met al kan er verbonden zijn door andere bamboes waarop een dekstoos vast gerecht van de lange bladen van de waterpalm die in deze streken aathap heet gezult u dusdanige pendoppo kunnen voorstellen. Het is zoals geziet zo invoudig mogelijk en dat moest je dan ook slechts dienen als piedataire voor de Europese en Inlandse beambten die daar hun nieuw opperhoofd kwamen verwelkomen aan de grenzen. Ik heb me niet voorkomen juist uitgedrukt toen ik de assistent resident het opperhoofd, ook van de regent noemde. Een uitwijding over het meganismus van het bestuur in deze landstreken is hier tot juist begrip van het ging volgens al noodzakelijk. Het dus genaamd Nederlands Indië. Het adjectief Nederlands komt meenig sinds onnaukeurig voor toch tot officieel aangenomen, seafood note 14, is wat de verhouding van het moederland tot de bevolking aangaat te splitsen in twee zeer verschillende hoofddelen. Eengedeelte bestaat uit stammen welke forsten en forses de opperheerschapij van Nederland als soezerijn er kent hebben toch waarbij nog altijd het rechtstreeksbestuur in meer of minder mate gebleven is in handen van de ingeboel en hoofden zelf. Een ander gedeelte, waar toe, met een zeer kleine, wellicht maar schijnbare uitzondering geheel Java behoort is rechtstreeks onderworpen aan Nederland. Van seins of schatting of bondgenoodschap is hier geen spraak. De javaan is Nederlands onderdaan. De koning van Nederland is zijn koning. De afstammelingen zijn er vorige forsten en heren zijn Nederlandse beanten. Ze worden aangesteld, verplaatst, bevorderd door de Goeverneur generaal die in naam van de koning regeert. De misdaliger wordt veroordeeld en gevondest naar een wet die van Schravenhagen is uitgegaan. De belasting die de javaan opprengt vloeit in de schatkist van Nederland. Van dit gedeelte slechts zijn Nederlandse bezittingen dat al zo inderdaad deel uitmaakt van het Koninkrijk der Nederlanden zal in deze bladen hoofdzakelijk spraken zijn. De Goeverneur generaal zat een raad terzijde die echter op zijn besluiten geen beslissende invloed heeft. Tebatavia zijn de onderscheidende bestuurstakken verdeeld in departementen aan welke hoofd directeuren geplaatst zijn die de schakel uitmaken tussen het opperbestuur van de Goeverneur generaal en de residenten in de provincie.  Bij behandeling eventueel der zaken van politieke aard wenden zich deze beambten rechtstreekt tot de Goeverneur generaal. De benaming resident is herkomstig uit het tijd toen Nederland nog slechts middelijk als leenheer de bevolking beheerste en zich aan de hoofden der nog regerende vorsten door residenten liet vertegenwoordigen. Die vorsten bestaan niet meer en de residenten zijn als gewesterlijke Goeverneurs of perfecten bestuurders van landschappen geworden. Hun werking is veranderd door de namingsgebleven. Het zijn deze residenten die eigenlijk het Nederlands gezag tegenover de Javanse bevolking vertegenwoordigen. Het volk kent nog de Goeverneur generaal, nog de Rader van Indië, nog de directeuren te Batavia. Het kent slechts de resident en de beambten die onder hem het besturen. Een dusdanige residentie, er zijn er die bijna een miljoen zielen bevatten, is verdeeld in drie, vier of vijf afdelingen of regentschappen aan welke hoofd assistentresidenten geplaatst zijn. Onder deze weder wordt het bestuur uitgeoefend door controleurs, opzieners en een tal van andere beambten die nodig zijn voor de inning der belastingen, voor het toezicht over de landbouw, voor het oprichten van gebouwen, voor de waterstaatswerken, voor de politie en voor het rechtswezen. In elke afdeling staat een inlandshoofd van Hoogerang met het titel van regent de assistentresident terzijde. Zodanig regent, hoewel zijn verhouding tot het bestuur en zijn werking geheel die is van een bezoldigd beambte, behoort altijd tot de hoge adel des lands, en dik was tot de familie der Forsten, die vroeger in dat landschap of in de nabuurschap onafhankelijk geregeerd hebben. Zeerstaatkundig wordt al zo gebruikt gemaakt van hun al ouden feudale invloed, die in Asie over het geheel van groot gewicht is en bij de meeste stammen als punt van godszins wordt aangemerkt. Dewel door het benoemen deze hoofden tot beambten en hierarchie wordt geschapen aan welker spits het Nederlands gezag staat dat door de gouverneur-generaal wordt uitgeoefend. Er is niets nieuws onder de zon. Werden niet de rijks, markt, gauw en burgergraven van het Duitse rijk even zo door de keizer aangesteld en meestal gekozen uit de baronnen, zonder uitwijding over de oorsprong des adels die geheel in de natuur ligt, wens ik toch plaats te geven aan de opmerking van het landswerelddeel en ginsend verre Indië dezelfde oorzaken, dezelfde gevolgen hadden. Een land moet op verre afstand geregeerd worden en hier toe zijn beambten nodig die centraal gezag vertegenwoordigen.  Onder het stelste van militaire willekeur kozen de Romeinen hiertoede perfecten in de avang gewone de bevelhebbers ter legioenen die het bedoelde land hadden ten ondergebracht. Zulke landstreeken bleven dan ook provinciën. Dat is wind geweesten. Maar toen later het centraal gezagd als Duitse rijks behoefte voelde enig vergelegen volk aanzicht te binden op andere wijze dan door stoffelijk overwicht alleen, zodra een verwijderde streek werd beschouwd als door gelijkheid in afkomst, taal en gewoonten tot het rijk te behoren, deed zich de noodzakelijkheid gevoelen iemand met de leiding daar zaken te belasten die in dat land te huis behoorden niet alleen, maar door zijn stand boven zijn medeburgers in die streek er verheven was. Opdat de gehoorzaamheid en de bevelen des Kijzers gemakkelijk werden door het samengaande neiging tot onderwerping aan hem die met de uitvoering deze bevelen belast was. Hierdoor werden dan tevensgeheel of gedeeltelijk de uitgaven vermeden voor een staand leger, ten lasten der algemene staatskast of, zoals meestal geschieden, ten lasten van de gewesten zelf, die door zodanig leger moesten bewaakt worden. Zo werden de eerste graven gekozen uit de baronnen des lands en strikt genomen is dus het woord graaf geen aardelijke titel, toch slechts de benaming van een met zekere and belaste persoon. Ik geloof dan ook dat in de middeleeuwen de mening gold dat de Duitse Kijzer wel het recht had graven, dat is landschapsbestuurders, en hertogen, dat is er aanvoerders, te benoemen, totdat de baronnen beweerden wat hun geboorte aangaat aan de Kijzer gelijk te zijn en alleen van God af te hangen. We houden ze de verplichting de Kijzer te dienen voor zover deze met hun toestemming en uit hun midden gekozen was. Een graaf bekleden een ant waar toe hem de Kijzer had geholpen. Een baron beschouden zich als baron door de genade gods. De graven vertegenwoordigde de Kijzer en voerde als zodanig dienstbanier, dat is de standaard van het rijk. Een baron bracht volk op de been onder zijn eigen vaan, als baan der heer.  De omstandigheid nu dat graven en hertogen gewoondelijk uit de baronnen werden gekozen bracht de weeg dat zij het gewicht hun er betrekkingen in de schaal legten bij de invloed die zij aan hun geboorte ontleenden, en hier uitschijnd later, vooral toen men aan de erfelijkheid deze betrekkingen was gewoon geraakt, de vooraan ontstaan te zijn die deze titels hadden boven die van baron. Noch heden ten dagen zou menigen vrij heerlijke familie, zonder keizelijk of koninklijk patent, dat is hun zodanige familie die haar adel afleidt van het ontstaande slans, die altijd van adel was omdat ze van adel was, autochtoon, een verheffing tot de gravenstand als derogerend afwijzen. Er zijn voorbeelden van. De personen die met het bestuur van zodanig raafschap belast waren trachten natuurlijk van de keizer te verkrijgen dat hun zoons, of bij gebreken daarvan andere bloedverwanten en in hun betrekking zouden opvolgen. Dit geschieden dan ook gewoonlijk, schoonlijk niet geloofd dat ooit het recht op deze opvolging organisch is erkend geworden althans wat deze beambten in de Nederlanden aangaat bijvoorbeeld de graven van Holland, Zeeland, Heenengouwen of Vlaanderen de hertogen van Brabant, Gelderland enzovoort. Het was in de begin een gunst, weldraan gewoonte en te slotte een noodzakelijkheid, maar nooit werd deze erfelijkheid wet. Na genoeg op gelijke wijze, wat de keuzder personen aangaat daar hier geen sprake van gelijkheid in werk ging hoewel ook in dat opzicht zekere overeenstemming het oog valt staat aan het hoofd ene afdeling op Java een Inlands beambte die de hem door het Goevernement gegeven rang met zijn autogtolen invloed verbindt om aan de Europese ambtenaar die het Nederlands gezag vertegenwoordigd het bestuur gemakkelijk te maken. Ook hier is de erfelijkheid zonder door een wet vastgesteld te zijn tot een gewoonte geworden. Reeds bij het leven van de regent is deze zaak meestal geregeld en het geldt als een beloning voor dienstijver en trouw in die men hem de toezegging geeft dat hij in zijn betrekking door zijn zoon zal worden opgevolgd. Er moet een al zeer gewichtige redenen bestaan voor of van deze regel wordt afgeweken en waar dit het geval wezen mocht kies men toch gewoon de opvolger uit de leden van dezelfde familie. De verhouding tussen Europese ambtenaren en dusdame gehogelplaatste Javaanse groten is van zeer kiezeaard. De actiescentresident in haar afdeling is de verantwoordelijke persoon.  Hij heeft zijn instructie en wordt verondersteld het hoofd haar afdeling te zijn. Dit belet echter niet dat de regent door plaatselijke kennis, door geboorte, door invloed op bevolking, door geldtelijke inkomsten en hiermee de overeenstemmende levenswijze ver boven hem verheven is. Bovendien is de regent, als vertegenwoordiger van het Javaanse element in haar landstreek en verondersteld worden de te spreken uit naam der honderd of meer duizend sielen die zijn regentschappen volken, ook in de ogen van het goverdement een veel belangrijker persoon dan de eenvoudige Europese beanten wiens om de vredenheid niet behoeft gevreest te worden. Daarom en voor hem vele andere in de plaats bekomen kan terwijl de minder goede stemming van een regent welicht de kim zou kunnen worden van berroering of opstand. Uit dit alles vloeit dus de vreemde omstandigheid voort dat eigenlijk de mindere, de meerdere beveelt. De assistentresident gelast de regent hem opgave te doen. Hij gelast hem volk te zenden tot het arbeiden aan bruggen en wegen. Hij gelast hem belastingen te doen inen. Hij roept hem op, zitting te nemen in de landraad waarin hij, assistentresident, voorzit. Hij berisppt hem waar hij schuldig is aan plichtverzuim. Deze zeer eigenaardige verhouding wordt alleen mogelijk gemaakt door uiterst beleefde vormen die eventueel nog hartelijkheid, nog waar het nodig blijken mocht, strengheid behoeven uit te sluiten. En ik geloof dat de toon die in deze verhouding heersel moet vrijwel wordt aangegeven in het officieel voorschift die naangaan. De Europese ambtenaar hebben de inlandse beanten die hem terzijde staat te behandelen als zijn jongerbroedig. Maar hij vergeet er niet dat deze jongerbroedig bij de ouders zeer bemind of gevreest is. En dat bij voorkomend geschil zijn meerdere jaren zouden worden in rekening gebracht als bewegereden om hem eeuvel te nemen dat hij zijn jongerbroedig niet met meer inschikkelijkheid of tact behandelde. De aangeboren hoffelijkheid van de Javanse Grote, zelfs de geringen Javan is veel beleefder dan zijn Europese standgenoot, maakt eventueel deze schijnbaar moeilijke verhouding draagelijker dan ze anders wezen zou. De Europiaan zij wel opgevoed en kies. Hij gedragen zich met vriendelijke waardigheid en kan dan zeker zijn dat de regent van zijn kant hem het bestuur gemakkelijk maken zal. Het stuitend bevelen, in verzoekende vorm geuit, wordt met stiptheid nagekomen.  Het verschil in stand, geboorte, rijkdom, wordt uitgewist door de regent zelf die de Europiaan als vertegenwoordiger des Konings van Nederland tot zich opheft. En tenslotte is een verhouding die, op een vlakkig beschoud, botsing moest teweegbrengen, zeer dikwijls de bron van een aangenaam verkeer. Ik zei er dat dusdanige regenten ook door rijkdom de voorrang hadden boven de Europese ambtenaar en dit is natuurlijk. De Europiaan, als hij geroepen wordt tot het besturen ener provincie die in oppervlakte met vele Duitse hertogdommen gelijkstaat, is gewoonlijk iemand van middelbare of meer dan middelbare leeftijd, gehuwd en vaardig. Hij bekleed een ambt om zijn broden. Zijn inkomsten zijn juist voldoende en zelfs vaak niet voldoende om aan de zijnen het nodige te verschaffen. De regent is termongong, adipati, ja, zelfs parang, dat is javaans prins. De vraag is voor hem niet dat hij leven. Hij moet zo leven als het volk gewoon is de tezien van zijn aristocratie. Waar de Europiaan een huis bewoont, is dikwijls zijn verblijf een kratoon met vele huizen en dorpen daarin. Waar de Europiaan ene vrouw heeft met drie, vier kinderen, onderhoudt hij een tal van vrouwen met wat daarbij behoort. Waar de Europiaan uitrijdt, gevolgd door enige beanten, niet meer dan erbij zijn inspectiereist nodig zijn tot het geven van inlichtingen onderweg, wordt de regent vergezeld door de honden die tot het gevolg behoren dat in de ogen des volks onafschijnlijk is van zijn hoge ruim. De Europiaan leeft burgelijk. De regent leeft, of wordt verondersteld te leven, als een vorst. Doch dit alles moet betaald worden. Het Nederlands bestuur dat zich op de invloed van die regenten gegrondvest heeft, weet dit en niet zes dus natuurlijker dan dat het hun inkomsten heeft opgevoerd tot een hoogte die er niet in de erg overdreven zou voorkomen, maar inderdaad selden voldoende is ter bestrijding van de uitgave welke aan de levenswijze van zodanig inlands hoofd verbonden zijn. Het is niet ongewon regenten die twee, ja, drie mal honderdduizend guldensjaars inkomen hebben in geldverlegenheid te zien verkeeren. Hier toe draagt veel bij als het ware vorstelijke onverschilligheid waarmee zij hun inkomsten verspillen, hun nalatigheid in het bewaken hun ondergeschikte, hun koopziekte en, vooral, het misbruik dat dikwijls van deze hoedanigheden gemaakt wordt door Europianen. De inkomsten der Javaanse hoofden zou men in vier delen kunnen splitsen. Voor eerst het bepaald maandgeld.  Vervolgens een vaste som als schade loosstelling voor afgekochte richten die overgegaan zijn op het Nederlands bestuur. Ten derde een beloning in evenredigheid met de hoeveelheid der in hun regentschap voortgebrachte producten, als koffie, suiker, indigo, karneel enzovoort. En eindelijk de willekeurige beschikking over de arbeid en de eigendommen hun onderhoregen. De beide laatste bronnen van inkomsten voorderen enige opheldering. De Javaan is uit de aardersaak landbouwig. De grond waarop hij geboren werd, die veel beloofd voor weinig arbeids, lokt hem hier toe uit. Overal is hij met hart en ziel overgegeven aan het bebouwen zijn en reistvelden, waarin hij dan ook zeer bedreven is. Hij groeit op te midden zijn er Sama's en Gaga's en Tipa's, Zeevoet no. 15. Vergezeld reeds op zeer jeugd geleefd uit zijn vader naar het veld, waar hij hem behulpzaam is in de arbeid met ploeg en spade, aan dammen en aan waterleidingen tot bevochtigen zijn er akkers. Hij telt zijn jaren bij oogsten. Hij rekent de tijd naar de kleur zijn veldstaande halmen. Hij voelt zich te huis onder de makkers die met hem padis sneden. Zeevoet no. 16. Hij zoekt zijn vrouw onder de meisjes der Dessa. Zeevoet no. 17. Die savons ondervrolijk gezang de reiststampen om ze te ondoen van de bolster. Het bezit van een paar bevels die zijn ploeg zullen trekken is het ideaal dat hem aanlacht. Kortom, de reisbouw is voor de javaan, wat in de reinstreken en in het zuiden van Frankrijk nogst is. Toch daar kwamen vreemdelingen uit het westen die zich hier maakten van het land. Ze wensen een voordeel te doen met de vruchtbaarheid van de bodem en een gelastende bewoner een gedeelte van zijn arbeid en van zijn tijd toe te wijden aan het voortbrenger van andere zaken die meer winst zouden afwerpen op de markt van Europa. Om de geringen man hier te bewegen was niet meer dan een zeer eenvoudige staatkunde nodig. Ze hoefden te winnen door hun gedeelte van de winst toe te zeggen en het gelukte volkomen. Als men let op de ontzettende massa javaanse producten die in Nederland worden dekoop geveild kan men zich overtuigen van het doel treffende deze staatkunde al vindt men ze niet edel. Want mocht iemand vragen of de landbouwer zelf eenen met deze uitkomst evenredige beloning geniet dan moet ik hierop een onkennend antwoord geven. De regering verplicht hem wat haar behaagt.  Ze straft hem wanneer hij het al dus voortgebrachte verkoopt aan Wienend ook zij buiten haar en zijzelf bepaalt de prijs die ze hem daarvoor uit betaalt. De kosten op de overvoer naar Europa door bemiddeling van een bevoorrecht handels lichaam zijn hoog. De aanhoofde toegelegde aanmoedigingsgelden bezwaren daarin tegen de inkoopprijs en daartocht ten slotte de gehele zaak winst afwerpen moet kan deze winst niet anders voor de gevonden dan door juist zoveel aan de Javan uit te betalen dat hij niet sterven van honger het geen de voortbrengende kracht daarnaat ze verminderen zou. Ook aan de Europese beamten wordt een beloning uitbetaald in evenredigheid met opbrengst Sivootnoot 18 Wel wordt dus de arme Javan voorgesweept door dubbel gezag wel wordt haar dikwas afgetrokken van zijn rijstvelden wel is hongersnoot vaak het gevoel van deze maatregelen toch vrolijk wapre te Patavia te Semarang te Surabaya te Pasuruan te Bezoeky te Probolingo de Pachitan de Chilatjab de vlaggen en boaterschepen die beladen worden met de oogsten die Nederland rijk maken.  HONGERSNOOT op het rijke, vruchtbare, gezegende Javan HONGERSNOOT de hele districte uitgestorven van honger Sivootnoot 19 moeders boden hun kinderen te koop voor spijzen moeders hebben hun kinderen gegeten maar toen heeft zich het moederland met die zaak bemoeit in de Raadzale der Volksvertegenwoordiging is men daarover ontevreden geweest en de toemalige landvoogd heeft bevelen moeten geven dat men de uitbreiding der dus genaamde Europese marktproducten voortaan niet weder zou voortzetten ik ben daar bitter geworden wat zou het gedenken van iemand die zulke zaken kon neerschrijven zonder bitterheid maar hij blijft over te spreken van de laatste en voornaamste soort de inkomsten van Inlandse hoofden het willen keurig beschikken over personen en eigendommen hun er onder horegen volgens het algemeen begrip in bijna geheel Azië behoort de onderdaam met al wat hij bezit aan de vorst dit is ook op Java het geval die zijn eigen of verwanten maken garen gebruik van de onkunde der bevolking die niet recht begrijpt dat haar tomongong of adipati of param tans een bezoldigd ambtenaris die zijn eigen en hare rechten voor een bepaald inkomen verkocht heeft en dat dus straal beloonde arbeid in koffietuin of suikerveld in de plaatsgetreden is van de belastingen die vroeger door de heren des lands van de opgezetenen gevoorderd werden dan dat honderden huisgezinnen van verre afstand worden opgeroepen om zonder betaling velden te bewerken die de regent toe behoeren niets is gewonig dan het onbetaald verstrekker van levensmiddelen ten behoeven der hofhouding van de regent en wanneer die regent een gevalig oog mocht slaan op het paard de bufbel de dochter de vrouw van de geringer man zou men het ongehoord vinden als deze de onvoorwaardelijke afstand er zijn regenten die van zodanige willekeurige beschikkingen een mate gebruik maken en niet meer van de geringer man voorderen dan het tot het ophouden van hun rang volstrekt nodig is anderen gaan niets verder en geheel en al ontbreekt deze onwettigheid nergens het is dan ook moeilijk ja, onmogelijk zodanig misbruik geheel uit te roeien daaraat diep geword dat is in de aard der bevolking zelf die rond haar leidt aan een schul vooral waar het te doen is om een bewijs te geven van gehechtheid aan zijn hoofd aan de afstammeling van hen wie zijn vaderen gehoorzaamden ja, hij zou menen te kort te doen aan de eerbied die hij aan zijn erfelijke heer verschuldigd is wanneer hij zonder geschenken dient kratom betrat zulke geschenken zijn dan ook dikwijls van zo weinig waarde dat het afwijs iets vernederend zou in zich sluiten en vaker zal zo deze gewoonte eerder te vergelijken voor een kind dat zijn liefde door de vader tracht de uiten door het aanbieden van een klein geschenk dan op te vatten als schatting aan dwingelandse willekeur maar al dus wordt door een liefgebruik de afschaffing van misbruik belemmerd indiende Alun Alun voor de woning van de regent in verwilderde staatlag zouden naar bijwonende bevolking hierover beschermd wezen en er waren veel gezagst nodig omkruiterreinigen en het te brengen in een staat die met de rang des regents overeenstemt hiervoor enige betaling te geven zou algemeen als een belediging worden aangemerkt maar naast die Alun Alun of elders, liggen saawaas die op de ploeg wachten of op een leiding die het water daarheen moet voeren dik was van mijl en ver deze saawaas behoren de regent hij roept om zijn velden te bewerken of te besproeien de bevolking van gantse dorpen op wie er eigent saawas evenzeer behoefte hebben aan bearbeiding zie daar het misbruik dit is aan de regering bekend en wie de staatsbladen leest waarin de wetten, instructie en handleidingen voor de ambtenaren bevat zijn juicht de mens lieventijd toe die bij het ontwerpen daarvan schijnt te hebben voor gezeten Alun wordt de europeaan met gezagende binnenlanden bekleed als een zijn er duurste verplichtingen op het hart gedrukt de bevolking te beschermen maar eigen onderworpenheid en de hebsucht der hoofden en als ware het niet genoeg deze verplichting voor te schrijven in het algemeen er wordt nog van de assistentresidenten bij de aanvaarding van het bestuur eneer afdeling een afzonderlijke eet geforderd dat zij deze vaderlijke zorg voor de bevolking zullen beschouwen als een eerste plicht dit is voorzeker een schone roeping rechtvaardigheid voor te staan de geringen te beschermen tegen de machtigen de zwakke te beschutten tegen de overmacht van de sterke het oorlam van de armen terug te voorderen uit de stallen des vorstelijke rovers zie, dus om het hart te doen gloeien van genot bij het denkweld dat men geroepen is op iets zo schoens en wie in de javase binnenlanden soms ontevreden mogen zijn met standplaats of beloning hij slaat ogen op de verheven plicht die op hem rust op het heerlijk genoegen dat er vervulling van zulk een plicht met zich brengt en hij zal geen andere beloning begeren maar gemakkelijk is deze plicht niet voor eerst hebben men juist te beoordelen waar het gebruik heeft opgehouden om voor misbruik plaats te maken en waar het misbruik bestaat waar inderdaad roof of willekeur geplicht is zijn velen al de slachtoffers zelf hieraan medeplichtig het zij uit de vergedreven onderwerping het zij uit vrees het zij uit wandtrouwen op de wil of de macht der persoon die hen beschermen moet ieder weet dat de Europese beanten elk ogenblik kan gehouden tot een andere betrekking en dat de regent, de machtige regent daar blijft voorts zijn er zoveel manieren om zich het eigendom van een arm onnozel mens toe te eigenen als een mantrie sie voetnoot 21 hem zegt dat de regent zijn paardbegeerd met dit gevolg dat het begeerde dier wel drap plaats heeft gekregen in de stallen van de regent bewijst zooks nog volstrek niet wat er voor nemen was oh zeker daarvoor een hoge prijs te betalen te eniger tijd als honderden arbeiden op de velden van een hoofd zonder daarvoor betaling te ontvangen volgt hier uit geen zins dat hij dit lied geschieden tenzijnen behoeven had niet zijn bedoeling kunnen zijn hun een oogst over te laat uit een mens lievende berekening dat zijn grond beter gelegen was vruchtbaarder dan de hunnen en dus hun arbeid milder bralonen zou een verhaal te Europese beanten de getuigen die de moed hebben een verklaring te doen tegen hun heer de gevreste regent en waagte hij een beschuldiging zonder die te kunnen bewijzen waar blijft dan de verhouding van ouder broedig die in zulk geval zijn jongere broedig zonder grond zou hebben gekrenkt in zijn eer waar blijft de grunst van de regering die hem brood geeft voor dienst maar hem dat brood opzicht hem ontslaan zou als onbekwaam zo hoogplaats persoon als een tomongong, adipati of parang had verdacht of aangeklaag met lichtvaardigheid nee nee, gemakkelijk is die plicht niet dit blijkt reeds hieruit dat de neiging door inlandse hoofden om de grens van het geoorloof beschikken over arbeid en eigendom hun eronder horegen te overschrijden overal volmondig erkent wordt dat alle assistentresidenten de eten doen die misdadig hebbelijkheid tekeer te gaan als slechts zeer zelden een regent wordt aangeklaagd zweegens willekeur of misbruik van gezag er schijnt dus wel een bijna onoverkomelijke moeilijkheid te bestaan om gevolg te geven aan de eet de inlandse bevolking te beschermen tegen uitzuiging en knevelerij einde hoofdstuk 5 voetnoten bij hoofdstuk 5 voetnoot 10 pandeklang en labak hier voor het eerst had ik er genoegen te schrijven die in voorge uitgaven met puntjes verminkd waren tot op dit ogenblik toe kende een zeer groot getal lezers de naam niet van de provincie waar de inhavelaar behandelde voorvallen plaatsschrepen men moest zich vergenoegen met de klank LEP en dat zo'n stoerende terughouding nadelen gewerkt heeft zowel op het schilderachtige der voorstelling als op het betrouwbare van mijn beweringen spreekt vanzelf dit was dan ook het doel van het verradelijk kastreren men zie hierover de zo even aangehaalde nood op idee 289 de Engelsman Wallace die nood hebbenen de Engelse vertaling van de Havelaar niet onder de ogen gehad heeft want daarin staan namen en datums voluit gedrukt ontzicht aan mijn werk alle waarden omdat ik geen plaatsen en dagtekeningen opgeef men heeft mij verzekerd of het waar is weet ik niet dat de heer van Lennep mijn handschrift en geschenke heeft gegeven dat wij daar Nederlandse letter kunnen te leiden indien ik hierin wel geïnformeerd ben zou dat genootschap in de gelegenheid zijn te onderzoeken of het mijn schuld is dat in vorige uitgehaven de namen van plaatsen en personen of de dagtekeningen met lafhartige puntjes gespeeld zijn voetnoot 11 grote weg over Java deze weg loopt van Anjech aan straat Sunda gelegen en dus een der westelijkste punten Njuwangi dat aan het zuidoosterlijk uiteinde des lands tegenover banen ligt en is 270 uur ganslang het aanleggen daarvan was een reuzewerk en kon dan ook slechts ten einde worden gebracht door een man als Daandels die aan grote wilskracht verregaan een minachting voor bijzondere belangapaarden de blijken die van zijn ruweheid worden verteld lopen in het ongelooflijke toch zijn er in zekere gevallen mensen van die soort nodig en ook tants behoefte is aan personen die moed en kracht hebben om op eigen verantwoordelijkheid te bereken met de sleur waarlijk er zijn heden ten dagen in ons Indie dingen te verrichten waarbij die postweg kinderspel is of de Daandels die daartoe verwacht en gewinst wordt zou kunnen volstaan met de eigenschappen die een 70 jaar geleden aan de eisen beantwoorden blijft te betwijfelen ik spreek in de tekst van bezwaren die zijn tegenstanders in het moederland hem in de weg lechten wat is in onze tijd het lot van iemand die in Indie iets verbeteren wil hoe zwaar Daandels taak ook mogen geweest zijn hij had niet te worstelen met een wijst neusige Tweede Kamer en de ministerschappen die uit zo'n Kamerregering voortvloeien wat overigens onze Maarschalk aangaat Marciao D'Olande namelijk, want na de inlijving werd hij teruggezet tot generaal ook tenzijnen opzicht is het te patreuren dat wij Hollander zo schraal voorzien zijn in de gewaare literatuur een fout die onze geschiedenis doormaakt en slechts begrijpelijk voor de zodanigm die geen oordeel genoeghebbende tot niet begrijpen voorkomen tevreden zijn met ongerijmtheid de levensloop van Daandels was een drama dit is op te maken dat het weinige het officieel van hem bekend is en uit de vele vertellingen die in de Chinese kerk onttrend hem in omloop zijn Zee voetnoot 98 een goed geschreven levensgeschiedenis van die man zou lichtwerpen op een belangrijk tijdfak onze historie van de patriotetijd af tot de restauratie toe op zijn armzalig knoeien bij gelegenheid de inlijving van ons landje wees ik er iets in mijn idee 515 wie bij het lezen van die bijdrage in het oog houdt dat onze maarschak van Holland een gewezen patriot was en een van de vuursten zou verbaas staan over Sman's verregaande karakterloosheid in die niet zijn verbazing uitgeput waren door het letten op de algemeenheid van die kwaal ook een zeer belangrijk werk van de heer van Lennep het leven van meesters CVL en meester de JVL vindt men kostbare maar bedroefende bijdrage tot deze waarheid terzijde voor voetnoot in voetnoot zie daar min waars toch blijft het bij de onmiskembare waarde van dat werk te betrueren dat de schrijver gemeent heeft hoe zal ik me uitdrukken goppe waren maar dat ik schandaal zou aanprijzen maar de menskundige lezer voelt bij het volgen van de biografieën der beiden van Lennepen dat er hier en daar iets moest overgeslagen zijn hoe dankbaar ook voor de kostbare bijdrage tot de kennis der zeden van die tijd wordt toch het oog vermoeid van de vlekkeloosheid der twee braven Hendrikken waar aan de auteurs aan zijn dankt de gekste is dat Jacob van Lennep zelf nog braven Hendrik was nog lust had er voor door te gaan ik gist dus dat de gapingen waarop ik doel voldoen moesten aan de smaak uitlezen van zeker soort van publiek aan welke invloed meester Jacob VL zich jammer genoeg nooit wist te onttrekken juist de mensenvrees van zodanig een aard beletten hem de havenlaarszaak door te zetten zoals aanvangelijk inderdaad zijn plan was einde van terzijde wie de geschiedenis grondiger bestudeert dan uit officieel goedgekeurde schoolboekjes mogelijk is zal er kennen dat men zeer zelden in de rij schouwen geeft een karakter aantreft toch blijft het de vraag of men daandels goed zou beoordelen in die men alleen achtslucht op zijn landlende gedrag in de maand februari 1811 het wantrouwen waarmee enige jaren later willen de eerste hem onderscheiden schijnt aan te tonen dat men hem tot iets buiten gewond zin staat achten zijn benoeming tot Goeverneur de bezittingen op de goudkust die hele bezitting stond in belangrijkheid beneden menige controleursafdeling op Java die benoeming was een soort van gevaarschap ik weet van goederhand dat hij zelf de zaak dan ook als sordanig beschouden bij gelegenheid zal ik enige staalties meedelen van zijn inborst al verdient hij geen plaats onder perroemde mannen een vreemde verschijning was hij zeker dit is al iets in onze tijd van jammerlijk ordinarisme voetnoot 12 radden naar die patti-carta natte negare de drie laatste woorden zijn in de naam de twee eerst te drukken de titel uit het spreekt vanzelf dat de juiste vertaling van zordanige titel moeilijk is toch heeft het de oude valentijn in zijn werken over Oost-Indië beproefd hij spreekt van hertogen en graven hierin ligt voor iemand die de inlandse hoofd bekend iets zonder links na de vele leidtitels van meer of minder schijnbaar onafhankelijke forsten is die van pangerang de hoogste zo'n pangerang zou men met enige kans op juistheid prins kunnen noemen omdat deze rang ontleent is aan verwandschap met één der regerende huizen van solo surakarta en jogja jogjakarta schoon hierop naar ik meen uitzonderingen bestaan waarmee we nu niet te maken hebben de naast volgende titel is die van adipatti of voluit radden naar die patti radden en alleen duiten een rang van lager oorde aan toch die nog vrij hoog boven het gemeen staat iets lager dan adipatti staan de tomongongs de adels speelt in de javase huishouding een grote rol het governement heeft gedrecht aangematigd aardelijke titels toe te kennen iets dat eigenlijk met het grondbegrip van onderscheiding door geboorte in strijd is ook in europa evenwel zien wij hetzelfde verschijnsel stipt genomen kan de regering iemand toestaan zeker het titel te voeren de voerrechten te genieten die aan zeker stand verbonden zijn maar geen macht ter wereld kan bewerken dat iemand wiens voorouders onbekend waren normaal de afstammeling wordt van een geslacht dat reeds eeuwen geleden in aanzien was wat java aangaat de gebeneficeerden beruste vrijgeduldig in het een toegewoord bevoerdeel wij beweegd echter dat er onder de minste gunstig gedeelde en misschien ook onder de bevolking die voor echte stamregisters religieuze eerbied heeft plan bestaat onder de diplomen welke de oude oostindische compagnie uitrijkte en die welke door de buitenzorgste secretariën verleend werden daar zijn weinig of geen adelijke geslachten op java de regerende forsten van solo en jokja niet uitgezonderd welke titels en officiële positie geen stof leveren zouden tot controverse en verzet dit wacht maar op het breken van een dermazen van het net waaronder de gehele javaanse huishouding gevangen ligt footnote 13 meganismes van het bestuur jonge lieden die de havenlaar voor het eerst lezen in deze uitgaaf kunnen zich geen denkbeeld maken hoeveel strek nodig in 1860 de schets was van de inrichting onze heerschappij in Indië die in de volgende bladzijde van de tekst gegeven wordt en meer nog op de hoofdplaatsen in Indië zelf was kort geleden nog het meganisme van ons bestuur en gesloten boek van deze onkunde zou ik vreemd klinkende voorbeelden kunnen aanhalen tot juist begrip evenwel van de zeer kunstige en toch invoudige deze waarop het machtig insulinde door een zwakke natie onder de knie wordt gehouden verwijzen ik nou een beide brochures over vrije in arbeid vooral naar de tweede, nog eens vrije arbeid, Delft bij J. Waltman Junior de fout der Nederlanders is dat ze aan het vreemden in onze verhoudingen daar gins zo gewoonzij geraakt dat ze er niets bijzonders meer in zien en menen dat alles vanzelf zo blijven zal wat overigens de inrichting van het binnenlandsbestuur aan gaat mag ik niet onvermeld laten dat seit het enige jaren de residenten als voorzitters van de landraad vervangen zijn door zogenaamde rechterlijke antenaren deze splitsing van gezag of vooral noodlottig uit een politiek oogpunt draagt ruimsgoods het haren bij tot de ellendige toestand waarin het inlandsrecht wezen op Java verkeert veiligheid van personen en goederen heeft Seder dienbaarse maatregels gekbaarend afgenomen en de mensen neemt beide dag in omvang toe voetnoot 14 Nederlands-Indië sommigen rekenen de eilandengroep die misschien eenmaal Nieuw-Holland aan de vaste kust van Indië verbond met het laatste tot Australië andere spreken van Polinesië en Melanesië eldersweer lezen wij van Oceania in al deze gevallen staat het aan ieders willekeur om de toepassing van zulke benamingen al dan niet uit te strekken tot de gezelschaps van de eilanden maar die verdelingen zijn en blijven conventioneel van meergewicht is de vraag of onze bezittingen in die streken Nederlands zijn een politieke zin, ja een sociale zin echter even weinig als een geografische betekenis niets is minder Nederlands dan de bodem, het klimaat de fauna, de flora van al die eilanden niets ook is minder Nederlands dan de geschiedenis de bewoners hun begrepen, hun karakter hun zeden en hun belangen ook zonder de minste politieke nevengedachten stuuten mij altijd een kwalificatie die zulke onjuiste denkbeeld in het leven roept en daar aan heeft men de invoering te danken van het woord in Zulinde, waarmee de lezer nu wel enigszins gemeensamer wezen zal dan droogstoppel bleek te zijn toen hij die benaming voor het eerst ontmoeten in Shaman's pak bladzede 33, Sida Alina over een constitutie, M.D. Voetnoot 15 Sawa's, Gagas, Tipas Rijstvelden onderscheiden naar lichting en wijze van bewerking vooral met het oog op de mogelijkheid om ze al of niet van water te voorzien Voetnoot 16 Paddy, Rijst in de bolster Voetnoot 17 Dessa Dorp, Elders, Negri ook Kampong Voetnoot 18 Cultuur emolumenten Deze zijn, wat de Europese ambtenaren aangaat, afgeschafd. Het spreekt vanzelf dat ik, die op de nootlotte gewerking van deze perspompmekaniek gewezen had, niet genoemd werd bij de beraadslagingen over dat onderwerp.  Of de maatregel overigens de bedoelde verlichting voor de javaan tegenvolge heeft valt te betwijfelen, daar men verzuimt heeft de vaste inkomsten de Europese ambtenaren in de binnenlanden Ze zijn en blijven genootzaakt diensten en leveringen van de javaan te vorderen die nergens beschreven staan. Voetnoot 19 Gehele districten uitgestorven van honger Waarschijnlijk doelde ik hier op de hongersnoot die het regentschap Deemak en Korobokan ontvolkte. Na 1860 evenwel en tans vooral niet minder dan vroeger zijn de berichten om trendergelijke calamiteiten zo menigvuldig om moeite niet lood daarvan geregelde opgaven te doen. 