Delftsche Wonderdokter | A. L. G. Bosboom-Toussaint | Historical Fiction | Soundbook | Dutch | 3/14
Tweede deel van Hoogstuk 3, van de Delftse Wonderdokter. Deze leap u vochtopname vindt zich in het publieke domein, gelezen door Anna Simon. De Delftse Wonderdokter, van ALG Bosboom Tussen, gelezen door Anna Simon. Tweede deel van Hoogstuk 3. Ik heb u immers gezegd, dat ik een Duitse ben. En ik sfeer u op mijn eeuw, dat de koning van Spanje niets van mij weet. Dat niemand zijn er handlangers mij hem wel zou durven geven of een dienst vragen. Zo min ben ik zijn huurling. Dat is wat anders, laat dan horen wat het zijn kan. De kwestie van een stad te verrassen, weerpik maar op om u te beproeven. Wat ik verlang, komt simpelijk hierop neer, dat jij u morgen met uw lidden wel van vierwapenen voorzien naar de plaats begreift waar de spelen gehouden worden. Er waren er heden, we zullen er morgen zijn, dat is afgesproken. Dat ge u met hen posteert op de plek die ik u zal aanwijzen. Gij zult dan zelf mee van de partij zijn? In deze vermoling zal ik uw lidden nabijblijven, uw gadeslaan en dat is nodig voor onraadwaarschuwen. Heel goed, en dan verder. Op mijn eerste wenk, uw volk door een af te spreken teken, het commandoog geven, de persoon neer te schieten die ik u al aanduiden, iemand neerschieten die er niet op verdacht kan zijn en zich bij gevolg niet zou verdedigen. Een moord, riep jullie aan in verontwaardiging. Noem het geen moord, des juistitie, spakt de andere op diepe sombere, bestisterde toon. Een mooie juistitie. Waar zie je me vanaan, señor juistitier, dat jij mij daarmee zou het willen belasten? Ik zie u aan voor het gen ik hoop dat jij u tonen zult. Een man van moed en van kloekbaraat, die door tegenspoed in de diepte is geraakt, maar die zich niet door klein geestgeschuchtigheid zal laten terughouden waar hem de gelegenheid wordt gegeven, zich een schitterende voortuin te verzekeren. Ik ben bereid, iedere gelegenheid daartoe aan te grijpen. Geloof mij, hervatten jullie aan, inzekere ontroering. Mids het geen misdaadzij. Hoppan Peter zacht de beroeide Edelman van Terzijde aan met een sarcastische glimlach. Hij scheen voldaan met zijn bevinding.  De eerste indruk die de mededeling van zijn snoot ontwerp had gemaakt op zijn toehordig, was wel geen gunstiger geweest, maar het ergste was toch gedaan, maar zijn gevoelen de gevaarlijkste stoot was gegeven, en, jullie aan, luisterde nog. Hij kon zijn begeerlijkheid naar de toegezegde beloning niet ontvijn zijn, al wees hij ook met heftige verontwaardiging het middel af om die te bemachtigen. Wie na zulke aanbeding te hebben afgewezen nog blijft luisteren, is niet verre van een verdrachten maken met zijn verzoeker. Zo deze maar de behendigheid heeft de zwakke stem der conscientie te overschreewen of te bedwelmen. Vol vertrouwen op zijn behendigheid om hierin te slagen, hervatte de vreemde. Ij, lieve, wat noemt ge een misdaad? Alles is immers maar betrekkelijk. Gij zult toch zeker wel in de loop van uw veeljarig krijgsmans leven uw man hebben neergelegd of anderen daartoe het bevel hebben gegeven? Zeker heb ik, maar toch? En als gij uw kans schoonzaagt, niet waag en zonder waarschuwen, niet waag, en het gij dat ooit een moord horen noemen of u zelf een daarover bekommert? Nee, ik, maar dan was het in de oorlog en het gold een vijand. Goude gans, meent ge dat ik u bevelen zal een vriend neer te vallen. Hij, wie ik bedoel, is zo minder uwe als de mijne. Gij wacht niets goed van hem. Hij is u in de weg. Gij hebt het mij zelf daar even gezegd. Helse verzoeker, riep nu opeens jullie aan met een kreet zo schel en scherp dat de boeren voerman het hoofd daarom omwende. Het geldt Maurits, het geldt de prins. Wel nu, wat zegt dat? Waarom zou het zoveel erger zijn op de prins te schieten dan op een ander? Spak op man Peter, met een minachtend schouder ophalen. Zulk een boevend stuk voortstellen, aan mij, aan mij, riep jullie aan, en tranen van spijt en ergenis sprongen hem uit de ogen. En me waag dat straffeloos omdat ik arm en berooid ben. En die schrijnende ogen schoten vlammen van toren. Niet omdat jij armzijdt, mijn beste jongen, maar om uw antecedenten, hervatten de hopman koeltjes. Hier wordt u, dunkt mij, zoveel ergers niet gevecht dan gereedspleegd het. Uw eigen overste door macht van vuistslagen en beledigingen tot een quasi-tweegevecht te dwingen en hem dan na luttelverweers af te maken.  Hij hebt gelijk, hernam jullie aan, uit de ogen spraken en met smartelijke bitterheid. Sinds ik de onbezonnenheid beging, u dat mee te delen, kunt jij alles van mij wachten. Ik weet ook wel, dat ik een ellendeling ben. Ej, nee, slechts zijt jij zwakker van hoofd dan ik had kunnen verwachten. Ik deed u het voorstel, omdat er bij u geen questie kon zijn van een lafhartig gewetensbezwaar en het hier alleen de vraag is of het u aanlacht en profijtelijk genoeg voorkomt. Een profijtelijke aanbieding voorwaar, hernam jullie aan, met een bitteren lach, waarbij men de beste kans heeft om als schelm en verradig op het rat te worden gelegd, als dat mij kon aanlachen. Ik wist het wel, dat jij afsloegd, omdat jij een kwaarde uitkomst vrees, riep de hopman gevat. Juist daarom zullen wij het spoedig eens worden, want het is juist mijn voornemen om het met u dus behendiglijk te overleggen, dat er geen schade, nog apprehensie van uw persoon uitvolgen kan, zelfs niet bij mislukking. De ruimste middelen staan mij daartoe ter dienste. Wel, gemak me nu schierig, hoe jij dat zou het aanleggen. Gij begrijp toch wel, dat ik die nu schierigheid niet zal bevredigen, voordat jij u werkelijk verbonden hebt mijn plan uit te voeren. En als ik dat aaneem, zult jij dan goed vertrouwen genoeg op mij hebben, dat ik het ook zal volbrengen. Hm, nee, bij aangelegenheden als deze is alle goed vertrouwen onzin. Maar als jij het aaneemt, scheiden wij van nu af niet meer voor de zaken afgelopen. En onmiddellijk daarna zult jij in het bezit worden gesteld van het geen wij zijn overeen gekomen. Ik zeg niet voor het gelukken, want dat staat niet in uw macht, maar voor het ondernemen. Ik zou toch mijn soldiniers moeten voorbereiden en me met hen verstaan. Dat spreekt vanzelf, ook zal er gezorgd worden dat zij tot u komen. Wapenen, kogels, vermommingen, geld, alles, licht gereed, ter plaatse waar wij heen gaan. Maar aan een wijvelende bondgenoot heb ik niets. Daarom moet jij mij uw medewerking toezeggen, uit volum, vrij en wil. En daar jullie aan zweeg en de lippen op één klemde, als één die in zelfstrijd een overhaast antwoord terughoud, op de toon der zagste overreding.  Ik wens te maar dat ik u de overtuiging kon mededelen die ik zelf heb, dat het hier niets ergers geldt dan één die er aanslagen, zoals mensen in de oorlog gemeenlijk technokander in praktijk brengt. Maar wie zei hij dan, om met Maurits in oorlog te zijn, zou ik niet een huurling van de Spaanse koning in die moet zien. Hij, wien ik vertegenwoordig, is een regerend forst en is geworden door dienst eigenschuld. Op onzijdig gebied vallen en bij verraad een stad en sterk te nemen, of door zijn handlangers te laten nemen die aan een neutrale mogelijkheid behoort. Vindt gedat rechtmatig en geoorloofd? Wat zal ik u zeggen? In oorlogstijd kan men zo nauw niet zien, voor bij licht was die neutrale mogelijkheid niet zo onpartijdig als dat scheen. Wel mogelijk, maar ik geef het u toe dat ik in de oorlog zo nauw niet kan zien. Heulen, met oproerige soldaten, hen steunen en sterken, hen van geschut voorzien, hun een vrijplaats aanwijzen en zo goed als een liek met hen aangaan tegen hun wettige heer, zoals Maurits dat heeft gepleegd met de Italiaanse soldaten te zien hem, rang schiet hij zeker ook onder de geoorloofd praktijken. Ik heb altijd, en door de meest nauwgezette krijgsoversten, de vijand afbruik te doen op alle manier, en waarom zou Maurits dat dan ook niet doen? Waarom zou men dat dan ook niet mogen doen tegen Maurits? Of zou hij er per zwaar in vinden, de koning van Spanje te doorsteken als hij onder het bereik van uw degen waren? Nee ik, riep jullie aan met vuur. Of die andere, die vreemde edelman die gij hebt toegesproken met ogen vlammende van haat en tegen wie gij de gebal de vuist op zulke wijze dat alleen mijn tussenkomst uw voorgrote moeilijkheden heeft gevrijwaard? Oh ja, deze, tegen deze heb ik een recht van Toorn, een recht hem te haten en te vervolgen waar ik hem vind en zijn leven te nemen waar het met verlies van het mijne zou mij welust zijn antwoorden jullie aan met een stem trillend van hartstochtelijke opwinding. Nu dan, zo is het uitgemaakt dat het bezwaar bij u niet ligt in het plegen van de datie u voorstel, maar simpelijk in de persoon wie in het geldt. Dat stemme ik u toe.  Gewetens bezwaar zou ik niet kennen als ik Philips de tweede kon doen sterven. De vol van die tiran zou een zegen zijn voor de mensheid. En zo ik die onwaardige riddig doorsteek die zich uitgeeft voor het geen hij niet is en wie eens gantse bestaan op bedrog en laagheid is gevestigd dan zou ik daarmee de gantse adel in dienst doen vlek geworpen op een der edelste blazoenen. Maar zo ik doe wat geë van mij begeert pleg ik willens en wetens een groot kwaad met Maurits staat en valt de duur gekochte vrijheid van deze gewesten. Baa dat werd in der tijd ook gezegd van de oude prins Willem I. En toch zijn ze nu niet sterkig en stoutig dan ooit. Al waren dat anders uitgevallen geen zou er u niet al te zieren niet waar, voeg jullie aan met een ironieke lach. Nog hij, zo ik menen, hervatte de hopman een schuinse blik op hem werpende Gij hebt er dan ook geen reden toe. Van Maurits die alle zaken, bovenal de krijgszaken, met zijn neef Willem Lodenwijk overlegt, hebt Gij niet te verwachten, op zulke wijze dat Gij uw voortuin in de vreemde zoek moeten beproeven. Tenzij de zoon van Anna van Saxen uit de weg geruimd worden en de rechtmatige erf genaan van Willem I. de Prins van Oranje in zijn plaatstreet. Welke Prins van Oranje bedoeld Gij, voeg jullie aan, gespannen. Toch niet Philips Willem die in Spanje gevangen zit. Niet zo gevangen of er is wel loskomen aan. Is het u te doen om deze voorop te zetten? Dat is de intentie met de mening erbij dat er van Westen zich zullen samenvoegen onder een Goevernement. De gehele Zuid-Nederlandse adel is ontevreden over het tyranniek Spaanse bestuur waarin zij niet gekend worden. Afgescheiden van Spanje, onder een hoofd van hun eigen keuze, zouden de gezamenlijk verenigde provinciën een bloeiende en krachtige staat kunnen worden. Hij zo, zie daar dan dat grote plan. Spak jullie aan, met zekere levendigheid.  Ik heb bovenal lust om hem die het mij voor slaat met mijn eigen hand te verworgen was het antwoord van Julian die werkelijk een gebaar maakte of hij aan die dreiging gevolg zou geven maar de anderen die al sprekend de beide handen in de weide boeren zijzak had gestoken hieft de arm nu op en toon de twee zakpistoltjes die er even winnig als sierlijk uitzagen. Hmm, Lammy, die aanwichting te meer dat hij gans geen bezwaar hebt tegen een manslag, spak hij koelbloedig. Maar hij begrijpt toch wel dat ik de gans niet ben die de kop weerloos in de strik zou steken met geweld tegen mij te oefenen zout hij niet aan de beste koop zijn mijn dappere luitenant geloof mij daarin.  Mijn voerman is even goed gewapend als ik hij weet zo ongeveer welke fagje hij rijdt en zo ik uw gelegenheid gaf mij te vermoorden zout hij daarbij niets gewonnen hebben het werwaarts hij mijn lijk zou moeten heen brengen en ik ben hier onder de sofgaard die aan vreemde forsten en hun gezanten wordt geaccordeerd om niet te zeggen dat ik aan het hof zelf machtige beschermers bij gevolg ducht gevrekerd zou hebben ik had immers maar van uw noble voorstaan en opening te doen aan de prins om beloning te verwerven in steden van vervolging, hernam jullie aan, in Winsbrijn mogelijk rijdt zijn plan rijpte op dit avontuur gebouwd de meeste kans had hij om zelf suspect gehouden te worden en jij zou het zwaar werk hebben om uw onschuld te bewijzen te meer daar de onderneming waarvan hier sprake is, ook zonder u en mij zou worden doorgezet en al uw inlichtingen niet zouden baten dan om u zelf als medeplichtige aan te wijzen mogelijk dat men u na maanden gevangerschap en na herhaalde scherpe onderzoekingen ten laatste omsloeg bij mannen van bewijzen maar ik zie niet dat hij daarmee zoveel zou het gewonnen hebben en het kon ook zijn dat het extraordinaire verhoor zoals het hier te landen wordt geapplikeerd u had bijstaan lastig viel en u perste tot bekentenissen of althans tot uitlatingen die lichtelijk voor schuld beleidenis konden passeren en die u ten laatste aan de gal zouden brengen Hopman Peter tocht het alles vroeg op een losse, gemakkelijke toon of hij de invoudigste zaken ter wereld behandelde, toch dat hij zijn maar al te goed overtuigde beweest iets verslagen zwijgen al trappelde ook de voeten van ongeduld en al kon hij het niet nadaten zijn degen met zenuwachtige vingeren uit de schede op en neer te trekken ik hoop u overtuigde dat hij geen allerlei profiteits zou het vinden bij één der gezegde uitkomsten vervolgde de verleidig terwijl ik u ruime winst en een schitterend voortuin verzeker als hij mij dienen wilt in de zaak die ik u voorstelde nee, nee dat wil, dat mag ik niet veel jullie aan in met zekere heftigheid de niet van vastheid getuigde en bewees dat er een gevaarlijke strijd in zijn binnenste plaats vond aan zijn scherpszine mefisto ontging die onderscheiding niet de prikkel van het vroegere afgreizen was afgestomd en er volgde een aarzeling tussen willen en niet willen waarover hij zijn slachtoffer spoedig dacht heen te helpen en moogt hij niet hervatte hij op een toon van groeilekheid waarom zou hij de voortuin niet aannemen die u tegemoet komt meent hij dat ieder ander in uw plaats wezende haar zou terugwijzen het spijkt vanzelf dat hij niet kunt maaien waar geen niet gezaaid hebt maar toch mag ik u een voorproefje geven van de oogst die u wacht wil met een krijgsman aan zich verbinden zo biedt men handgeld zie daar het mijnen in dezelfde zak waar de hopeman vroeger het pistol had verborgen haalde hij nu een goed gevulde goudbeurs te voorschijn die hij juliaan in de hand wilde drukken deze kleurde en verbleekte beurtelings terwijl hij het hoofd afwende en uitriep nee verzoekig, nee ik wil deze zaak niet doen ik wil dit verraad niet plegen tegen het vaderland wat zottelijke gemoetsbezwaren zijn dit riep de hopeman verachtend het vaderland is waar men voortuin maakt gij haat uw vader waarom zout gij dwepen met zijn land met die herinnering begin hopeman peter een fout hier is het vaderland mijner moedig, viel juliaan in met zekere geestrift die van goede gehalte was zij is er opgevoed, zij is er gestorven zij heeft het mij leren kennen en lief hebben als het land der vrijheid voorspoed heb ik er niet gehad, dat is waar maar de verstoten balling werd er toch gastvrij opgenomen en steun, ik heb ervoor gestreden en zijt daar kostelijk voor beloond, hervatte peter terwijl hij hem de beurs wilde opdringen, kom aan gezet een man van verstand die de wereld heeft gezien en gij zout u door zo'n bekrompen opvatting van schitterende uitzicht te laten afbrengen een goed soldaat bemoeit zich niet met partijschappen, maar kiest het vaandel waaronder hem het meeste voordeel en glorie wachten eerder de maand verlopen is, zit gij te paard aan het hoofd ene eigen compagnie Ruiters mit schij nu niet klein geestig zijt en u door kinderachtige inbeeldingen laat afschrikken dat wat gij kinderachtige inbeeldingen noemt zijn krachtige indrukken werkelijk herkomstig uit mijn kindshijd en die machtig genoeg zijn mij voor verlockingen als de uwen te veiligen riep nu op eenmaal juliaan fors en met beslistheid toch geef hij de beurs die hem zo lang reeds verlockend was voorgehouden hopman petig liet hij in zijn hand glijden met een spotachtige blik maar nauwelijks had juliaan die gevat of herweerpaar over de wagen heen in de vlieg waar langs zij voorbij reden, terwijl hij uit riep zie zo met dit geld zult gij u althans geen moorder kopen voor Maurits nog gij in uwe domheid mijn verrader zijn spakt de hopman en schoot zijn pistool op hem af maar hij schoot mis juliaan had zich geen ogenblik bedacht sporen, zo ras hij de daadot voor bracht die het symbool was van zijn onherroepelijk besluit godlof dat ze duivel overwoorden riep hij eindelijk stilstaande om adem te halen nadat hij uit alle machtels weggelopen zonder omzien of opzien hij had nog wel gehoord dat er een tweede kogel op hem werd gelost maar ook aan deze was hij ontkomen door zijn snelle vaart nu zich omkerende zag hij de wagen over de vlakke landerijen heen in de verte reeds niet meer voor zijn oog een stipje dat met ongemeene snelheid voortging het blijkt dat het sukkeldraffje waarmee we over het hobbelige kleipalt reden volg leuven en gaten nu door een forse rit is vervangen merkte juliaan op die field van een voerman zal hij nu de zweep overleggen en dan gaat het maar over land en wijden of dat vrij stond hou die schurken die mij zo in een net hebben getrokken en trouwen de keel zou maar er toe gebracht hebben dat zou hij, ging hij voort een ergenis over zijn eigen zwakheid in zijn oog opwelden toen hij dat vervloekte goud in mijn ogen deed schitteren dat mij zo nodig was maar domkop die ik ben en hij vloeg zichzelf voor het hoofd ik heb daar weer een grote dwaarsheid begaan ik heb me beter moeten houden ik heb moeten aannemen dan waren ik achter het gantse geheim geraakt en dan had ik met de schelm op leven en dood kunnen worstelen tot hij onderlag aan mijn leven was toch zoveel niet verbeurd ik had voor het minst de wagen moeten volgen nu op deze afstand is nalopen en afzien waar hij zich heen wend gans ondoenlijk matt en aanmichtig als ik mij nu reeds voelen kan ik niet eens meer aan dat onmogelijke denken en hij liet zich moedeloos neervallen onder één der dorp knot wilgen welke stem zijn hoofd enige steunboot werkelijk had jullie aan een goede beweging des hart en volgende zoals hij opkwam wel wat onberaden gehandeld hij had niets overwogen nog berekend hij had nauwelijks recht geweten wat hij deed hij moest opkomen hij was alleen dat hij aan een verzoeking moest ontkomen die aanwing hem te sterk te worden godlof het gedenken naar mijn moedig heeft mij gered voorzichtig jullie aan terwijl hij de hand op het hart legde mijn vrouw me moedig die nu in de hemel is want als er een hemel bestaat moet zij er zijn en het zou harde vreugd als zij weten kon dat haar jullie aan een onverlaat was geworden die zich liet omkopen tot moord en verraad nee nee ik heb wel een wijs gedaan dat voelen ik duidelijk want ik was zeer dat lang niet zo tevreden met mijzelf maar die tevredenheid met zichzelf belette niet dat jullie aan zich in grote verlegenheid bevond hij was doopmoede en hongerig hij herinnerde zich dat hij zijn vaart had genomen in tegenovergestelde richting van die welke de wagen werd gevolgd maar hij kende de omtrek niet en bij het gesprek dat zijn aandacht tensterkst had gespannen had hij verzuimd zijn opmerksamheid te vestigen op de weg die men reed en hij begon te geloven dat het stijf half uurtje van de voerman wel een anderhalf uur omrijdend was geworden die hij al zo van de stad verwijderpoest zijn het was een schralen, maartse lucht vochtig en kil de zon die zich de gantse dag niet vertoond had moest nu al lang ter Kimmen zijn gedaald maar had in geen enkel lichtend streepje in geen verhoorlijk gekleurd wolkje haar spoor achtergelaten een dikke, lage, sneeuwachtige lucht overdekte de gantse horizon als met een grijs, wale sluier waarachter men niets kon onderscheiden zich ophevende en tegen de knoest gestam van zijn knotwel geleund, staarde Julian voor zijn rond het landschap was voorkomen vlak met kale verlaten wijden op wie er dorg en drassig bruin groen geen leefend wezend was te bekennen het laag en schraal geboomte langs de vliet en wat droog riet uit het water opschietend zie daar alles wat het te zien was er wel hier en daar boeren huizingen maar zij werden door de grouwe nevel voor de blik verborgen en Julian vreeste dat het hem verder van de stad zou afvoeren zodat hij zich derwaarts heen wende ik moest toch de toren van Delft kunnen zien spak hij half luid het oog scherpende om door de nevel heen te turen hij vergat dat de wagen al heel spoedig de herweg verlaten had om binnenwegen te nemen die hem vermoedelijk snel en weg buiten de richting van de stad hadden gebracht en nu, men zal zich herinneren dat het vooruitzicht op een goed middagmaal eender verlockingen was geweest waardoor onze beroeide Edelman zegt laten meetronen bij de overspanning van het onderhoud met de vreemde had hij die behoefte onderdrukt vergeten nu echter, na de afmatting van zijn gejaagde tuchttocht deed zij zich gevoelen in volle vrede scherpte zonder dat de ongelukkige enige kant zag op haar voldoening en een allaggeren herberchter zijde van deze weg riep hij in vertwijfeling in mijn zak om een sneebrood of een kambier te betalen en ik ben te ween en te mat om nu een van die vonden te bedenken waarmee ik mij gemiddelijk uit zo'n ongelegenheid red en hoewel hij zeker was gelijk hij zijde geen penning te bezitten tastte hij toch weer tuigelijk in zijn zak en voelde tot zijn grote bevremding daarin een voorwerp dat hij tevoorschijn haalde met de uitroep hoezee, daar heb ik de leren beurs van de verwenste schelm Peter bij mij gestoken wist ik zelf niet dat ik dit gedaan had maar het kan mij nu nog te baden komen mogelijk is er wel een pistolet of een dibloon in blijven steken dat zou een uitkomst zijn mij dunkt ik had zulke miraculeuze hulp van de hemel wel verdiend hij stak de hand in de beurs en hij voelde werkelijk dat zijn vingeren op iets tasten dat wel naar geld gelijk maar toen hij het uithaalde was het niets dan het smalsprookje papier waar aan een zegel hing van harde was en dat enkele regels schrift bevatten het was te duister om te kunnen zien maar jullie aan begreep dat het zijn waarde kon hebben als aanwijzing en middel ter ontdekking van de naam en persoon des voormalige bezitters en tegelijk kwam hij op een inval vievelijk jee riep hij meer op gewekt ik heb tenminste een beurs als ik nu maar een herberg of een boeren woning mag vinden dan ben ik gered ik kan zeggen dat ik bestolen ben dat ik mijn geld verloren heb ik zal de beurs aan mijn gordel hangen dat geeft krediet voor het eerste ogenblik maar als ik het meest bevredigt heb zullen wij verder zien mogelijk is de papier groot geld waard wie weet of het geen aanbeveling is voor een hopmansprovet aan een van de grote Hansen die tot delf bijeen zijn de opgewekte fantasie gaf de behoorde Edelman weder moed en sterkte hem de wankelende voet tot een sneller pas wel haast bereikte hij dan ook een zijpad waar hij een boerenhoever voor zich zag liggen die hij wist niet waardoor jaagde hij en ligt zal met mij hier een half uurtje laten uitrusten en een glas melk rijken om gods wil besloten dat hij het ruime erf op reed stoff van geur van gebakker spek op het aangenaamste zijne reuk zenuwen toen hij de huizingen naderde waar een mondachtige kettinghond scheen zeer weinig op het bezoek gesteld en wekte door zijn schoor gebas de argwaan der bewoners waarvan er drie tegelijk zich naar buiten begraven een lange stevige boer knecht een vleegel gewapend een krasse boer van zekere leeftijd de meester des huizes en een welgedaande boerendochter zeker de melkbeid wat mot je der werd hem door de meester toe geroepen uit de verte terwijl de knecht die de kracht van zijn wapen kende dichterbij had goede lieden ik ben van mijn gezelschap afgedoeld en dood moede gun mij te uwend een weile rustens maar de boer derne begon te lachen en hij heeft luidkeels ja, we kennen dat rusten dolvrij verder fijn man we laten ons niet met soldatenvolk in wijs me voor het minst de kortste weg naar de stad en julian stadtestoudelijk vooruit in de hoop de zitbank voor de huisduur te bereiken en vandaar de onderhandeling rustig door te zetten maar de boer zelf trad hem nu in de weg wou je ons wijsmaken dat je de weg niet wist van mijn huis en erf af schooien, landstrijkig hoort, of ik laat de hond op je los voor die bedreiging moest de beklagenswaardige edelman zwichten de hond had maar de tanden in zijn kleren te slaan om ze aan vlade te rijten wat zou er van hem worden als hij met zijn enige wanbuis en opgereten hosen de laatste schijn verloeg van een fatsoenlijk man te zijn zo ging hij dan, maar met onbeschrijflijke verbittering over de hardheid der mensen die hij lucht gaf in een morrend zelfgesprek ik merk het wel, men moet goed doen, om het goed te hebben waar ik met een tiental mijn erzolderniers een goed avondmaal komen eisen ze zouden voor mij gevlogen hebben en het beste dat keuken en kelder opleverden hebben voorgezet uit vrezen dat we het zelf nemen mochten en een uitplunderen en mishandelen zouden op de koop toe nu ik in tegendeel onverzeld komen en vriendelijk, ook moedigelijk smeek om een rustplaats alleen word ik verdreven als een schooiig en een boef 303 303 305 306 907 807 907 707 708 709 Hij zag alleen op zichzelf en zijn er behoefte van het ogenblik, en daarom ging hij moor aan het voort. Hij kippe er als een dwaas gehandeld. Ik had maar stil op die wagen moeten blijven, tegenover de vreemde gluipig ja en aben moeten spelen, maar hij door hem laten onthalen en naar de stad terugbrengen. De beurs met pistoletten en al hebben opgestoken, en dan, als het door baan kwam, om de verbindingen eens te houden, zien hoe ik er afraakte door hem zelf te verraden. Mijn moed naar geen edelen verontwaardiging, naar geen nobelen ingeving des hart aan luisteren, dat zie ik nu klaarlijk in, ze brengen altijd in last en leiden. Had ik bij mijn vader de huigelaar willen spelen, en slaaf willen zijn van mijn meesters bull, ik zou nu onder de hoge edelen van Vlaanderen mijn naam en plaats hebben. Ik zou heerlijkheden en staten bezitten, en misschien vliesridig of Spaanse granden zijn geworden. Godbeterd, de duivel alleen weet waar een laagheid een mens al niet toe brengen kan. Ik betoonde mij vier en vast, wilde de nek niet buigen voor de tiran, en kreeg mijn vaders vloek tot enig uitzet. En nu weer versmatig hopmansrang, om een zaak die misschien niet eens zo zwaar was als ik mij voorstelde. Wat kan het mij eigenlijk meer schelen, wie ik dienen of wie ik afvallen? De lansen zouden er geen verschil in maken, met ze maar goed verzorgt waren. Maar Messer Julian was bang de handen uitsteken tegen Maurits, die hem misschien lonen zal met hem te diffameren, en de voet dwars te zetten bij alle uitheemse oversten en heren die nu tot delft zijn, voor het minst als hij het oor leent aan de frieze stadhouder die mij haat. God weet waarom. Wondere dag weerheden, avontuurlijk als gans mijn leven, begonnen met een wit voetje te krijgen bij een allerliefst meisje, dat mogelijk heel boos op mij zal zijn over mijn onhoffelijk verdwijnen. De eer gehad bijkans vertrapte worden door mijn vaders passtaart. Zijn trekken kregen een uitdrukking van onuitsprekelijke verbittering. Tot vorst een moord aangezocht, geen penning rijk, en honderd pistoletten wegwerpen als slijk. Naar de afkomst de gelijke van graven en heren, en als een schooiër van een boeren erf gejaagd, en nog zijn we niet ten einde. Wie weet wat die grillige maartse dag nog verstreken tegen mij in de tas heeft. Ik zie althans niet het einde van mijn weg.  Ik meen het al op het pad te wezen dat naar de stad leidt, maar die verwenste kalen wijden en sloten lijken allen zo precies op elkaar, en dit voetpad konkelt zo wonderlijk om en om. Ik ben van de herweg af, dat zeker, en weet niet of ik mij dat stad toe keren, dan wel afdoel. De mars waren nog wat minst, maar de dorst, de Hollenmaag, en die boerenvleegels waarvan mijn geen compasie heeft te wachten. Ik wil ook niet meer oprekenen. Er zijn nog wel andere middelen. Ik heb mijn degen opzij, en ik ben geen kniezig. De drus halen de eerste dorpen de beste die mij tegenkomt. Ik zal een bang maken en een losprijs vergen voor vrijheid en leven. Ik wil tenminste zoveel geld hebben dat ik ergens in een herberg wat kan rusten en mij tegoed doen. Men ziet het. De begripend van recht en onrecht, van goed en kwaad, waren bij de ongelukige Edelman vrij ongewis en verwart. Beginseloos en toegevende aan elke indruk koesterde hij nu eens weer een goede beweging des harten om welhaast duizend naar lijk kwaadig gedachten en boze overleggingen in zijn hoofd te laten rondstormen zonder gemoetsbezwaar. Het waren slechts vluchtige invallen, niet altijd ten volle gemeent, maar toch er is een groot gevaar in, zekere gedachten als zij opkomen, niet ter stond met afschuw van zich te weren en met krachtige geestelijke wapenen te bekampen. De teerheid en conscientie gaat eronder verloren en biedt zich de gelegenheid tot zondigen aan op een onbewaakt ogenblik dan is mijn gemeenzaam geworden met de daad en zij wordt gepleegd. Juliaan was de laatste om zulk gevaar in te zien, maar zijn overpijzingen brachten hem toch het voordeel aan dat zij hem de weg korten en dat hij de vermoeienis vergat waarover hij had geklaagd. Sneller dan hij wachten was hij dus het zijpad ten einde dat hij op de gis was ingeslagen. Tot zijn grote verbazing en niet gerinnenjaubleidschap bemerkte hij toen dat de stad vlak voor hem lag, wel op vrij grote afstand, maar toch een weinig in de schuimte aan zijn linkerhand zag hij de herweg liggen die hij uit delft komende was afgereden en die bij gevolg de herwaarts moest heenvoeren.  Een eind ver lopen was voor hem nog zo erg niet bij de zekerheid van het doel te bereiken en daar een geluk zo min als een ongeluk zelden alleen komt ontwaarde hij tegelijk een schamelen hut die hij voorbij moest en waar hij hoopte minder tegenstad te vinden, zo hij zich aanmelde voor enige ogenblik in herbergzaamheid. Hier althans was geen waakzame hond wins geblaf al vooruit onheilspennend in de oerklonk. De bewoners hadden zeker genoeg te doen om voor zichzelf het te zorgen en hadden zoveel niet te verliezen om zo bang te zijn voor dieven of indringers. Twee schapen en een geit liepen, niet de grazen, want dat woord zou onjuist zijn bij de seraalheid van het terrein, maar stonden te knappelen op de kale grond in de naarbijheid van de hut, waar een ongebruikt bleekveld en de begoogeling een erwijdeschonk. De geit smaakte dit genot niet eens in volle vrijheid, zelfs bezwaard met een touw om de hals, welks eind aan een ijzere pin was bevestigd, die men diep in de grond gestoken had. De schapen daarin tegen genoten volle vrijheid om zich te bewegen binnen de enge grins en van het grondje. Dan zijn verkozen bijeen te blijven, het zij uit ingeborren trekt tot gezelligheid, het zij omdat op die zekere plek de meeste graspretjes waren te vinden. Terwijl Julian deze opmerkingen maakte, kwam er een oud vrouwtje naar buiten, om de geit los te maken en haar nacht verblijf te brengen, vermoederlijk niets anders dan een afschutsel in haar eigen woonvertrek, want het kluisje zag haar niet uit of het meer dan één vertrek bevatte, en zij scheen widdend haar beest naar binnen te leiden, toen zij de luitenand zag staan tussen zich en haar huisdeur die geopend was gebleven. Hever verschrikt trad zij enige sreden achterwaagd, maar ze had toch de kluk moedigheid om met een stem waarin zij enige vastheid wist te leggen te vragen wat hij doen kwam. Simpel ik hier wat rust nemen en een teug waters eisen, hernam hij op basse toon, terwijl hij met wat forstheid zijn degen halfweg uit de schede haalde. De zacht moedigheid was het dus slecht gelukt om er op nieuw mee te beginnen. Als hij niet zwaarders voordat, zo treed binnen en neem wat ik heb, hernam zij naderkomende.  Zo ga ik wat in het schild voert tegen de arme, zwakke vrouw, rad ik u aan te denken dat de weerlozen een macht geholpen hebben in de hemel. Welvrouwken, spar u zelf gerust grote woorden en eidelen vrezen, ik heb niets kwaats tegen u in de zin. Ik ben vreemdeling, onbekend met de onttrek van Delft, zocht mijn weg naar de stad en ben aan het doelen geraakt. Vermoed en dorstig zoek ik hier een weile herberg, zie daar de zaak. Neem u gemakheerschap, gij bent welkom, spakt vrouwtje. Nee, zet u niet op die harde bank, hier is mijn stoel. Het was de enige in het vertrek en stond bij haar spinnenwiel. Dat was beter, mag ik nu even mijn geit verzorgen? Een teugje van haar melk zal u goed doen. Ga uw gang, moedertje, wij zullen het treffelijk met elkaar daar vinden, sprak jullie aan, die spoedig zijn bakse toon uitlaat te varen, te vreden dat hij een rustige schuilplaats had bemachtigd. Hij zag rond in het vertrek, terwijl de bewoonster haar volgzaam beest na haar bestemming leiden, een viekend afgebakend hok vlak naast de slaapstee haar meesteres. Het leger van de ene was nauwelijks zachtig dan het van de andere. Welhaast had de goede vrouw haar gijt van wat overvloedige melk ontlast en zette die in een houten nap warm en schuimend haar gast voor, die geen ogenblik aanzelde er de smachtende keel mee te laven. Een koebeest houdt ik haar niet op na, dat zou nog beter zijn, fing zij verontschuldigend aan. Dit hier is voldoende, en ik neem het dankelijk aan. Houdt me ten goede dat ik daar even wat fors ben aangevangen, maar dat is de schuld van uw rijke geburen, die mijn hoffelijk verzoek om gastvrijheid met hoon en met omwil hebben afgewezen. Wil hen verschonen, heer, zij weten niet wat gebrek en moeite is, en daarom kunnen zij er ook geen deernis mee hebben. Maar zij weten toch wel dat het onmenselijk is, een vermoeide reiziger die rust en wil door de hond van de werf te jagen. Onbarmhartigheid is zekerlijk, een groot kwaad, sinds de heriezes de barmhartige zalig spreekt, stemde het oudje toe. Maar toch, heer, reken die hardheid niet ten allernouwste uit. Ons landvolk wordt zo deerlijk gekweld van stropende soldinieren, landlopers, poeven en bedenlaars.  Het platteland wordt haast afgelopen door de zulken of het vijandelijk land waren, dat men het de huislieden niet al te kwalijkbaar afnemen als wat schuw en wat barst zijn bij het naderen van onbekenden zondeling die de wapenen dragen. Maar jij dan, eenzaam en onbeschermd? O, ik, dat is wat anders. Ik bezit geen wereldsgoed, dat de begeerlijkheid dialuiden kan opwekken, en wat ik heb, dat deed ik volgarne met wie het behoeft, en wat mijn leven belangt, dat heb ik overgegeven aan de heren God, en geen aartsgeweld zal het van mij nemen, voordat hij oordeelt dat mijn tijd daar is. Het is gelukkig voor u, moedertje, dat jij zulke vroom vertrouwen hebt, en voor mij ook, want zonder dat had hij ook mij mogelijk geen schelplaats verleent, merkt hij aan. Het kwam mij voor, dat jij mij op dit punt geen keuze zou hebben gelaten, hij nam zij met een grimlach die in het schemer donker voor hem verloren ging. Maar om u te bewijzen dat ik gans van harte gastvrijheid oefenen jegens u, zal ik voorzetten wat ik heb. Na zo'n docht moet een stuk grofboerenbrood u toch smaken, en ik heb goede boten ook. En ansprekende had zij een en ander reed voor hem neergezet, met een breedboeren mes ernevens, om hem in de gelegenheid te stellen zichzelf te bedienen, waarvan hij dan ook onverweld gebruik maakte. Ziende met hoeveel getigheid hij toetaste ging zij voort. Zo kun je dien ik aan, met een paar verse eikend, ik houder er kippen op na, en alles het schraaltjes, met het volgjaar beginnen ze te leggen. Nee, moedertje, nee, daarmee zou ik u al te veel beroven, hij nam jullie aan, getroffen door zo veel goed hartigheid. En, het hoge woord moet eruit, ik ben onderweg mijn geld kwijt geraakt, en kan u de moeite en kosten niet vergoeden. Waar zou er goed willigheid zijn, zou ik mij liet betalen? Kom, ik zie het al, het heerschap maakt omstandigheden, maar daar zijn we buiten niet van thuis. Ik zal de eikend tot een struif kloppen, mijn vuur is nog niet uit, en ik heb aan een stuk zin spek voor de pan.  Het vrouwtje, misschien de gewoonte te hebben, de daad bij het woord te voegen, want welhaast sista haar pan op het vuur, met die eigenaardige braadlucht die de honger gezwervig als nectargeur de reuk zenuwend strieelde. Zij had in tussen haar lampje ontstoken, en jullie aan die reeds bij het schemer donker vermoeden dat zij een goed vriendelijk voorkomen moest hebben, zag nu dat hij zich niet bedrogen had. De rimpels van de ouderdom waren niet bij machtig geweest dit vrouwelijk gelaad te misvormen. Het was pleek, vermagerd, leidend zelfs, en toch onderscheid het zich door zekere minzaamheid en zachte ernst, die jullie aan eventieer had getroffen in het Geenzij Zijde als in de toon waarop zij zich uiten. Dit was nog de taal, nog de denkwijze van een alledaags poel en grootje, en dat was vrouw Leisbeth ook niet, zoals wij later zullen zien. Zelfs even min een vermonde prinses of een edelvrouw uit haar rang in de diepte gevallen. Slechts had zij een enigszins betere opvoeding ontvangen, dat met dochters uit de mindere stand in de regel het geval was. Haren vorige leefwijze, de harde lessen van het lot, hadden het overig gedaan, en zowel haar geest als gemoet op eigenaardige wijze gevormd, en daaraan die zekere richting gegeven, die een hogere wijdingschonk aan alles wat zij sprak of deed, met hoeveel aanspraakloze invoud ook uitgedrukt of verricht. Zie zo, spakt zij geen lachend, terwijl zij met beleide voldoening de eierstruif voorzetten. Dat zal u opknappen. Aan Dr. Grasswinkel, mijn waardige vriend, kan ik zoiets nooit kwijtraken, al komt hij hier juist op het noembaal aan. Een paar eikens in de dop, ja, die neemt haar wel gaarne, maar meer nog om mij plezier te doen, en zichzelf het pretext te geven hier nog wat langer te blijven praten. Zo, zoveel vrouwken, heb je een dokter nodig, en dat wel een uit de stad? Zijn jullie aan los weg, want hij had het veel te druk, met zijn smakelijk eigen gerecht, om veel opmerkzaamheid te geven aan haar woorden. Gelukkig niet, de heer geeft mij krachten en gezondheid boven mijn leeftijd. Nee, de vriendelijke man doet me de eer aan, hier te komen rusten, als hij in de verre omtrek zijn kruiden heeft gezocht. Zoekt hij zelf zijn kruiden? Party, dat is geen gewone dokter, merkt Julian lachend op.  Gant geen gewone, dat mag me met waarheid zeggen, hernam vrouw Leisbed, kennelijk op haar praatstoeltje geraakt bij een geliefkost onderwerp. Ook is het waar dat ze hem dit wonderdokter noemen, en het zijn ook wonderen die hij doet. Hoe nu, wonderen? Ik menen dat wij sinds dokter Lütter, met de mirakeren afgedaan hadden. O, goede heer, met de mirakeren der liefde behoort men nooit afgedaan te hebben, en het zijn juist deze die hij verricht en van welke ik spreeken wilde. Door de liefde die hem bezielt, vervoert hij wat geen ander zou vermogen. Dat is eerst een oprecht, een levend Christen. In cel nog kluis vindt men er een die meer in der waarheid, der wereld is afgestorven dan deze. Den arme rijk, hem zelf een arm, leeft hij als een François de Paulin. Wat zeg ik, hij beeld in waarheid Christi gestaltena, zoveel het een zondig mens hier op aarde vermag. Julian was te druk bezig om zijn hore te stillen, om veel aandacht te geven aan deze mededelingen, veel min, om er iets anders op te antwoorden, dan een verstrooit, wel zo, wel zo. Toch, viel hij nu in, met de vraag, of die bewonderenswaardige persoon, haar vriend was. Hij veroorloft mij hem zo te noemen, maar eigenlijk is hij mijn weldoenig, die ik als een vader eeren. Julian gik haar even aan en kon een grimlach nauwelijks bedwingen. Hij schatte het moedertje minstens een stijfe 60, en hoe oud moest de vriend dan wel zijn in wie zijn vader kon zien. Die vriend zal dan ook niet meer in zijn eerste lentejaren wezen. Toch, maar even in de 60. Toch, het is ook niet om zijn hoge jaren waarom de sinculiere achtbaarheid van zijn persoon, dat hij eerbieden is afdwingt. Spaks hij kwam, maar met zekere ernst zijn neiging tot spot terechtwijzende. En wordt u vaderlijker vriend er rijk op met de praktijk? Voeg Julian nu met een boging om zijn belangstelling te tonen. Ik zie wel dat het heerschap geen poorter van Delft is en er ook nog maar weinig bekenden heeft, haar nam lijstbed met zekere nadruk. Want waren dat zo? Gij zou het zulke vraag niet doen.  Gij zou dan genoeg van hem gehoord hebben om te weten dat hij geld nog gaven van zijn leiders aaneemt en dat hij ze in de meeste gevallen zowel van spijzen als wel medicijnen voorziet. Terus? Dat is een dokter die mij lijken zou. Gij zal het mij verplichten met zijn naam en woning precies op te geven. Ik ken zekere lieden te Delft die hem hoog nodig zouden hebben. Wel, die hem nodig heeft kan hem krijgen en wat zijn naam betreft iedere Delftenaar kent hem. Schoon de een hem zus noemt en de ander weer zo. Jaak op oom, vader boot of meester graswinkel? Dat is al een. Een kind zal u zijn woningwijzen zo graag naar vraagt. Ik wens dat ik al was te Delft spak jullie aan verdrietelijk. Weet jij bij geval moedertje hoe ver uw kluis kunt van de stad aflicht? Zo wat een stijve drie kwartier. Dat is een kwaad geval voor mij. Een kwaad geval, zegt jullie aan, het hoofd schuddend. Kom, wat is dat voor een heerschap van uw leeftijd? Als jij de herweg maar houdt, kunt jij niet dolen. Dokter graswinkel, die eens zo oud is als gij, doet zulke wandelingetjes twee maal daars. Gisteren nog voor het noen was hij hier. Voor het noen, dat is wat anders. Ik moet door een gure, sneeuwig avond lucht heen, en dat is nog het minste. Maar, hoe laat mag het na zijn? Zou ik de poort kunnen halen voor het sluiten? Mijn geit heeft in een jule gebouw mijn zandloper stuk gestoten, en ik weet de tijd alleen maar zowat bij de gis. Maar de poort haalt toch niet meer voor het sluiten, al begraafd ge u ter stond op weg. Dat is erg genoeg, hervatten jullie aan inzichtbare verlegenheid. Zoals ik zei de, ik ben op de weg, mijn geld kwijt geraakt en, hoe kom ik nu de stad in? Vier penningen, of een halve stuiver, sprak het vrouwetje voorsint. Heb je dit niet in een hoekskun van uw beurs? Nee, nee, hij nam mij, en vrommelde het lederenzakje in zijn handen, of hij nog altijd hoop had, er enig wat kleine mensspecie in te vinden. Nu, als ik het heerschap dienen kan, met vier of vijf penningen. Nee, nee, die zal ik van u niet aannemen. Ik zal geen misbruik maken van zoveel gruhartigheid. Nee, zekerlijk.  Zo'n arme sloof als hij zei, zal ik niet van haar penningskunst beroven, riep jullie aan getroffen. Oh, geen beroofd mij ganselijk niet. Ik kan het missen en gezei te mij geholpen. Wat noemt ge mijn arm? Ik heb aan geen ding gebrek, ik heb mijn leeftocht voor iedere dag. Ja, zelfs, ik heb overdat, zoals jij ziet, want ik kan nog medededen. Doe de tussenkomst van Dr. Graswinkel, woon ik in deze kluis, daaruit niemand mij kan verjagen. Ik heb twee schapen, ik heb mijn kippen en mijn gijt. Ik krijg van de rijke boeren op de naast gelegen hofstelen bij Beurten, iedere zaterdag, een eigen gebakken mik, en van de slacht in het najaar mijn bescheide deel. Daarvoor doe ik hun boodschappen in de stad, die mij ook nog weins een penningskun opbrengen. Mijn wildoenig koopt mij naar eieren en honders tot de hoogste prijs. Daartoe verdien ik het aardig stuivertje met spinnen, en boven dat alles schonk God mijn gezondheid, vergenoegen en een dankbaar harte. Zult jij bij dat alles nog zeggen dat ik arm ben? Goede vrouw, hoe matig zijn uw ijsen, hoe rustig uw lot, hoe welverzekerd uw leven, sprak jullie aan met zekere zwaarmoedigheid. Als ik daarmee de vergelijk de wilde onrust, de sleringen, de woestongeriggeldheid van het mijne. Mij glijdt het goud en zilver, als ik het heb, door de vingeren, als droogsand. Gij weet de sparen, als het u bij penningskunst toekomt. Ey lieve, een heerschap zoals Gij kan toch niet vergelijken met een oud vrouken als ik ben. Daarbij mijn lot is ook niet altijd dus rustig en welverzekerd geweest. Nadat men tot delft begonnen is, de kerken te reformeren, zijn er al wat stormen over mijn hoofd gegaan. Ja, waren niet, naars heer en raad, mijn weldoenig het instrument geworden mijn herredding. Zo zouden mij zeker een gelijk lot getroffen hebben, als zalige joost, mijn broedig, door voor gegedachtenis. Wij hebben de goede lijst met laten uitspreken, waar jullie aan zelf, had niet naar haar geluisterd, als haar zelfs in de reden gevallen, met een schelle kreeg die hij slaakte, en volgenliet door een uitroep, mijn vader, het is de hand van mijn vader. Terwijl hij als machteloos van ontzetting, het hoofd tussen de handen drukte, en tegelijk, het stuk papier liet vallen, dat hem zulke ergenis veroorzaakte.  Toen hij namelijk te vergeefs in die beurs had gezocht, of er niet mogelijk enig goudstuk in verborgen was, hadden zich het stukje papier geherenigd, waarvan hij in de duisternis, de letters niet had kunnen onderscheiden. Nu haalde hij het tevoorschijn, hield het onder het lampje, en meende de hand van zijn vader te herkennen. Het was in een in het lang gevouwen brief, waarvan het zegel reeds verbroken was, een bewijs dat deze zijn bestemming had bereikt. Zo hij zich nog in het schrift had kunnen vergissen, het zegel kon niet bedrigen, en toonde het familiewapen. Als men zich nu herinnigt, welke voorslagen de man, in wie het bezit, zich dat document bevond, hem zelfen had gedaan, dan kan de smartelijke verrassing van jonker Julian niet meer bevreemden. Vooral niet, als wij vernemen, dat het niet slechts hun brief was, maar een wisselbevatten aan toondig, die er met name ingenomt werd, ten bedragen enig zeer aanzienlijke som, die moest worden uitbetaald door de heer van Lankin, een der edelieden van het gezandschap, door de wischop van Luik naar Sagergezonden, om zich te beklagen over de gewelddadige inbezittingneming van het kasteel van Hoy, in het Luikse gelegen, en dat de inhoud van de brief in verband scheen te staan, zowel met het openlijk doel van dit gezandschap, als met een andig, waarover alleen in bedekte termen net gesproken. De wissel scheen tot dit toe de middelen te moeten lenen, en de heer Lankin werd ernstiglijk op het hart gedrukt, deze te doen toekomen aan de baronde Giselle, nu een Hollandwezende, aan het Hof van zijn excelentie de stadhouder, om te strekken terfine, waarover men is overeengekomen, en dat hij daartoe alle zijnen vleid zouden doen, naar de wilzijn's vaders, en de herplichting die hij daarvan voor deze op zich had genomen. Mijn broeder, de wissel luidt aan hem, die is dus mee van het complot, riep jullie aan, met de mengeling van verrassing, waarin zekere, onedelige voldoening sprak. Maar nu is de wissel mijn, en ze hebben het geld nog niet, sprak hij, en liet het strokje papiers door de vingeren geleiden. Dan, op de keerzijde, bemerkte hij een handtekening, die bewees dat het geld in ontvangst was genomen.  En een uitroep, met een grove verwensing gepaard, ontviel hem, die de goede vrouw Leisbed met smartelijke ernst deed zeggen, wat ik u bidden heer, wil gods naam, niet eidelijk misbruiken, met vervloeking van uwzelf en anderen. Gij zou dus egen uit mijn kluis kunnen wegnemen. Zonder op die vermaning te achten, riep jullie aan, in zijn eigenen overleggingen verdiept. Alles is nog te redden, ik heb nu bewijzen, dat is de hand des hemels, ik zal de verader ontmaskeren, en in dezelfde slag, maar zelf verreken. Vrouw, leed me die penningen, ik zal ze u later met woeker teruggeven, ik moet voort, voort naar de stad. Op woekig leen ik niet, sprak Leisbed hem het geldgevende, wat koel en strak. Alleen ik hoor uw spriken van velle veraakneming. Overweeg toch, of die een zondig mens past, die na Christi voorschrift het vader onze heeft leren bidden. Goede ziel, wees gedankt voor uw goed onthaal, ik meen het te vergelden, maar ik kan mij niet keren aan uw vroomgesnatig, riep jullie aan. Het belangt hier een wissel van twee duizend pistolen, die u in stad zunnen worden uitbetaald. Zo hoop ik, of de waarder daarvan, sprak hij met een woesterlag, en stond er iets bij de deur, toen de kling daarvan werd gelicht, en een persoon binnen het gat, in deftige burgerkleding, die hem reeds daar stond, en verwonderte een onderzoekende bliktoeweerp, terwijl hij de bewoonster daar kluis, met een goedenavond bettenken, nog zo laat, vreemd volk in huis, toesprak. Genavond, Tomine, wel gekomen, was het tegengoed van Lijspeth, die rechtstreeks, zonder op de plompenvraag te antwoorden, er toch met wat strakheid op volgen liet. Nog zo laat, en zoverg buiten uw dorp, welwaarde heer. Wat zal ik u zeggen, zusterkun? De boer die me naar stad heeft gereden, is met zijn wagen gepresd door een vreemd heerschap die naar buiten moest. Voor meerijden was er toen nog mijn tijd niet. Zo was ik wel genootzaakt, de benen op te nemen, onverdekomen. Heb je nabke melk voor mij? Of wat anders, als deze gast u nog wat gelaten heeft? Dat herhaalde onwelwillende uitvallen over zijn persoon, beviel jullie aan in het geheel niet. Ondanks al zijn haast, was deze toch blijven staan om het voorkomen van deze dominee wat nader op te nemen.  Bij de eerste blik had hij een instinctmatige antipatie opgevat tegen deze plompenfiguur, die van zijn zijde, met kennelijk mistrouwen, de uitforstende blik op hem hield gericht, terwijl hij zich aan vrouw Lijspeth wende, juist of hij die vreemde niet zag. Wat de gast gebruikt heeft, werd aan vrouw Willig aangeboden, veel jullie aan hierin, recht op de dominee toegaande, en deze zoveel beduidend aandiende, dat zijn rood volle maans gezicht tot kruid wit bestierf. Het was een aardigheid, ik bedoelde niet onhoffelijks, totdat het de bloedaart, wie in het ondanks zijn brutaal uiterlijk geheel aanzedelijke moed scheen te ontbreken. Zo, dat is wat anders. In dat geval, zult hij mij wel willen verplichten met mijn inlichting te geven. Wat wilt hij weten? Of de vreemde heer aan wie hij uw wagen en moeten afstaan, waar u bekend is. Waarom vraagt hij met dit? Waarom zou ik hem kennen? Spakt de ander, die opnieuw van kleur wisselde, en zijn barse, gejaagde toon, verraden meer onrust, dan hij zelf wat gewild, met geen jullie aan, opnieuw aanmorgde, om voor te gaan. Ik heb er belang bij, want ik ben zelf met hem mee gereden. Plotseling nam de dominee een geheel andere houding tegen hem aan. Wel nam hij hem nogmaals op van het hoofd tot de voeten, maar blijkbaar had wel Willem de Belangstijn voor het vroegere wantrouwen plaatsgemaakt. Meegereden? Op zijn verlangen? Hoe zou het anders zijn? Houdt mij over zaken te spreken. De geestelijke heer kwam dicht bij hem, drukte beide zijn handen als met broedelijke hartelijkheid en ervatten. Als er zo meegelegen is, hoe zijt hij dan weer hier? Hij moest toch al heel ver weg en... Even buiten voorburg, dat is toch zover niet? Nee, maar ik had niet nodig daar te zijn. Dus heeft hij die zaak al met u besproken? Hoe vraagt hij mij dan naar de bekende weg? Voegt hij erbij met enig wantrouwen. Wel, om te weten of Gij die weg ook kent, hernam jullie aan met zekere nadruk. Gij ziet dat het zo is, en toch, voegt hij erbij, met een blik van verstandhouding. Gij mocht mij geloven of niet, maar ik ken de persoon in kwestie, niet bij name. Is gewoon een krisse kan, wie het zijn zal. Gij weet dan toch zeker, dat hij niet is, wat hij schijnt.  Schielijk vatten de domineen hem bij de hand, en met een blik op vrouw luispet. Niets meer daarvan. We begrijpen ook handig. Ik zie wel, dat gij alles van onze zaken weet. Na genoeg alles. Alleen wil mij zeggen... Nee, nee, ik zeg niets meer. Gij zal morgen nieuws horen. De zaak is beklonken. Buiten hem en mij om, voeg jullie aan wat getroffen. Wees maar niet gebelgd over. Ik zal mij bij de vrienden weten te verantwoorden. Ik heb een goede occasion waar genomen, en toegeslagen. Morgen gaat affaire door. De affaire, Belangene Maurits, voeg jullie aan vluisterend, maar zijn ontroering te weinig meester, om geen wandtrouwen te wekken, want de ander antwoorden luid en lachend. Nu raakt gij van de wijsvriend. Ik weet niet meer wat gij bedoelt. Ik mij in de zaak van de poederij, die heeft willen kopen. De eigenaar heeft toegegeven, maar als hij geweten had wie in het gol, gij begrijpt... Juist. Dan zal hij natuurlijk eens zoveel hebben gevraagd. Dat spreekt vanzelf. Iemand als hij. En daarom achten hij het zaak, zijn in kognitoot te bewaren. Heb je het gevat? Voel komen. Zo, gij een vrede oesweegs, waar zij zeker bestemt, elkaar spoedig weer te zien. Dat vertrouw ik ook. De vraag is maar waar. Dat spreekt immers vanzelf, op de plaats waar de spelen gehouden worden. Precies. Daar vinden we elkaar morgen. Tot zolang wees gegoed. En gij wees gezegend. Een vermakkelijke terugtocht. Julian hoorde restatlaat zijn niet meer. De zegen van deze dominee gaf hem gans geen weldadige indruk. Maar daar het niet de enige was die hij in het laatste uur ondergaan had, ging hij zijn in zijn pad, met de gejaagdretret van iemand die werktuigelijk voortloopt door de aandang zijn gedachten voortgedreven. Wij volgen hem niet op die weg. Einde van Hoogstuk 3 Hoogstuk 4 van De Delstse Wonderdokter Deze liepen volksopname poort op publieke domein. Opname door Anna Simon. De Delstse Wonderdokter door ALG-pospoem tussen Hoogstuk 4. Wat is dat voor een man? Kent gij hem? Voeg de dominee met zekere bastheid aan Lijspeth toen Julian de deur achter zich had laten toevallen. Mij is hij gans vreemd, maar het kan mij voor dat u welwaarde zaken met hem had, spakt Lijspeth op een toon die juist niet van diepe eerbied getuigde.  Mijn moet ook herkennen dat nog de persoon, nog zijn woorden en gedragingen bijzonder geschikt waren om die in te boezemen. Ik ook ken hij hem niet, maar het kan daarom toch wel zijn dat hij nevends mij tot hetzelfde werk geëmplooieerd zal worden. Dat zullen dan toch geen kerkelijke zaken zijn, merkte Lijspeth aan. Want deze man, die een soldaat en een vloeker is, heeft gewiss te ruwe handen om het gewijden aan te raken. Gij weet wel, Lijspeth, dat wij geestelijk een ons ook zowat met een politiek in laten. Ik heb dat meer horen zeggen, dan ik begrijp niet hoe de conscientie zooks voor oorloven kan aan een waardig evangelie-dinaag. Meent gij dan zusterken dat het dienst van het evangelie en die van de staat met al kan er in strijd zijn. Zij behoeven niet in strijd te zijn om toch onverenigbaar te wezen voor wie ze te samen wil bedienen. In elk geval is het geen vrouwenzaak om over dit verschil te oordelen. Zeg me liever hoe die man bij u gekomen is en wat hij in zijn schild voert. Hij was dolende en vermoeid en kwam dus bij mij om te rusten en zich wat te verkwikken. Waarom stoof hij zo haastig op bij mijn binnenkomst? Hij volg onderwegers al zijn geld kwijt geraakt en zocht in zijn beurs of hij ook mogelijk een paar pennekskens kon vinden om door de poort te komen. Hij vond niets maar het bleek toch dat hij nog een wissel van twee duizend pistolen bij ze had en die ontdekking schijnen op te schikken en aan te zetten tot een haastig aftocht. Meer weet ik van hem niets. Het bleek maar alleen dat hij zijn ruim deel had gehad aan aardse ramspoeden en teleurstellingen zonder dat het hem gebracht had om naar de rechte hemelse rusten te zoeken. Zo zijn er meer. Maar al te veel. Bij die man vindt het enigszins verschoning in het lossen wilde krijgsmans leven dat hij leidt bij een tijd en rusten om over zijn zielsbelangen na te denken hem ontbreken. Hier is geen moedwillig weerstreven van de genade gods naar het mij voorkomt. Hier is veel meer. Halle sacramenten wat riekt het hier naar spekpannekoeken viel de dominee uit. Wees gezegend lijstbed dat het geen vaste avond is geraakt het wis om een suspicie van paparij. Al waren het vaste avond dominee.  Nog zou ik mij niet ontzien een hore gezwerver met wat goeds te verkwikken zonder voor zulke suspicie te vrezen. Ieder die lesbed kent weet wel hoe zij met volle getrouwheid hangt aan de gezuiverde religie sinds hij er zich eenmaal toe heeft beleden. Wel zalig gezuiverde religie. Zo geguifers, zo schoongewicht dat zij er naakt en koud is van geworden is. Moppelt dominee half luid. Gij spreekt zulke woorden tot verkleiding der ware gereformeerde kerk niet in volle ernst, spakt lijstbed. Maar omdat gij zelf mij verdenkt en wacht dat mijn hart zich aan u zal ontdekken. Tut, tut, vrouwken, wat neemt gij dat hoog? Ik verdenk u ganselijk niet. Ik sprak slechts uit koortswijl en om u tot onzichtigheid te vermanen. Eenzame vrouwkend geef een licht aanstoot en ergenis in deze zorgelijke tijden. Ik zie niet wat aanstoot mijn eenzaamheid geven kan. Voor eerst leid gij overlast. Iedereen komt hier maar indringen. Wie wil? Dat is waar, viel zij in, met gulgouwe instemming die bewees dat zelfs de bezoeker van dit ogenblik harde indruk gaf. Vervolgens wij weten hoe het boerenvolk bestaat. Die tot een nieuwe religie behoeren houden u voor een klopje en die van het oude geloof zijn zit u aan voor een toverheks, allebei gevaarlijke suppositie in deze tijden. Kan ik dat helpen? Zou ik dan in de zestig nog een man moeten nemen om te bewijzen dat ik nog het een nog de andere ben? Nee, daarin heb gij gelijk. Dat is nu niet te verhelpen. Maar gij had in de rechte tijd toen ik het uraden een hielijk moet aangaan. Om de luiden te bewijzen dat gij recht van harte en niet uit dwang der omstandigheden met de klooster geloften had gebroken toen gij u convend het verlaten. Het convend verlaten van welwaarde heer dat zit niet het juiste woord en wat mijn klooster geloften belangt, daarmee heb ik ganselijk niet gebroken wat het beginzel aangaat of schoon ik de reformatie van ganser harte was toegedaan al eerwij uit ons klooster werd er verdreven. Armoede, kuisheid, matigheid, gehoorzaamheid aan wie mijn overste zijn en de gehele toewijding van het harte aan de Heer Jezus. Zie daar de hoofd soms van de voorschriften die ik eens voor God heb beloofd naar de mate mijn kracht te houden en daarmee deed ik achter niet gebroken te hebben.  Al meende ik niet langer gebonden te zijn aan de menselijke oordeningen en voorschriften die de klooster werd daar aan toevoegd. Waarom ik dan ook niet heb kunnen besluiten om gezamenlijk met de overige zusterkunst in een geheim konventiekel te gaan leven. Heel goed, dochter had geookwijs gedaan tegelijk met het menselijke verbod thuis huwelijks te breken sinds je toch vrijheid vond om in de wereld te gaan leven. Ik vond die vrijheid omdat ik mij niet langer tot de Roomsen wilde bekennen, maar sinds ik mij voorgenomen had mij ondanks het oudelijk leven in de wereld aan het dienst van de heer te wijden achte ik mij niet verplicht nog daarom boven het jeugd des huwelijks op mij te nemen om daar willen van het volks voor oordeel. Mogelijk bestond daarvoor nog met een andere reden socialief toen jij die keuze deed. Welke andere reden heeft haar kunnen bestaan? Bijvoorbeeld dat jij de man niet kost krijgen tot wie nu harte zich getrokken voelde. Ik zou niet weten wat man dat had moeten zijn. Wel, mij dunkt die waren niet ver te zoeken. Dr. Graswinkel was destijds nog in de volle ploei des levens. Ik betuig u bij God dat ik voor deze waardige en eerwaarde vriend nooit iets anders heb gevoeld dan de hoogachting de dankbaarheid die hem van mij toekomt en de volheid der Christeke liefde die hij mij heeft betoond. Bah! Gij hebt er geen eet op te doen het zal geen zon zijn geweest. Zij het gij zeker dat hij zelf in de betoning die er volle christelijke liefde zo gans ombaatszuchtig is geweest. Gij bettenken waartest tijds een appetitelijk maag te kunnen als een blanker lelie prijkende in volle zuiverheid. Spaar maar die aardgezinde herinneringen domineer plommers. Wat mijn noble vriend aangaat de hoge hemelsgezinde gedachten waarin hij steeds verkeert en de vuurige eivig die hem drijft om zich af te sloven in allerlei christelijk liefdewerk heeft hem tijd nog hoofd gelaten om op zo iets gerings als zwakke vrouwen liefde te achten. Ik zal het niet tegen spreken ik ken hem niet dan bij geruchten. Zo is het uwerzijds dan wel zeker tegens in het huwelijk en geen sinds heimelijke gehechtheid aan de kloosterregel uitstellen toeneiging tot de oude kerk. Hoe komt die vraag bij u op welwaarde heer? Sprak zij in de uiterste verrassing.  Waar het zo weet dan dat gij het mij gerust zou kunnen biechten. Niet juist als aan domineer blommers maar als aan een oud vertrouwt vriend. Zij haalde de schouders op. Ik heb immers uit volle vrijheid de onberouwelijke keuze gedaan. Ja, ja, dat weet ik wel. Maar toen gij de slijwernaamd op uw achttiende heette dit immers ook een onberouwelijke keuze. Later bleek het toch dat berouw mogelijk was. En wie zich eens bedriegt kan het dunt mij ook tweemaal. In de loop daar jaren bij meerdere levenservaring ziet en hoort men soms veel wat weer naar het oude doet omzien met leedwezen het verzaak te hebben. Dat is bij mij ganselijk niet het geval. Ik haat het pauztom met een voorkomen haat. Spak ze met forzijt met heftigheid zelfs. Werkelijk. Nu, dan ben ik gerust gesteld. Ik vreesde dat de armoede die gij nu leidt. Armoede? Daarover heeft niemand mij ooit horen klagen. Dat weet ik wel. Edelpoortige armoede klaag niet. Maar die zondanks. Mij heeft nooit iets ontbroken. Gij leidt alvrij een soberder leven dan voormaals in het adelijk convent. Om aardse genietingen na te jagen ben ik de wereld niet ingegaan. Gij deelt zelfs niet eens in de voorrechten die de saamgebleven zuster kunst genieten. Omdat ik niet met haar gebleven ben, dat spreekt wel vanzelfen. Maar Dr. Gaswinkel niet willen de dat ik bij de nakende ouderdom of ziekte grans afhankelijk zouden zijn, heeft zich op dit punt te mijne behoeven aan de Heere Staten van Holland gewend met een rekest daarop hij hoopt dat het goed gevolg zal hebben. Ach, wat goed gevolg kan mijn wachten van die beslissing. De inhalige praatboers zullen toch niet de bewegend zijn iets wat terug te geven van de geestelijke goederen die zijn naarzicht gehaald hebben. Doe, meneer Plommers, is dat nu spreken? Veel zij in, met verwijt en afkeuring. Ik meende dat gij beter gezind waard dan uw overigheid. Ik ben zo goed gezind als mogelijk voor mijn overigheid, hij nam mij lachend, maar plotseling zichzelf in de reden vallende. Sst, sst, hoor ik daar niet een wagen rollen? Dan moet het wel in de verte zijn, want ik hoor niets. Gij valt wat hard hoerend zusterken, ik heb hopen dat ik me niet bedrigen. Gij hoopt dat er volk voorbij zal rijden om je meer naar huis te brengen.  Om je de waarheid te zeggen, heb ik iemand afspraak gegeven die mij hier zou komen afhalen om gezamenlijk naar voorbeurg terug te rijden. Hij zou tegen acht uren hier zijn, tot zolang doe ik je immers geen overlast. Al zou het zo zijn, ik wil om een ander te geriven wel wat overlast dragen. Hoe zegt gij dat zo zuinig is, een ander? Kan het woordje vriend of broedig er niet af? Met waarheid en een goede trouw kan ik u niet voor vriend achten, nog broeder noemen, die mij twee herleggen laadtoont in principale zaken. Naar uw gevoelen zou ik van de zulke zijn? Het is niet voor het eerst dat gij tegen mij in uw spreken uitvalt tegen de tegenwoordige regerers, tegen de religie die gij zelf bedient, op zulke wijze dat ik niet wel schijden kan, of zulke dubbelheid van talen, list en achterdocht bediet tegen mij, of wel eigen wankelbaarheid toont. Ja, daarop had ik moeten denken. Kortswelter verstaan, heb gij in uw konvent niet geleerd. Nog in de wereld om het ernstige zaken te kortswijlen. Maar ieder Christenmens, zelfs een non die ten midden der wereld bij de kloosterbeloften volhard, moet toch zijn gezonde reden gebruiken, en die zal u zeggen, dank mij. Wie hier ook mogen gewonnen hebben bij het Nieuwe Geloof en de ommekeer van zaken, wil het danst niet de geestelijke zijn die over winsten hebben te roemen. Geen geestelijke was genotdrukt om in die stand te blijven. Maar, vil het hem dan licht een andere te kiezen? Ho, zeker, de pastors hadden vrijheid hun pastorieën te verlaten, of het huikje naar de wind te zetten en mee om te keren. Ik ben van de genen die het gedaan hebben. Ik deed meer. Ik trouwde een vrouw. Dat was de Nieuwe Mode, of het Nieuwe Recht. Gij deed daar wel aan, want die vrouw was immersreeds moeder uur kinderen, viel ze in, niet zonder verwijt. Heel goed. Maar er was niemand die raandacht dat de getrouwde dominee met vijf of zes kinderen die hij publiekelijk erkent, en moet opvoeden in zijn stand, een heel ander man wordt dan een pastoor die zich met zulke omhaal niet heeft in te laten. Nocht al een schraal predikant entaktement, maar zovertjes een wette pastorie vergoed met de aankleven van dien.  Daarbij, om het ambt quasi in respect te houden, mocht tevens geen behoep worden gedreven, alsof armoede en berooidheid geschikt zijn eerbied in te boezemen. In het begin reken ik op mijn gemeente. Maar, jawel, al te blij van de biegtpenning en van de tiende af te zijn, lieten de boeren domineer fluiten. Het was al veel, zo zijn mij soms bedachten met een zakmeel die dreigde muft te worden, of met een bok te komen van de slacht. En nog moet mijn zorgen naar hun zin te prikken, of men komt niet van berisping vrij, en er vallen scherpe aanmerkingen als toevoegsel van de geschenken, en hoe lichter de laatste worden, hoe zwaarder vallen soms de eersten uit. De kudde is in huidige dagen wijzer dan de herders. Nu het in ieder vrijst haat zijn bijbel open te slaan. Mogelijk zijn er onder hen die daarin de goede herder met meer ijver zoeken dan. Hunne leraars, zegt maar uit wat op de lippen ligt beteken. Niet vreemd, wij kennen dat alles op ons duimpje. Voor hen is het nog nieuwe kost. Maar daarbij dit zult gaan mij toestemmen, gaat het ontzach verloren. Voormaals moesten leek zorgen dat hij het wel maakte met zijn pastoor, of het verging hem kwalijk bij zekere gelegenheden. Nu heeft een predikant zijn kerkerad naar de ogen te zien, of ze verklagen hem bij het hoge kerkbestuur. Ze maken hem verdacht bij de staten. En als de beklagenswaardige onderdat alles niet stil is als een muis en zoveel dwee als een trekpaard, wordt hij ontzet uit zijn ant en kan gaan horen of bedelen. Ik zie niet dat onze conditie zo zonderlingzeer is verbeterd bij dat zogenaamde kerk hervormen. Maar lieve heer Neef, gij spreekt nu alleen naar de vlezen, en wil deze dingen niet bezien maar dat geestelijk oog. Halle sacramenten, hoe wilt ge dat wij geestelijk zullen blijven als wij door allerlei wereldse zorgen worden gedrukt en belemmerd? Waart gij dan geestelijk, broeder Barneufus, noem gij om oorzaken die ik u niet zal optellen uit uw ant als onze bichtvader ontslagen werd. Waart gij dan geestelijk, toen gij het pastorsant aanwaardet, met een 20-jarige derne als huishoudster? Waart gij dan geestelijk, toen ge, hij lieve, waart toe nu al die oude koeien uitsloten haren, lijst bednicht, het is geschiet en geboed, zwaar geboed, sinds ik die verwenste prekel heb aangetogen. 