Wetenschap in de maak - Mijn virtuele stem - Lisa Rombout
Hoe weet jouw brein waar jouw lichaam begint en ophoudt? Kijk bijvoorbeeld eens naar je hand of je arm of je neus. Hoe weten jouw hersenen nou dat dit onderdeel van jouw lichaam is, maar bijvoorbeeld de tafel niet? Het lijkt misschien heel simpel, maar het kan best lastig worden. Een tafel ziet er heel anders uit dan een hand, maar de hand van iemand anders lijkt best wel op jouw. Hoe weet jouw brein waar de grens is tussen de wereld, andere mensen en jijzelf? Mijn naam is Lisa Rombaut en ik werk in het departement Cognitiewetenschap en Artificiële Intrigentie aan de Universiteit van Tilburg. Wij kijken naar de hersenen van mensen, de hersenen van computers en vooral hoe die twee met elkaar interacteren en communiceren. Ik doe zelf onderzoek naar embodiment of eigenlijk en voizement en in dit filmpje wil ik graag uitleggen wat dat is. We hadden het al over de grens tussen jijzelf en de rest van de wereld. Die grens is veel flexibeler dan mensen vaak denken. Hier in dit filmpje zie je de rubberhandelucie. Zijn hand is verstopt achter een scherm en een rubberhand ligt in zijn blikveld. Er wordt tegelijkertijd en op dezelfde plaats met een kwasje over zijn hand en de rubberhand gesteken. Laten we kijken wat er gebeurt. Het is een beetje gemeen, maar wat er gebeurt is dat het zien en het tegelijkertijd voelen van dat kwasje ervoor zorgt dat de hersenen gaan geloven dat de rubberhand je eigen hand is. Dus als de rubberhand dan wordt aangevallen met een fork in dit geval, volgt er een schrik reactie. Je trekt je hand terug, je hartsel gaat omhoog, adrenaline gier door je lijf, je immuunsysteem begint zelfs hulp naar je hand te sturen om de schade te repareren. Nou deze man is echt niet dom. Hij weet bewust heel goed dat dit niet zijn eigen hand is, maar in een paniek situatie wint ons onderbewusten en hij trekt zijn hand terug. Soms zeggen mensen hier al, maar hij is gewoon gescroppen, maar let goed op. Hij trekt alleen zijn linker hand terug, zijn rechter laat hij gewoon liggen. Dus daar is iets anders aan de hand. Dit soort embodimentelucies werken voor de meeste mensen heel vlug binnen een half minuut.  En dat is eigenlijk heel erg gek, want je zou denken dat je hersenen meer gehecht zijn dan dat aan het lijf waar ze al je hele leven in rondlopen. Je kan zo'n illuzie ook in virtual reality doen. Je kijkt naar beneden in de virtuele wereld en je ziet een lichaam dat op dezelfde manier beweegt als jouw eigen lijf. En je hersenen denken, oké dat zal mijn eigen lichaam wel zijn dan. Je kan er hele leuke trucjes mee uit gaan halen. Wat als je dat virtuele lichaam bijvoorbeeld een extra arm geeft of een staart? Blijkt dat onze hersenen daar helemaal niet zoveel problemen mee hebben. Ze vinden dat prima. Dus dat idee van wat jouw eigen lijf is, hoe het eruit ziet, is veel flexibeler dan je in eerste instantie zou denken. Het lijf waar we denken dat we in zitten heeft ook invloed op hoe we ons gaan gedragen vervolgens. Als je mensen bijvoorbeeld in een heel groot, lang virtuele lijf stopt, dan gedragen ze zich ineens veel zelfverzekerder. Waarom is dat nou zo? Je lichaam is eigenlijk de interface tussen je hersenen en de wereld. Het heeft bepaalde zintuigen die je brijn vertellen wat er aan de hand is, hoe de wereld eruit ziet, inclusief wat je eigen lijf aan het doen is. En je hersenen hebben eigenlijk niks anders tot een beschikking dan de informatie die door dat lijf naar z'n toe wordt gezonden. Vanuit het perspectief van hersenen gezien, als je het zintuigen als je lijf het niet oppikt, dan bestaat het niet. En voor de hersenen is het heel belangrijk om een goed en accurate beeld van de externe wereld te hebben. Simpelweg om te overleven. Dus je brijn krijgt al die signalen binnen wat je ziet, hoort, ruikt, voelt, proeft etc. Maar ook bijvoorbeeld je balans, je hartslag, je ademhaling, of je naar het toilet moet, of je honger of dorscht hebt en de feedback van al je spieren over wat ze aan het doen zijn op dat moment. En al vindt er eigenlijk een proces van integratie plaats, waar je hersenen al die informatie samen proberen te voegen en daaruit een beeld proberen te krijgen van de staat van de wereld om je heen. Dat is waar dingen mis kunnen lopen. Want je hersenen vinden niet al deze informatie even belangrijk.  Ze hebben bijvoorbeeld een neiging om dingen die we zien veel zwaarder te wegen. Eer zien, dan geloven. Dus als je hersenen een hand zien, waar met een kwasje over gestreken wordt en tegelijkertijd voelen ze dat kwasje op diezelfde plek, dan regeren ze alle andere informatie. Want de meest logische verklaring voor je hersenen in ieder geval is dat dat jouw hand is. Dat betekent dat je potentieel ook andere zintuigelijke informatie kan gebruiken om je hersenen voor de gek te houden op die manier. En dat is waar ik onderzoek naar doe. De envoicement illusie. Spreken is een heel complex proces. Je moet je gedachten vertalen in taal en dan moet je die taal vertalen in kleine en grotere speerbewegingen die ervoor zorgen dat lucht op precies de juiste manier door je stembanden wordt geduwd om bepaalde klanken te maken. Daar zit ontzettend veel feedback in om te zorgen dat het allemaal klopt wat je zegt en dat je niet over je woorden struikelt. Je hersenen krijgen de hele tijd update van al die speertjes en je luistert ook de hele tijd naar jezelf om te checken of het allemaal wel goed gaat. Een voorbeeld van een experiment dat wij gedaan hebben is om mensen te laten luisteren naar de stem van iemand anders en ze tegelijkertijd vibratie feedback te geven op hun keel, boven op hun stembanden. Wat we zien dan is dat sommige mensen niet zo veel als bij de rubber hand illusie maar sommige mensen het gevoel krijgen dat ze de woorden die ze horen zelf uitspreken. Het effect wordt sterker als je de illusies combineert met een visuele illusie bijvoorbeeld in virtuality. Je ziet een live dat beweegt zoals jij beweegt je hoort een stem en je voelt tegelijkertijd de feedback hier en je krijgt het gevoel dat jij aan het spreken bent. Waarom doen we dit onderzoek? Zo'n illusie kan een virtuele wereld beter en meer effectief maken als mensen meer het gevoel hebben dat het allemaal echt is. Misschien kan het helpen om robot meer effectief op afstand te besturen. En het zou wel licht ook mensen met spraakstoornissen kunnen helpen om hun lichaam en hersenen te doen wennen aan de feedback bijvoorbeeld. Maar wat ik zelf vooral interessant vind is wat voor consequenties dit soort illusies hebben voor sociale interacties. 