Tilburg University TEP Talk van Meindert Flikkema; de universiteit als baken van humaniteit
Goedenavond allemaal. Kunnen jullie mij goed verstaan? Ik heb mij geprepareerd op een TEP-talk en als ik dat aan andere mensen uitleg... dan zeggen ze, het ga je in TEDx doen, nou ja, zoiets. Bedankt voor de uitnodiging om hier te mogen spreken op Tilburg University. Voor mij toch een vrij onbekende campus. Ik wil jullie meenemen in mijn verhaal over de rol van de universiteit... en de samenleving zoals ik die zie. Een verhaal met 26 briefjes en dat moet ik in 13 minuten gaan doen. Dat is een uitdaging voor een econometrist. Sowieso is dit een soft verhaal voor een econometrist. Ik wil beginnen met te zeggen dat er voor mij gevoel op universiteiten fantastische dingen gebeuren. Zowel in het onderzoek als in het onderwijs. Het verhaal is eigenlijk positief. Dus veel universiteiten worden prijzen gewonnen, dingen uitgevonden... er worden fantastische jonge mensen opgeleid. Dus we kunnen daar trots op zijn. En we doen, als we kijken naar ranglijst, ook fantastisch mee. Tegelijkertijd spak ik vanmiddag met Wim. Wim is mijn collega. Wim is een paar jaar ouder dan ik, hij is 49. Wim liep achter een relator. Wim is aangereden door een auto op een rotonde, ondersteboven gereden... en is zijn korte meingehoeg gequijt. Hij was een getalenteerder wetenschapper en is al een jaar uit de relatie. Ik had hem heel lang niet gezien, ik wist dat hij een ongeluk had gehad... en ik heb vanmiddag lang duurde gesproken met Wim. Dat is ten koste gegaan van mijn voorbereiding, maar het leek mij passend bij mijn verhaal. Ik vroeg aan Wim, hoe is het je de afgelopen jaren vergaan? Nou, niet makkelijker, ik heb gerevalideerd en dat is hard werken. En ik vroeg aan hem, hoe heeft de universiteit erop gereageerd? Hij zei, ik heb nog niet eens een telefoontje gehad. En dat deed mij pijn. Want blijkbaar zorgt de universiteit niet voor mensen. En daar heb ik ook onlangs overgeschreven. Dus er gebeuren fantastische dingen op universiteit, ook in Tilburg, ook aan de UvA en ook elders in het land. Maar er zijn ook situaties zoals met Wim. Ondanks al die positieve situaties, al die positieve dingen op universiteit... en in het onderzoek en in het onderwijs, en niet alleen vanwege Wim... maar ik vind dat het onze plicht is om kritisch te blijven kijken naar de rol van de universiteit in de samenleving.  Het zou onderdeel moeten zijn en blijven van de academische dialoog. En die plicht, die plicht om kritisch te kijken, die plicht roept mij altijd hard. En al een paar jaar heel hard. En dat komt omdat ik ervaar aan de lijven om mij heen... dat we heel veel last hebben van het neoliberalisme. Dat we heel veel last hebben van een aantal aandames in de samenleving... waarvan ik er een aantal met jullie wil delen. En die maatschappij ontvrichtend zijn en ook cohesie ontvrichtend. De eerste is meten is weten. De tweede is als je iets niet kunt meten, dan is het er niet. En de derde overtuiging is dat je alles moet weten. En wel meteen instant. Niet weten is op universiteit een doodzonde. En ik denk dat juist onwetendheid een heel belangrijke input... een brandstof is voor hulpvaardigheid, dienstbaarheid en voortgang. Die neoliberale scheel is intimiderend. Er wordt geschreeuwd om individuele prestaties. Meer en meer en meer. Je moet excellent zijn. Dat is intimiderend. Dat is verpletterend. Dat is uiteindelijk ook ziekmakend. Maar niemand die protesteert. Maar heel weinig. Heel weinig mensen protesteren. Waarom? Omdat als je protesteert, ben je een verliezer. Ben je een verliezer? Dan heb je verloren. Dan heb je het niet gered. Want je moet mee in het systeem. En mijn overtuiging is de universiteit. De universiteit zijn universiteiten hun vrijheid kwijt. En dat is iets wat de belangrijkste verworfheid is van universiteiten. Er gebeuren fantastische dingen. Maar je hebt ook Wim en je hebt ook Druck. In dat scheef ik vanmiddag op. Een heel belangrijk commando tegenwoordig. Of een heel belangrijke reflex op universiteiten. Niet alleen in teksten. Maar overal. En dat commando is zoek en vervang. Niet alleen in woord. Maar overal. Een grote flexibele schil. Weinig vaste aanstellingen. Weinig zekerheid. Veel druk. De universiteit is een karakituur geworden. Van zichzelf is mijn overtuiging. Met prachtige voorbeelden. Met mooie teksten. Soms zelfs met Braani. Zoals in Amsterdam. Maar tegelijkertijd ook is de universiteit. En ik begreep dat jullie rector vanmiddag het heeft gezegd. Misschien geïnspireerd door de aankondiging van deze TabEx. Universiteit is naar mijn mening te veel een publicatievabliek geworden. En een intensieve studentenhouderij. Dat klinkt negatief. Maar soms moet je ook provocatief zijn. Of stevig. En dan maar verliezen. Waarom verandert er dan niks? Omdat er veel stil protest is. Je wordt gezien als verliezer als je protesteert.  Maar er zijn ook die positieve voorbeelden. Daar hebben we ook last van. Dus er zijn positieve voorbeelden. Van prachtige uitvindingen. Van Nobelprijswinnaars. Van brillante studenten. Van honoursprogramma's. Maar dat zijn maar enkele kopstukken van de academische gemeenschap. Ze houden feitelijk de verdere ontwikkeling van de universiteit. En de evolutie van de universiteit in de samenleving tegen. Je zou het bijna kunnen zeggen. Ze houden tegen dat we van goed naar great gaan. En dat is mij net iets te populair. Maar dat is wel wat ik soms hoor in onze faculteit als straat over de bedrijfskundig. Ik denk dat er een kleine groep is. Die een groot belang heeft bij het instant houden van het systeem zoals het nu is. Wat zich kinmerkt door dingen als performance management. Bij verse prikkels. En mijn mening is dat iedere vorm van performance management een directe bedreiging is. Van de academische vrijheid. Er is een kleine groep die mijn idee de vrijheid monopoliseert. Die alle vrijheid heeft. Die dezelfde is. Die het liefst onderzoek doet. En zich verhoudt van onderwijs. Dat is een corvetaak. Even vooruit. Als je dan toch onderwijs moet doen. Dan maak scripties. Daarmee verzamel je nog data. Een kleine groep monopoliseert de vrijheid. En ondertussen is het een levendige community. Met ook positieve voorbeelden. Maar mijn idee ook met de mogelijkheid om een grote stap voorwaarts te zetten. Waarom proberen we niet de tijd te keren. Het tijd te keren. Het te keren zodat de processen van vervrending. Van onszelf. Van elkaar. En van de schoonheid van waarheid. Waarom proberen we die processen niet te keren. Ik zou daar een geweldige voorstander van zijn. En het begint met het volgende. Eindsens heeft volgens mij gezegd. Als je denkt. Of als je doet zoals je ooit deed. Dan krijg je wat je ooit kreeg. Zo iets is het. Dus volgens mij moeten we stoppen met de dingen in termen van kerntaken. We denken nog heel sterk in termen van onderwijs. Onderzoek, valorisatie. En er komt van alles bij. En er komt eigenlijk nooit iets af. En ik zou willen denken in termen van de kern opgave. Wat is de kern opgave van een universiteit? Er was een tijdje voor de Vrije Universiteit een billboard. Een billboard met er op de tekst providing the foundation for a caring society. Ik zeg het in het Engels.  Het stond er ook in het Engels. Providing the foundations for a caring society. Het sprak mij enorm aan. Het staat er inmiddels niet meer. Dat stond een heel mooi woord. Dat is caring. Zorg. Ik denk dat zorg heel belangrijk is in onze samenleving. En dat de gebrek aan zorg. We hebben bijvoorbeeld voor zorg dat we zoveel aandacht moeten besteden aan een thema als veiligheid. Die zorg, die zou centraal moeten staan in de kern opgave van de universiteit. Dienen met zorg. Dat is niet soft, dat is spijkerhard. Er wordt mij altijd gevraagd waar moeten we dan morgen aan beginnen. En ik zeg altijd, ik vertel een groot verhaal. En ik vertel geen verhaal van quick fixes. Maar vooruit. Ik zal drie dingen noemen. Ik denk dat we moeten beginnen met het introduceren van naarbijheidsonderwijs. Naarbijheidsonderwijs. Dus geen afstandsonderwijs. Naarbijheidsonderwijs. De verhouding tussen de aantal studenten en het aantal wetenschappelijk medewerkers op universiteit in Nederland is 1 op 11. Het kan nog 1 op 12 zijn. Vooruit. Maar nog steeds een prachtige verhouding. Maar in zo'n zit in een sportklas met 27 leerlingen op de middelbare school. Dat is heel ander de kost. Er zijn dus mogelijkheden volop om te werken in, ja wat ik noem, werkplaatsen. Naarbijheidsonderwijs. En geen schoolonderwijs. Maar werkplaatserig onderwijs, zoals ik het noem. Een tweede maatregelen die ik voorsta, is wat ik noem de paradox van de kleinere toegankelijkere universiteit. De kleinere toegankelijkere universiteit. De universiteit moet toegankelijk blijven en toegankelijk zijn voor iedereen. Maar tegelijkertijd heb ik het gevoel dat wij bij sommige studenten te veel de motivatie moeten wakker kussen. De motivatie moet grotendeels uit studenten zelf komen. Zij moeten willen en wij moeten hen helpen om voortgang te boeken. Dat is past ook heel erg bij mijn opvang. Het gaat niet om output, het gaat om voortgang. Output heeft geen betekenis in de werkplaats. Terder moeten wij als universiteit, we hebben de sterkste schouders in de onderwijsketen. De PEO, de VEO en de WEO-keten. We moeten niet onze schouders ophalen voor de begin van de keten. Niet klagen bij het koffiezetapparaat, bij de koffieautomaat van de instrument is weer minder geworden. Ze zijn nog slechter in wiskunde. Nee, we moeten het voortaan nemen in de onderwijsketen. Van het woordelijkheid dragen omdat wij de sterkste schouders hebben. Ik kom tot een besluit.  Ik weet niet hoeveel minuten ik nog heb. Ik heb nog drie minuten. Zo gezegd, prachtige voorbeelden op Nederlandse universiteiten. Een prachtige positie internationaal. Mooie voorbeelden in onderwijsonderzoeken en overal. En toch vind ik dat het nog beter kan en dat het beter moet. Dat we dat gewoon ook verplicht zijn aan de samenleving. Ik zit er wachten op een universiteit die uit de rij gaat stappen. Die letterlijk zich bevrijdt van de instituties die ons nu geiselen en die ons de vrijheid ontdemen. Ik zou willen dat onze vrije universiteit voorop het voorthouw wat er ligt neemt... en zich opricht opnieuw als een baken van humaniteit. Dat is ook de thema van mijn pofflet. Humaniteit ontspant diversiteit en inclusiviteit, wat voor mij vanzelfsprek in Nederland zijn. En ik denk dat juist de aandacht die er gegeven wordt aan diversiteit en inclusiviteit... een symptoom is van de neoliberalisme. En dat we eigenlijk niet moeten werken aan symptoombestrijding... maar dat we een nieuw verhaal nodig hebben. Een verhaal wat ik noem waarin de schoonheid van waarheid centraal staat... waarin ik genoegen neem met reductionisme... waar het niet PC hoeft te gaan om een holistisch beeld van dingen... reductionisme kan ook heel schoon gaan. Het gaat om de schoonheid van waarheid, het gaat om de zorg van mensen. Ik pleit voor universiteiten die een baken van humaniteit zijn. Standvastig en menselijk. Waarvan we achteraf zeggen zoals de Kelte dat vroeger zeiden... het is a thin place. Het is een plaats, de universiteiten zijn een plaats... waar de grins tussen heenbrillenaarden dun is. Een werkplaats waar gewerkt wordt. Waar iedereen in de community waar mensen van elkaar leren. Studenten van docenten, docenten van studenten, docenten van docenten. Waar leermeesters, waar het begrip leermeester weer een betekenis krijgt. Ik ga voor een universiteit die de samenleving verheft... met zorg en met de schoonheid van waarheid. Er zijn al heel veel lichtpuntjes op universiteiten, ik zie ze al. Hoe zit er niet per se in het college van bestuur? Het zijn ook niet per se dekanen. En ik zit erop te wachten dat er meer lichtpuntjes komen... en ik verwacht dat er op een gegeven moment een krachtig licht zal scheiden. Dat licht schijnt drie belangrijke dingen. Duurzaam, sociaal, existential. Dank jullie wel. Dan vraag over de universiteit die in dat neoliberalistische, neoliberale project eigenlijk voortgaat. 