Zes Novellen | Marcellus Emants | Single Author Collections | Speaking Book | Dutch | 7/10
Zes novellen van Marcellus Emans. Deze Librivox-opname is vrij van auteursrechten. Opname door Marcel Konders. Zes novellen van Marcellus Emans. Opname dertien. Dood. De grote kavaleriemaneuvers waren op hoogbevel gestaakt en de troepen teruggekeerd naar hunnigarnizoenen. Luitenant van Harden was er niet rauwig om. Of schoon, hij zich nooit in het openbaar, zelden ondervrienden over de gang van zaken op militaire gebied beklagde, droeg hij toch de verlammende overtuiging met zich om dat onkunde en sleurggeest laffe chaluzie en bekompt een eigen waan aan een flinke organisatie onze strijdbare krachten in de weg stonden. Ook bij de laatste oefeningen was, zijn zins in zins, het gebrek aan ene energie geleiding duidelijk gebleken en raaldelijk had hij zich geschamd tegenover de vreemde officieren die de manoeuvres meemaakten. Met hart en ziel soldaat was hij een vijand van soldatjes spelen. Onder zijn gelijkmatige opgeruimtijd lag een even gelijkmatige diepe ernst. Aan wetrennen nam hij nooit deel van duitruchtige feesten bleef hij weg, indien dit gebeuren kon zonder iemand te kwetsen. Voor een gezellige avond onder vrienden was hij echt er altijd te krijgen en geraakte een officier van het regiment in moeilijkheden, dan klopte hij het eerst en dik was alleen bij Van Harden aan om hulp of raad. Dat hij knap was in zijn vak, wisten ook zij die hem maar uit de verte kenden. Enige intieme stelden hem insgelijks als denker als wijze op hoge sprijs. Hoewel groot en fors gebouwd, munten hij niet uit door mannelijk schoon. De brede borst door de donkerblauwe attilla omsloten, de ogen bijna verborgen onder het zwarte haar van zijn kolbak. Den lange, rossig blonde knevel onder mondhoeken neerhangend tot beneden de kim, maakte hij in zijn stramme houding te paard een goed figuur. In politiek en van dichtbij beschouwd hadden zijn vierkante schouders zijn sproetergelaat met de uitstekende jukbeenderen, zijn gebogenneus en zijn felle blik te weinig innemens voor de esthetica naar allerdaagse samenleving. Zonderling was de ruwheid van zijn uiterlijk in tegenspraak met zijn wijze van optreden. Nooit kwam er een vloek over zijn lippen en nooit snouden hij iemand af. Hij preselde en dan met een enkel goedkeurend woord. Toch stond hij bij al zijn minderen hoog aangeschreven. Zijn kracht bestond in een strikte rechtvaardigheid die getemperd werd door ene wijsgerige en meegevoelende mensenkennes.  Nog had hij in de gang zijn sabbel niet afgegespt of Clara kwam hem uit de achterkamer met een blij klinkend dagjoh tegemoet. Dadelijk leid zij de kleine handen op zijn hoge brede schouders. Hij heeft zich op om met haar uitgestoken lippen zijn mond te kunnen bereiken en vleiden toen het teer bleke blonden gelokte hoofd tegen hem aan. Van Harden sloeg de gespierde arm beschermend om haar hele en kuste haar op beide ogen. Hij hield van deze houding, want zij herinnerde hem zijn eerste omhelzing. Wat een verrassing, maar hoe komt dat zo? De manneuvres halfweg gestaakt. Dat is nog nooit gebeurd. Wat is er dan toch te doen? Nog een paar kussen op de fijn afgeronde mondhoek. Dien van Harden zijn lievelingsplekje noemde en toen antwoorden hij op de toon van iemand die blij is in geheim niet te kennen omdat hij dan ook niets behoeft te verbergen. Mijn lieve kind, ik weet er niemand al van hoor. Maar wat denk je dan dat er de reden van is? Een militaar denkt niet, maar gehorzaamt. Of schoon van Harden zelf om de mooie frazen lachten, vond hij ze toch voor de dienst voorkomen juist. Alle gezag en verantwoordelijkheid trok hij samen bij de hoogste ingang. Deze moest weten hoe ze telkens uitdelen. Clara wist dat hij ook in het huurlijks leven de man voorbij de aansprakelijk stelde. Omdat hij hem het recht toe kende voorbij de te handelen. Maar van een ernstige gelegenheid waarbij hij deze theorie in praktijk had kunnen brengen, was tot heden toe in hun samenleving geen sprake geweest. Een oneenigheid van aanbelang had zich nog niet voor gedaan en in kleinigheden zwichte van Harden dadelijk voor een lief, smekend woortje. Met poesachtige vleizucht, de grote man die te breed en te zwaar schim voor de gang van zijn woning, onder de arm vattend, leidde Anna hem naar binnen, vleemend, kom jo, zeg me nu, wat je denkt, hè, weer moest hij lachen. Minder om haar hartnekkige nieuwsgierigheid dan om zijn eigen zwakheid. Want hij had zich vast voorgenomen te zwijgen en voelde de woorden toch al op zijn lippen. Ik denk dat een biefstuk en een glas wijn in jouw gezelschap genoten mij na die vervelende reis heerlijk zullen smaken. Clara gaf niet toe. Dwarfs voor hem staande versperden zij hem de doortocht.  De biefstuk die meneer besteld heeft is meteen klaar. Maar vertel me eerst waarom die manoeuvoren zijn gestaakt. Maar Clara, ik zeg je immers dat ik het niet weet. Erlopend geruchten, dat is alles. Welke geruchten? Kind, kind, wat ben je nieuwsgierig? Laten we eerst eten, hè? Nee joh, nu heb je me zo gemaakt dat ik niets binnen zou kunnen krijgen. Er is zeker iets gebeurd. Iets ergens. En wat zijn we weer zenuwachtig? Had ik dat ongelukkig gewoord, maar niet uitgesproken. Clara keek naar hem op. Een onmiskenbare angst lag in haar grijsblauwe ogen. Nu, nu, nu. Erlopend geruchten van oorlog. Kijk daar, Clara verbleekte. Oorlog? En dan moet je misschien op eens weg, en dan zie ik je nooit terug. Maar kind lief, je weet toch wat praatjes waard zijn. En al ging het Duitsland en Frankrijk nu eens aan het bakkeleien, dan zouden wij immers kunnen volstaan met de verdediging van onze neutraliteit. Van Harde dacht Selden optimistisch. Hij had Clara dus bij een of vorige gelegenheid al duidelijk trachten te maken dat de eenvoudige schending onze neutraliteit gelijk zou staan met de doodvondings van de gehele Nederlandse cavalerie. Maar was zij ook toen getroffen geweest door zijn mededeling? Dadelijk had zij begrepen als officiersvrouw geen zwakheid te mogen tonen. Hij vond het dergel halve vreemd dat een bloot gerucht haar nu opnieuw en zoveel erger deed ontstellen. Wengbrouwen en Wimpers, pijnlijk zien de trillen, sloot hij haar in zijn armen, kustte de vochtige ogen en sprak, met zijn goedige, van het commanderen, iet wat heze stem. Wat is dat nu? Wat is dat nu? Heb je niet zelf gezegd? Een officiersvrouw mag haar man niet wekhartig maken. Kom, kom. Geen zorgen voor de tijd. Clara droogde haar tranen. Je hebt gelijk maar de ene keer of de andere. Als je nu morgen eens weg moest en ik zag je nooit, nooit terug. En ik moest dan denken, oh God van Harde, begreep niet, wat zij meende en werd een beetje korselig. Je zou toch niet willen dat je man een laffaard was he, Clara snikte en een zacht neem, ons natte haar lippen. Herinner je koning Thea uit, eindkampf omroon. Jouw ideaal he, en terwijl wij het boek samenlazen, ook het jouwe. Je moest het dus goedkeuren, dat ik die man toch na te volgen.  Thea was er zeker van, dat de groten op ten duur het onderspit moesten delven en toch wankelde hij nooit. Maar deed hij zijn plicht zonder hoop, zonder illusie ten einde toe. In elke Hollandse cavalerie-officier, die zijn uniform niet alleen draagt, omdat hij die verpaard rijdt en paradeert, dan op een bureau zit met zijn neus in de boeken, steekt z'n koning Thea. Als wij aangevallen worden, zullen wij de vijand zo lang mogelijk ophouden. Maar wij weten dat een eervolle dood het hoogste is dat wij kunnen bereiken en plotseling van toon veranderend. Maar voorlopig is er nog geen sprake van een aanval en heb ik geen plan, onze gezellige avond te laten verstoren door zwarte visionen. Ik ga even naar boven en bij mijn terugkeer zie ik weer een vrolijk gezicht. Niet waar, Clara glimlacht de flautjes en Johan ging de trap op naar zijn slaapkamer. Terug gekomen vond hij in de achterkamer de tafel gedekt, het eten opgezet, de hanglamp aangestoken en Clara bij het venster. Star oogend naar buiten, in de donkerblauwe schemering. Maar Clara, kind, hoe kan je nu zo top en zonder reden? Zij schrok en keerde zich haast toch om. Nee, nee, ik top niet. Ik wacht er maar. Man en vrouw naar mijn tegenoverkantenplaats. Johan vulde de glazen. Vertel mij nu eens hoe het de vrienden gaat en of een nieuws is. Maar vergeet ondertussen niet te eten. Clara had in de regel weinig en in de ijver van het vertellen bovendien langzaam. Het trok Johans aandacht dus niet, dat zij vandaag minder dan ooit op haar bord nam en van dat weinige nog de grootste helft weg sneed. Intussen gaf zij met horten en stoten een uitvoerig, nog tevens matverslag van het geen zij in de laatste acht dagen gedaan gezien en gehoord had. Geen ingrijpende gebeurtenissen waren in haar omgeving voorgevallen. Maar zij wist dat Johan belang stelde in al wat zijn goede vrienden overkwam. Na gewoonte vertelden zij hem dus nauwkeurig hoe ieder het maakte, wanneer zij hem of haar had ontmoet, waarover zij hadden gesproken en wat haar verder ter oor was gekomen. Soms was het of haar gedachten onder het spreken elders heen dwaalden. Dan weer verviel zij in zonderlingen herhalingen. Eindelijk zweeg zij met een gedwongen lachje stil en Johans zonder te antwoorden sprong zij van haar stoel op.  Wat is er nu weer? Ik heb vergeten na te zien of er nog konjak in de kast is. Je zult vandaag zeker wel een booltje lusten. Ja, maar dat heeft in ma's geen haast. Clara zorgt een ogenblik in de hoekast. Verklaarde toen dat er nog genoeg was en keerde naar haar plaats terug. Nu, wat man? Ik vraag hoe George het maakt. Oh, ik geloof goed. Hij is toch zeker wel eens aangekomen. George, nee, Johan had even rustig door en schonk daarna zijn vrouw een tweede glaswijning. Dat is niet aardig van die jongen. Heeft hij het zo druk aan de kregenschol? Waarschijnlijk is hij weer aan de een of andere coquette bezig. Met zijn zwart opgekuld kneefeltje en zijn tint van de jong meisje zal hij genoeg hoofden ophol brengen en natuurlijk raken een paar oude getrouwde lui als wij dan tijdelijk in het vergetboek. Bij vele van zijn leeftijd is vriendschap nog maar een klank. Van Harden zag niet dat Clara tot achter de oren rood werd en strak op haar bord neerkijk na zijn lippen afgeveegd te hebben, tronk hij zijn glas leeg en vervolgde. Daar staat tegenover dat, wel beschouwd, ik zeker een heel eentje ouder ben dan hij. Maar dat juli, beide geen drie maanden schelen, het valt mij tegen van die jongen. Wij waren nu langzame hand op mijn voet van grote vertrouwelijkheid gekomen. Ik heb altijd belangstelling getoond in zijn minste wederwaardigheden en dus hij had tochens naar je gezondheid kunnen informeren, vragen of hij met iets van dienst kon wezen. Zeg zelf of het niet waar is en zijn glas neerzettend. Of zou hij het voor Le Quain die raton gelaten hebben. Clara hoeste als iemand die ze verslikt. De meid bracht een omelet binnen en tegelijkertijd het dessert. Van Harden, die er niet van hielte gesprekte moeten staken terwille van in- en uitlopende dienstboden, had haar gedeerd in twee keren het eten op te brengen. Schone borden, vorken en messen te geven, het gebruikte zilveren haar le werk licht te nemen. Marie was nog in de kamer als zij Clara wilde bedienen, nog zij weigerde. Geen honger meer? Nee. Ik geloof dat je bijna niets hebt gegeten. Hij keek, haar ins aan, nam voor zichzelfen, maar sprak geen woord. Eer de meid vertrokken was.  Toen weerp hij Clara nogmaals een blik toe, zag dat zij met neergeslagen ogen, haar trouwring, zenuwachtig op haar neersgroof en vroeg op bijzonder gemoedelijke toon. Clara schild er wat aan. Het antwoord volgde niet dadelijk en klonk aarselend. Nee, heus niet. Wederom werd van hardens aandacht door het ringetje getrokken, dat Clara nog steeds heen en weer bewoog en nu film ook de dunheid van haar vingers in het oog. Hij zag haar in het gelaat en vond het vermagert, verblik. De rechten neus is geen grote geworden. Onder de ogen lagen dicht paarse kringen en midden in de wangen vertoonden ze grijze schaduwen. Van harde schrok en het denkbeeld van een kwaal die de dokter voor ongeneeslijk had verklaard, doofde eens klaps als een grijze nevel de zonnenschijn in zijn gemoed. Clara was niet ziekelijk, maar wel tegen. Nog tegen leed, nog tegen pijn en bestand. De dokter had eens de kenner gegeven dat zij aan afleiding even veel behoefte had als aan versterkend voedsel. Je bent toch niet ziek? Een flauw glimlachje beefde onder sterk golfende lippen van de kleine mond. Even sloeg zij de grijsblauwe ogen met een schuchteren, liefthallig een blik op en toen schudde zij het hoofd. Zodat de blonde kroeshaartjes schittelden. Nee, maar ik heb mij bang gemaakt voor voordien die een oorlog. Want als je misschien, daarom is het mij beter. Ik wilde toch vertellen, maar mijn hemel. Clara, spreekt al duidelijker, is er iets gebeurd of wat heb je? Niets, niets, huis niets. Je behoeft je in het geheel niet ongerust te maken, want het is al uit. Helemaal uit en alles voorbij. Van harde begreep hoe langer, hoe minder. Waarop zij doelde? Alles was voorbij. Hij hoefde zich niet ongerust te maken. Toch wilde zij iets vertellen. Dat haar kennelijk bezwaarde. Wat komt dat wezen? Om aangenaamheden met een vriendin. Maar Clara was voor haar weinige vriendinnen de goedheid zelf. En van de rest zou een immas nog zij, nog hij, zich iets aantrekken. Hushoudelijke zorgen, maar van een dienstbodenquestie zou zij niet vermageren. Van haar kleed en huishoudgeld had zij tot nog toe altijd overgehouden. En al kwam zij eens in een kleinigheid tekort. Was dat nu een zaak om onder rebuk te gaan. Maar kind lief, spreek toch en vertel mij alles zonder omwegen. Die onzekerheid is niet uit te houden.  Tans komt Clara, haar tranen niet langer bedwingen. Zij vulde de grote ogen en trilde aan de lange wimpers. Haare schouders schokten door de snikken, die zij niet beheersend kon. En haare bevende lippen hadden moeite de woorden verstaanbaar te uiten. Ik zal spreken, ik wil het in mezelf. Maar wees niet zo, niet zo ongeduldig. Het kost mij toch al vreselijk veel moeite te vertellen wat. Maar ik heb gedacht, zie je dat. Het niet goed van me zou wezen als ik het voor je verzweeg. En nu is het maar beter dadelijk. Van Harden gaf geen geluid meer. Hij begreep dat nieuwe vragen of aansporingen niet zou debaten. Maar aan het gloeien van zijn ogen, aan het bijten op zijn lippen, was het duidelijk te zien dat hij slechts met verbazende inspanning zijn ongeduld in toom hield. En terwijl de tranen aan haar neergeslagen wimpers ontsnappend, langzaam over Clara's wangen begilden, terwijl haare vermagerde, bevende vingers, onophouderlijk de trouwering heen en wederschoven, sprak zij op den hortende, angstvallig een toon van een kind. Dat een slecht van buiten geleerde les tracht op te zeggen. Weet je nog dat je eens in onze engagements tijd gezegd hebt? Dit is nu de mooiste en de gelukkigste tijd van je leven. Maar dat grote geluk duurt niet. De heerlijke emoties die je nu geniet kunnen geen stand houden. Van harde knikten zwijgend van ja, een valenbleekheid door scheen het bruin van zijn kaken. Ik weet niet precies meer wat je mij toen hebt uitgelegd. Dat een mens aan alles wendt en ook verandert, en dat wij verliefd waren geworden. Zonder al kan er eigenlijk goed te kennen en nu eindelijk, zei je ook, misschien zou je eens meer of evenveel meer, was ik was niet mogelijk, van een ander houden. Als dat gebeuren mocht, zeg het me dan ronduit. Ik wil alleen je geluk zie je en ik zou nooit een vrouw met dwang bij mij willen houden. Niet waar? Dat heb je gezegd. Nogmaals knikten van harde toestemming. Wel nu, ik heb gedacht. Ik kon. Ik weet zelf niet goed wat ik in hem gezien heb. In wie klonk het scherp? Wel, George. Het is eigenlijk door een droom gekomen. Ik droomde dat wij samen dansten. En onder het dansen gaf hij mij een zoom op de mond. Met zo'n vreemd gevoel ben ik toen wakker geworden.  En dat is de hele dag niet weggegaan. Het was of alles er anders uitzag. Ik moest aan hem denken of ik wilde of niet. En de volgende avond, toen wij werkelijk samen dansten op de bruiloft van Henriette kwam het weer terug. Of hij het aan mij gemerkt heeft, weet ik niet. Maar midden onder het walsen zei dat hij mij lief had. En het onmogelijk langer kon verzwegen. De kwajongen kwam er van harde. Plotseling tussen zijn gesloopt tanden door. En die geschmorde uitroep vulde Clara's ogen opnieuw met tranen. Oh, beschimp hem niet. Hij kon het immers niet helpen. En alles is nu toch uit voor altijd. Uit van hardensweeg. Toen toen heb ik hem gezegd dat ik ook, oh god Johan, kijk me niet zo aan. Ik wist wel dat het je verdriet zou doen. Maar ik dacht, het is toch beter. Als je nu eens onverwacht uit moet trekken en ik je misschien nooit ga voor het, ja? Ik zal voor het gaan. Je zult alles weten. Ik wilde mijzelf eerst op de proef stellen, begrijp je. En dan, zoals ik zei, was ik bang jou verdriet aan te doen. Want je bent altijd zo goed, zo lief voor mij geweest. Daarom spraken wij dus af, dat wij een week lang Elkander niet zouden zien en dan, opkijkend, bleef zij steken. En dan, klonk het stroef bevelend, wederom rolde de tranen langs Clara zwangen. Zij kneep haar vingers samen, maar vermocht zich niet te beheersen. Nog zachter, nog angstiger, haast fluisterend en tussen elke twee woorden snikkend, gehorzaamde, zei aan het bevel. Dan zou ik je alles ronduit gezegd hebben. En wij waren dan samen weggegaan, een pijnlijke stilte volgde op deze bekentenis. Geen ander geluid weer klonk, dan het regelmatig tikken van de bronzenpandule en het sissen van Clara's hortende ademhaling. Met een diepe zucht had Van Harden het hoofd in beide handen gebogen en met de ellenbogen op de tafel steunend, bleef hij lange tijd onbeweegelijk. Eindelijk ging Clara iets bedaarder en krachtiger voort. Toen is die val met je paard tussen beide gekomen en natuurlijk heb ik je niet alleen willen laten. In bed met een ontvrichte enkel. George begreep dat heel goed. Hij had ook medeleiden met je. En elke dag kwam hij en drukte mij de hand de valsaart. Oh god, oh god. Maar dat was geen valsheid, Joe.  Hij hield ook veel van jou. Geloof mij en luister nu. Het valt mij toch, al zo zwaar, alles weer te moeten ophalen. Toen, in die dagen van je bedlegerigheid, heb ik iets van George gehoord dat ik lelijk vond. Ik kon het eerst niet geloven, maar zijn eigen papa vertelde het. Je weet wel, toen hij je eens kwam opzoeken van dat rijke meisje aan wie hij het hoofd maakte en waarmee hij zou gaan trouwen, juist. Na de hand heeft hij mij wel uitgelegd dat hij dit gedaan had. Er wilde van zijn ouders. En voordat hij geloven kon, dat ik, maar toen, was het al te laat. Ik had er veel, heel veel verdriet van gehad, maar alles uitgeschapt en daarna, ach, wat eenmaal dood is, dat is ook helemaal dood en kan nooit weer levend worden. Daar. Nu heb ik je de geschiedenis ronduit verteld. Ik was niet van plan dit vandaag al te doen, maar met die oorlog heb je mij zo beangstigd gemaakt. En het is beter dat je het weet. Ik heb toch ook aan jou gedacht. Niet waar? Ik vond het zo verschrikkelijk dat ik je misschien verdriet zou moeten doen. Ter nauwe nood bekomen van een vrees die nu bleek overdreven te zijn geweest. Voelde van harde zich als iemand die uit een benauwde droom ontwakt. De zekerheid dat een ontzettend gevaar nog tijdig was afgewend, verluchtigde hem tot vrolijkwoordend stoel. En tegelijkertijd voelde hij zich door een diep medeleide met Clara Smart aan het strijd tot schrijendstoel bewogen. Hij wist niet hoe hij het met zichzelf had, kon niet doordenken. Maar toch was hij er zeker van dat alles weer woorden zou als vroeger. Opgewonde sprong hij van zijn stoel, om Clara als een weergevonden kind met ontstuimigheid aan zijn borst te drukken. Arme lieveling, hoe ben je daartoe gekomen? Zo'n qua jongen, jaja. Nu weet ik alles en ik ben er je dankbaar voor dat je mij niets hebt verzregen. Hadden er tussen ons geheimen moeten komen, waar zal er op de wereld vertrouwelijkheid bestaan als het niet tussen man en vrouw is. Ik vertel je immers ook alles wat mij overkomt en verbeeld je nu eens dat ik je had moeten missen. God, God, dat kan ik mij niet indenken op Nieuwbochtend Clara te schrijen.  Zie je nu, ik wist wel dat hij het je verdriet zou gedaan hebben. Als ik weg was gegaan en dat vond ik juist zo vreselijk. Ik dacht wel, maar, maar, je had toch zelf gezegd niet waar. En dan, waarom kan dat heerlijke gevoel niet duren? God weet dat ik je nooit iets onaangenaams heb willen aandoen. Maar als je pas 25 jaar oud bent en dan al denken moet dat je nooit weer het grootste geluk van het leven genieten zult, want dol van iemand te houden, zo een hele dal weg te zijn van zaligheid, nacht en dag vervuld te wezen van die ene heerlijke emotie en niets meer te merken van de klein geestige allerdaagse wedewaardigheden. Dat is toch eigenlijk het hoogste en het enige als de rest is zo duf, zo saai, zo aankerlijk eentonig. Dat moet je toch zelf ook vinden, Johan. Anders had je vroeger niet kunnen spreken als je gedaan hebt. Wanneer je iets zo onuitspreekelijk gelukkig kan maken, dan is het immers natuurlijk dat je erna verlangt en dat alles erbij afvalt. Jullie mannen heb nog je werk. Maar wat hebben wij, vrouwen, behalve dat ene? Zo sprekend had Clara haar hoofd. Weer tegen zijn schouder aangelegd en haast ontzet, keek van harde op de rood gerande, glansige oogeneer, die als om vergiffen is meekend naar hem opzagen. Hij voelde zich gelijk iemand die opgestaan van een zwarem val na de eerste blijde gewarmewoording van de heelhuts met een schrik te zijn afgekomen door de vreeswoord bevangen dat hij weer licht van binnen ernstig is gekneust. Ongeveer herinnerde hij zich wat hij eens tot zijn aanstaande gezegd had, maar hoe was het mogelijk dat zij daaruit een rechtvaardiging van zoek en handelwijze afleiden. Zij had zijn woorden moeten verminken en verdraaien, want zijn bedoeling was immers enigans andere geweest. Zou het zo waar zijn wat hij zelf in theorie verkondigde, maar nog nooit met een dergelijke duidelijkheid in partijk had zien gebracht, dat de mens zich niet eerst beweeg, redene vormt en dan daarna handelt. Maar dat zowel zijn daden als zijn begin slum tegelijkertijd ontstaan en de vruchten zijn van zijn neigingen.  Waal daar ook van aan waren, als alles weer in orde zou komen, en dat moest immers, dan mocht hij haar niet in de waan laten, dat hij ooit zulke een blind toegeven aan instinctieve aandriften goed had gekeurd. Hij wilde kalm met haar spreken, haar aan het verstand brengen wat hij had gemeent, haar wijzen op de verplichtingen, die een vrouw aanvaart op het ongeluk, waarin zij zich zou storten en zeker moest hij dit alles met haar bepraten, maar niet dadelijk. Eerst wilde hij tot kalm te terugkeren en zelf het gebeurde nog eens bedaard overdenken. Op het ogenblik dwarrelden de gedachten hem koortsachter door het berein en was hij niet in staat er ene vast te houden. Daarom deed hij beter de onaan gaaname geschiedenis met geweld van zich af te zetten. Een gedwongen, luchtige toon aanslaande. Hervat hij dus, daar spreken wij morgen of overmorgen, een snader over, hè? Je bent onvoorzichtig geweest, lieve kind, en niet alleen dat, maar gelukkig is dit uw historie nu uit de wereld en willen wij er dus alleen aan denken dat wij nog heel veel van Alkander houden. Niet waar? Zeker, joh, zeker. Een bange snik door schokte wederom haar gansen tengere gestalte. Kind, kind, is dat je zenuwen van streek brengen? Ik heb sinds je vertrek ging oog dicht gedaan. Ik had het niet durven zeggen en ik kon het toch niet langer zwijgen. Oh, joh, je weet niet wat ik heb uitgestaan. Vanavond ga je eens vroeg naar bed hoor. Neem maar één van de poeders die ik gebruikte toen mijn voet mij belette te slapen. Die dingen kunnen in het geheel geen kwaad. Haal nu de konjak en schenk me een glaadje vol. Ik heb verwachtig met een hartstikke in nodig. Is dat schrikken? Terwijl zij hem bediende, sprak hij met opzet over andere onderwerpen. Vertelde waar hij ingekwartierd was geweest. Welke kleine avonturen hem overkomen waren. En deed haar in het geheel geen vragen meer. Eindelijk brak hij zijn verhaal af met een uitroep dat hij zijn tijd vergad en naar de kazerne moest. Hij herhaalde zijn raad om vroeg naar bed te gaan. Kust de klaren op het voorhoofd, gespte zijn sabel weer om en trok de huisdeur achter zich toe. Een kille wind streek door de eenzame duisteren straat.  Aan de overkant flickerte een brede gasvlam achter de rinkelende ruiten van een lantaar. Het rosse gescheinsel gloeide over de grijsgepleistelde gevel. Weer gespiegelde in een paar zwarte plassen en vloeide weg in de grouwe najaarsnacht. Boven vonkelde blikkesterm in het indigo van de hemel. Beneden glansde gele gaspitten tussen de dofbruinehuizen rijden. Het schemer donker streeelde van hardensbrandende ogen. En de vochtige windvlagen koelden zijn kloppende slapen af. Nu eerst gevoelde hij hoe zijn bloed in gisting was geraakt en zijn zenuwen trilden. Het was hem te moeden als hij urenlang doorgebracht in de menautheid van een hete volle zaal voorwaar. Het was verstandig geweest in deze opgewonde stemming geen ernstige gesprek te beginnen. Het ene woord zou het andere hebben uitgelokt. Een vrouw van wie er liefde. Hij zich zo zeker had gewaant. God weet welke bitteren uitdrukkingen hem waren ontvallen. Alles was nu uit. Zij had het gezegd en hij twijfelde geen ogenblik aan de waarheid van die verklaring. Maar toch voelde hij zich door Clara's verhaal dieper geschopt dan hij zo dadelijk had beseft. Een paar malen bleef hij stilstaan, wel het hem duizelde. En dan moest hij diep adem halen om de beklemming te overwinnen op zijn borst. Welk een thuiskomst. En hoe gelukkig had hij zich gevoeld toen zij hem in de gang tegemoet was gesprongen. Zij kon zo lieftallig het blonden kopje tegen zijn schouder aanvleien. Het was hem nog altijd zulke genottende arm om haar heen te slaan. De slanken, buigzame gestalten, tegen zich aan te drukken en dan neer te blikken in die grote, lichtende ogen. Daar is plotseling George beeld in zijn geest op. De jongen kwam zijn plaats in en Clara lei haar fijne handjes op zijn schouders. Hief zich op om zijn mond te bereiken, stak hem haar lippen toe. Onwille keurig, slaagde van harden een pijnlijke kreet. Zijn het tanden knarsten overalkander. Zijn rechter vuist balde zich, zijn linkerhand omklemde het gevest van zijn sable. En lendeling gronden hij weer en de vraag hoe dikwijls zij die jongen wel had gekust. Juist als hem daar even nog deed een ijskoude rilling over zijn ruggaan, dreef het warme bloed naar zijn wangen en trok hem een vloers voor de ogen. Maar die driftbedaarde. Een vrevelig ach ontgleed zijn lippen en het hoofd in de nek werpend stapte hij flink er door.  Hij wilde verstandig zijn en met zichzelf een ridineren in het algemeen te verkondigen dat een mens hoogstens zijn neigingen soms onbevredigd kan laten. Maar in het minst geen macht heeft over haar al of niet ontstaan en het dan Clara kwalijk te nemen dat zij voor die aardige jongen een opwilling had gehaald. Dat zou immers al te onlogisch wezen. En wat George betreft was het te verwonderen dat hij zijn hoofd kwijtraakte toen een mooie, gevierde vrouw hem door haar blikken en vermoedelijk ook wel door haar toon kennelijk onderscheiden. Nee, nee, hij van Harden die zich wel eens op een beetje mensenkennis liet voorstaan, mocht niet boos worden als de eerste de beste jaloers het waas. Toch kon hij dat daar vreelt van George die Clara op de mond kustte niet uit zijn geest verbannen en week even minder verbittering waarmee die aanblik zijn geboed vervulde. Ook schoot hem een gesprekte binnen waarin hij de onbestaanbaarheid, ja zelfs de ondenkbaarheid van een vrije wil tegenover George had volgehouden. Met welke ernst? Ja, welke verontwaardiging was de jongen toen opgekomen voor de leer, dat de mens in staat is tussen het goede en het kwaarde te kiezen en juist aan deze keuze zijn waarden ontleemd. De beginselen die hij voorop stelde, hadden zo mooi, zo edel, zo verheven geklonken. Dat van Harden niet de geringste twijfel was overgebleven omtrend in Nederlaag van zijn nuchtere logica in Clara's ogen. En wat hadden die stelregels niet uitgewerkt? Wat was er terechtgekomen van George treidt voor hem tegen het kwaad? Hoe zou hij zich verantwoorden op de vraag waarom ben je mijn vrouw niet uit de weg gegaan? Zodra je merkt dat in je hart een neiging voor haar ontkindde, die op ten duur of haar ongeluk of dat van haar man je vriend moest bewerken. Ik kon niet, zou hij zeggen. Juist luchthardig, oppervlakkig, met frazendschermen salonheertje. Je waart vrij het goede te kiezen en het kwaaden na te laten, maar je kon niet. Al je mooie voorschriften, al je edelige dachten, al je verhevenbeginseling, zijn niets dan prachtige theaterfrazen waarmee niemand rekening houdt tegenover de harde, dwingende werkelijkheid. Het is vrij gekleurd kinderspeelgoed. Dat breekt zodra men het voor een ernstig doel wil gebruiken. Zullen jullie beide dit nu tenminste inzien? Pijnsend was hij doorgelopen zonder achtergeven op zijn weg.  Toen deze vraag in zijn brein opper is, stond hij tegenover de helven lichte fensters van George Zittkamer. De lust bekroop hem naar boven te gaan en de jongen een slink onder handen te nemen. Reeds trekte hij de hand uit naar de bel, maar hij bedacht zich en de hand zonk weer neder. Wat zou hij daarmee bereiken? Clara's naam in opspraak brengen en anders niet. Wat gebeurd was, bleef gebeurd. Geen leslezerij. Geen duwel maakte het weer ontgedaan. Anderen zouden misschien spreken van een aangerande eer, maar op daarom trent had hij een eigen opvatting die tamelijk ver van de algemeen geldig afweek. Zeker zou hij de jongen, die als vriend, bij zijn ziekbed was gekomen zitten. Met het doel hem de liefde van zijn vrouw te ontroven nooit meer de hand toesteken. Doch zijn eer had er niets mee te maken, dat George verliefd was geworden op Clara en dat een Clara's hart die neiging een weerklang had gevonden, dat kon geen van beiden als een vergrijp worden aangerekend. Ja, wie weet of veel eer hij zelf daar niet de schuld van was. Deze plotseling, opgekomen gedachte, dreven met bloed naar het hart terug. Het was of zijn slapen daar binnen werden getrokken en hij kon in zijn borst de benouder slagentellen. Zou hij waarlijk schuld hebben, hij die zo enig veel van Clara hield? Zich omwendend ging hij met lomensreden op de kazerne aan. Nog nooit had hij zich afgevraagd of hij misschien anders met haar moest omgaan. Waartoe zou dit ook gediend hebben. Zij waren immers zo goed samen en zo gelukkig. Gelukkig, ja. Hé, maar zij ook? Nee, klaar blijkelijk niet. Het was afschuwelijk dit te moeten denken. Maar er veel niet te twijfelen aan het ging, zijzelf had gezegd, waar zou dan zijn schuld in bestaan? Had hij ooit een andere vrouw het hof gemaakt of Clara ook maar een vlohe aandijling gegeven om te vermoeden dat zijn liefde voor haar verminderd was? Nooit, nooit, daar was hij zeker van. Had hij haar dan iets in de weg gelegd of misschien verzuimd met de een of andere haar er wensen rekening te houden? Het tegendeel was het geval. Nog onlangs had zij hem immers bekend wel eens een begeerde te verzweigen omdat hij haar werkelijk bedierf. Liet hij haar te veel alleen kon, zij hem van onverschilligheid verdenken. Het is waar.  Zijn bezigheden in de kazernen en op het veld namen bijna al zijn daguren in beslag en avonds moest hij op de hoogte blijven van het geen over zijn vak werd geschreven. Naar de sociëteit ging hij echter haast nooit. Elk vrije uur bracht hij in haar gezelschap door en zij zou toch geen leegloper tot man willen hebben. Had hij er dan ook verkeerd aan gedaan haar op de hoogte te brengen van zijn levensbeschouwing? Hij waagde het niet deze vraag zo dadelijk ontkennend te beantwoorden. Zeker stelde hij klaar als intellectuele ontwikkeling hoog en wist hij bij ondervinding dat zij diepe gedachten beter begreep dan menige maatschappelijk bruikbare man. Maar voor het eerst zag hij de mogelijkheid in dat de best ontwikkelde vrouw niet in staat zal wezen een zuiver logische reddenering in toepassing te brengen. In plaats van altijd het gevoel met het verstand te controleren, denken en besluiten zij soms alleen met het hart dat voor zulk een taak niet bereikend is. Van daar dat klaren toen het haar eigen zaak gold, zijn woorden had vermind en uit een verband gerukt. De vrouw mogen een raadsel blijven voor de man. De man is het evenzeer voor de vrouw en waar het schijnt dat zij een begrijpt, doet zij niets dan dobberen tussen het blinde geloven van haar liefde en de twijfel die het gevolg is van min of meer vluchtige opwellingen voor anderen. Het werd donkerder om hem heen. Hij liep onder het nog dichterlover van de Ipen, die langs het slootje voor de kaserne waren geplant. Rechtsaf rendend ging hij een opstaand hek door, het witte gevel van een poort, waarin een lantaren hing, blonk hem tegen uit de nacht. Daaronder gaapte een zwart verschiet. De schildtwacht kwam in het geveer, een vijftal donkerblauwe huzaren een rezen van een bank overeind om hem te begroeten. Hij sloeg vluchtig aan, ging onder het licht door en verdween in de duisternis. Op het gevoel af trok hij een deur open, die zwaar achter hem dicht sloeg. Een lauwe, dan begelucht, omhulde hem, als een wolk, en dronk verslappend in hem. Langzaam doorscheedt hij de flauverlichte stallen achter de lange reeks kovende paarden. Bij zijn eigen zwartige komen, stapte hij op het stroom tot vlak voor de ruif.  Streelde het dier over de rug, klopte hem tegen de hals en aarde hem over de neus, met een ongewonen indigheid. Het was hem of alle mensen eens klap zijn vrijhenden waarom geworden. En alleen dit paard hem lief had, op de grote wereld. Hij kon van het dier niet scheiden en werd hoe langer, hoe weekhartiger. Toen de oppasser, die had zitten dutten, opgesprongen was, om iets te vragen, bleef het antwoord uit. De man, door zijn vraag niet te herhalen, en van harden voegde hem geen woord toe. Slechts door te zwijgen kon hij zich vermannen. Zwijgend ging hij dus de stal weer uit. De poort weer door en de groetende soldaten weer voorbij. Rechtsaf lag zijn woning. Hij sloeg echter linksom en wandelde in het donker onder de ipekruinen voort, met gebogen hoofd staarend naar de bruine stenen en weer begon hij na te denken. Die heerlijke emotie kon niet duren. Ja, dat waren zijn eigen woorden geweest, maar had hij er dan niet bij gevoegd, zij is ook maar de inleiding tot dat genotvolle waarderen van alkanders goede hoedaanigheden. Die gestadigen de vredenheid in het samen zijn, dat opgaan in alkanders wensen, waaruit het echte, het rustige, het blijvende geluk moet bestaan. Was het iets anders geweest dan grote bezorgdheid voor het toekomst, dat hem al dus had doen spreken. Als man van ondervinding kon hij Klara's na ivertrouwen op de duurzaamheid van een heerlijk gevoel onmogelijk zonder angst gade slaan, en welk ene zelf overwinning het hem ook gekost had een wandklank te moeten aanslaan in de zoete harmonie, die haar ziel door trilde, zijn verstand geboot haar het eidelen van de zalige roes ener eerste liefde onder het oog te brengen. Opdat zij gevrijwaard zou wezen voor een latere, grievendere en onherstelbare teleurstelling. Zij moest goed weten wat zij deed, en daarom had hij haar niet alleen tot in de diepste, sommers de schuil hoeken van zijn eigen gemoet doen blikken, maar tevens het ganze leven doen aanschouwen. Ondaan van het geen hem voorkwam, maar schone, bedriegelijke schijn te zijn. Hoe was het nu gekomen dat hij juist het tegenovergestelde had bereikt? Dat slechts een deel van zijn waarschuwing in haar geest was blijven hangen om daar het kwaad, waarvan hij de uitroeiing beoogde in tegendeel wilderig te doen opschieten.  Zouden zijn woorden in het geheel geen indruk hebben gemaakt, en had zij nu maar een argument aandreggrepen om bij tijds een boete predicatie af te weren. Niet om zich te veronschuldigen of te verdedigen was die aanhaling van zijn uitspraak aan haar lippen ontvloeit. Klaar blijkelen koesterde zij de overtuiging, ging voor ons schuldiging of verdediging te behoeven. In de afwezigheid van een bijoogmerk achten zij haar vrijspraak opgesloten. Zij had slechts gedaan wat haar hart voorschreef, dat zij daardoor gedwongen werd hem een smarte veroorzaken waarvan de diepte haar begripte boven ging had haar bitter doen leiden. Maar van een schuldbesef kon in haar vrouwelijk gemoet geen sprake zijn. Haar ziel hunkerde naar emoties, al zo menig zwak zenuwgestel naar de prikkeling van de drank. En wanneer de dramatische spanning met haar vrezen, haar hopen, haar krijgen, haar verliezen, haar zegen vieren, haar strijdend ondergaan voor zwakte of uitbleef, dan voelde zij zich niet leven. Dan kon zij onmogelijk gelukkig zijn, dol van iemand te houden, zo heel een dal weg te zijn van zaligheid, nacht en dag vervuld te wezen van die ene heerlijke emotie en niets meer te merken van de klein geestige alledaagse wedewaardigheden. Dat was voor haar het hoogste, het enige, de onweerstaanbare verleiding, waar aan zij alles, alles, ten offere wilde brengen. Voor haar was een man slechts de aandijding om zichzelf te genieten, de kloppingen van haar hart, de ontwoeringen van haar gemoet, de muziek van haar ziel. Dat genot verschafde haar natuurlijk alleen hij, die nog de bekoring van het onbekende kon uitoefenen. De man die zij kende moest haar onverschillig worden of bleef hoogstens een vriend, wien zij geen verdriet wilde doen, de stille tevredenheid van een kalm, huiselijk geluk, in zijn ogen, de grootste schat, had voor haar niet de minste waarde, plotseling, hield hij stil en drukte zich de handen voor de ogen. Nu eerst ontdekte hij de plek, waar hij van binnen zwaar was gekneust en voelde hij vandaar de brandende pijn uitstralen door zijn gehele wezen. Nu eerst zag hij in, dat Clara's liefde en daarmee zijn eigen ziele vrede onrijroepelijk voor hem verloren waren. Uit, voorbij, gestorven, het blinde vertrouwen, de warme toewijding, de dwepende verering waarop hij eenmaal zo trots was geweest, dan waren zij samengeschrompeld tot wat medeleiden, tot het negatieve. Ik heb je geen verdriet willen doen.  En zelfs dat overschotje van genegenheid, die toch ook eens met een heerlijke emotie haar ziel had vervuld, slechts door een toevall, was het voor hem behouden gebleven. Want had de vertrouwelijke mededeling van Schorsvader de nieuwe gloed in haar hart niet uitgedoofd, dan zou zij alles ronduit bekend hebben om met die jongen heen te gaan. Dat plan had in haar ziel kunnen ontkiemen, rijpen en bijna tot uitvoering komen. Hoe was het mogelijk? Hij vond maar één antwoord op deze vraag, haar eigen antwoord. Wat dood is, is ook heel een dal dood en kan nooit weer levend worden. Toen hij weer voortging, met langzame, loodswaarens reden, roldende tranen over zijn knevel en klaagde zijn lippen duidelijk hoorbaar. Clara, Clara, heb ik dat aan je verdiend. Is dan al, wat ik in de drie jaren van ons samen zijn voor je gedaan, gezorgd, gedacht heb. Dat leven waarvan elk ogenblik je was toegewijd, waarin je straalde als de zon aan de hemel, waarover je oppermachtig je zo weinig waard geweest in vergelijking met dat ene, dat overweldigende de emotie. Heb ik niets, niets kunnen bereiken dan je langzamer hand, al wat wij samen ondervonden, samengenoten, samenleden, deuf, saai, akelig eentoonig te doen vinden. Het was of het verdriet hem verlamde. Hij kon zich ter nauwernood meer voort slepen en de lust bekroop hem op de straatstenen neer te zijgen, als een blok te blijven liggen. Doch andermaal reed George Beeld in zijn geest op en zag hij Clara in zijn armen zich ophewend om met haar lippen zijn mond te bereiken. De verbittering zweepte hem op en Jochem Ford dreigend stakheide gebalde vuisten voor zich uit en hij zou de man vermoord hebben, die hem tans in de weg was getreden. Geen tien huizen verder bleef hij echter nogmaals berevelend staan. Een pose staarde hij recht voor zich uit, langs de eindeloze reeks glimmende gaspitten in het weemelende zwart van de nacht. Toen liet hij het hoofd zinken en ging weer verder, duurend naar de dansende glanskringen op de vochtige klinkers. Waartoe zich boos gemaakt. Wat dood is, is ook helendal dood en kan nooit weer levend worden. Ongetwijfeld had zijn George gekust, maar op dat ogenblik was haar liefde voor hem, van Harden, immers helendal dood geweest. Om nooit weer levend te worden? Oh God, hoe ontzettend klonken hem nu die woorden.  Was het mogelijk dat hij zo even nog, zich met een redding, een toekomst had gevleid. De vrouw, die hij toen in zijn armen sloot, was immers reeds een vreemde, hoogstens een welwillende vriendin voor hem geweest. Uit, voorbij, gestorven. Naast Alcander konden zij blijven voortleven, door en voor Alcander niet. Zijn liefde mocht zich krachtig genoeg wanen om bergen te kunnen verzetten. Nooit zou zij bij machten zijn aan het klaren de overtuiging te schenken dat Johan van Harden nog iets meer voor haar kon en wilde zijn dan een reliek uit betere tijden. Een beeld waaraan een lievelijke herinnering was vastgeknopt. Maar indien hij er nu niet inslaagde, haar op dezelfde wijze te beschouwen, al zijn liefde nog wel leefde en haar weder liefde smachten, dan werd zijn leven immers ondraagelijk. Een langzame doodmarteling van zijn dierbaarste gevoelens. Daar twaakte plotseling in zijn gemoet die eigenaardige behoefte, welke de mens vaak aan haar sterfbed bevangt, om naar de verleden terug te keren en het met al zijn gevaarwoordingen, al zijn aandoeningen in de fantasie weer op te bouwen. Het eerst kwam hem de gelukkige tijd van zijn geloofing weer voor de geest. Hoorhelder stonden die zonnige dagen hem nog voor. Bijna van uur tot uur kon hij zich herinneren, wat zij samen gesproken, samen aanschoudt, samen verricht hadden. Eerst was het de buitenplaats van zijn schoonouders, met de grote vijver, waarin het groeiende zwerk weerkaatste. Met kalmeslagen stuurde hij het kokettenbootje doeloos voort. De handen, onder het hoofd in één gesträngelt, lag zij op een smiraanskleed aan zijn voeten, tuurend naar de rood-gouden wolkjes in het groenende blauw. De zwoele avondlucht was bezangerd met heerlijke serringengeur en het werd hem wonderlijk te moeden, alleen met de jonge vrouw in de oplevende natuur. Lange tijd wisselden zij geen woord. Nog zag hij hoe, bij elke vooroverbuiging, de straalende blauw grijze kijkers zo vleegend en zo uitdagend naar hem opkeken. Nog voelde hij hoe de verleiding hem te machtig werd, om zijn lippen te drukken op dat blanke voorhoofd, met de glinstrumde krans, van blonden, krullende lokken. Eindelijk liet hij dan ook de riemen op hun pennen afdrijven. En boog hij zich langzaam neer tot zijn mond vlak boven de wenkbrouwen het bekoorlijke kopje bereikten en toen, toen sloot zij de ogen, alsof het haar eensklaps duizelde.  Maar zij deed niet ene poging om zich te onttrekken aan zijn kus. Zij had wel gelijk waarom was dat onvergetelijke ogenblik zo kort geweest. Dadelijk had hij gesproken en in haar bekoorlijke verwarring was menig neem haar bevende liepjes ontgelikt. Dat ongetwijfeld ja had moeten wezen. Hij had maar gedaan alsof hij het gewenste woord ook hoorde, want hij was immers zeker van haar instemming. Daarna waren de lange wandelingen gevolgd, arm in arm, midden onder de mensen en toch mijlen ver van hen af. Nog voelde hij de zachte druk van haar hand. Nog hoorde hij de fluisterende toon van haar lieve stem. Als in een lichtende wolk had hij geleefd, zwevend over de aarde en ontdrukt aan alle kleine ellenden van het leven. Ja, ja, zij had wel gelijk, waarom kan die heerlijkheid niet duren? En toch hadden zij zelf een altijd voorwaartsgewild. Al slagen er in de toekomst nog veel grotere schatten van geluk voor hem opgehoopt. De huwelijksreis was gekomen en nog nooit had hij op zijn vorige reizen zulke verrukkelijke landschappen gezien. Zulk een levenwekkende lucht ingeademd. Zulk een verkwikkende zonnerschijn genoten. Op den Schafsberg hadden zij den zonsopgang verbijt. Aan het gemunderne meer in de manen schijnt geroeid. In de musea van Munchen de kunstschatten bewonderd. Nooit verzadigd van al kanners bijzijn. Nooit verlangend naar het gezelschap van derden. Altijd tevreden met het tegenwoordige ogenblik. En toch, toch hadden zij ook toen vooruitgeleefd. Zichtverdiepend in het gezellige huis met de mooie meubels. In de rustige etensuurtjes, zonder vreemde omgeving, in de lange avonden van samenzijn en samenwerken. Wanneer het buiten, zo waaien, regenen en sneewen. En zij waren genaderd die eerste dagen van hun jong huishouden, die laatste maanden van hun kortgeluk duidelijk zag hij ze nog voor zich. En het was hem over een warme, gouden glans overlag uitgespreid. De gloed van een stervende zon, een wijle, was Clara in haar kleine koninkrijk overgelukken geweest. Wat hadden zij samen gelachen over haar eerste, grappige vlaaters? Hoe vaak had hij het beleid bewonderd, waarmee zij haar waardigheid in die moeilijke ogenblikken wist op te houden? Toen de goede vrienden waren gekomen, met welk een takt had zij de gastvrouw gespeeld. De vrouwen streelend door haar belangstelling zonder chalouzie, de mannen boeiend door haar beetje balkoorlijke coquetterie.  En wanneer hij in de middag uren met haar uitrijdend de voorbijgangers zag stil houden om die mooie gestalte in haar vierenhouding te paard bewonderend na te kijken. Welk een heerlijk gevoel van trots had dan zijn borst door tintelt. Zo waren dag na dag rijk aan geluk, voor hem omgevlogen en nooit had hij zich afgevraagd of de eilende tijd schade toebracht aan de kostbare schat welk ze bezit hem al deze heerlijkheid scheen te waarborgen. Voor geen vrees, voor geen twijfel, voor geen wanthrouwen was er plaats geweest in zijn gemoet. Schoten hem tans enige voorontrustende tekenen in Clara's gedragte binnen als verstrooidheid, vreemde, zwaarmoedige gezichten, aanvallen van ongewone koelheid. Het was nog geen ogenblik in hem opgekomen dat zij allengs het leven aan zijn zijde glansloos begon te vinden. Duff, saai, akelig eentonig. Toch was dit geschiet. En hoe meer hij erover nadacht, hoe natuurlijker de zaak hem voorkwam, want ook daarin had Clara gelijk gehaald. Hij, de man, vond in zijn werk, zijn loopbaan, een rijke bron van wisselende emoties, waarnaast de stille, huiselijkheid, een welkome ontspannenboot. Zij bezeld slechts dat ene en moesten, na een eerste bevrediging, de spannende begeerten worden gesmoord. Dan kon ook de rustige voldaanheid haar bekoring niet behouden. Maar als dit zo was, welk een verschiet gingen zij dan tegemoet. Bestond er één reden om aan te nemen dat Clara voortaan, anders zou denken of haar eentonig zij bestaan. Zou zij, die het leven wilde afromen, zich met wat meer afleiding vergenoegen of voldoening vinden in zelfopoffering voor een opgedrongen doel. Daar viel immers niet aan te denken. Machteloos om haar te geven wat zij vroeg, zou hij het moeten aanzien, dat haar leven een lange teleurstelling bleef en ondanks de onwankelbare trouw aan zijn liefde, werd hij gedoemd het oog om oog in toepassing te brengen en slechts met medelijden haar medelijden te vergelden. Grote God, welk een toestand, waren zij alkander maar geheel onverschillig geworden en kon hij in koele bloeden over een scheiding denken zonder zich te bekommeren over de gevolgen. Die wens was vreed en fleimde hem door de ziel, maar indien hij nu toch niets, niets meer voor haar vermocht, hij was niet opgewassen tegen een taak zo ondraagelijk zwaar en zo doeloos ledig tegelijkertijd als de toekomst. Die hem van stonden afwachten, wist hij zelfs wel hoe die toekomst in te richten.  Het ging niet aan zijn vrouw als enige vangene van de wereld af te zonderen, omdat iedere man die haar een vleigend woord zou toespreken, gevaarlijk kon worden voor zijn rust. Haar, dezelfde vrijheid te laten, die zij tot nu toe genoten had, dat stond gelijk met een uitlokking tot het opzoeken van nieuwe avonturen. Hij voelde zich verstoppen voor dit alternatief geruimetijd liep hij door, zonder meer na te denken en zonder op te letten waarheen hij dwaalde. Eens klaps stond hij voor de deur van zijn woning, het was hem of hij jaren geleden dit huis had verlaten. Hij kon zich de afgelegde weg niet herinneren en voelde zich oud geworden, werktuigelijk haalde hij zijn sleutel uit de zak en opende de deur. Het verwonderde hem zelf dat hij dit zo behoedzaam deed, met iets van den geheim zinnigen angst die de woning inboezemt, waar een dode op zijn begrafenis wacht. Ach, hier is alles dood, murmelde hij somber voor zich heenen, in de gang was het stil, de klok wees op kwart voor elven, zonder recht te weten waarom, opende hij de achterkamer en keek pijnzend naar binnen. Een flets schijnsel doorgleed de donkere ruimte. In hunne ontrekloze grauwheid hadden de meubels iets spookachtig. Van Harden bleef in de deur staan en nu doemden in snelle opeenvolging al de gelukkige ogenblikken voor zijn ogen op, die hij in dit vertrek had doorleefd. 