Kinderuniversiteit “Prinsjesdag, rechtsstaat en milieu” door professor Peter Achterberg
Welkom en leuk dat je kijkt naar de kinderuniversiteit van Tilburg University Junior. Normaal zitten we nu met meer dan 200 kinderen in de aula op de campus van de universiteit. Nu doen we het college voor de eerste keer online. Vandaag wordt het college verzocht door professor Peter Achterberg. Hij is hoogleraar sociologie aan Tilburg University. Hij kijkt met ons terug naar de troonreden en vertelt ons meer over de rechtstaat en het milieu. We gaan luisteren naar het verhaal van Peter. Hallo allemaal, ik ben Peter Achterberg en ik ben dus hoogleraar sociologie. Ik heb twee dochters die momenteel weer naar school aan het gaan. Ze zijn 12 en 13 en ik heb een vrouw. Wij hebben thuis ook nog één konijntje en twee vissen. We hadden de eerste vijf, maar tijdens de vakantie zijn er een paar overleden. Dat was allemaal niet zo heel prettig. Ik ben dus hoogleraar een cultuur socioloog. Dat betekent dat ik de hele dag onderzoek doe naar waar mensen ook maar een mening over kunnen hebben. Dus dat kan over van alles en nog wat gaan. Dat kan gaan over technologieën, over de wetenschap, over de politiek, over wat mensen vinden van school bijvoorbeeld. Al dat soort zaken kan ik onderzoeken. Je ziet, ik heb een beetje een raar pakje aan. Dat hoort erbij als je hoogleraar bent. Eerlijk gezegd, ik heb er een beetje hek aan. Daarom doe ik nu al dit hoedje af, want het is namelijk verschrikkelijk warm. Dus daar gaat hij, hoppakee. Dan gaan we meteen beginnen, want van de week is dus de troonrede geweest. Hier hebben we de koning en die heeft natuurlijk veel verteld over de plannen van het kabinet voor de aanstaande periode. Ik kan natuurlijk niet alles gaan zitten behandelen en dat is ook veel te veel. Dus ik heb er gewoon een paar dingen uitgehaald, die denk ik van belang zijn en die hopelijk jullie ook interessant vinden. Het eerste is natuurlijk dat hele idee van die corona. Hoe dat Nederlanders er toch met z'n allen zich doorheen aan het slaan zijn. Ik heb er zelf ook wel een paar stukken over geschreven. Dat in het begin, toen al die maatregelen werden afgekondigd, waren heel veel mensen eigenlijk benieuwd of iedereen zich wel aan de nieuwe regels zou gaan houden. Dat is toch wonderwel gelukt.  En de koning, die zei ook zo iets zoals van het blijft toch bijzonder hoe die Nederlanders er voor elkaar zijn als ze nood aan de man komt. En heel veel mensen hebben elkaar geholpen. Jullie zijn ook eigenlijk een paar maanden wel thuis geweest of hebben we thuis onderwijs genoten. We konden niet meer sporten. Het was allemaal verschrikkelijk, maar het is wel voor een goed doel. Dus we moeten misschien nog even voorhouden. Maar ja, het is toch wel goed om te weten dat wij er met z'n allen voor elkaar zijn, dat we zien dat het werkt en dat de mensen elkaar steunen. En de regering en de koning, die steunen ons ook, wat heel mooi is. Maar daarover wil ik het niet hebben. Want ik zat er te lezen, ik heb het niet echt gezien, want ik was aan het werk, ik had andere dingen te doen. Maar ik zat de troonrede te lezen en toen dacht ik wat zijn nou de dingen die ik eruit zou willen halen om met jullie erover te praten. En het eerste is denk ik gewoon heel simpel, want de koning legt zelf uit dat hij het allerbelangrijkste vindt. En dat is de rechtstaat. En hij zei, de rechtstaat is het allerbelangrijkste publieke bezit van de samenleving. En ik weet niet precies of jullie weten wat een rechtstaat is, maar dat is het hele idee dat jouw rechten van vrijheid bijvoorbeeld dat die gegarandeerd zijn door de staat en dat er niemand aan kan komen, dat iedereen gelijk is voor de wet. En dat is superbelangrijk. En ook bijvoorbeeld als je iets fout doet, dat je beschermd wordt door advokaten. En dat advokaten een belangrijke rol hebben. En dat officiëren van justities en rechters ook allemaal een bepaalde bescherming genieten om ervoor te zorgen met z'n allen dat alles eerlijk en netjes verloopt en dat iedereen gelijk is voor de wet en voor elkaar. En dat probeerde de koning te zeggen. En hij weest dan ook op een advocaat. Ik weet niet of jullie daar ook van gehoord hebben, maar afgelopen jaren is er ook een advocaat vermoord in Nederland. En daardoor lijkt het, als of de rechtstaat, dus dat hele belangrijke ding, dat dat onder druk komt te staan. En daar had de koning het over.  En als de koning het heeft over zo iets belangrijks op een belangrijk moment, als ze troon reden, dan moet het wel heel erg belangrijk zijn. En ik dacht, laten we daar nou eens wat verder over doorgaan. Zoals gezegd, de rechtstaat. Dus dat idee dat je je rechten gegarandeerd zijn, dat het hoogste gezag ervoor zorgt, dat iedereen gelijk is, dat je rechten beschermd zijn, dat je een rechte privacy hebt, een rechte opvrijheid van meningsuiting, ervoor kan zorgen dat niemand anders jouw kwaad doet. En als dat eventueel gebeurt, dat er dan toch meganisme zijn en procedures allemaal duren worden om ervoor te zorgen, dat jij weer aan je recht komt, dat daar niemand zomaan aangekomen. Nou, de koning heeft het daarover gehad, over die bescherming van die rechtstaat, dat is het allerbelangrijkste. En ik als socioloog wil dan graag ook kijken, niet alleen zeg maar naar dat soort dingen die dan fout gaat binnen de rechtstaat, maar ook hoe de mensen in de samenling eigenlijk denken over die rechtstaat. Welke mensen hebben eigenlijk veel vertrouwen in die rechtstaat en welke mensen hebben eigenlijk weinig vertrouwen in die rechtstaat. En dan kan je dus kijken naar dat soort incidenten als van die Derk Wiersen, die advocaat, of allerlei andere incidenten waarin het in feite niet goed gaat met de rechtstaat. Maar dat wil ik nu niet doen. Ik wil het eigenlijk hebben over meningen van het publiek over die rechtstaat, om te kijken, zeg maar, wat denkt nou het Nederlands publiek? En een socioloog doet dan altijd onderzoek aan de hand van bijvoorbeeld vraaglijstonderzoeker. Hebben jullie misschien ook wel eens gezien dat je zo'n vraaglijst moet invullen? En nou, ik ben een socioloog die graag werkt met vraaglijsten en dan gaan we dus aan heel veel Nederlanders, een stuk of 2.000, gaan we zitten vragen, wat vind je hiervan, wat vind je daarvan? En we hebben dus pas geleden, samen met wat collega's ook van de juridische facultijd, dus mensen die bestuderen het recht, hebben we een vraaglijstonderzoek gedaan, met vragen als deze. Als de rechtspraak verhaalt, dan is het logisch dat mensen het recht in eigen hand nemen. Nou, in een rechtsstaat is dat niet de bedoeling. In de rechtsstaat is juist de bedoeling dat je dat overlaat aan de politie. Mensen die zich beroepen op hun recht op privacy hebben iets te verbergen.  Nou, in een rechtsstaat mag iedereen zich beroepen op de recht op privacy. Dat moet juist gegarandeerd zijn. Als jij niet wil dat anderen iets van je weten, dan hoef je dat niet per se te zeggen. Door gebrek aan deskundigheid van je officiëren van justitie, mislukke rechtszaken te veel. Dus eigenlijk zijn er ook heel veel mensen die denken dat officiëren van justitie eigenlijk een soort prutsers zijn die constant een beetje de kantjes ervan aflopen, eigenlijk niet goed aan het werk zijn en er op die manier verzorgen dat allerlei criminelen die achter de traali zou moeten verdwijnen, toch niet goed hun werk doen. Dus zijn ze heel kritisch op de mensen die werken binnen de rechtsstaat. En advokaten die verdachten verdedigen van hele ernstige feiten, die hebben eigenlijk geen principes. Er zijn ook veel mensen die denken dat. Nou ja, binnen een rechtsstaat zijn dat soort figuren officiëren van justitie, officiëren van justitie. Maar ook advokaten zijn enorm nodig om juist die eerlijke rechtsgang om de proceduresgoed in de gaten te houden. En als je dan kijkt hoeveel procent van de mensen eigenlijk denkt dat dat allemaal niet goed gaat en dat het één grote zooi is binnen die rechtsstaat dan kan je ongeveer zeggen, op basis van deze gegevens en hier zie je zeg maar de percentage van de mensen die denk die het erg eens is of eens is met deze stellingen dan zie je dat ongeveer rond de 20 procent van de mensen toch wel behoorlijk kritisch is als het gaat om de rechtsstaat. Dat is 1 vijfde van de mensen, dus 1 op de 5 mensen of 2 op de 10 zoals je wil die zegt eigenlijk dat is helemaal niet goed met de rechtsstaat. Dus er zijn allerlei dingen die gaan helemaal fout die zijn heel kritisch op en die denken dat dat allemaal veel beter zou moeten kunnen of heel anders zou moeten. En dus hier zijn, als zij kijken naar de rechtsstaat op het moment, niet zo positief. Nou, de tweede stap van een socioloog, dat heb ik dan ook gedaan, is dan kijken welke mensen vinden dat. Welke mensen zijn nou eigenlijk zo kritisch op de rechtsstaat? Dat valt samen te vatten in 1 plaatje met 3 groepen mensen. Ten eerste zijn dat mensen die wat ouder zijn.  Dus jongeren mensen over het algemeen heel positief over de rechtsstaat, maar als mensen ouder worden dan zou je zien dat ze steeds kritischer worden en steeds minder positief nadenken over die rechtsstaat. Ten tweede zijn dat vooral arme mensen. Dus mensen die eigenlijk niks te makken hebben en heel weinig geld. Dat zijn mensen die kritischer zijn ten opzichte van de rechtsstaat. En ten derde zijn dat mensen met wat minder hoog opleidingsniveau. En ja, dan is de vraag, hoe kan dat eigenlijk dat al deze groepen mensen, dus ouderen mensen met weinig geld en een laag opleidingsniveau, waarom die mensen zo kritisch zijn ten opzichte van de rechtsstaat? En dat kan bijvoorbeeld zijn, omdat zij in gevaarlijke gebieden wonen of gevaarlijkeurige gebieden en constant geconfronteerd worden met criminaltijd. Dat kan zijn omdat zij de wereld ervaren als wanordelijk en één grote kleren zo zelf. Als ze om zich heen kijken, dan zien ze constant dingen die maar anders zijn en ze ervaren de wereld als wanordelijk. En als je dat probeert te onderzoeken, dan blijkt dat ook zo te zijn. Dat gevoel wat sociologen met een heel moeilijk woord anomie noemen, het gevoel van anomie, dat zorgt ervoor dat juist die drie groepen, die heel anomisch zijn, de wereld zien als wanordelijk, onvoorspelbaar en heel recht complex, dat zij die rechtsstaat eigenlijk heel kritisch benaderen en denken dat het helemaal niet goed gaat. Nou, vanuit dat idee is het dus belangrijk dat de koning in die troonreden daar aandacht aan geeft. Dat die ook aan die groepen mensen, laat weten, dat het aandacht behoeft en dat de regering de rechtsstaat ook wil steunen. Dat is een extra steuntje in de rug. Dus dat is één. Ten tweede had er koning het nog over iets anders. En eigenlijk op meerdere plekken in die troonreden kwam dat al langs. Het gaat om het klimaat. Er is natuurlijk de coronacrisis en allerlei problemen, maar daaronder is er nog ook een belangrijk probleem wat echt aandacht behoeft volgens de regering en dat is het klimaat. En hij zegt ook ergens, ja, we gaan op weg naar een klimaatneutraal Nederland in 2050. Dus dat is al betrekkelijk snel.  Jullie denken misschien 2050 is nog heel lang, maar om alles te moeten regelen, gaat natuurlijk tijd kosten en dat kost, ja, als je dat in 30 jaar voor elkaar wil krijgen, dan is dat natuurlijk wel behoorlijk ambitieus, dus mensen die moeten hard aan de slag, zou men zeggen. Nou, als je dan weer met de sociologische blikten aan gaat kijken, dan denk je, hoe denken mensen er eigenlijk over? En dan is er een belangrijk probleem. Er is een belangrijk probleem als het gaat om gewoon dat hele klimaat weer great again te maken. Dus het klimaat weer terug op de goede weg te helpen. Als je in het moment een sociologische blik naar kijkt, dan ga je weer aan mensen vragen, hey, wat vind jij precies van het klimaat en wat ben jij eigenlijk bereid om te doen om mee te helpen aan dat doel van klimaatneutraal in 2050? En ja, dat is natuurlijk superbelangrijk omdat, kijk, de regering kan het willen, maar er zijn ook heel veel mensen die moeten ook hun steentje eraan bijdragen. En misschien bij jullie thuis doen jullie al aan recycling bijvoorbeeld, of hebben jullie al zonnepanelen op de dak, of rijden jullie misschien een elektrische auto, dat zijn normaal een paar voorbeelden van dingen die je kan doen om het klimaat te helpen met de ophang van de aarde tegen te gaan, maar ook het leefmilieu, directe omgeving te verbeteren, dat zijn dingen die je kan doen. En als je nou kijkt naar wat mensen vinden, dan is er iets interessants aan de hand, want heel veel mensen doen al heel veel werk en die zijn heel goed bezig als het gaat om het klimaat en die maken zich enorme zorgen, maar er is iets vreemd aan de hand. En als je nou kijkt naar weer zo'n vragenlijstonderzoek, dan zie je hier twee grafiekjes, of één grafiekje met twee staven. En de eerste stave is, zeg maar, de zorgen die mensen hebben om het klimaat. Laag is weinig zorgen en hoog is veel zorgen. En hier kan je zien dat gemiddeld in Nederland mensen op zo'n schaal een 3,7 scoren.  Dat is dus op een schaal van 1 tot 5, niet zoals op school een schaal van 1 tot 10, wat je kan krijgen als cijfers, maar dit is een schaal van 1 tot 5 en het is 3,7 best hoog. Dus er zijn best veel mensen die maken zich enorme zorgen over het milieu en het klimaat en die denken eigenlijk dat het niet goed gaat met het klimaat. Dus dat is op zich heel mooi, want je moet je eerst zorgen willen maken voordat je de rits aan kan doen. Maar dan het tweede is, hebben we gevraagd, ben je dan ook bereid om dingen te gaan doen. Je huis te verduurzame, aan recycling te doen, misschien wat meer belasting betalen zodat er allerlei dingen in gang gezet kunnen worden. En dan is de bereidheid minder. En je kan dat zien, dat is zo rond de drie. Dus er is een gat tussen hoeveel zorgen mensen maken zich over het milieu en hoeveel mensen bereid zijn om eigenlijk te bij te dragen aan het milieu. En dat gat, dat is interessant, want eigenlijk is dat het meest problematische. Je kan je al zorgen maken, maar als je volgens niks doet, dan helpt het ook niks. Dus je moet de stad maken naar actie, je moet de stad maken naar iets doen voor het milieu wat dan goed is. En ik heb dan weer gewoon onderzocht welke groepen mensen, voor welke groepen mensen het gat, dus je wel zorgen maken, want dat is al heel mooi. En niks doen, voor welke mensen dat gat eigenlijk groot is en voor welke mensen dat gat eigenlijk klein is. En wonderwel kom je dan op dezelfde drie groepen. Voor ouderen mensen, die maken zich misschien wel zorgen over het milieu, maar die zijn minder bereid om er iets aan te doen. Voor arme mensen, die maken zich misschien wel zorgen om wat meer, maar die zijn ook weer minder bereid om er iets aan te doen. En lager opgeleiden, die maken zich wel zorgen over het milieu, maar hij zijn toch minder bereid om er iets aan te doen. En dat gat voor deze drie groepen, ja, dat moet je natuurlijk ook wel weer kunnen verklaren, kijken waarom die groepen eigenlijk wel zich zorgen maken, maar toch niks doen. Nou, en dat is gewoon natuurlijk simpel.  Voor de zijds is dat het idee dat bijvoorbeeld als je er iets aan wilt doen, dan leeft het idee dat dat geld gaat kosten. Als jij zonnepanelen op het dak wil gooien, dan moet je dat kunnen betalen. En arme mensen kunnen dat misschien niet. Dus lager opgeleiden en arme mensen kunnen dat vaak wat minder betalen. Voor ouderen mensen is er misschien iets anders aan de hand. Voor ouderen mensen, daar leeft het niet meer zo omdat ze misschien denken, en dat moet eigenlijk verder worden onderzocht, na hen een nieuwe generatie het wel kan oplossen. Dat is misschien een idee. Moeten we verder onderzoeken. Wat ook blijkt, is precies hetzelfde, dat gevoel van wanoorden, het gevoel van onvoorspelbaarheid van de samenleving, het gevoel dat jouw samenleving niet helemaal de jouw is, dat alles nodeloos complex en onvoorspelbaar is. Dat gevoel verklaart ook weer waarom deze drie groepen eigenlijk zich wel zorgen maken om het te doen, dat ze eigenlijk niks aan willen doen. Zij denken dat hun acties eigenlijk helemaal niks uitmaken, dat het voor de rest niks uitmaakt wat zij doen, omdat het toch eigenlijk niet helpt. En daarom is er geen gat. Dus ook vanuit dat idee is het belangrijk dat de regering probeert acties te steunen. Ze proberen te zeggen, we gaan in 2050 een klimaatneutraal Nederland, we gaan investeren daarin en dat is ook superbelangrijk. Kortom, de koning heeft een hoop verteld en eigenlijk komt het erop neer, dat tijdens die troonreden ze hebben willen laten zien dat zij er zijn voor de Nederlanders. Nederlanders zijn er voor elkaar, tijdens de coronacrisis bleek dat. Er zijn heel veel mensen die ze denken heel positief over de rechtsstaat, maar er zijn er ook kritischer over zijn en de koning en de regering probeert dat kritische om te buigen, probeert te steunen waar het moet. En als het gaat om het klimaat precies hetzelfde. Dus ik denk, persoonlijk als socioloog, dat dat een hele mooie troonreden was waar we best trots op kunnen zijn. En voor de rest wedstrijd ik jullie natuurlijk sterkte tijdens de komende tijd en veel plezier op school en op de sportclub, want dat kan gelukkig weer. Oké, dat was hem, doei. Dat was het verhaal van professor Peter Achterberg. Mocht je nou nog vragen hebben na aanleiding van dit kindercollege? Dan kun je ze melen naar junior-at-tilburg-universiteit.edu. 