Prosociaal Gedrag: De doelen van helpen | dr. Tila Pronk | Tilburg University | #11.1
Dit is college 11. In dit college gaan we praten over een van de mooiste eigenschappen van de menselijke natuur. Onze neiging om andere mensen te helpen. We gaan praten over pro-sociaal gedrag. En voordat we dat gaan doen zal ik beginnen met het geven van een definitie van pro-sociaal gedrag. Pro-sociaal gedrag is eigenlijk simpelweg elke handeling die bijdraagt aan het wel zijn of het wel bevinden van een andere persoon. Het is dus hulpgedrag, een andere persoon helpen. Dat kunnen we op heel veel verschillende manieren doen en we kunnen heel veel verschillende redenen hebben om te helpen. Daar gaan we zo meteen meer over praten. En het is ook belangrijk om te weten dat er verschillende manieren zijn om hulp te bieden en verschillende motivaties. En soms bieden we hulp aan iemand terwijl we daar zelf helemaal niks mee op schieten. Het kan zelfs zijn dat we hulp bieden terwijl we daar zelf last van hebben. Dat het eigenlijk onszelf in de weg zit of schade toe brengt. En als dat zo is, dan spreken we over altruisme. Altruisme is dus een speciale vorm van helpen waarbij we eigenlijk zelf daar helemaal geen enkel voordeel bij hebben. Nou, altruisme is zo'n onderwerp wat heel veel wordt besproken door wetenschappers, ook door filosofen. Die praten over bestaat er eigenlijk wel zo iets als een echt altruistische daad. Iets wat je doet voor iemand anders zonder dat je daar zelf enig voordeel bij hebt. Nou, het is ook een vraag die besproken is in een van mijn favoriete sitcoms, Friends, door twee personages, Joey en Phoebe, die praten over de vraag, bestaat er wel zo iets als echt een selfish good deed. Kijk maar even mee. Wat heb je gezegd? Nou ja, het was een heel mooi ding en alles, maar het maakte je echt goed, hè? Ja, dus? Nou, het maakte je goed, dus dat maakt het selfish. Kijk, er is geen onselfish good deed, sorry. Ja, er zijn, er zijn er totaal goede deed die er zelf minder is. Nou, moet ik je eens vragen? Ja, het is, je weet, er is... Dat is omdat alle mensen selfish zijn. Jij zei me selfish? Jij zei aan jouw mensen? Ja, sorry om die bubbelfee te verspreiden, maar selfish good deeds, niet existeren, oké? En je weet de deal aan Santa Claus, hè? selfish good deed.  Ik ga je vergeten, joh, eeuwig geniaas. Joey, als je het deal aan Santa Claus zegt, je betekent... Dat hij niet existeren. Ja. Hij is de evolutionaire theorie. En volgens de evolutionaire theorie zijn we geneigd om anderen te helpen. En vooral als het andere mensen zijn die genetisch aan ons gerelateerd zijn. En dat komt door verwanschap. Als wij een bloedband met iemand hebben, dan willen we die persoon helpen, volgens evolutionaire psychologen, omdat dat helpt om onze genen eigenlijk veilig te stellen. Dus daarom hebben ouders bijvoorbeeld een heel sterkte neiging om hun kinderen te beschermen, gaan ze echt voordor het vuur, want die kinderen zijn eigenlijk belangrijker voor het voorbestaan van de genen dan hun eigen welzijn. Volgens de evolutionaire psychologen is dat heel goed te begrijpen, want daar zijn we vooral mee bezig, dat onze genen doorgegeven moeten worden aan de volgende generatie. Maar ook andere leden van onze familie, als we daar een bloedband mee delen, is er een groter kans dat we die helpen op die manier ons voorpestaan eigenlijk veilig te stellen. Daar is veel, ja, anecdotisch bewijs voor, maar ook wel experimenteel onderzoek met vragenlijsten bevolten over hypothetische scenario's. Met daarin de vraag wie zou je eerder redden uit een brandend gebouw, je neef of nigt met wie een bloedband hebt of een vriend of een vriendin. Daaruit blijkt dat als het aankomt van zaken van leven of dood, dus iemand echt kans heeft om te overlijden, dat we dan een grotere neiging hebben om onze familieleden te hebben te helpen dan onze vrienden. Volgens de evolutiontheorie komt dat dus allemaal omdat we bezig zijn met veiligstellen van onze eigen genen. Maar de evolutiontheorie stelt ook dat soms we mensen helpen met wie we geen bloedband delen. En dat doen we dan vanuit twee verschillende overwegingen. De eerste overweging is wederkerigheid. En dat wil zeggen dat als jij hulp biedt aan iemand anders, dat je ook weer hulp terug kan verwachten. En dat is natuurlijk ook weer goed voor ons. Dus als jij besluit om iemand te helpen, dan staat die persoon een beetje bij jou in het kruid. En dan weet je dat je later ook hulp terug kan verwachten, bijvoorbeeld als een vriend of een studiegenote in jou vraagt dat je wel moet dit weekend verhuizen. Ik heb echt nog wat handjes nodig.  Kan je maar alsjeblieft helpen? Dan denk je waarschijnlijk bij jezelf. Ja, het is zaterdag ochtend. Dat heb ik wel wat anders te doen. Maar ja, ik weet wel, het is wel aardig om te doen. En daarbij, ik moet zelf over een half jaar ook verhuizen. En dan kan ik die vriend of die studiegenoot ook vragen om hulp. Dus wederkerigheid kan ook een reden zijn om hulp te bieden aan mensen die geen bloed verwandten zijn. Tot slot stelt de evolutiontheorie omdat het goed is voor het voorbestaan van de groep. Dus als jij in een groep samenleef met andere mensen, dan weten we dat die groep een grotere kans heeft op evolutionair succes, dus om te overleven. Als het een groep is die elkaar hulpiet, dus een sociale groep, die heeft een grotere kans op overleven dan een hele individualistische groep die alleen maar bezig is met zichzelf. Dus ook al kost helpen, je soms ook wel wat bronnen, wat tijd, wat energie. Voor op het lange termijn is het dus goed voor het voorbestaan van de soort. In die zin is helpen eigenlijk ook een soort van sociaal dilemma waar we het eerder over hebben gehad, dat het wel wat kosten heeft op korte termijn, maar op lange termijn is het goed om toch hulpgedrag te vertonen naar anderen, omdat het gewoon goed is voor ons als mensen. Nou, de evolutiontheorie, die snapt het dus allemaal wel, die weten we waarom we hulp bieden. Maar er zijn nog andere theorieën die kunnen helpen verklaren waarom wij soms hulp bieden en soms niet. Nou, en een van die verklaringen, één van die theorieën is de sociale uitwisselingsteorie. Dat is een theorie die ook beschreven is in hoofdstuk 10 van jullie boek, het hoofdstuk over relaties. Maar die komt dus nu terug in dit hoofdstuk. En volgens de sociale uitwisselingsteorie maken we eigenlijk altijd een beetje een afweging tussen de kosten en de baten van ons gedrag. Dus als we niet weten wat we moeten doen, dan wegen we eigenlijk af wat zijn de kosten om dit te doen en wat zijn de baten. Nou, als het gaat om hulpgedrag zijn er vaak best wel wat kosten bij gemoed of die kunnen er in ieder geval mee gemoed zijn.  Soms breng je jezelf in gevaar als je hulp biedt, bijvoorbeeld als iemand aangevallen wordt op straat en je besluit dan om in te greipen. Ja, dan kan dat natuurlijk voor jou zelf best wel gevaarlijk zijn. Soms is het ook ongemakkelijk of soms zelfs pijnlijk om hulp te bieden. En het kost bijna altijd in ieder geval tijd op zijn minst. Dus er zijn wel wat kosten. Maar de andere kant levert helpen ook heel erg veel op. Help is eigenlijk goed voor heel veel verschillende dingen. We weten bijvoorbeeld dat hulp bieden, dat is goed voor jou eigen imago. Als jij hulp biedt aan anderen, dan vinden mensen dat goed. En daar krijg je applaus, je krijgt likes, als je dat deelt op social media. Het kan zelfs goed zijn voor je carrière. Misschien krijg je wel een dikke bonus of krijg je carrière kansen. Als mensen zien, oh, je hebt hulp gebod op een cruciaal moment. Nou, dan ben je echt iemand die we in ons team willen hebben. Dus het heeft heel veel sociale voordelen. Omdat je dus sociale beloningen krijgt van omstanders die zien dat jij hulp hebt geboden. Dus je krijgt aandacht, eer, dankbaarheid. Nou, het voelt allemaal heel lekker. En dat kunnen dus de voordelen zijn van het bieden van hulp. En volgens die sociale uitwisseling is het zo dat als die voordelen voor ons gevoel zwaarder wegen dan de kosten, dan zullen we hulp gaan bieden. Die sociale uitwisselingstheorie gelooft helemaal niet in zoiets als altruisme. Die zeggen nou, mensen gaan echt nooit helpen als ze niet het gevoel hebben dat ze daar genoeg voordelen bij hebben. Nou, een ander voordeel kan zijn dat je op die manier door hulp te bieden jouw eigen stemming en emoties kan reguleren. We weten namelijk dat het helpen goed is voor ons humeur. En als je een goed humeur hebt, dan is er een grotere kans dat jij hulp gaat bieden om jouw goede humeur op die manier te behouden. Dus dat blijkt ook uit experimenteel onderzoek als je mensen in een goede stemming brengt door je bijvoorbeeld per ongeluk wat geld te laten vinden, een muntje van 50 cent bijvoorbeeld, als ze dat vinden, dan is er een grotere kans dat ze vervolgens hulp bieden als ze iemand tegenkomen die hulp nodig heeft. En dat werkt ook heel erg goed.  Dus als je een goede stemming hebt en je biedt hulp, dan ben je vervolgens ook in staat om die goede stemming te behouden. Dus je blijft eigenlijk vrolijk als je hulp ook biedt. Dan zou je denken, dan help je dus vooral als je heel vrolijk bent. Maar interessant genoeg kan je ook soms hulp bieden als je helemaal niet vrolijk bent als je zelfs in een hele slecht humeur bent. En als je dat doet, dan is dat ook heel erg slim, want hulp bieden zorgt ervoor dat je een beter humeur krijgt. Dus op het moment dat je een slechte stemming hebt, dan kan helpen eigenlijk het medicijn zijn om weer vrolijker te worden. En dat geldt vooral als wij ook een beetje worstelen met bepaalde emotie van schuld. Dus als wij schuldgevoelens hebben, we voelen ons niet zo lekker over onszelf, we worstelen met onszelf, we vinden onszelf niet zo'n fijn persoon, dan kan helpen zorgen dat je weer een beter humeur komt en je minder schulden gaat voelen. Het is ook echt heel goed voor je eigen zelfbeeld. Dus als je een beetje onzeker bent, of je hebt een slecht gevoel over jezelf, dan kan helpen een soort van ego-boos zijn, dat je denkt, ja, maar weet je, ik ben wel een goed persoon, ik ben een goed degelijk mens, want ik bied hulp als dat nodig is. Dus op die manier om te eigenlijk voor je eigen welzijn in gevoel over jezelf, helpen altijd een heel goed idee. Nou, we hebben tot nu toe gehad eigenlijk over alle egoïstische redenen om andere mensen te helpen. Maar soms bieden we ook hulp omdat we gewoon heel erg te doen hebben met iemand, omdat we ons gewoon echt, ons hart gaat naar iemand uit en we hebben er zelf helemaal geen voordeel bij om te helpen, maar we willen gewoon die persoon helpen omdat we empathie voelen, we voelen gewoon mee met iemand anders. En dat wordt gesteld volgens de empathie altruismehypothese. En die hypotheese stelt dus dat wij soms hulp bieden puur en alleen uit empathische overwegingen. En als we dat doen, dan spreken we van een altruistische daad. Dus de vraag is eigenlijk altijd, stel je voor, je komt iemand tegen, die een nood is. 