Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart | Aagje Deken, Betje Wolff | Epistolary Fiction | 8/9
Door dit huwelijk zal zich de kring mijn schluks nog meer verwijderen. Ik zal ook ene zuster krijgen, en terwijl zij geen inmiddelen heeft, hoop ik dat vader, zonder haar kiesheid te kwetsen, haar zoveel moois zal geven als zij mij geven wilden, toch waarvan ik maar te veel heb. Ik heb de oude man, zoals jij, mijn leids- en raadsvrouw op mijn beval, bij een zeer voegzame gelegenheid, en dat wij alleenzaten te kennengegeven dat zij een familie stond te vermeerderen, immers indien de zaken wel voortgingen. Wilde hij geloven dat hij snikte van vreugde en dankbaarheid aan God, die hem tot zulke ene zegen verwaardigde? Zo drukte hij zich uit. Mijn broeder en zijn aanzetende vrouw zullen voor eerst bij vader inwonen, totdat er gelegenheid is om een huis naar hun zin te krijgen. Mijn tante is mij althoos welkom en ik vergeet nooit dat zij mijn lieve moeders enige zuster was. Je vrouw Dorsigt ben min en verer ik, ook om haar een grote achting voor u. Ik verlang zeer om uw buitenleven met u te delen. Hemel, welke gelukkige dagen moet jij met mijn ledje daar slijten in weerweel van het ongunstige seizoen? Ik hoop echter dat jij spoedig weder in de stad komt, immers in het strengste des winters, uw vriendschap met ene der beste vrouwen, zal u zeker niet onkundig laten van het geen de jong getrouwde betreft. En ik omheils u met tederheid ook mijn lieveletje en ben met onuitdrukkelijke liefde en achting, uw vriendin Sarah Edeling, geboren, burgerhard. 164e brief, m'n vrouw Anna-Smith en m'n vrouw Sarah Edeling. Waardste vriendin. Ik hoop niet dat de liefde voor onze mannen onze vriendschap zal verminderen, dat moet niet zijn. Wat overeenkomst is er tussen de huwelijks liefde en de vriendschap? Ik twijfel echt er niet of onze echt verbinding met brave, beminnenswaardige mannen maakt ons minder noodzakelijk voor elkander. Mijn moeder beschrijft mij dat jij aan alle haar verwachtingen voldoet, dat jij nog veel meer ene engelachtige vrouw bent dan wel een meisje waard. Nu, jij weet het zaartje, mijn moeder bemindt u. Trouwens, wie bemindt u niet? Evenwel, ik geloof alles wat zij zegt, al moest ik eruit opmaken dat ik zo goed niet ben als jij. Mijne aanstaande zuster is veertien dagen bij mij geweest. Ik merk dat zij zich u ten voorbeelde gesteld heeft. Het is haar wel gelukt.  Willem heeft aan mijn ma in confidencie gezegd dat zij een reden en zijn een voldmaakte gehoorgdgeving aan zijn smoeders raad zijn hart ontledigd hebben van die liefde die hij u heeft toegedragen en dat hij, nu vrijzijnde, aan de lieve juffrouw Bruneer zeggen kon dat hij haar beminden. Dat zij, zonder enige fijnserij of nuffjesachtigheid, hem toonde dat zij hem lief had en ter gelegenheid aan de wensen zijn haar moeder, als ook die deze heren Blancaart, hoopte te beantwoorden. Alweer een gelukkig huwelijk, dit kan niet missen. Mijn broeder heeft zijn vaders goed aardigheid en mijn moeder heeft hij zoveel zijn vermocht van het laffen verwijderd. Letje is een en der zoet aardigste meisjes die ik ken. Zij heeft hoedanigheden die haar voor het gezellige huwelijk sleef voldkomen geschikt maken. Ons afgezonderd leven levert weinig op dat ik u kan schrijven. Het is hier volmaak buiten. De eenvoudige liedert deze plaats hebben zoveel lieven en achting voor hun leraren dat ik niet dan ongaan van hier zouden vertrekken. Dominee heeft ook al asperge bedden afgespit. We hebben een goed ruimhuis, een grote tuin of hof, zoals men deze provincie spreekt, en mijn lieve man geloof niet dat de heer Edeling gelukkiger zijn kan dan hij is. De welge en mijne boezem vriendinzijt moeten ik u zeggen dat ik meer en meer begin te zorgen voor iets dat echter zeer natuurlijk moet gebeuren. Had ik nu uw gelukkige geaardheid, hoeveel bange uren zouden ik nu uitwinnen? De grootheid van mijn geluk doet mij vrezen dat het van geen lange duur zijn zou. Niets dan de ernstigste gedachte over de godsdienst, kan mij opbeuren, en dan is het alles nog maar plicht. Oh, wie weet met welk ene blij moedigheid jij uw schone ogen tot uw god opheft, als jij juist over hetzelfde denkt dat mij het hard toeveringt. Gelukkig mens, alles is immers mens schuld niet. Eene natuurlijke overrelling tot het zorgende valt nu nog moeilijker te beteugelen. De hemel maken ons ten gestelde dagen gelukkige moeders van gezonde kinderen. Mijn goede man durft zijn een vreugde niet zoveel botvieren als zij wel wensen. Ik leer hem zorgen, dit smart mij, in dat opzicht. Wij goed u hartelijk, ook uw waardige Edeling, althoos uw vriendin Anna-Smith, geboren Willis. 165e brief, de heer Hendrik Edeling aan vrouw de weduwe speelgoed. Vererenswaardigste vrouw.  Kan men in deze wereld dan zo gelukkig zijn? Oh, mijn vriendin, welk ene vrouw heeft de voorzienigheid mij als door uw bemiddeling gegeven? Toen ik haar trouwelijk loofde ik dat het onmogelijk was voor een menselijk hard tederder te beminden. Ach, het is met de liefde als met de zucht tot kennis, zij heeft geen grenzen. Hoeveel mijn eenzijdigheid ook met de beminden mij nog ziel verwachten, ik geniet veel meer. Het is waar deze vrouw is gevormd om mij, zoals ik ben, gelukkig te maken. Zij volgt dus alleen haar bestemming. Zee dat ik mijn gevoelig en verstandig leven begon, wende ik al mijn pogingen aan om zulke gebreken tegen te gaan die mij lastig of bespottelijk zouden kunnen maken. Ik nam voor om te trouwen zodra mijn omstandigheden toe zouden laten. Maar hoe vertrouwend ik ook met mijn hart omging, ik ontdekte niet dat het mij iets in luisterde als ik met zeer beminnelijke juffers omging. Dit maakte mij wel eens moeilijk op mezelf. Wat hielp het? Ik bleef des tot mijn 26e jaar een, zoals de braver bankaard zegt, in niets beduidend oud vrije. Ik zag mijn burger hart, zie daar uw vrouwen, dus sprak mijn hart. In één ogenblik, door het eerste opslag haar ogen, was ik overwonnen. Zonder haar zag ik geen geluk meer voor mij. Zeker mijn geërde vriendin, haar karakter klimt na mate haar plicht te vermeerderen. Mogelijk zullen de toejuigingen, eens verlievde mans, bij u een weinigje verdacht zijn, maar ik spreek uit de ondervinding. Seedot wij in ons eigen huis zijn, is hij waardelijk de meest stressen. Niets ontgript haar ogen, ze doet alles met zo weinig omhaal, dat ik wel zie hoe zeer zij u pog te volgen. Ik heb zeker een zwaar kantoor. De oude heer heeft gelijk dat hij niet meer doet dan hem goed dunkt. Maar hoe aangenaam moet het mij niet zijn, denkt hij al toos, al toos met open armen en de minzaamheid eens Engels ontvangen te worden. Ik heb een overhiding tot het zwaar moedigen en de wel ik nooit vermaak vond in die uitspanningen van welke de meeste jongen die de gebruik maken, gaf het mij afgewerkt en dus ongeschikt om iets te lezen, wel eens wat veel over aan die zorgelijke ongesteldheid.  Nu, oh, geen het minste wolkje benevelt mijn geest of te zoete glimlach, een aardig woord, in een snaakse uitkijk doen zon weer helder doorbreken. En ik bedank haar met de kust uit liefde voor deze oplettendheid. Ik deel met haar alles. Haar gezond oordeel bewaart mijn vertrouwen, het geen haar liefde verdient. Betoverend is haar omgang met mijn beste vriend, mijn broeder. Nimmen hoorde ik zulk schaken, die de andere eens pal zet, juicht van vreugde. De goedheid van haar hart is al toos werkzaam. Zij bedient zich van mijn vaders ingenomenheid met haar, ten voordelen enig aanstaande zuster zonder middelen. Mijn vader wordt een geheel ander man. Hij is zelf vrolijk en zo op haar verzot dat hij alle dag voor hij naar de beurs gaat komt zien hoe zij het heeft. Hendrik, zei hij gisteren, dat moest uw moeder beleven. Jonge, ge hebt een juweel van een vrouw. Met welk ene tederheid beschouw ik haar, nu zij mij de hoop geeft op iets mij zo dierbaar. Mijn ziel smelt als weg wanneer ik haar in dienst staat zie. Truk bezig in het gereed maken van honder dingen die ik niet eens weet te noemen. Ik kan somweilen mijn bekommering niet zo geheel verbergen dat zij er niets van gewaar wordt. Dit denkbeeld is haar te grievend. Nu verwijdelt zij deze treurige vooruitzichten uit mijn geest door ernstige, dan door vrolijke gesprekken terwijl zij zelf een drijvende traan wegwenkt. Zou zij ook angstige gedachten hebben en verbergt haar een liefde die voor mij? Eer gister kwam ik onvoorwacht in huis en verraste haar op haar kraamkamer. Ik zag dat zij geschreid had. Ik, ge hebt geschreid mijn liefde, oh, dat moet niet zijn. Zij zat er zijde van haar toilet en ik knielde bij haar neder. Zij, ook niets van vreugde? Ik heb zij van vreugde geschreid. Zij, denk jij dat dit nooit gebeurde? Ik, beste schat, jij moet niet wenen, gebriek mijn hart. Zij, maak mij dan minder gelukkig of ik kan u niet gehoorzamen. Ik, zeg mijn liefde, zie jij met bekommering op de aanstaande gebeurtenis? Zij, indien dit zo waren, dan zou ik niets erger zijn dan in een zwakke vrouw en er zou het immers wel geduld met mij hebben willen. Ik kon niets spreken, ik drukte haar hand aan mijn hart, het sloeg heftig, en zij vervolgde.  Ja, ik weet het wel, oh mijn hart, jij leidt, oh, kon ik u gerust stellen. En haar bemiddelijk gelaten, wel ze haar armen om mijn haal sloeg, zeegt tegen mijn voorhoofd. Ik snikte, zeg ging voort. Zou ik eraan kunnen denken oh, mijn edeling, om u te moeten verlaten? Wat zou er van uw woorden, indien jij het leven, uw skins, met mijne dood moest bekopen? Ik weet dat jij meer verstand, meer reden, meer bedaardheid hebt dan ik. Evenwel, ik vrees dat dit u te zeer zes treffen zouden. Gij hebt mij ook zo gelukkig gemaakt. Ik ben nauwelijks 21 jaar. Ik zou zo gaar en bij u blijven. Ik zou zo gaar en ons kind onder mijn zorgend oog zien opwassen. Evenwel, zoals het God behaagd. Zij zweeg, en bleef nog enig minuten dus zitten. Ik was overstelpt. Nooit voelde ik zulke gemoedse bewegingen. Kom, zij zei. Gaan wij hier vandaan. Ik zal u eens wat voorspelen. Mijn lieve man moet niet bedroefd zijn. Ik zal het ook niet zijn. Oh, alles zal wel gaan. De dierbare mevrouw buigzaam heeft mij beloofd, zodra ik mijn kamer houden, bij mij te zijn, en te blijven, totdat ik u geluk mag wensen met uw eerste overwinst. Ik merk dat zij somtijds weinig slaapt, doch, zeer zeker om mij niet te ontrusten. Zij houdt zich altoostel en schijnt zeer wel te zijn. Oh, mijn vriendin, mag ik mijn vrouw, moeder, zien van een welgeschapend kind? Ik kan niet meer. Denk beeld alleen. Wat zal de zaak zelf zijn? Oh, liefde. Oh, natuur. Waar de vriendin? De eerlijke blancaart is in alle opzichten de vroome zowel als minzame vriend. Geen vader beminst zijn dochter meer dan hij, mijn vrouw. Ik schrijf deze buiten haar weten om alle ontroeringen voor te komen. Zij behoeft deze niet te zien, om overtuigd te worden van mijn liefde voor haar. Ik ben met eerbuut. Uw oprechte vriend. Hendrik Edeling. Einde van brief 161 tot en met 165 van Historie van Miervrouw Sara Beurgehart. Opgenomen door Karola Jansen, te Rotterdam, www.carolajansen.nl. Brief 166 tot en met 170 van Historie van Miervrouw Sara Beurgehart. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox opnames zijn vrij van oorteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org. Voorgelezen door Karola Jansen op 5 februari 2008. Historie van Miervrouw Sara Beurgehart van Betje Wolf en Aghideke.  Brief 166 tot en met 170. 166e brief. Miervrouw de Wedoen Willis en mevrouw de Wedoen Speelgoed. Waardigste vriendin. Toen ik de vollede week bij u een zo aangename als stichtelijke dag doorbracht, spraken wij van hart tot hart over onze beide belangen. Ik omhelst u met een dankbaar optie tot de algoede daar ik mij in staat bevinden om met u het overig meneerjaar op een stilbuitendje door te brengen. Mijne dochter is getrouwd en, zo zij niet gelukkig is, dan zeker zal het aan haar haperen want zij heeft een goedeaardig verstandigd man die haar uit zuiverig negenheid trouwde en dient zij ook uit alle mannen alleen beminden. Zijn de middelen zijn ruim genoeg. Mijne dochter zijn een goede huis houtster en zij leven als uit de wereld. Voor naadje heb ik des niet te zorgen. Wat mijn zoon Willem aangaat, gij, mijn hart vriendin, moet alles weten. De heer Blancaert heeft een goede son van zijn overvloed afgezonderd om hem in staat te stellen zijn eigen zaken te beginnen. Zijn brave patroon heeft hem ontslagen en vrij wat correspondente overgedaan. Ook is de heer Helmers bij mij geweest en heeft mij verzekerd dat hij voor je vrouw Letje zouden doen het geen men van haar vaders boezemvriend kan verwachten. Hoe kom ik mijn vriendin met u ook over deze waardige man overeen? Gedreven door dezelfde beginstels als onze eerlijke Blancaert, ook rijk en kindeloos zijnden, doet echter zijn weldadigheid zich heel anders voor. Hij doet wel, mag ik het zo uitdrukken, met de deftigheid van een verhevener wezen dan wij zijn. Blancaert schijnt de oudste broeder van alle die hem omringen. Mijn Willem spreekt tegen de heer Helmers met de eerbied Eensoons, tegen de heer Blancaert met de hartelijke gemeensamheid Eens Vriends. Buiten deze man hebben schone karakters, toch die zijn niet meer onderscheiden dan de trekken hun schelaats. Blancaert heeft zijn gezond verstand in het werkzaam, Helmers in het denkend afgezonderd leven geoefend. De laatste heeft niets van dat wondelijke terwijl het bij de eerste de natuur zelf is. En de eerste heeft ook niets van dat grootste terwijl het de laatste even natuurlijk is. Beiden, mijn kinderen zijn desk bezorgd. Nu is mijn oogmerk om Willem mijn huis over te laten en met u, in die het Grode Bahagen, nog enige jaren gelukkig te leven.  Gij, mijn vriendin, kunt mij alleen tot dit besluit overhalen. Als mijn zekere jaren heeft, is er in onze karakters een gevestigdheid die zich niet heel gemakkelijk schikt naar zulke die te veel met onze verschillen. Maar die zwaarheid heeft tussen ons, zoals Gij zeervriendelijk aanmerkt, geen plaats. Onze vriendschap is gegond op de onwankelbare zuilen der deugd. Het wederzijds Bahagen, vrij van alle jeugdige vleierijen, druk er het segel op. Hoewel ik althoos reden had om de besteringen de allerhoogste te loven en met dankzeggingen te zegenen, zo is het echter waar dat mijn vele rampen getroffen hebben. Geen der geringste was het mijn eerlijke goed Willes te verliezen en ene nog fleurige leeftijd, genoegzaam geruinneerd en met twee jonge kinderen bezwaard. U, dierbaar hart, heeft nooit gebloed over zo'n verlies. Gij kon zulke onwaardig, onrechtvaardige man betureuren omdat gij ene edele ziel hebt, maar ik verloren man die ik hartelijk bemindde en die ik zag wegkwijnen van troefheid, omdat zij meer zijn oprecht hard dan mijn voorzichtige raad gevolgd had. Met ene nimmer sluimerende oplettendheid bezorgde ik alles wat van mij afheng. Ik schikte mij naar mijn verminderde omstandigheden, spaarde niets om mijn kinderen zowel ene beschaven als godsdienstige opvoeding te geven en de goede god heeft mij naar pogingen gezegend. Mijn dochter trouwde zeer voordelig en mijn lieve Willem zal onder diezelfde zegen in staat gesteld worden om aan zijn bestemming te voldoen. Met mijn stervende lippen zal ik god nog danken voor die zoon. Ik ben niet eenzijdig, gekend mij, maar mijn Willem is de vreugd meins levens. Geen zoon kon immers beter voorbeeld geven dan hij. Nog nooit heeft hij mij reden tot misnoeg gegeven. Oordeel des hoe waardig hij mij is, welke goede gedachte ik van mijn aanstaande dochter heb, dat ik zijn geluk in haar handen betrouw. Je nevens sende ik u de twee priven onze jonge lieden dankbaar terug. Zoals zaartje is heb ik voorzien dat zij met ene eneling worden moest. God geven dat zij ene gelukkig een moeder worden. Ik ga er deze middag eten. Ik ken geen geregelder huishouden. Heeft zij tijd van leven en blijft zij de vrouw van deze man, wat mogen wij dan niet van haar verwachten.  Deze beide priven hebben mij opnieuw bevestigd in mijn begrip, dat er een zeker levensseizoen is, waarin het huwelijk ontsogelijkig maakt, als de aard onze zwezen hier toe laat. Ik kan nu niet zeggen hoe zeer ik die vernufte veracht, die zich niet ontzien, in een staat door de stichter onze natuur zelf ingesteld te beschimpen in een bespotelijk licht te plaatsen. Zelke gevoelens leiden tot de schandelijkste zee de loosheid. Zij winnen ook het meeste veld in die maatschappijen, waarin de godsdienst niet meer geërbiedigd wordt. Dat seizoen is voor ons, zoals jij wel aanmerkt, verdwenen, en de vriendschap vervangt zeer eigen aardig, die liefde, die de behoeftes der jeugd en der gezondheid, zowel als die van het hart voldoet. Ik zal wat bij tijds naar mijn zoon en dochter Smidt vertrekken. Mijn naadje heeft de gelukkige, althoos heldere uitzichten onze jonge vriendin geen zins. Mijn gezelschap weet ik zal daar nodig zijn. Ik ben ook moeder. Voor ik vertrek, hoop ik u nog in persoon te zeggen, hoezeer ik ben, uw getrouwe vriendin, Sophia van Zon, weduwe Gerrit Willis. 167e brief, mevrouw Zara Edeling en mevrouw de weduwe speelgoed. Ach, mijn vriendin, maar laat ik uw aandoenlijke ziel niet kwetsen. Gij zelfzijds ziek, echt en niet gevaarlijk, hoop, bid ik. Mijn edeling, mijn deerbare edeling, is doodelijk krank. Hoe kan ik deze woorden schrijven zonder te bezwijken van droefheid? O, bid voor mij, laat uw vriendin Willis voor mij bidden, laat er alle vroomen mensen voor mij bidden. Wat, wat zal er van mij, wat van mij nog ongeboren kind worden? Niet meer, o, dodelijke angst. Voor drie dagen kwam het hem met zware hoofdpijn aan. Ik vrees dat hij zijn ongesteldheid voor mij verborgen heeft. Hij kon vrees ik niet besluiten om mij te ontrusten. Onze oude vader schrijt als een kind. Mijn goede broeder is het ware beeld uit droefheid. Beide verlaten zijn mijn lieve man's kamer niet. O, wat is hij bemind? Wat is hij geacht in en buitenshuis? Alle de kantoor bediende, ik ben niet in staat om, en ik moet echt te schrijven aan u. Al zijn een zorg is voor mij. Hij vergeet zijn eigen krankheid. Dit is de derde nacht dat ik in een armstoel voor zijn ledekant zit.  O, ben ik dan zijn een vrouw niet, zijn een beminde vrouw? Zal ik niet in weinige weken moeder zijn? Kan ik de zorg voor de dierbaar pand overlaat aan iemand buiten u? En jij bent zelf ziek, zoals Willis, die mijn vader met zijn eigen koets om u zond mij bericht. De trouwhardigheid van Willis en Brunier kan ik u niet beschrijven. Zij zijn het die mij eigenlijk bijstaan, want mijn man's broeder is onbekwaam om iets te doen. Geen wonder, deze broeders zijn boezemvrienden, natuur en vriendschap, hoe nauw moeten zij verbonden zijn. Ik leide penneder om mijn oom en tante redelijk te ontvangen. Hun in liefde voor mijn edeling dreef hun herwaarts. Het toeneel was aandoenlijk. Nauwelijks was de eerste ontroering wat bedargt, of mijn man gaf een tante te kennen hoe zeer hij voor mijn gezondheid vreesde. Zij begreep alles duidelijk. Zil ik een pavillon op de naaste kamer gereed maak en wist mij te bewegen om er enige uren op te gaan liggen? Mij beloven het niet van mijn man af te gaan, en zo er iets gebeurde, het mij te laten weten. Ik was geheel afgemat, de staat waarin ik mij bevind, ik moest gehoorzamen. Ik heb mijzelf in slaap geweend en de zorgvuldige vrouw merken dat ik wakker was qua mij zeggen dat de dokter hem niet erger vond. Hij ordoneerde voor mij ook iets en preest de oplettenheid mijn vriendelijke tante. Zodra mijn man mij in de kamer zag komen, stak hij zijn handen naar mij uit. Zijn verbleekt gelaat scheen op te helderen toen hij mij weder zag. Meer dan een uur hield hij mijn hand in de zijne. Zijn ogen zijde mij alles. Zo ellendig als ik nu ben. Ik kan het niet beschrijven. Oh mocht ik aan uw oboezen mijn geheel hartings uitwenen. De crisis is voorbij. Godzijgen eeuwen geloofde dokter geeft mij hoop. Ach, ik durf het nog niet geloven. Ik vroeg daar aan mijn man. Hoe is het nu mijn beste? Beter, beter zei hij. En hij heeft dankbare ogen ten hemel. Zorg verüging hij voor het zorg voor het pand onze liefde. Hij zweeg, zo voelmoeid was hij. De goede heer Blankaard is in zijn ziel aangedaan. Ik zie dat hij het ergste vreesst. Hij wil het wel zo niet tonen, maar zijn de trekkenwetrijd tekenen ons zijn de denkbeelden altoost en sterkste af.  In de zware koortspletten mij deze te sluiten. Nu kan ik u berichten dat mijn gebed verhoord is. Ik zie mijn edeling als van de rand en schafs weder komen. En nu schrijven wij alle van dankbaarheid, van vreugd, van zulke gewaarwoordingen die zich niet laten beschrijven. De dokter, en het is een zeer invoudig man, zegt nu dat hij bijna wan hoopte. Zo gevaarlijk krank vond hij mijn man toen hij gehaald werd. Hoe is het toch, mijn vriendin? Altoost beminn ik mijn edeling aller tederst, en echter alle uur klinkt mijn liefde voor hem. Nu weet ik dat de aarde geen ongelukkige vrouw dragen kan, dan ik zijn zou, zo ik deze man verloor. Ach, zal dit droevige denkbeeld niet alle mijn blijde uren benevelen? Moet ik zijn in liefkoosingen niet met een hart, trillende van angst dat ik hem zal verliezen beantwoorden? Dit is zeker zo de tijd de heftigheid ter gemoetsbewegingen niet verdoofd, dan kan ik in het volste genot van alle dezegeningen die ik ontvang nooit meer gelukkig zijn. Laat mij door de knecht die u deze zel ter hand stellen, bericht van u komen. Het hierbijliggende vers heeft mijn lieve man mij voor enige dagen voor gelezen. Ik denk dat het u zal behagen. Altoost, uw tederliefhebbende vriendin, Sarah Edeling, geborgen burgehaard. Aan de voorzienigheid, mijn geest verliest zichzelf in de onderspeurbare wegen, waardoor de vrije mensen wordt tot zijn heel geleid. Bepijnst mijn zalig lot zo onverhoopd verkregen, en wijt dit statige uur aan u, voorzienigheid. Ontken ik uw bestaan, durf ik mij ondervinden, te twijfelen of op ons uw schepselen nederziet? Hoe zou een wanbegrip zozeer mijn oog verblinden, daar ik uw dierbare gunst elk ogenblik geniet? Zou het gij die alles uit het niet hebt voortgetogen, die al wat is of was, het wezen gaf en stand, geen achtslaan op ons doen, ons denken, op ons pogen, versmaatgheid meesterstuk gevormd door uw hand? Al weten hij, zou die den sterfeling vergeten, is ons betrekkelijk klein, niet groot, dit is de vraag. Kan iets het geen godvormde ooit beuse lach te geten, een oog dat alles ziet, ziet dat nooit naar hem laag? Het geen is en wezen zal, het volgend, het voorleden, is tegenwoordig voor dat alloordringend oog, wat leert de godsdienst, wat bewestigt ons de reden, niets is voor u, oh god, te duister of te hoog.  Voorzienigheid, ik kan uw wegen niet doorgronden, of weet het wijs daarom van duizend zaken niet, maar ik heb van mij naar jeugd uw schikking ondervonden. Ik dank u voor al het heil dat gij mij heden biedt. Een brave wedu, hoogsteerwaardig om haar zeden, verteederd door verdriet, geheiligd door de rouw, beproefd door overvloed, volmaakt door tegenheden, geeft gij tot hartstikke vriendin, aan mijn geliefde vrouw. Gij deed haar vroeg een man, haar hart onwaardig derven, gij liet haar worstelen met vrede tegenspoed, gij deed haar enige kind aan haar reboezemsterven, nog boog zij voor uw wil, nog sprak zij, god is goed. Bemoeid voorzienigheid zich met des wereldzaken, zo dacht het zwak geloof, waarom dan leidt de deugd, die vraag is reedsbeslist, deze edele vrouw moest waken voor het al te zwakke hart en leidelijke jeugd. Nooit zag man haar door dwangt aan doenlijke hart bestormen. Het was wel door dachter Raad, het was weer haar loos beleid, die elk verbeterde, die het kwaad kon hervormen, en alles droeg het merk daar zachte minzaamheid. Wat heeft mijn burgerhard van haar niet mogen leren? Hoe werd haar eindelijk geest een goede aangespoord? Geen neiging die zij niet ten beste wist te keren, had Sara die mijn oog ten hoogste had bekort, dat ik mijn echt vriendin in haar jonge jaren, waarin de zon der vreugd haar blijste stralen sprijt, een welgepaste ernst aan gulle vreugd zie paren. Dank ik deze brave vrouw naast u, voorzienigheid. Ja zij en met haar zal de zegen bij ons wonen, zo dacht ik, zag ik haar met liefde en achting aan. Ik moet haar hart vriendin van mijn beminder lonen, maar jij voorzienigheid, jij hebt het reeds gedaan. Ja door diezelfde man die in zijn zorgloos leven, een scherpe toetsteen was voor haar beproefd geduld, wordt nu hij jarenlang reeds heeft de geest gegeven, des hemels raadsbesluid tot haar geluk vervuld. Schoon het hier de plaats niet is, daar deugd haar loon zal vinden, schoon het waar geloof haar wijst naar de andere zij van het graf, voorzienigheid nog tans staat somtijd aan haar vrienden, reeds nog op aard een deel van het hel hun wachtend af.  Is maar de ziel voor leegd in zaligend vertrouwen, op z'n hoogstens liefde en macht in alle leed en druk, dan wordt het haar vergun te wandelen door aanschouwen, dan hoopt zij niet alleen op het nog aanstaand geluk. Zolang ik adem haal zal ik Maria roemen, zij heeft mijn burger hart van deugd tot deugd geleicht. Steeds al mijn burger hart haar leids- en raadsvrouwen noemen, steeds blaak voor haar hun hart in liefde en dankbaarheid. Losbandigheid die zich door drift laat regeren, door driften daar de mens met reden zich voorschaamd, zou overzienigheid uw toeverzicht onteren, zo zij haar huwelijk dacht in uw raad beraamd. Maar ik verliefd op deugd en aangename zede, ik voortgedreven door de zuiveren natuur, ben op de huwelijksweg met ene vrouw getreden, voor wie mijn liefde gloed meer blaakt van uur tot uur. Met haar alleen kan ik gelukkig leven, wat is haar blijde deugd verstandig nauw gezet, zij kan de kleinste fout zichzelf ter noods vergeven, zij kent, ihrbiedigt, zij betracht des hoogstens wet. Hoe kan haar zoet gelaad mijn zorgen niet verpozen, dan leidt mij haar hand naar het zindelijk eetvertrek. Zij strooit langs mijn weg de lievelijkste roze, dan treed zij vriendelijk met mij in een gesprek. Dan heeft zij eens iets vrijs, iets geestigs uitgevonden, dan zie ik hoe haar hart naar mijn gezelschap haakt. Is het wonder dat mijn ziel is aan haar ziel gebonden? Is het wonder dat haar scherts mijn vrolijkheid vol maakt? Wat zal nu toch de kalmte en zachte vreugd verminderen die heldere zondenschijn van hun gerust gemoet? Misschien wordt eens mijn echt gezegend met veel kinderen. Misschien, oh, hoeveel hels heb ik dan nog tegoed? Wel haast zal mijn vrouw een blijde moeder wezen, ook denkbeeld dat mijn ziel gans overtreft verrukt. Wijkt, wijkt uit mijn geest, oh angst, oh somberwezen, wat wens ik meer, mijn lieve, zo mij deze wens gelukt? Dan staat uw vaders vriend van blijtschap opgetogen, als hij ons stedig kindje in zindelijk wichtje ziet. Dan blinkt een helder traan in zijn goedeaardige ogen, als hij het lieve wicht aan mijn vader biedt. Mijn vaders eerlijk hart staat dan natuur niet tegen. Hij denkt geen oogblik aan haatelijk kerkgeschil. Hij drukt het in zijn arm, hij geeft het zijn ne zegen. Kust mijn beminde vrouw en zwijgt door blijtschap stil.  En wie houdt met meer vuurs, met hartelijke vervoering, met meer erkentenis voor het hel dat hij ontving, met meer bewogenheid, met sterke zielsontroering, u aan zijn kloppend hart dan uw, uw edeling. Ik durf ons slot gerust voorzienigheid bevelen, die op haar de ogen vest is voor geen ramp bevreesd. Mijn lief, wat zie ik reeds al vrolijke tonelen, van huiselijk geluk, hoe helder is mijn geest. Ja, ik weet het, diebaar pand, eens moeten wij toch scheiden. De dood ziet naar verdiensten of rang nog frisse jeugd. Ik zal u mogelijk, gij mij, ten graven leiden. O, wijden wij ons vroeg aan christelijke deugd. Dan zullen wij het waarom van onze woording treffen. Dan delen wij in het helden vrouw me toe bereid. Dan zullen wij vereend alle eeuwen door verheffen, ten onnaarspeurbare weg van u, voorzienigheid. 168e brief, mevrouw de weduwe speelgoed, aan mevrouw Sarah Edeling. Allertedigst bemind de vriendin. Mijn en ziekte vermeerde-de door het treurig bericht het welke de vriendelijke heer Willis mij bracht. Waar het enigszins mogelijk geweest, ik zou de de koets niet ledig hebben laten teruggaan. Uw zusselijke vriendin Letje, smeekte mij zo ernstig om mij niet te wagen. De dokter verboot mij eraan te denken. Wat kon ik doen nou voor uw bidden? Ik ben alweer aardig gelaten. Zo ontstoken was mijn bloed. Eén en zware verkoudheid heeft dit alles veroorzaakt. Ik zal voor eerst wat spaarzame gebruik moeten maken van de gelegenheid die ik hier heb, om te wandelen. Hoe goed dit ook voor mij in vele opzichten is. Stel u gerust. In die na niets voorvalt, gelijk ik nu nog sterker hoop, zal ik in acht dagen bij u zijn. De heer Blancaert heeft mij verzocht om mij te mogen afhalen. Letje zal mij tot Amsterdam verzellen, een dag of zes bij u vertoeven en vervolgens naar de heer Helmers vertrekken, om het tot na uw bevalling te blijven en vervolgens met mij naar buiten te gaan. Wij beide verlangen onhoudsprekelijk om u te zien. Hoeveel tranen uw brief ons gekost heeft, ga ik met oogmerk voorbij. Geen weet dat wij uw teden lief hebben, dat wij uw uitmuntende man recht doen. Niet meer hiervan. Dit denkbeeld is mij te heftig. Het verscheurt mij. Hoe beminnik u het dan te redelijk. Haare zorg voor u maakt me hard dierbaar voor mij.  En schoon ik niet twijfel of de brave vrouw zal niets verzuimen, wat enigszins voor u dienstig is, zo kan ik mij een tedere genegenheid voor u niet wijken het volgende te schrijven. Laat de lieve de voor u een man u niet uit het oog doen verliezen, dat ga je hem nu al die zorgvuldigheid niet geven kunt die ga hem indien ga in een en andere staatwaard geven zout. Uw gezondheid, mijn hartje, is volmaakt, maar zij is als een goudsgaaltje. Er is zeer weinig nodig om die uit het gelukkig evenwicht te brengen. Gij hebt meer levendigheid dan krachten, meer moed dan vermogen. Zorg dan nu voornamelijk voor u zelf, nu uw echtgenoot buitengevaar is. Indien jij door waken uw bloed verhit en door droevheid uw vochten verdikt, kunnen de gevolgen voor u en uw kind hoogst nadelig worden, zonder dat jij uw man enigwezelijk nut doet. Alle sterke aandoeningen zijn uw verdelgers, en ik schrijf uw aanhoudende gezondheid grootelijks toe aan die gelukkige zilsgesteldheid, waardoor jij de dingen deze wereld al toos of met onverschilligheid of van de blinkendste zijde beschoudt. Gij zou het niet geloven, men Engel, hoe weder keren, hoe betrekkelijk onze ziel en ons lichaam werken, en wie kan de invloed ontkennen die een en moeder heeft op dat schepsel dat nog in haar geschoot ontwikkeld wordt? Beur u dan op liefde, stel u onder godszegen in staat om enige gelukkige verlossing te gemoet te zien. Vorm je toch gene onnatuurlijke schrikbeelden die nimmer iets goeds uitwerken en al toos hoogst nadelig zijn? Gij hebt immers wel moed om aan de grote wet en natuur te gaan voldoen? Gij vertrouwt immers op de bijstand van die god die zijn zedelijk plichtmatig schepsel als het tot hem roept ingenade hoort? Ene verrukkingen uw eens dankbare mans, een aanblikje uw skins, o, ik zeg u niets dan het gen ik zelf weet, zijn meer dan genoegzaam om u de smertelijkste m'n oogblikken te doen vergeten. Gij weet, mijn liefde, dat ik de vrouw niet ben om u aan te drijven tot zorgeloosheid, om uw aandacht af te leiden van de aanstaande dag. Nee, die dag is al toos zeer gewichtig, maar ik tracht alleen mogelijk omstandigheden van het geen natuurlijk en eigen aan de zaak zelf is af te scheiden.  M'n sterft in de kraam, m'n besluit je uit dat dit omtrend zo natuurlijk is als de sterven aan ene beroerte. Dit besluit is verkeerd. O, de God der natuur is veel wijzer en goedertierig dan alle de sterflingen in maar bevatten kunnen. Onze verkeerde levenswijs, waardoor wij genoegzaamde aanleg onze natuur vervrikken, onze dwazenmeneer van kleden, onze vatsigheid, onze gemaakte tederheid, onze ongeregelde omkeringen van dag en nacht, onze sporenloze driften, de versmadelijke lapsalverijen van onkundige gemene wijven, om niets meer te noemen. Zie daar, dit zijn de oorzaken van het sterven, van het deerlijk mishandelen der jonge vrouwen. En Gij, zeker, heb te veel verstand om niet te zien dat dit geen natuurlijke gevolgen enige heel natuurlijke ontbinding die het nu voldraag kind van zijn ne moeder afscheid zijn kunnen. Beweeg u veel, onttrek u de balsmieke invloed ter vrije lucht niet. Kleed u zo los en gemakkelijk als gij zelf verkieest, niet aan te warm. Onze lotje is reeds bij Omdirk, en ik merk dat zij er gans geen omnut lid uit maakt. Het goede mens. O, wat zijn de vermogens onderscheiden en hoe lief heb ik u om de goed hartigheid tegen haar auto's voor haar betoonden. Zij zegt ook dat zij u lief heeft, en blij is dat gij zult een schoonhuurlijk gedaan heeft. En zij meent hetgenigen, zij zegt. Van onze vrouwen hoor ik niets in alle minsten. Mogelijk schrijven de beide savantes wel ene verhandeling over de zonne-stofjes. De trek die zij ontspeelde, maakt haar onze attentie onwaardig, en daar leidt zij niets ter wereld bij. Mijn waardige vriendin Willis is reeds naar Zuidwijk vertrokken. Zij heeft mij zeer verzocht om haar van tijd tot tijd te schrijven. Ik hoop bij u zijn er veel stoffen te hebben. Let je goed u tederlijk. Willis zit danst bij haar en ik zie dat zij beide voorkomen gelukkig zijn met elkander. Hij zal u deze brief zelf brengen. De heer Blancaart zal de dag mij naar overkomst en nu komen bekend maken. Ik ben met moedelijke genegenheid en met de achting ene vriendin, uw vriendin Maria Buigzaam, weduwe, B, speelgoed. 169e brief. Mijn vrouw Aletta Bruneer en mijn vrouw de weduwe speelgoed. Hoogsteerbietniswaardige vrouw. Wat viel ik mij hard van u en van mijn saartje te scheiden. Mijn goede Willis had veel moeite met mij, zo bedroefd was ik.  Ik had hierdoor gelegenheid om de goedheid zijn zinsborst nogal meer waard te nemen. Oh, hij verdient mijn liefde, maar ik had hem ook lief zoals ik hem leerde kennen. Welheden, waarom zou ik daar voor u een geheim van maken? Je hebt me immers gezegd dat men sommige voordelen moet laten zoals zij zijn, omdat de mensen alle waarheden nog niet verdragen kunnen. Maar dat boezemvrienden de gehalte de dingen zowel mogen onderzoeken als verplicht zijn zich in de samenleving naar de gang van het werk te schrikken. Indien echter Willis voor mij onverschillig gebleven was, dan veranderde de zaak van gedaante en ik wist wat ik mijzelf verschuldigd bleef. De heer Helmers ontving ons op de vriendelijkste wijs. Willis, terwijl zo zijn een verkiezing, mocht niet naar een herberg in het dorp, maar hier blijven. En toen ik deze ochtend uit mijn raam keek, zag ik de eerwaardige man met Willis al in de moestuin wandelen. Het was nog zeer vroeg. Ik ging echt naar beneden en ze kwamen terug om te ontbijten. Hoevele zomermorgens hebben uw zalige vader een eken dus niet doorgebracht, zeiden hij, mij aansprekende. Twee stervenval hebben mij mijn leven bitter gemaakt, dat mij een jonge vrouw en dat mijn boezemsvriend. Buiten deze rampen is mijn leven dus 64 jaren aan één als een stille stroom voortgevloeit. Ferre zij het van mij dit niet met dankbaarheid te erkennen. Het heeft mij alleen geleerd dat geen verstandig mens hier zijn geluk moet zoeken te vestigen, maar door wel te denken en wel te leven heeft voor te bereiden tot dienstaat dat alles duurzaam is. Hij zweeg en zag mij ernstig aan. Kind ging hij voortgij weet dat ik karen zouden je gezien hebben, dat hij met mijn neef Pieter getrouwd had. Maar hij weet ook op welk ene redelijke wijs ik dit wensen. Mijn neef zal trouwen met zijn patroons enige dochter. Dit is ook wel. En terwijl de hier Willis en Gij al kan de lief hebben en op zijn karakter niets te zeggen valt. Ja, dat de brave heer Blancaart hem ten hoogste roemd, zo heb ik voor genomen, om aan u, letje, zoveel in kontant geld mede te geven als de heer Blancaart aan zijn vriend geeft, opdat hij in staat zij zelf te negocieren en voor zijn vrouw en kinderen behoorlijk te zorgen.  Waarom zal ik in de kist moeten liggen, om wel te doen, daar ik het in mijn leven doen kan en nog zien hoe God mij een goede oog merken zegend. Willem, film me om de haals. Och, mijn heer Helmers, lieve letje bedankt Gij, mij ontbreken woorden. Ik kustde de handen, mijn zweldoenders, maar kon weinig zeggen. Het gen ik voor u doe, ging hij voort, zal ik voor Kootje ook doen, indien ik het beleef dat hij een zoet deugt zijn meisje trouwt en anders zal hij in mijn testament blijven. Ieder heeft zo zijn speelpop. Vele bouwen hoffjes en maken de weeshuizen tot erf genaam. Ik mag dat leiden, maar mijn geld heb ik geschikt om brave, nijvere jonge lieden van goede huizen voort te helpen die bij gebrek van middelen geen nut kunnen doen. De knecht kwam binnen dat de schuid dichtbij was. De oude heer had de beleeftijd om zijn vriend Willis daar te brengen en verzocht mij mede te gaan, het gen ik garen deed. Bij na mijn haastig afscheid en Willem in de schuid gewipt zijnde, wandelden wij terug. Het is of ik buiten de wereld ben, en zulke niet enige dierbare vrienden had, zo mijn hart mij niet herinnerde dat mijn Willem in die wereld was. Ik zou bij deze godvruchtige man mijne dagen wensen te eindigen. Wat vermeerde het mijne achting voor de christelijke godsdienst, daar ik zie dat alle braven mensen, hoe ook onderscheiden in bespiegelende begrippen en temperamenten, hem, zo ze hem terecht kennen, hoogst erbiedigen. Dat ze alle de wetten des evangeliumsteren regel hunne gedachten en dadestellen en niet ze het minst de verschillende opers de weg die wij moeten bewandelen, zowel eenschelokkig zijn zullen. Ik beschouw in de heer Helmers de weldadige, de verheven vriend ter mensen. De lieve man wacht mij om in zijn bos te gaan wandelen. Verwel, duizend goedenissen aan mijn lieve saartje, ik ben uw hooggest achtende vriendin en dinares, Aletta Bruneer. 170e brief, de heer Willem Willis aan meu vrouw Aletta Bruneer. Mijn eigen lieve letje. Hoe weinige ogenblikken ik ook aan mij heb, zo is het mij echt onmogelijk u al ware dan ook maar een regel of 10 niet te schrijven.  Wat zal ik u zeggen? Ach, het geen gij wel weet, dat ik u als mijn eigen leven bemin, dat ik mijn geluk niet kan overzien als ik mij durf verzekeren dat gij mij lief hebt. Daar hebt gij het oude lesje, maar ik ben geen geestige jongen en al was ik het mijn hart zou op mij niet toelaten mijn tijd met aartigheden te verbeuzelen, daar die reed zo bekrompen omkomt. O, mijn letje, wat beloof ik mijn lieve dagen met u? Hoe zal ik alles wat in mijn vermogen is aanwenden om u gelukkig te maken? Gij vertrouwt alles goed van uw wilm en gij zult u niet bedrogen vinden. Daar de goedheid van uw hart met mij een onvormaaktheide geduld wil nemen, zal ik mij met ei vertoe leggen om mij in alles voor u behagelijk te maken. Indien ik niet door de lessen mij naar bemin de moeder overtuigend geleerd had, dat men zonder rijk te zijn zeer ver genoeg leven kan, zo mijn vele kunstbehoeftes of geheel afsnijdt of met verstand regelt, dan zou ik mogelijk nu in verzoeking zijn om naar schatten te wensen, enig en alleen om u in overvloed te zien. Maar mijn eigen letje denkt terwijl om zulke ene wens goed te keuren. Ik kan u nog zo rijk, nog zo aanzienlijk maken als de uitmuntende edeling onze vriendin, maar dit hangt niet van mij af. Dit hoop ik dat ga aan uw boezinfriendin nog een skuld kunnen zeggen. Ik ben zo gelukkig met mijn eerlijke goede wilm als gij met uw deugdzame verstandige edeling. Oh, welke mannen zijn onze weldoenders? Kunnen wij, mijn eigen letje, wel ooit dankbaar genoeg zijn? Kunnen wij immer de goede god naar ijs dankbaar zijn voor de gunstige bestering omtrend ons? Hoe ongelukkig zouden wij hebben kunnen zijn, ook na mate wij alkander beminnen, daar wij beide te wel denken om zonder uitzicht op een ordentelijk bestaan, immer aan onze hoogste wens te voldoen? Bedankt toch ook voor mij. Ik ben overstelpt. Oh, hoe eerbiedig ik de vrouwen Helmers. Ik ben bij de heer Blancaart geweest. Uw broeder zat bij hem. Ik verhaalde wat de heer Helmers mij gezegd had. Uw broeder was verbaasd. Dat, zeiden hij, had ik nooit kunnen denken. Wilm, laten wij het beste gebruik van zulke gunsten maken. Gelukkig, jonge lief, met mijn zuster. 