Marjan Minnesma: Nederland "van onderop" verduurzamen
Goedenavond. Nou, dat is in ieder geval heel hartelijk welkom. Leuk om hier weer te zijn. Ik had 2,5 uur in mijn elektrische auto op weg hier naartoe. En ik hoorde dat Rutte 2 al vier uur met de VVD in Konklaaf was. Dat ging over de zorgpremie en dat is natuurlijk heel belangrijk. Maar ik zou zo graag willen dat die vier uur in Konklaaf was geweest over hoe snel het klimaat achteruit holt en hoe hard wij de grondstoffen uit de grond halen en nog steeds niet richting een circulaire economie bewegen. En ik ben heel benieuwd wanneer het 1e kabinet komt wat dat tot een heel belangrijk thema verklaard. En ik zou heel graag willen dat dat is voordat er hele grote rampen bestaan en dat we niet het wel het schip hoeven te laten keren. Maar ik vrees dat het die kant wel een beetje opgaat. Toch doe ik een dapre poging om u te inspireren om sneller te bewegen. Want dat is uiteindelijk wat we nodig hebben vandaar dat opzij opzij. Wij hebben ongelooflijke haast. En iets daarvan hoop ik vanavond bij u door te laten dringen en tegelijkertijd dat het ook kan en dat het leuk is en dat het niet iets is van met z'n allen in een hoekje met vijf truiën en bij de kachel en een kaarsje in de hoek. Dus duurzaamheid is van een nieuwe generatie en gaat over een economie en is zakelijk en is niet iets siligst en sneus en duur. Dat is in ieder geval wat ik heel graag zou willen meegeven. Ik begin toch een stukje met urgentie. Wij komen niet voor niets van een organisatie die urgenta heet. Dus ik begin met een stuk over de urgentie en daarna wordt het leuker want dat is toch wat de meeste mensen eigenlijk willen horen hoe het wel moet en welke kant we op bewegen. En toch, want in de afgelopen 40 jaar is onze soorten rijkdom de biodiversiteit 50% gedaald. Ik vind dat extreem hoog en Nederland doet het dan nog een beetje slechter dan gemiddeld. Daarnaast ga ik direct wat over klimaatverandering vertellen en ik kan nu zeggen dat de wetenschappers die op de top van die klimaatpyramide zitten die zijn extreem ongerust op het moment, zeker na de afgelopen zomer. Grondstoffen eigenlijk hetzelfde verhaal.  En we vergeten heel erg snel, want we krijgen wel signalen. Twee jaar geleden nog in Moskou was de temperatuur extreem hoog en waren er 3, 400 bosbranden waardoor er enorm veel landbouwgronden te loor gingen en de graanprijzen omhoog schoten. Moskou heeft een periode gezegd van wij gaan even de export stoppen. Zowel het derde land van de wereld. Betekent dat ineens de graanprijzen 60, 70% gaan stijgen. En toen zei ik al, als dat zelfde ook tegelijkertijd gebeurt in Amerika hebben we echt een groot probleem. Nou, u weet hoe deze zomer was in Amerika. Dat hoeft maar een paar keer samen te vallen en het betekent enorm veel voor de wereldvoedselproductie en daardoor ook voor de prijzen. De noordpal verloor deze zomer extreem veel ijs. Dat hadden ze eigenlijk niet verwacht, want in de winterperiode was het goed aangegroeid, eigenlijk meer dan ze hadden verwacht. En na een paar enorme stormen ging het extreem snel naar beneden. En als je hier kijkt, dan zie je dat de vorige record, dat was die stippenlijn in 2007. En nu is er gewoon nog eens een keer een heel stuk minder ijs. Hij zegt, 2016 zou heel goed het eerste jaar kunnen zijn dat het ijs echt helemaal weg is. Nou, ik vind dat schokkend. Maar het is nog schokkender als je weet wat de functie is van dat noordpoleis en wat de functie dat heeft in de stromen van lucht en van water. En dat gaat dus enorm veel effect hebben op ons klimatsysteem. En dat is in 700.000 jaar niet meer voorgekomen. Dus dat is echt uniek. En we weten ook niet helemaal precies wat er dan gaat gebeuren, maar zij zijn extreem ongerust in deze manier. Die zegt ook van, nou, het is eigenlijk een planetaire noodtoestand. Dus eigenlijk zou Rutte daarover moeten vergaderen. En het is geen voorpagina nieuws. Maar uiteindelijk is het een sociale crisis. En die gaan wij gewoon voelen, omdat de wereld heel erg met elkaar te maken heeft. En hoe kwamen we dan uiteindelijk in deze toestand? Want wij hebben natuurlijk de afgelopen 60 jaar extreem goed gehad. We hebben na de Tweede Wereldoorlog heel veel gekopen olie gehad. En steenkool en gas. En dat hebben we allemaal gebruikt. En met al die energie hebben we heel veel producten kunnen maken. En hebben we heel veel kunnen vervoeren.  Zijn wij in het topland geworden op mobiliteit en op logistiek. Maar we hebben niet heel erg goed nagedacht. Want we hebben eigenlijk die boel heel snel verstookt voor heel weinig geld. En we hebben daarmee ook heel veel producten gemaakt. En al die producten kosten enorm veel grondstoffen. En die hebben we uit de grond gehaald. En voor het grootste gedeelte in tafelstoelen, kleding, auto's, noemen gestopt en vervolgens verbrand of op een afvalberg gegooid. En niet gezorgd dat we die grondstoffen in de economie hielden. De zogenaamde circulaire economie. Daarnaast is het zo geweest dat de bankesector enorm veel geld heeft gecreëerd. Wat niet meer gebaseerd was op goud in een kluis. Maar wat allerlei producten op producten stapelde. En waardoor je eigenlijk 7 keer zoveel geld in omloop kreeg. Dan er werkelijk aan waarde onder zat. En met al dat geld hebben we gewoon huizen gebouwd en geleefd. En de economie aangejaagd. En uiteindelijk dus ook weer versneld energie en grondstoffen gebruikt. En verbruikt. En als je in dit tempo doorgaat, heb je gewoon drie aardbollen nodig. Om straks in 2050 9 miljard mensen te kunnen geven wat wij hebben. Dat gaan we gewoon niet redden. We hebben niet nog twee meer aarders. Maar het is ook gewoon onmogelijk. Dus we hebben heel veel geleend van onze kinderen. En het is nu ook aan ons om te zorgen dat we er nog iets van gaan maken. Om te zorgen dat die volgende generaties nog wel een beetje prettig kan. En dat is heel goed mogelijk. Maar daarvoor moeten we nu wel een andere richting in gaan slaan. En toch zijn wij niet massaal boos en kwaad. En tanken we vrolijk en hobbelen we door. En er is niet genoeg urgentie in de samenleving. Dat zo'n oliemaatschappij wordt getwongen om een andere koers te varen. En dat vind ik zorgelijk. Want 95 procent van alle industriele producten leunen op de ene van de manier op olie. Heel veel chemische stoffen zijn van olie gemaakt. Heel veel stoffen die je nodig hebt in de landbouw, kunststof, kunstmest. En we rijden en vervoeren al onze producten bijna op aardolie. Het is nodig dat we versneld overgaan op zo'n duurzaam energievoorziening. En het gebied van grondstof is eigenlijk een beetje hetzelfde verhaal. Als je 20 veel gebruikte grondstoffen op een rij zet...  ...en je ziet de scenario's hoeveel goed windbare grondstoffen er nog over zijn... ...dan schrik je enorm. Kijk, er blijven altijd wel kleine plukjes over. Maar die zijn extreem duur om in stukken kleine getalen te winnen. En die zitten vaak op hele moeilijke plekken. Maar de goed windbare voorraden van een heleboel stokjes, zo zink, antimoon, goud, noem het maar op... ...die zijn binnen 10 tot 40 jaar op. Ik vind dat extreem dichtbij. En dat verhoogt dus die noodzaak om over te stappen of zo'n circulaire economie. Wat mij betreft probeer ik ook uit te leggen dat het niet iets is van... ...we hebben een financiële crisis, een economische crisis en... ...ja, oh ja, we hebben ook nog een ecologische crisis. Die ecologische crisis ligt onder alles. En als we dat niet goed oplossen, dan kun je het met je economie ook wel vergeten. Dus we moeten niet denken van we moeten eerst even een economische crisis oplossen... ...en dan krijgen we straks wel tijd voor die ecologische crisis. Want zo werkt het niet, die ecologie ligt onder alles. En eigenlijk zou dat nu de topprioriteit moeten zijn van dit kabinet. En dat zie ik helaas niet. Dus mijn grote vraag eigenlijk aan elke zaal opnieuw is... ...waarom rijden wij met 120 kilometer per uur op dat ravijn af? En waarom trekken wij niet aan die noodrem? Wij hebben niet drie aardbollen en we kunnen ook niet wachten op onze kinderen. Wij zijn aanzet. Deze generatie moet dit gaan oplossen. We kunnen om naar een duurzaam energievoorziening in 2030. Wij zijn vanuit agenda een rapport aan het maken waarin we ook laten zien wat dat betekent. Voor de bouw, voor het vervoer, voor de energievoorziening, voor de industrie. En ja, het kost twee keer zoveel. En ja, het is een verdubbeling van de biomassenvoet afdruk, maar het kan wel. En dat vraagt dat we op een andere manier gaan denken en gaan doen. Het vraagt ook om andere waarden. We moeten andere dingen belangrijk gaan vinden en op een andere manier met elkaar omgaan. Meer op basis van vertrouwen, op basis van delen en op basis van nieuwe vormen van samenwerken. Dat kan namelijk versnelling en ook veel meer innovatie opleveren. Dus je krijgt dan ook dat je in je samenleving op een andere manier dingen gaat waarderen.  En dat lijkt nu nog veel ver weg, maar dat is toch wel de beweging waar we volgens mij heen zouden moeten. En vervolgens is de koplopers tot norm maken. Want als je zegt, nou, we zien in een sector dat het ook zo kan, ga dan eisen dat iedereen daar naartoe gaat, waardoor de achterblijfers niet meer beloond worden omdat zij het vieser doen en vaak ook een beetje gekoperen en dat de mens toch de neiging heeft om de goedkoopste en de vies te gaan kiezen, nee, die moeten gewoon niet meer in de markt kunnen komen. Als we die koploper tot norm maken, krijg je een enorme versnelling in je samenleving en in je industrie. En voor die achterblijf vergelt dat gewoon heel rigide aanpassen of wegwezen. Dus als Shell niet wil overstappen op een duurzame energiebedrijf worden, dan is het gewoon exit. En tot opheden hebben wij de groei heilig verklaard. En dan groei je in de zin van brutonationaal product. En brutonationaal product is gewoon dat men mee te wat er allemaal in een land geproduceerd wordt en verkocht. Maar dat betekent ook dat als je aspectsenering doet en er zat heel veel aspecten dat dat economische groei betekent. Dat betekent ook dat als je een enorme olieramp hebt dat dat allemaal economische groei is. Nou, we moeten dus gaan nadenken over andere vormen van economische groei. Want met wat ik vertelde, de teruglopen van de hoeveelheid grondstoffen en de overgang naar een duurzame energievoorziening, kun je gewoon niet in dit tempo blijven doorgaan. En dat betekent dat in die klassieke zin van meter van groei, dat die groei achteruit zal gaan. Maar dat hoeft niet per se slecht te zijn, want persoonlijk lijkt het me belangrijker dat je je goed voelt, dus wel zijn, dan dat je goed meet, welvaart. Tweede groep, het bedrijfsleven, daar gebeurt ontzettend veel. Ik zit nu een jaar of ruim 20 in de duurzaamheidshoek en ik vind dat de laatste 5, 6, 7 jaar enorm veel is veranderd. Dus laat nou die topmarketeers maar nadenken over hoe krijg je duurzaamheid voor de bunnen, dan wordt het interessant. Dus dat vind ik misschien nog wel interessanter dan hun eigenlijke doelstellingen.  Want dat is wel wat nodig is dat duurzaamheid normaal leuk op een speelsse manier de samenleving in komt, zonder dat het iets zuurs heeft van wij moeten minder en wij mogen niks. Ik vind wel dat een overheid daar meer regie mag voeren, want wat ik tegelijkertijd namelijk zie, is dat in Noord-Hollandbedrijf X een dieltje doet met Stas Borsebeheer en in Groningen de volgende. En iedereen is zijn eigen biomassen aan het verzamelen en niet altijd op de beste manier, want biomassen moet je eigenlijk eerst inzetten voor dingen die veelwaarde hebben, medicijnen, kleurstoffen, noem maar op en pas in laatste instantie gaan verstoken. En je ziet dat nu vaak de omgekeerde weg wordt gevolgd. En als iedereen heel hard op die biomassen afgaat, dan wordt het niet op de beste manier verdeeld. Dat is wel het effect wat dat soort groot grutters hebben in hun keten. Want er zijn natuurlijk enorm veel partijen die niet bezig waren met duurzaamheid. En die worden door zowel een unilever als een Albert Heijn en nog een heel aantal andere partijen nu wel meegenomen in deze versnelling en in deze verandering. En dat vind ik het grote winst van de afgelopen jaren. Dit is een plaatje van de toekomst van de havens, nu heel petrochemisch, maar in de toekomst wordt dat dus een groene haven waar je de bio-based economie ziet. Nou, dat soort nieuwe coalities, nieuwe manieren van denken, zijn toch de bedrijven van de toekomst. En ik denk dat als iedereen op de duur gewoon producten niet meer in bezit heeft, of niet meer in eigendom heeft, maar voor een bepaalde periode in bezit, dat je anders met die producten omgaat. En dat die bedrijven gedwongen worden om van een hele andere manier te gaan ontwerpen. Waardoor je die grondstoffen bij je houdt. En dit is een hele duidelijke link met die circulaire economie. Wat je ook ziet in die nieuwe maatschappij, en dat is ook een gevolg van die problemen in de financiële sector, maar ook van mensen die op een andere manier met elkaar willen omgaan, is dat er steeds meer alternatieve geldsysteemen kwamen. Wat vroeger nog heel klein schalig was en bij een paar uithoeken, begint nu in versnelde toestand op allerlei plekken te komen. En dat is wel interessant om te volgen. En wat ik zelf heel leuk vind, is dat metamorphose systeem.  Heb ik al eens een keer eerder laten zien. Dit wordt hier in Brabant gemaakt, is inmiddels op industriele schaal. Dat zijn een soort cassettes waarin vierkante dingen ronddraaien. En op het moment dat het een dag mooi weer is, dan draai je de kant met de zonnepanelen voor, kun je gewoon zonolsten. En als je in de stad zit met heel veel fijnstof, kan je de kant met de plantjes voordraaien, kun je fijnstof afvangen. Heb je een hele mooie plek, kun je de reclamekant voordraaien. Dat is 320 euro per vierkante meter, dat is een goed verdienmodel. Zo hebben ze inmiddels wel 16 soort toepassingen hiervoor. Dat soort nieuwe coalities, daar moet je in de economie van de toekomst over gaan nadenken. En de eerste zie je dus al opdoemen. Dit is ook zo'n plaatje waarbij je zo'n centrum ziet, waar je bijvoorbeeld je hoge drugspuis kunt delen met mensen, dat soort concepten. De trend van dit moment is natuurlijk eigenlijk, wat je hier in Brabant ook ziet, dat er enorm veel mensen hun eigen energie gaan opwekken. De consument als prosument. En dat is een trend die eigenlijk niet meer te stoppen is en enorm sterk groeit en heel erg leuk. En dat is dus niet dat er nou een miljoen mensen achter zitten, want heel vaak wordt gezegd van, ja, je moet een enorme achterban hebben. Dat hebben zij helemaal niet, maar toch enorm veel effect. En het is wel met die consument in de achterkant, die wel al die spotjes hoort, en denkt van, nou, dan moet ik niet wezen bij de Albertijm in de plofkip. En Albertijn is als de dood, want al die jaren marketing is zo weggegooid met één verkeerd spotje. En dat is dus het grappige. Dat heb ik met een paar grote bedrijven spreken. Die zeggen, ja, als wij 15 berichtjes krijgen via Twitter of e-mail, dan gaan wij ons al zorgen maken. En dan denk ik, 15, dan moeten wij onszelf toch gaan organiseren als we zo makkelijk onrust kunnen veroorzaken. Waarom gebeurt dat niet veel vaker? En het is juist, zeg maar, de gewone burger, he. En we hebben dus op de dag van de duurzaamheid in 2010 aangekondigd. Wie doet er mee? We gaan met z'n allen inkopen. Dus wij kwamen er gewoon niet doorheen.  Nou, ik heb me daar echt over verbaasd, want ik dacht van, ik ken heel veel mensen. Ik heb het allemaal al verkocht. Ik heb een geweldig onderpant, a-kwaliteit panelen. Dus het is niet zo dat ik nog moet beginnen en maar moet hopen dat het ooit gaat lukken. En ik dacht, ja, mensen zeggen altijd, als je een goed idee hebt, is er altijd geld. Nou, dat is gewoon niet waar. Dus wij kregen een bedrijf op ons af, Jing Lee, dat is de grootste in zonnepanelen. Die hadden we dus niet uitgekozen. En die zei, we willen het wel met jullie doen, want wij zien dit als een nieuw businessmodel. Dus toen die panelen nog op zee zaten, ging iedereen die 80 procent betalen die nog moest. Dus ik had toen echt heel veel geld door de bankrekening. En tegen de tijd dat het in Nederland aankwam, kon ik die Chinezen in één klap betalen. Nou, en dan hebben ze dus uiteindelijk geen bank nodig gehad en geen subsidie. Waar hadden wij van tevoren helemaal niet bedacht? Want van tevoren had ik een prachtig businessplan met 20 miljoen nodig en allemaal hele mooie verhalen. De businessplan is 10 keer aangepast. Uiteindelijk heb ik dus helemaal geen businessplan nodig gehad, want die Chinezen vroegen daar niet om. Die zeiden gewoon van, betaal maar op tijd, dan is het goed. En al die klanten, die vonden het mooi. Ik vind dat heel erg bijzonder. Dus achteraf klinkt het super simpel. Maar het is zo simpel, ging het natuurlijk helemaal niet. Want als het mis was gegaan, had ik mijn huis uitgemoeten. Toen zei mijn man ook wel, waarom zijn wij in gemetenschap van goede gedrouwd. Maar, en het goede verhaal is natuurlijk, dat je met 12 panelen gewoon een heel groot deel van je elektriciteit nu zelf duurzaam kunt opwekken. En dat het op de bank ongeveer 80 euro per jaar oplevert. En op je dak 530 euro. Dus waarom, als je het over hebt, zou je nog geld op de bank neerzetten. Zet het op je dak. Dus dat is de wijze les voor als u iets doet in duurzaamheidsland. Korting. Mensen kijken dus niet naar het echte eindbedrag. Ze willen gewoon korting krijgen. En dat is een heel rare effect. Dat vind ik dus ontzent komisch. En dat is dus niet alleen mijn moeder.  Dat is met al die mensen die die zonnepanelen hebben. Dus het dogma van de trios energetica van wij moeten eerst besparen en dan doen we duurzaam opwekken. En het restje proberen we dan zo goed mogelijk te doen. Daar moeten we eigenlijk een beetje van af. Want je kan beter maar beginnen met duurzame energie. En dan komt die besparing erop een leuke manier achteraan. Want dan wordt dat een soort sport. Dus wij zouden zeggen, laten we snel op weg gaan naar de eerste miljoen en dan door. En want uiteindelijk hebben we gewoon alle soorten energie nodig. Zon, wind, biomassen, aardwarmte en besparing. We kunnen er geen een missen en het is ook niet een of-of-verhaal. En wat we vanuit Urgenda gaan proberen. Het komende jaar is om vooral ook die gebouwde omgeving, die bestaande gebouwde omgeving aan te pakken. En te kijken, nou kunnen we terug naar huis zonder energie-rekening. En dat wordt de grote uitdaging. Want er zijn ideeën genoeg, het bast van de praatgroepjes. Hier heb ik al honderd keer over gepraat, maar het gebeurt niet. En dat is wel zeg maar de uitdaging waar we nu voor staan. En hebben we ook innovatie nodig. Er zijn ontzettend veel vindingen op de markt die er nog niet doorheen komen. Omdat mensen de neigingen hebben om te blijven doen wat ze al deden. Maar de weerstand in de bestaande industrie om nieuwe dingen te gebruiken is best heel groot. En dat geldt niet alleen voor omvormers, maar voor allerlei verschillende producten. Wat we vanuit Urgenda proberen, is die innovaties die op ons pad komen mee te nemen in allerlei projecten. Zodat die mensen kunnen zeggen, ik heb het al een keer gedaan in dat project of in dat project. En dan kunnen ze de volgende keer namelijk makkelijker de markt op. Ja, en we moeten de goede dingen dus heel snel gaan opschalen. Want wij zijn in Nederland heel goed in demonstratieprojectjes. Leuke energie-neutraalhuis, prachtige brochure, leuk feestje, drumstrik. En dan gaan we weer wat anders doen. Maar dat is nou juist niet waar we naartoe moeten, we moeten dat dan herhalen. Maar eigenlijk geldt het wel voor elk slopedroject dat er heel veel dingen in zitten die geld waard zijn. En dat we die industrieopgang moeten gaan brengen. En dat gemeentes ook eigenlijk moeten gaan zorgen dat die wetgeving nageleefd wordt.  Want dat is ook onderdeel van die circulaire economie. Dat je die grondstoffen niet ongesorteerd in een grote bak gooit en dan maar naar de sloop brengt. Maar dat je die terug brengt in de economie. Grootschalig wind op zee, met 6 procent van de Noordzee zou je heel Nederland inclusief al elektrische auto's van elektriciteit kunnen voorzien. Daarnaast vragen ze voor wind om een potje te maken dat als je ooit weggaat dat je alles weer weg kunt halen en dat je dat zelf kan betalen. Dat vragen ze ook niet van die kernenergie mensen. Want als die een potje zouden moeten maken omdat op de ruimte er echt super verjiet. Dus we zijn heel ongelijkwaardig bezig. Dat is dat Jorgon level playing viel. Dat is er niet. En dat is ook niet ver. En daarvan had ik ook gehoopt dat dit kabinet een stap zou zetten omdat Dietrich Samson dit bij uitstekend uitstekend weet. Maar helaas zie ik niets van dat soort verstrekkende en wat visionairderen plannen. Dit was mijn eerste elektrische auto, The Think. Meester mannen wilden er niet dood in gevonden worden. Hij kon wel 180 kilometer op een volle accu en ik vond hem wel lief met die oogjes. De aanschaf is wat hoger, maar de kosten onderweg zijn extreem laag. En dit is toch de manier voor de volgende generaties van vervoer. En misschien dat er uiteindelijk auto's op magnetische velden en weet ik veel wat gaan komen. Maar nu is dit een stuk rendabeler en een milieuvriendelijker. Alles bekeken van wieg tot het graf dan rijden op benzine of diesel. Zo komen er steeds meer van dat soort nieuwe concepten. En het concept van deelauto's begint wel te komen. Dus de oorspronkelijke vraag van wie moet het nou doen, de overheid bedrijfsleven op die burger? Nou, eigenlijk alle drie. Iedereen heeft een verschillende rol. Maar het is wel zo dat die burger ontzettend kan helpen door aan de overheid te vragen om... Nou, dat zal deren op afstand door met zo alle duurzame energie te gaan produceren. Je ziet wat er nu in Duitsland gebruikt op zonnendag. Is 50 procent duurzame energie. Dan moeten er allemaal centrales afgeschakeld worden. Dat vinden sommige partijen niet zo leuk, maar het dwingt ze om na te denken over de energievoorziening van de toekomst. En uiteindelijk is dat dwingen toch wat die versnelling genereert.  Dus als wij hier allemaal zonder pedelen op ons dak gaan en allemaal in de windcentrale en dat soort collectieve windmolenprojecten gaan, dan krijg je zoveel duurzame energie op de markt dat die grote jongens moeten afschakelen. Dus het is geen probleem, dat kan heel goed. En er zijn heel veel partijen in Nederland die daar aan mee willen werken. Dus die burger en die consument, die kan een enorm goede rol spelen door in de winkel te kiezen voor de duurzamere producten, maar ook door die mailtjes en zonadiebedrijven om te zeggen wij willen het anders, door gewoon heel veel signalen te gaan geven. Want uiteindelijk zegt cel ook op de gang om de vier ogen van ja, als er genoeg druk uit de samenleving komt, dan gaan wij wel om. Maar tot die tijd gaan wij maximaal proberen eruit te halen wat erin zit. Dus wij moeten die druk gaan verzorgen. Nou, en ik zie dat die groep mensen die dat aan het doen is, steeds groter wordt. Wij organiseren nu al vier jaar de dag van de duurzaamheid. Op de eerste dag van de duurzaamheid deden er 30.000 mensen mee. Afgelopen jaar waren er 100.000, maar het bereik was inmiddels heel veel groter. Want Albert Heine leed mee, Philips dit mee en een aantal grote bedrijven die ook allemaal hun klanten gingen aanschrijven. En Heineken ging naar al zijn restaurants en hotels om te zeggen moet jullie geen ledverlichting doen. Dus er er enorm veel partijen zijn dit jaar bereikt, veel meer dan de voorgehaande jaren, waardoor die mensen ook allemaal die idee kregen, hey, duurzaamheid is normaal. Want ze doen het ook bij Ikea en ze doen het bij Heineken, ze doen het daar, nou, dat gevoel. En daar is het volgens aan ons om ook de stap te zetten om iets te doen. Om niet alleen te zeggen ja, daar ben ik voor, maar ook actie te ondernemen. Want dat is uiteindelijk wat die verandering gaat bewerkstelligen. John Elkington, dat is de meneer van de Triple P, de People Planet Profit, die heeft een nieuw boek geschreven. Die zegt succesvolle vernieuwers, dat zijn radicale optimisten. Nou, daar wil ik me wel onderscharen. Ondanks het groot gevoel van urgentie. En het vraagt om gezonde ondernemerschap. 