Science Café - Voedsel: van meer naar beter  - Studium Generale - Tilburg University
Goedenavond, dames en heren. Hier in theaterzaal, muziekzaal, paradox. En ook de mensen thuis, die via YouTube kunnen kijken. Hartelijk welkom bij het wetenschapsgefeet Sainsgefeet Tilburg. Vanavond gaan we een emotionele avond tegemoet, denk ik. Oje, roept er al iemand, oje. Want we gaan het hebben over voedsel, over hoe we het produceren, over op welke manier we dieren en planten voor onszelf gebruiken. En of dat niet beter en anders kan. Want onze gast van vanavond begon op naar 24e, zo'n beetje ethische vragen te stellen over het produceren van ons voedsel. En op een bepaald moment dacht ze, jongens, daar gaat ze ook niet meer. Daar kan eigenlijk niet meer. En ze begon met anderen te werken aan hun visie, en dat gaat ze vanavond uitleggen, van meer naar beter. Maar ja, dan heb je het over economie, heb je het over dierenwelzijn, heb je het over kostprijs, over tussenhandel, over boeren, over landbouw, over landbouwgronden, over export, enzovoort, enzovoort. Dit is een veelkoppig monster waar zij van dacht, dat gaan we eens aanpakken. Daar gaan we een alternatief voor bedenken. Dat gaat ze vanavond voor hun presenteren, en zij heet dokter, ingenieur, ze is ook professor, Imke de Boer, straks uitgebreid aan het woord. Voor het zover is, vraag ik u of u de telefoons op trillen heeft staan hier. Ik hoop het. En geef ik het woord aan onze eigen muzikant, wie waar? Want die heeft over dit onderwerp diep nagedacht. Ook een ethisch lied, met woordspeling erbij natuurlijk. Oké. Oh, ik heb ze juist gereden met een fork en een mes, en een lepe lacher ook nog bij, het was een heel proces, maar dat gaat het eigenlijk niet om, nee, hetgene ik wil vertellen is hetgene ik heb gereden met die zeven frikandelen. Ik voel me real bezwaar en een knagend fel geweten. Wat heb ik net gedaan, wat heb ik uitgevreden, maar het is zo frisselijk lekker, nee, ik laat het niet meer staan. Ik eet alles wel op, ze gaan er allemaal aan, want. Want het is pas feest, als ze flink wordt gegeten. Gemoord gekeeld en gevreten. En de lust die begrijpt ons geweten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want de wetenschap die roept het al een hele tijd lang.  Kan het ietsje minder, maar dat gebeurt niet, ben ik bang, maar klopt het allemaal wel, is er wetenschapscensuur? Eet ik proteïnen of een antibiotica-cur? Oh, broei kasse hier, broei kasse daar. Het wordt alleen maar warm, of is het de tijd van het jaar. Oh, de wereld heeft de leiden van de mens vandaag. De wereld gaat een onder met het verstand door onze maag, want. Want het is pas feest, als er flink wordt gegeten. Gemoord gekeeld en gevreten. En de lust die begrijpt ons geweten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want het is pas feest, als er flink wordt gegeten. Gemoord gekeeld en gevreten. En de lust die begrapt ons geweten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want het is pas feest, als er flink wordt gekeeld en gevreten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want het is pas feest, als er flink wordt gekeeld en gevreten. hoe ver wij voor vreemd zijn van datgene wat we dagelijks drinken en eten en wat we in de supermarkt kopen. Daar weten we allemaal heel goed, maar we weten niet zo heel goed hoe we daar aan kunnen ontsnappen en wat dat vereist wel zelf. Nou, er is iemand die daar wel over nagedacht heeft en dat wel weet en die zit daar en die wil ik vragen of ze hier in de toekomt. Professor, dokter, ingeneur, Wageningen, Imke de Boer. Hartelijk welkom. Alsjeblieft. Dank je wel. En toen was je 24 en toen dacht je het kan zo niet. Hij staat anders goed is. Ja, horen jullie mij? Ja. Toen dacht je dat het kan zo niet. Nee, ik weet niet precies inderdaad of het mijn leeftijd was of ik was ook in verwachting in die tijd. Dat ik dacht van hoe moet dat nou met de toekomst. Maar op een gegeven moment ben ik inderdaad gaan denken van het moet anders. Ik zat in een leerstoelgroep die zich bezighoud hield met de vraag hoe kan je eigenlijk meer melk produceren per koep per jaar en hoe kunnen varkens. Nog meer. Dat was toen. Ik ben geen 24 meer. Dat dacht ik al, maar dat is niet zo. Even geleden. Maar ik dacht het moet anders en dat heeft uiteindelijk geresulteerd in wat ik van avond met jullie wil delen.  En noemen alsjeblieft de imke en niet de hele lange titel. Imke. Heb je in die tocht, want dat is een reis die je aflegt. Ook wetenschappelijk, maar ook mentaal. Heb je veel weerstand ondervonden? Ja. Kun je er iets over zeggen? Want ik zei het is een emotioneel onderwerp, voedsel en hoe we het produceren. En dat merkte jij waarschijnlijk in als je ergens een verhaal hield? Ja. Ik werk bij dierwetenschappen in Wageningen en dat is dus een onderzoeksveld dat zich bezighoud met verjouderij. En ik ben degene die zich daar de vraag stelt, past het dier nog wel op ons sport. Zoals ik net vertelde, daar heb ik een boek over geschreven, dat komt in juni uit. En ik vraag me af of we nog wel dieren moeten houden voor de productie van ons voedsel zelfs. En als we het willen, hoe dan? Nou ja, dat is natuurlijk wel vloeken in de kerk. Want dat zei je dan ook als er honderd kippenboeren, varkensboeren tegenover je zaten? Ja, het is nooit mijn bedoeling om naar boeren te wijzen of naar mensen te wijzen, want boeren zitten ook in een situatie waarin ze door de tijd in terecht zijn gekomen. En het is ook zo dat heel veel boeren heel erg geopen staan voor hoe het eventueel anders zou kunnen. Maar ze zitten ook vast in het systeem. En dat geldt ook soms wel een beetje voor ons. En dan gaan we daar straks ook nog wel wat over hebben. En soms voel je ook wel eens dat als je inderdaad praat over de moeilijke vragen, dan ja, dat dat dichtbij komt, dat mensen zich misschien aangevallen voelen. Maar dat is met een enkele keer gebeurd, vertelde ik net. Ik heb heel vaak presentaties mogen houden. En het is eigenlijk twee keer gebeurd in de hele leven dat ik voelde van, misschien vinden ze dit niet zo leuk. Maar het is nooit mijn bedoeling om te zeggen van jij doet het fout of jij doet het fout, want volgens mij werkt het niet zo. De vraag is, hoe gaan wij met elkaar dat voetselsysteem voor omgeven? Want we zijn er allemaal onderdeel van. En als we naar iets anders willen, moeten we ook allemaal veranderen, ook wij. Heel lastig. Ik geef je het woord. Ja. En dan worden we er straks, mag je allemaal vragen stellen.  Maar zij gaat eerst voor alles aan ons vertellen. Ik ga dit even aanzetten. Nou, heel fijn dat jullie er allemaal zijn. Het is dan een tijdje terug dat we zo voor groepen kunnen praten. Het publiek is ook nog een beetje weinig, maar iedereen die er is, hartelijk welkom en heel erg fijn dat jullie er zijn en jullie naar dit verhaal willen luisteren. Mijn naam is dus Imke de Boer. En ik wil eigenlijk beginnen door iets over mezelf te vertellen aan de hand van deze foto. Die heb ik genomen in de binnenlandse hoorlanden, vlakbij mijn huis, waar ik heel regelmatig wandel in de natuur. Ik heb eigenlijk heel erg nodig om buiten te zijn en tot rust te komen in de natuur. Wilt iemand van jullie welke vlinder je hier op deze foto ziet? Bijna goed. Het is te kleine forst. Die zit hier op een akkerdistel. Dat is eigenlijk een hele gewone vlinder in Nederland. Ik ben eigenlijk aan een hele gewone fotograaf. Maar ik vind het dus heel erg wel heel fijn om in het groen te zijn. En wat blijkt, dat schelt niet alleen voor mij. Er is wetenschappelijk bewézen dat groen belangrijk is voor mensen en voor hun welbevinden. Vandaar dat het bijvoorbeeld ook heel belangrijk is om groen te gaan creëren in een stad. Dus een groene omgeving is belangrijk voor het mentale welbevinden van mensen. Dus de natuur heeft altijd meer interesse gehad. Ik ben eens uit Limburg geboren en ook op het platteland opgegroeid. En zo rond m'n veertiende ben ik ook in contact gekomen met een melkvierhouder. En ging ik eigenlijk in mijn vrije tijd afdoe werk op een melkvierhouderbedrijf. En dat is hoe ik eigenlijk in contact ben gekomen met de landbouw. En ik zit nu werk ik eigenlijk, denk ik na, over hoe we een voedselsysteem vorm kunnen geven vanuit de gedachte van de natuur. Dus die twee dingen, de natuur en de landbouw, zijn eigenlijk uiteindelijk bij elkaar gekomen. En in november 2019 zag ik dat er een prijsvraag werd uitgeschreven door de Rockefeller Foundation. Dat is een organisatie in Amerika waar je misschien je twijfels bij kunt hebben. Maar die schreef in een hele grote wereldwijde prijsvraag uit.  En die vraag was, schrijf een inspirerende en haalbare visie op hoe het voedselsysteem in het gebied waar jij leeft er in 2050 uit zou kunnen zien. En toen ik die prijsvraag zag, dacht ik, daar wil ik heel erg graag aan meedoen. Omdat ik al heel lang nadenk over die vraag van hoe zou eigenlijk ons voedselsysteem eruit moeten zien. En de reden waarom zij die prijsvraag uitschreven was, omdat visies die gepubliceerd worden heel vaak vertellen hoe het niet moet. Dus dat de landbouw vervuilend is, dat er dieren welzinsproblemen zijn, dat alle problemen. En zij vroeger juist beschrijf nou eens hoe het er wel uit kan zien. En dat hebben we dus ook geprobeerd. Dus wat ik ga vertellen is over hoe de voedselsysteem in 2050 in Nederland, want dat heb ik gekozen als gebied, omdat ik natuurlijk hier woon en werk, hoe dat er in 2050 uit zou kunnen zien. En dat heb ik niet alleen gedaan. Eén van mijn jongere collega's, Evelyn de Olde, die kwam eigenlijk al op het lumineus idee om een aantal innovatieve boeren uitsnodigen en sommige mensen zullen geert van de veren herkennen. Die hebben we uitgenodigd. Dus die was ook onderdeel van de carrying farmers. Wij hebben vertegenbordigers van carrying farmers uitgenodigd. Dat zijn eigenlijk boeren die het anders doen. Toekomstboeren en de nieuwe boerenfamilie. En een aantal gewoon creatieve systeemdenkers. En die hebben we eigenlijk bij elkaar gevraagd, hier zoals jullie hier op bij elkaar zitten. En in eerste instantie gevraagd van wat zou er volgens jullie in een dagblad staan van 2050 als je nadenkt over het voedselsysteem. Dus we zijn op een hele creatieve manier met deze mensen gaan breinstormen. En niet zomaar, Evelyn en ik, waren er eigenlijk voor om te zorgen dat die gedachten ook wetenschappelijk werden onderbouwd. Want dat was ook een van de dingen die de Rockefeller Foundation vroeg. Die voedselvisie moest niet gewoon verzonnen zijn, maar die moest gebaseerd zijn op wat er in de literatuur bekend was. En dat is een heel mooi proces geweest. En er waren 1300 wereldwijde inzendingen. En er waren 10 inzendingen die uiteindelijk gekozen werden als prijswinnaars. En wij waren er als enige van Europa bij. En dat heeft ons heel veel opgebracht.  En dat heeft ook gezorgd dat ik nu nog maar voor drie dagen werk aan de universiteit en eigenlijk voor twee dagen met mijn eigen bedrijf, de boer en voedsel, de wetenschap oftewel deze visie breng tussen de boer en het voedsel. En onder andere ben ik morgen bij de kleine aarde samen met Geert. Dus ik hou me met dit proces bezig. Het uitgangspunt van de visie staat eigenlijk weergegeven hier in dit verhaal. En dan wil ik wel heel eventjes wat aandacht aangeven. Dat is best belangrijk om te begrijpen. Je ziet twee blauwe ringen, een buiterringen en een binnenring. De basis voor een toekomstig voedselsysteem eigenlijk voor ons leven überhaupt is dat we moeten leven en voedsel moeten produceren binnen de draagkracht van de planeet. En die draagkracht van de planeet is een soort van buitenste ring waar we binnen moeten blijven. We moeten zorgen met elkaar dat de hoeveelheid brugascasimissies die er in de atmosfeer komen niet te hoog wordt, die mogen niet hoger worden dan een bepaalde concentratie. Want anders kan dat betekenen dat de aarde niet meer stabiel blijft. Dat is bijvoorbeeld een van de dingen die te maken heeft met die buitenste ring. Maar ook de hoeveelheid biodiversiteit bijvoorbeeld die we hebben met elkaar en natuurlijk ook in agrarische ecosystemen is een belangrijke factor om te zorgen dat de aarde stabiel blijft. En dat noemen we ook wel het milieuplafond. En aan de andere kant is er ook zoiets als het sociale fundament van ons voedselsysteem. En dat gaat eigenlijk over hoe wij met elkaar ons voedselsysteem willen vormgeven. Dus hoe mensen binnen het voedselsysteem werken. Dus gaat bijvoorbeeld over arbeidsomstandigheden, een eerlijk inkomen of een bestaansinkomen, maar ook over de vraag als we dieren houden voor de productie van ons voedsel, hoe we dat doen. En dat wordt heel vaak niet echt overgesproken, maar eigenlijk zou de dieren ook onderdeel moeten zijn van dit sociale fundament. Er zouden rechten voor dieren moeten zijn wanneer we dieren willen houden voor de productie van ons voedsel.  En tussen die twee ringen, en sommige mensen zullen dit herkennen als de donut van Kate Raworth, zie je dan als die ringen heel duidelijk zijn, als duidelijk is wat de draagkracht is van het gebied en als duidelijk is wat de afspraken zijn van een sociale fundament, dan is het voor alle ondernemers in het voedselsysteem ook duidelijk wat hun speelruimte is. En dat is nu niet zo. Waarom staan de boeren op het Malieveld? Omdat de overheid iedere keer andere beslissingen neemt over deze buitenste ring, dan moeten ze weer iets doen vanwege de stikstof immissies, dan vanwege hun phosphate uitscheiding, straks vanwege de bruikarschassen, daarna komt er misschien zoiets als waterschaarste en iedere keer verandert die buitenring weer. Die is niet duidelijk en dat maakt het voor boeren heel moeilijk om lange termijn goede investeringen te doen. En ook die binnenring is niet duidelijk, daar is ook heel veel discussie over wat is goed genoeg aan gaande dieren wel zijn. Dus een van de dingen die we hebben gezegd is maak die handelingsruimte duidelijk en als het dan duidelijk is dan zijn er eigenlijk drie elementen heel belangrijk voor het toekomstige voedselsysteem. Het eerste is circulariteit en daar kom ik tijdens de prestatie op terug. Het tweede is eigenlijk het opnieuw verbinden van de burger met de boer, oftewel weet wat je eet, weet jij precies waar jouw voedsel vandaan komt, hoe het geproduceerd wordt. En het laatste punt gaat over een nieuwe economie. Wat geven wij met z'n allen waarde in deze wereld? Hoe zorgen wij ervoor dat ons natuurlijk kapitaal behouden blijft? Als we dat willen, als wij willen dat er biodiversiteit blijft bestaan, moeten we boeren dan ook niet betalen voor het beheren van het landschap en het creëren van een biodivers landschap. En als wij willen dat er voedsel wordt geproduceerd met respect voor de arbeidsomstandigheden van mensen die bijvoorbeeld in de kast of in de slachterij werken of voor het houden van dieren moeten we daar dan ook niet economische waarde aangeven en dat betekent een nieuwe economie. Wat we hebben gedaan is, we hebben die gedachten uitgewerkt voor zes plekken in Nederland en geïllustreerd en ik ga daarlijk die zes plekken met jullie kort doorlopen en gewoon uitleggen.  En we hebben die zes plekken gekozen omdat er plekken in Nederland zijn die eigenlijk een andere agroëcologische conditie hebben en dat betekent zo iets als een andere bodem soort bijvoorbeeld. Want de bodem is eigenlijk de basis van je voedselsysteem. Een gezonde bodem levert plantaardige productie die jij kunt opeten of die je eventueel aan dieren kunt voeren. Dus de bodem is letterlijk de basis van ons bestaan en de bodem is heel verschillend in het land. Dus we hebben gekeken naar verschillende plekken en die plekken hebben we niet random gekozen, die hebben we gekozen omdat er boeren die in ons team zaten daar werkte. En ik begin hier eigenlijk in Flevoland en Flevoland is eigenlijk een gebied met hele vruchtbare klei. Dat hebben we ook in Noord-Nederland bijvoorbeeld in Groningen, Vriesland of in Zeeland. En die vruchtbare akkerlanden die zouden we eigenlijk moeten gebruiken voor het produceren van voedsel voor ons, mensen. En we hebben daar onderin, rechtsonderin ook een rotatie getekend, een rotatie betekend een combinatie van gewassen die wij allemaal zelf op kunnen eten. Maar dat doen we nu niet. 40 procent van ons vruchtbare akkerland in Nederland en ook in de wereld gebruiken wij voor het produceren van voer voor dieren. En als je graan produceert en je geeft dat eerst aan dieren, is dat eigenlijk een hele inefficiënte manier om die biomassa te benutten. Je kunt dat graan eigenlijk veel beter zelf rechtstreeks eten, dat hebben wij laten zien. Dus die vruchtbare akkerlanden wil je eigenlijk gebruiken voor de productie van voedsel voor ons. En eigenlijk wil je dat ook op een manier doen die veel meer lijkt op wat de natuur ook doet, namelijk allerlei verschillende planten door elkaar op éénzelfde veld. Doen we nu niet, we hebben nu hele grote velden met maïs of graan, dus één plantenzoord, zeg maar, die laat je daar groeien. En daarmee is zo'n gebied eigenlijk heel kwetsbaar voor ziekte en plagen. En wat doen we dan? Dan gaan we pesticide of gewasbeschermingsmiddelen gebruiken. Maar die pesticide verstoren het hele leven in de bodem, het hele ecosysteem in de bodem. Dat is wetenschappelijk onderbouwd. En niet alleen de bodem, ze verstoren ook de bestuifers, dus de bijen, die daar vlakboven vliegen. En meer en meer wordt ook duidelijk.  Ik weet niet of jullie de Parkinson-professor uit Nijmegen kennen, Bas Bloem, die heeft net een boek geschreven, de Parkinson-pandemie. Meer en meer wordt ook duidelijk dat het gebruik van pesticide ook slecht is voor ons. Dat er associaties zijn gevonden bij bijvoorbeeld wijnboeren in Frankrijk, waar heel veel pesticide worden gesproten, met het voorkomen van de ziekte van Parkinson en Alzheimer. De pesticide wil je eigenlijk niet gebruiken. Maar als je dat niet wilt, kun je niet meer heel veel dezelfde gewassen op één veld telen en zo je dus toemoes, hè, naar wat wij noemen mengteelten. Dus dat is het mengen van verschillende gewassen op één veld, oftewel in stroken oftewel in mosaikvorm, zoals je dat daar doet. Of misschien in een ultieme situatie, wel gewoon in pixels, dus allerlei planten dwars door elkaar. Waarom doen we dat eigenlijk niet? Heeft iemand een idee waarom wij dit niet doen? Nee, het is niet inefficient. Onderzoek heeft laten zien dat je net zo'n hoge opbrengsten kunt halen als in de monoculturen zonder pesticide. Ja, in de arbeid. Daar zit de truc. In heel veel landen waar arbeid goedkope is, gebeurt dit in China of in Azië, hebben ze bijvoorbeeld een heel klein stukje land en doen ze eigenlijk in een soort van ultieme vorm aan mengteelten. Maar bij ons is arbeid heel erg duur en we zijn heel erg gemeganiseerd en we hebben hele grote machines die ingericht zijn op het saaien en het oogsten van één gewas. En die machines hebben nog een nadeel, want die zijn zo zwaar, die verdichten de bodem. Dus bij heel veel plansbuiën of bij grote droogte, iets wat we sowieso gaan tegenkomen als gevolg van de klimaatverandering die er al aankomt, staat het veld oftewel blank oftewel het gewas krijgt niet voldoende water. Dus daarom hebben we gezegd, je moet ook eigenlijk toe naar een andere vorm van technologie. Je moet technologie aan ontwikkelen en dit is 2050, dus we hebben nog even, technologie gaan ontwikkelen waarin je in mengteelten wel kunt widden en kunt oosten en kun saaien. Dus zo'n verandering van een teelt systeem, dat doe je niet maar even zo. Je kunt niet zo tegen een boer nu zeggen, nou je kunt geen pesticide meer gebruiken, want hij kan die mengteelten niet neerzetten, want hij heeft een machinery niet, die is er ook gewoon niet.  Dus zo zie je dat als je zoiets wilt veranderen, dat je het hele systeem moet veranderen. Wat we hier ook hebben getekend is eigenlijk een soort van akkerranden rondom die velden en dat zijn eigenlijk randen waar natuurlijke vegetatie staat en die trekken eigenlijk insecten aan en die insecten die aangetrokken worden door die akkerranden, die helpen weer, omdat insecten die op die teelten zitten, om die eigenlijk te doden. Bijvoorbeeld een sluipwesp die dood de rupsen van bepaalde vlinders. Dat kun je op die manier zorgen dat die rupsen niet zeg maar die hele oost opeten door gebruik te maken van natuurlijke bestrijdingen in plaats van pesticide. Dus het vergt een andere gedachte. Deze akkervelden zijn ook heel erg belangrijk en dat is ook belangrijk om dat te zien, want dat gaat naar het volgende plaatje, die zijn belangrijk voor het voeden van de stedelijke omgeving. Dus die vruchtbare akkerranden die wij hebben in Nederland of in de wereld, die zijn belangrijk voor het produceren van voedsel voor de mensen die in de omliggende steden wonen. Maar daarmee gaat er dus heel veel nutriënten uit het systeem en die moeten straks daar zijn eigenlijk ook weer terug in dat systeem. En dat kom ik zo meteen op. Want hier zie je de stad. In dit geval de stad Amsterdam. En we hebben geprobeerd om de stad zodanig in te tekenen dat die wel degelijk is vergroen in de toekomst. Want een groene stad, daar begon ik al mee, heeft vele voordelen. Want groen doet ons goed, dat is goed voor ons eigen welbevinden. Groen maakt dat de temperatuur in de stad lager wordt gehouden dan wanneer je alleen maar beton hebt. Dat is ook belangrijk met steeds warmer worden het klimaat. Maar in de stad is er niet voldoende ruimte om al het voedsel wat wij nodig hebben te produceren. Dus de stad is altijd een soort van nutriënte hotspot, noem ik dat eigenlijk. Daar komen heel veel nutriënten in, in termen van voedsel, dat wordt aangekocht. En eigenlijk als je die nutriënten wilt behouden in je voedselsysteem, dan moeten de nutriënten die niet door de mensen vervolgens worden gebruikt ook weer terug naar dat akkerland bijvoorbeeld. En dat doen we nu niet echt.  Dus bijvoorbeeld de nutriënten in voedselafval of de nutriënten in je eigen uitwerpselen, die zijn waardevol, niet moet je eigenlijk weer terug brengen naar of dieren, bij voedselafval bijvoorbeeld kun je aan dieren voeren en je eigen nutriënten moeten weer terug naar het land. Want doe je dat niet, dat doen we het nu bijvoorbeeld niet. Dus onze eigen nutriënten bijvoorbeeld phosphor. Phosphor is een nutriënt, heeft iedere plant nodig, ieder dier, ieder mens wij allemaal. Als wij iets hebben gegeten, komt dat phosphor in onze eigen excreta, gaat naar het rioolwater, komt in het zuiveringsslip en van het zuiveringsslip maken ze wegen, afvalt. Maar die planten hebben wel weer phosphor nodig. Dus vervolgens gaan we weer phosphor in een mijnhale uit Morocco, dat in de vorm van kunstmest en dat gaat dan weer naar de plant. En op die manier krijg je natuurlijk nooit je phosphor cyclus gesloten. Dus om te zorgen dat die mijnen op de lange termijn niet leeg raken, moet je die eigen phosphor eigenlijk gaan recyclen. Vandaar dat we hier hebben over nutriënten uit de menselijke uitwerpselen. Ja dat is niet zo invoudig, want onze eigen uitwerpselen zitten vol met allerlei hormonen en medicijnen. En dan zou je kunnen zeggen als we heel gezond eten hebben we daar minder van nodig, klopt, maar zonder zal wel moeilijk zijn. Dus je zult moeten investeren in het slimme technologie waardoor je die nutriënten daar wel kunt uithalen en weer kunt terugbrengen naar het land. Dieren in een toekomstig voedselsysteem eten in mijn perspectief alleen alle reststromen van het produceren van plantarig voedsel van akkerland voor ons. Dus bijvoorbeeld voedselafval. Natuurlijk moet je voedselafval in eerste instantie zien te verkomen, maar als je onvermijdbaar voedselafval hebt of bijvoorbeeld wanneer je bier maakt maak je ook bierborstel. Dan kan je dat bierborstel bijvoorbeeld aan dieren geven, want dat kunnen wij zelf niet zo goed opeten. Kan wel, er wordt tegenwoordig ook brood gemaakt van bierborstel, maar dat wordt nog niet heel veel gebruikt. Dus dat soort reststromen die ontstaan tijdens het produceren van ons plantarige voedsel, dat is geschikt voor dieren en daarnaast kunnen dieren natuurlijk ook gebruik maken van graslanden. En er zijn een aantal innovatieve boeren in Nederland, een een van de boeren zat ook in onze team.  Die boer die houdt leghennen in orlen, dat is ik weet niet hoe ver hier vandaan, hoe ver is dat hier? Ruud Zanders kent iemand hem. Kipster. Kipster is een leghennehouderij bedrijf. Die zijn leghennen alleen maar voert met bakkerijafval, een raapzaadsgroot, gebroken eierschalen, dus alleen maar met reststromen. Er wordt niet speciaal graan geteeld voor het voeren van de kippen. Dus dat past heel erg, zeg maar, in ons idee van kijken hoe je grond optimaal kunt benutten. Maar als je dat doet, als je dieren alleen maar voert met reststromen en gras, dan kunnen we natuurlijk niet zoveel dieren houden als dat we nu doen. En kunnen we eigenlijk ook niet zoveel dierlijk voedsel eten als dat we nu doen. En wij hebben in ons onderzoek laten zien dat als je dieren in de wereld enkel zou houden op baas van reststromen en gras, dan kun je net zo veel, dan kun je ongeveer de helft van de hoeveelheid melkvlees en eieren eten als dat wij nu gemiddeld in Nederland doen. Dus je kunt wel een beetje eten, maar wel significant minder. Maar die helft komt eigenlijk ook heel goed overheen met de adviesen van de schijf van vijf. Dus het is ook goed voor je eigen gezondheid. Dus het lijkt haast wel een win-win situatie. Een van de boeren die je met ons mee doet, die hebben we hier in het Grasland getekend. Die heeft een melkveehouderei in het Veen bij de gebied rondom Amsterdam. Zijn naam is boy griffioen. En wat blijkt, ongeveer 10 kilometer rondom Amsterdam wordt iedere week anderhalve miljoen liter melk geproduceerd. En maar een half procent van die melk komt terecht in Amsterdam. Want de Amsterdamers kopen dan weer een van de anonyme melk ergens anders vandaan. En een van de doelen van boy griffioen is om te zorgen dat die melk die rondom Amsterdam wordt geproduceerd gaan verkopen in Amsterdam. En als je een pak melk koopt van hem, dan mag je ook meedenken als burger over hoe dit landschap, dat Veenwijde gebied, eruit kan gaan zien in de toekomst. Dus welke biodiversiteit bijvoorbeeld je daar wilt behouden. En op die manier probeert hij een verbinding te maken met de burger en de boer. En ik denk dat dat heel belangrijk is. Want boeren produceren niet alleen maar voedsel. Boeren zijn eigenlijk de beheerders van het land.  Als je koeien op een extensieve manier, dus met weinig dieren, minder dieren per hectare laat grazen, kunnen ze bijdragen aan het behoud van biodiversiteit. Bijvoorbeeld de wijdevogels. De wijdevogels hebben wijde land nodig, maar dat kan alleen maar bestaan wanneer je dat op een beetje rustige manier met de verhouderij beheert. En je kan ook wandelpaden over gaslanden aanleggen en op die manier mensen laten genieten van dat landschap. En dat draagt dan weer bij aan ons eigen welbevinden. Dus die boeren die leveren op die manier veel meer diensten, die leveren veel meer dan voedsel aan ons dan alleen het voedsel. Maar wij betalen niet voor die andere diensten. Dus als we willen dat die boeren dat gaan doen, als die weer beheerders worden van ons land, zullen wij hen ook moeten waarderen voor die taken. En dat is wat Boy Gryffion probeert te doen door de burgers rechtstreeks te betrekken. En dat is ook één van de reden waarom ik denk dat lokale voedselketens heel belangrijk zijn. Het is niet alleen het feit dat je niks uit een ander land mag kopen, maar als jij je melk uit een anoniem stuk van de wereld koopt, voel jij je niet verbonden met dat landschap. Wil jij misschien ook niet betalen voor het beheren van dat landschap, voor de diversiteit van dat landschap, voor de culturele waarde van dat landschap. Dus door die verbinding te voelen, realiseren je de waarde van de boer voor het beheren van je langtschap. Dit is een andere boer die in onze team zat. Zij heet Annette Harbrink en zij heeft een melkverhouderijbedrijf vlaklangs de Eindsel. En zij eigenlijk een voorbeeld van een boer die dat als soort van vorm elkaar heeft, waar ik het net over had. Want wat heeft zij geregeld? Zij woont echt met haar boerderij vlaklangs de Eindsel en ik ben er eigenlijk pas afgelopen jaar voor het eerst geweest. Dat durf ik nu wel te bekennen, maar ik ben er nu gelukkig geweest. En haar koeien die grazen dus in de uiterwaarde en die houden daarmee het gras heel erg kort. En bij hoog water kan het water daardoor makkelijker die uiterwaarde instromen. Dat is onderdeel van het idee van ruimte voor de rivieren. En dat gebied waar zij zit is ook een Natura 2000 gebied en zij beheert ook het groen in die uiterwaarde.  En doordat het doen, krijgt zij een derde van haar inkomsten van de provincie. Dus zij krijgt betaald voor die diensten. En daarnaast leveren die koeien, dat zijn rode koeien, maasgijnel ijstelkoeien die daar van Naturen ook voorkwamen, die kunnen goed omgaan met dat toch wel relatief lagere kwaliteit van het gras en die uiterwaarde zijn, redelijk robuste koeien, leveren ook nog melk en natuurlijk ook vlees. Want als je melk drinkt, is daar ook altijd vlees aan verbonden. Als je zegt van ik ben vegetarier want ik wil geen dieren doden, ja, dan kan je sojermelk nemen. Maar dan ben je veganist. Toch? Maar ik wil proberen limmer uit te leggen dat melkproductie onlosmakelijk verbonden is met vleesproductie. Want om melk te produceren, moet een koe ieder jaar een kalf krijgen, want anders dan houdt ze op een gegeven moment op met melk maken. En de helft van die kalfen zijn stierkalferen, dus die geven geen melk. Dus die gaan meestal van het bedrijf af en worden dan vet gemest, vaak in Nederland, maar tot een maand of negen of soms een jaar. Sommige boeren maken er echt nog ossen van en die houden ze twee jaar, maar dat is echt maar een enkele boer. En een deel van de vrouwelijke kalfen worden ook niet gebruikt voor de vervanging van de veestapel, dus daar gebeurt hetzelfde mee. En natuurlijk die melkkoeier blijven ook maar, nou, vijf tot zes jaar op een melkveebedrijf worden dan ook geslacht. Dus het is onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat is ook wel een van de dilemmas die ik zelf heb. Want als ik mag kiezen, heb ik geen vlees, maar wel melk, maar ja, het is een beetje schietgevreend eigenlijk, he? Want als je melk drinkt, dan is dat ook verbonden aan vleesproductie. Maar ik dwalen een beetje af. Maar dit is een voorbeeld van een melkveehouder die er dus ingeslaagd is om te zorgen dat ze betaald krijgt voor het beheren van dit landschap. En dat zijn er nog maar een paar in Nederland, maar dat zijn zeker meer boeren die dit al doen. Hij is een beetje traag met doorklikken. Een ander voorbeeld dat ik wilde noemen, maar ik heb net begrepen dat er iemand in de zaal zit die er al heel veel verstand van heeft, dus misschien weet er wel meer van dan ik.  Maar dat is het voorbeeld van de herenboerderijen. Behalve jullie weet iemand anders wat een herenboerderij is? Ja, allemaal? Dan ga ik dat niet uitleggen. Maar ik ga wel uitleggen waarom wij een herenboerderij ook als één van de mogelijke oplossingsrichtingen hebben opgenomen in ons palet. Het is niet de enige oplossingsrichting, want ik geloof dus ook gewoon in grootschalige mengteelte, biologische mengteelte. Er zijn verschillende boeren die doen dat ook in Nederland. En bijvoorbeeld zo'n kipsterstal die hebben ongeveer 25.000 kippen. Die voeren met reststromen en dat is toch nog wel een redelijk commerciële manier van kippenhouderij, want op een herenboerderij hebben ze er vaak niet meer dan 250, want 250 mag nog als hobbykip. Daar hebben ze er 249. Dus dat is vrij weinig. Maar een belangrijke reden waarom we dat in ons palet hebben opgenomen is het woord voedseldemocratie. Het mooie van een herenboerderij is dat eigenlijk de mensen zelf weer het initiatief hebben genomen om te zeggen ik bepaal of wij met elkaar bepalen hoe ons voedsel geproduceerd gaat worden. En wij weten dat dus ook. En nu geloof ik absoluut niet zelf dat ook al denkt Geert, dat heeft hij altijd van we hebben zo veel herenboerderij nodig om te zorgen dat iedereen op deze manier kan functioneren. Ik denk dat dit niet een vorm van landbouw is die voor iedereen is weggelegd, maar wel een vorm van landbouw die onderdeel is van het geheel. Maar het woord voedseldemocratie is wel iets wat ik heel graag zou willen meenemen ook bijvoorbeeld naar de supermarkt. We hebben bijvoorbeeld in onze voedselvisie geschreven dat wij vinden dat de overheid ervoor moet zorgen dat iedere supermarkt niet alleen voor verantwoording moet afleggen aan zijn aandeelhouders, maar ook aan een soort voedselraad, burgerraad. En die burgerraad want sommige sommige supermarkt hebben tegenwoordig een kinderaad. Ja, die kinderen laten ze wat leuke dingen zeggen en dat doen ze vervolgens niks meer. Zo echt een vorm van greenwashing eigenlijk. Nee wij zeggen laat het een voedselraad zijn waar mensen zoals jullie deel van kunnen uitmaken. Dus dan kun je in de raad gaan zitten voor een supermarkt waar u boodschappen doet.  En dan samen met de mensen die in die raad zitten en met iemand die in dat proces begeleid en jullie ook voet van informatie door mensen uit te nodigen en te praten over dit onderwerp bijvoorbeeld samen te gaan zeggen wat willen wij nou eigenlijk dat er in die supermarkt komt te liggen. En ik geloof er in dat als je dat echt gaat doen dat er andere dingen verkocht zouden gaan worden in die supermarkt dan dat er nu verkocht wordt. Tachtig procent van het voedsel wat er in Nederland in onze supermarkt wordt verkocht pas niet in de schijf van vijf. Zal je eigenlijk helemaal niet moeten willen kopen. Ja ik doe dat natuurlijk ook als ik als ik met de trein ga en het is half zes en ik heb honger en dat ligt alleen maar een kaarsoep iets vets of zo dan koop ik dat ook want ik heb honger maar als er iets anders ligt wat wel gezond is dan koop ik dat. Dus het aanpassen van de voedselomgeving dus dat waar je uit kan kiezen is heel erg belangrijk om te zorgen dat we met z'n allen gezondig gaan eten. Dat ze met met z'n allen meer plantade gaan eten meer uit het seizoen gaan eten meer lokaal gaan eten. Als de logische keuze de plantade keuze uit het seizoen is in de supermarkt dan koop je dat. Maar hoe dwingen we die supermarkt om de voor ons gezonde logische keuze daar te laten zijn. Nou misschien wel door ons ermee te gaan bemoeien net zo goed als dat mensen bij een herenborderij in het klein eigenlijk ook doen. Dat was één van de redenen waarom we dat hebben opgenomen. En ik ga binnenkort ook in gesprek met supermarkten dus ik ben heel benieuwd hoe deze processen gaan verlopen. Naast land eten wij ook voedsel van water en soms zeggen mensen wel eens 70 procent van deze aardbol bestaat uit water. Dus voedsel uit de zee of uit het water dat heeft de toekomst daar moeten we veel meer aan gaan doen. En eigenlijk laat onderzoek zien dat dat helemaal niet waar is. Het is nu zo dat met onze huidige visserij we ongeveer 1 tot 2 procent en dat is wel in de vorm van droge stof dus gewoon kilogrammen van het voedsel komt eigenlijk uit de oceaan.  En nu al zijn nog steeds ongeveer de helft van onze visbestanden overbevist dus we kunnen zeker niet meer vis uit die oceaan halen liever zelfs en heel klein beetje minder om te zorgen dat die visbestanden die zijn overbevist zich eerst kunnen herstellen. En dan zou je kunnen denken van ja waarom doen we dan niet net als er bland en gaan we niet vis die redelijk hoog zeg maar in het voedselweb zit uit de oceaan vangen maar gaan we plantaardig voedsel uit de oceaan vangen. Nou heel veel plantaardig voedsel wat in de oceaan zit zijn eigenlijk hele kleine millimetertjes en die zijn haast niet de oogste uit de oceaan want de voedselpyramide in de oceaan is precies omgekeerd aan die van land. Dus het is heel logisch dat we in de zee eigenlijk de dieren hoger in het voedselweb oogsten dus kunnen eigenlijk niet zoveel in dat lage voedselweb dus dat kan niet zoveel uit land of meer uit zee sorry. En dan zijn er andere mensen die zeggen van ja maar misschien moeten we dan zeeweer gaan telen en morselen gaan telen in de zee een soort van aquaculture in de zee. Maar de hoeveelheid nutrienten die er in het water van natuur voorkomen op heel veel plekken in de zee zijn eigenlijk vergelijkbaar met de bodem in een woestijn. Dus in een zee zit eigenlijk heel erg veel nutrienten, weinig nutrienten dus er groeit niet zo heel erg veel. Behalve op sommige plekken waar een bepaalde stroming is van beneden naar boven in het zeewater bijvoorbeeld voor de kust van Peru of bij riviermondingen. Daar komen nutrienten zeg maar vanuit de bergen via de rivieren die worden dan daar de zee in gelaten. Daar is het relatief nutrienten rijk dus daar zou je wel wat aquaculture kunnen hebben om te zorgen dat die nutrienten weer terug kunnen gaan naar het land. 