Introductie: Perspectieven in de sociale psychologie | dr. Tila Pronk | Tilburg University | #1.3
Dit is deel drie van College 1. In dit gedeelte gaan we praten over de verschillende perspectieven die er zijn in het sociale psychologie. Sociaal psychologie is dus een subdiscipline van psychologie. Maar ook binnen sociale psychologie zijn er verschillende benaderingen of verschillende scholen of verschillende perspectieven. Er zijn er aan aardig wat, maar in dit gedeelte van de college ga ik er drie met jullie bespreken. Het evolutionaire perspectief, het socioculturele perspectief en het sociaal leren perspectief. Laat ik beginnen met het perspectief wat jullie waarschijnlijk al wel enigszins bekend is. Het idee van evolutieteelrie oftewel het evolutionaire perspectief. In dit perspectief wordt het gedrag van de mens verklaard door te kijken naar hoe wij ons over de eeuwen heen genetisch hebben aangepast om op die manier onze overlevingskansen of onze voortplantingskansen te vergroten. Dus wie wij vandaag de dag zijn, hoe jij eruit ziet, hoe ik eruit zie, welke kenmerken wij hebben als mens, is eigenlijk het resultaat van een eeuwelang proces van aanpassing. En we zijn eigenlijk op dit moment dus de meest optimale mensen voor deze omgeving. Toen is het idee van het evolutionaire perspectief. Nou deze man komt je hopelijk bekend voor. Dat is Charles Darwin en dat is echt de grondleg van het idee van evolutieteelrie. En het basisprincipe is het principe van natuurlijke selectie. En dat wil zeggen dat een procesplaats vindt over generaties heen, waarbij belangrijke eigenschappen die gunstig zijn voor de overleving, die worden doorgegeven aan de volgende generatie en het nageslacht. En andere kenmerken die niet gunstig zijn, die sterven op een gegeven moment uit. En op die manier veranderen wij dus. We zijn anders vandaag de dag dan dat we 100 jaar geleden waren, omdat onze omgeving is veranderd en de eigenschappen die je nodig hebt om goed te functioneren zijn dus ook veranderd. Nou Charles Darwin, die leefde al eeuwen geleden, maar dat idee van Charles Darwin en van natuurlijke selectie is nog steeds superrelevant. En het is ook gewoon een correct en een goed idee. Nou als je hem niet geloofd, dan kan je zelf een test doen van het idee van het evolutieperspectief. Het enige wat je daarvoor nodig hebt, is een hele grote achtertuin. En een beetje budget om heel veel guppies te kopen. Dan kan je namelijk het volgende experiment nabootsen. Dit experiment heeft daadwerkelijk plaatsgevonden met guppies, dus met kleine visjes.  En deze guppies werden verdeeld over 10 verschillende vijfers. Dus je hebt aardig wat ruimte nodig om dit experiment te doen. En die vijfers zijn niet allemaal hetzelfde, er zijn verschillen. Het eerste verschil is dat de bodem wisselt. Dus de bodem varieert tussen die vijfers. In sommige vijfers is de bodem bestaat uit fijn zand. En andere vijfers is de bodem groffe kiezels. Nou, die guppies zal het allemaal worst wezen. Dan maakt het helemaal niet uit voor hun leefgenot, of hun kans om te overleven is met fijn zand. En groffe kiezels eigenlijk precies hetzelfde. Maar dit was één verschil wat er wat aangebracht in de omgeving. Dat was nog een verschil, want in sommige van die vijfers werden roovdieren vrijgelaten. Tenminste roovdieren voor de guppies, namelijk carpers. En carpers zijn dol op lekkere kleine guppies. Nou, wat er vervolgens gebeurde, was wachten. Heel lang wachten, tenminste anderhalf jaar. En voor guppies is dat heel veel generaties, want guppies leven niet zo lang. Dus dat zijn heel veel kansen om je genetisch aan te passen. Een anderhalf jaar later gingen de onderzoekers kijken, wat zien we? En specifiek, op welke manier zijn die guppies veranderd? Hebben we iets gezien van een proces van natuurlijke selectie? Een aanpassingsproces om op die manier de kansen om te overleven te vergroten. Nou, er was wel degelijk een aanpassing geweest. Laten we eerst even gaan kijken wat er gebeurde met de vissjes of wat er was gebeurd met die guppies. En de vijfers waar een carper aan bezig was, dus een roovdier. Nou, misschien kan je even nadenken zelf wat je verwacht, wat er gebeurde. Nou, de uiterlijk van de guppies is veranderd en dat hing af van hun omgeving. Namelijk de bodem. In de guppies die leefden in een vijver, waarbij de fijn zand was, hadden kleine stippels ontwikkeld. En de guppies die leefden in een vijver met grove kiezels hadden wat grotere stippen ontwikkeld. Dus kamouflage, ze hadden op die manier zich een uiterlijk ontwikkeld, waardoor ze minder makkelijker prooi werden voor die carpers. En op die manier hadden ze dus hun kans om te overleven vergroot. Een heel mooi voorbeeld van evolutieteurie echt aan het werk. Je ziet dus dat die guppies zich hebben aangepast.  Nou, hoe werkt het nou? Op een gegeven moment zijn er natuurlijk guppies ontstaan die toevallig wat fijneren stippen hadden, bijvoorbeeld bij die zandbodem. En die hadden een minder grote kans om opgegeten te worden door de carpers. En hadden dus meer kans om zich ook voor te planten en dat uiterlijk van die kleine stippels door te geven. En op die manier zie je dus dat het uiterlijk wordt aangepast na verloop van tijd. Wat was er al gebeurd? En die vijfers zonder carper? Nou, denk eens na, denk je als er geen gevaar is. Dus je hebt niet de kans om opgegeten te worden. En je kan in principe gewoon zo lang leven als je zelf in leven blijft. Ja, zou je dan je uiterlijk alsnog aanpassen? Ja of nee? Misschien denk je dat die guppies er precies hetzelfde uitzagen als het begin van het experiment. Maar dat was niet het geval. Er was namelijk wel degelijk een verschil. En dat verschil was te zien bij de mannelijke guppies. Die mannelijke guppies hadden namelijk hele felle kleuren ontwikkeld. Om op die manier aantrekkelijk te zijn voor de vrouwelijke guppies. Dus op het moment dat het niet zo'n gevaar is voor je overleving. Er liggen geen carpers op de loer en je kan in principe lang blijven leven. Dan ga je richten op het tweede doel van onze evolutionaire programma. En dat is ons voort te planten. Dus die guppies deden hun best om een kans om zich voort te planten te vergroten. En dat deden die mannelijke guppies door om weer staanbaar te worden voor de vrouwelijke guppies. Dus in beide gevallen was het uiterlijk van de guppies veranderd. Maar op een compleet andere manier. Heel mooi voorbeeld van hoe evolutietheorie te werk gaat. Maar de evolutie is dus niet alleen maar van toepassing op guppies. Maar ook op andere dieren zoals de mens. En evolutie kan ons helpen om menselijk gedrag beter te begrijpen. Welke manier kan dat? Nou bijvoorbeeld kunnen wij zien dat wij mensen best al veel gemeen hebben met andere dieren. Volgens de evolutietheorie zijn mensen gewoon ook onderdeel van de food chain. En we horen gewoon net als alle andere dieren in het dierenrijk thuis. En dat kan je bijvoorbeeld zien aan gezichtsuitdrukkingen die overeen komen tussen mensen. En vooral primaten. Dus mensapen. Dat zie je heel veel overlaap.  Maar zelfs ook met honden hebben wij bepaalde gezichtsuitdrukkingen gemeen. Een ander aspect van menselijk gedrag wat de evolutietheorie helft om ons beter te begrijpen. Is dat het ons inzicht geeft in menselijke gewoontes. Sommige menselijke gewoontes zijn universeel. Dat wil zeggen dat ze over de hele wereld plaatsvinden onafhankelijk van waar je opgegroeid bent. Hoe je leeft of je arm bent of dat je rijk bent. Maakt allemaal niet uit. Sommige gedragingen vertonen we allemaal. En dat is bijvoorbeeld het vormen van relaties. Hoe die relaties er vervolgens uitzien. Dat verschilt wel heel erg per context. Maar dat we relaties vormen met anderen. Dat is ingebakken in onze menselijke natuur. Dat doen we allemaal. Daarbij zijn er ook bepaalde gewoontes en tradities. Die ook eigenlijk hetzelfde zijn voor iedereen. Bijvoorbeeld ook bepaalde taboes. Zoals incest. Incest is niet goed voor de menselijke voortplanting. Is helemaal niet goed natuurlijk. Maar het is ook genetisch gezien heel slecht om een kind te krijgen met een bloedverwand. En dat is waarschijnlijk ook een van de redenen dat incest over de hele wereld heen wordt afgekeurd. Dus ook een voorbeeld van hoe dat de evolutietheorie zou kunnen verklaren aan de hand van kansen. Om goeie genen door te geven aan de nieuwe generatie. Nou, evolutietheorie helpt ons dus om mensen te begrijpen. Maar het volgende perspectief heeft een hele andere benadering. Dat is namelijk het socioculturele perspectief. En hierbij wordt er gekeken naar de invloed van de groep waarin je opgroeit en waarin je beweegt. Dus de invloed van grotere sociale groepen. Vooral de verschillende culturen, de verschillende gewoontes die er zijn in de specifieke sociale context. Die vormen ons ook. Nou, ook cultuur en zicht hebben op de cultuur waarin je opgroeit. Kan ons inzicht geven in waarom mensen doen wat we doen. Want mensen verschillen. Sommige tradities en gedragingen zijn afhankelijk van culturele context. Denk bijvoorbeeld aan wat we eten. Zo zien we hier twee dingen die ik allebei helemaal niet graag om me nu zo willen hebben. Maar wat een delicatesse is in sommige gedeelte van de wereld. Zoals in Colombia zijn ze dol op tarantula's en in Peru zijn ze dol op lekkere schattige caviaatjes. Nou, ik zou het niet prefereren. Maar misschien als ik dus in Peru of Cambodia was opgegroeid, had ik dat heel erg normaal gevonden. Waarschijnlijk wel.  Het geldt niet alleen maar voor eetgewoontes, maar ook van correcte manier om je te gedragen. Dus wat is eigenlijk een passende of een respectvolle manier om om te gaan met elkaar? Dat verschilt ook heel erg van cultuur tot cultuur. Hier zie je twee mannen die heel erg hun best doen om zich aan te passen aan de cultuur van de ander. Nou, dat is natuurlijk fijn dat ze allebei daar hun best voor doen, maar je ziet dat het als nog een beetje misgaat. En dat zie je dan ook dat die verschillen tussen mensen. Het is belangrijk om je daar bewust van te zijn, want het is echt de oorzaak van heel veel misverstanden. En het is als je interacties hebt met elkaar, is het belangrijk om te begrijpen waar iemand vandaan komt. Wat de gewoontes zijn. Vooral in een wereld waarin we steeds internationaler zijn en veel meer dwarsverbanden hebben en in contact komen met mensen van andere culturen. Is het heel erg belangrijk om je te realiseren dat wat wij gewoond vinden heel vaak helemaal niet zo gewoond is als je ergens anders zou zijn opgegroeid. Nou, de onderzoekers die interesse hebben in verschillen tussen culturen doen graag cross-cultureel onderzoek. En dat is onderzoek wat wordt uitgevoerd met leden van verschillende culturen. Om te zien om bijvoorbeeld een bepaalde variabelen, een bepaalde factor of een bepaald gedrag aanwezig is in beide culturen. Of dat het specifiek is voor de cultuur waarin mensen zijn opgegroeid. Dus dat is cross-cultureel onderzoek. Daar zul je in de loop van dit college ook nog meer voorbeelden van zien en ook in de komende colleges. Nou, dit perspectief van dat socioculturele perspectief houdt er dus rekening mee dat we worden beïnvloed door anderen, door onze omgeving. Natuurlijk een concept wat sociaal psycholoog heel erg aanspreekt. Nou, dat geldt ook voor het volgende perspectief, dat is het sociaal leren perspectief. En in dit perspectief wordt sociaal gedrag verklaard door te kijken naar leer ervaringen in het verleden. Dus wat heb jij in het verleden meegemaakt en hoe kan dat vervolgens jou gedrag in de toekomst voorspellen? Nou, dat sociaal leren perspectief kan ons ook echt helpen om menselijk gedrag te verklaren. En dat komt omdat het basis aanname is dat mensen geneigd zijn om gedrag van anderen te imiteren.  Dat willen we in het algemeen, zijn we heel erg geneigd om ons aan te bassen aan het gedrag van anderen. Maar we imiteren vooral heel vaak rolmodellen. Modellen die wij heel vaak in ons omgeving zien, vooral als we opgroeien met bepaalde rolmodellen. Vaak zijn dat je ouders, je vader en je moeder, maar ook je broers en zussen of je oppas of je leerkrachten op school. Die zijn rolmodellen en die sturen jou gedrag. En als je bijvoorbeeld opgroeit in een huis en in een gezin en een familie waarin religie een belangrijke rol speelt en je bijvoorbeeld elke week naar de kerk gaat, dan is er best een grote kans dat dat invloed heeft op de rest van je leven. En dat je die traditie over gaat nemen en dat je vervolgens ook wekelijks naar de kerk blijft gaan als je niet meer bij je ouders woont. En als je misschien zelf ooit een gezins ticht, dat je dan ook die traditie van religie doorgeeft aan een nieuwe generatie. Ik ga het natuurlijk niet altijd, er zijn absoluut mensen die verschil maken, die zeggen nee, ik breek hiermee, ik wilde het gedrag niet vertonen. Maar statistisch gezien heb je een grotere kans om geloofig te zijn en naar de kerk te gaan als dat onderdeel was van jouw opvoeding. Maar het geldt ook voor andere gedragingen, bijvoorbeeld behulpstaam gedrag vertonen naar anderen. Hier zie je een klein meisje die haar oma wat te eten geeft, dus als jij opgroeit in een cultuur of in een gezin waarin behulpzaamheid een centrale rol speelt en je echt leert om behulpzaam te zijn naar andere, naar ouderen, naar kwetsbaren, is dat waarschijnlijk iets wat jij je leven lang meenemt en ook als je later opgroeit dat dat een kernwaarde wordt voor jou. Dus het geldt voor positieve gedragingen als ouders, ik ben zelf ook moeder van drie kinderen, drie zoonjes. Ik ben me altijd heel erg bewust van mijn voorbeeld rol die ik heb voor hen. En dan probeer ik natuurlijk ook om een goede manier te gedragen, niet alleen maar als ik met hen omga. Maar ook als ik weet dat zij naar me kijken. En zo weet ik dat bepaalde gedragingen, bijvoorbeeld roken, ik roken zelf niet. 