Verzamelde korte Nederlandstalige Werken 002 | Various | Anthologies, Essays & Short Works | 2/4
1. Liefde van A. A. Letrino. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org. Geleden door Marcel Koenders. A. Alley Trino. Een liefde. Voor Louis. Hartz. Na het eten waren we voor het hotel gaan zitten. In de schemerkulte die begon op te duisteren uit de heen levende dag. Boven de loodtoffe aarde stegen langzaam zuiverende frisheid door het broeieglomen drijven van de atmosfeer. Een eilevoeling van vocht die geleidelijk de mattedrukking van de zonloze daguren heen levendigde. Een opwakend, helderen, uiter, dromende lamheid, waarin alles had gedommeld, beweegloos en nat. Rond om hoogde de donkersware bergen vast tegen het laat, naar witte schijnsel van de lucht. Een type geheimende glooying van fluwelen zwartheid, waarin even sternt een klein lichtje begon te prikken, alleen onbeweegelijk staarend tussen de in één doezelende bomen. En alles was stil. Een wijd omruimende stilte, waarin zacht gestadig het ruisen van het water suizde. Altijd voort. Weg in de dichte donkerte tussen de hard hoge oevers. Onzichtbaar stuwend, het klaarweken geluid in de stijgende nacht. Altijd voort. Altijd voort. Wij waren de enigen in het hotel. Een vreemd bij ingevonden troepje van mensen. Toevallig hierheen gedwaald. Een schilder met zijn vrouw. Een dokter die nieuwe frisheidsocht in het ongeweten dorpshotel. En het heenvergeten plekje. Een schrijver met zijn vrouw en zijn schoonzuster. Dadelijk, vriendend met elkaar, in het dagelijks weerkerend samen zijn. En als elke avond begon het gesprek over wat ieder die dag had gedaan. Ongemerkt, uitwijdend over alles wat opnevelde in onze uitgemoeide hersens. En als elke avond ratelde het praten van de schilder over ons heen. Wild helderen woorden van paradox lijkende gedachten, waarin het zachte antwoorden van een vrouwenstem bedaarden. Of een plotseling uitklinkend lachen rolden. Alleen de dokter had nog niets gezegd en zat zwijgend te trekken aan zijn sigaar. Die een klein, telkens, voorrossend lichtje schijmde in de donker. Toen vroeg opeens, één van de dames, bent u niet wel, dokter, dat u zo stil bent. U zegt niets. Hij schokte op, uit zijn pijnzen en zij langzaam. Neem me vrouw, ik ben heel wel. Ik luister, maar ik voel me vandaag een beetje moe. Ik kan niet goed tegen zo'n warme, boeiende dag, met een bedekte lucht.  Het eneveert me, en ik voel me altijd melangoliek, als het zo kalm en rustig is buiten. En nu, juist, komt me door dat zeggen van onze schilder, dat alle gevoel egoismen is, een verdrietigheid in mijn gedachte. Ik weet niet waarom ik juist vanavond eraan denk. Het loopt soms zo raar in je hersens. Het is misschien omdat ik al de hele dag zo verdrietig en nerveus voel. Daarom zat ik daar even zo stil. Maar ik ben anders heel wel. En, antwoordend op het vragen, wat die verdrietigheid was, zei hij, oh, het is geen geheim. Jullie mogen het wel weten, maar je moet er niet omlachen, wanneer ik het verteld heb. Het is eigenlijk een gekke historie. Waarom zullen zo altijd is bijgebleven, weet ik niet. Ik geloof, omdat het de enige, niet egoistische vrouwenliefde in mijn leven is geweest. Ik ben nog ongetrouwd. Ik geloof niet, dat ik ooit zal trouwen. Ik begin zo langzame hand ouw te worden en heus, wat ik rond me heb gezien van andere huwelijken, behalve de twee hiernaast me, heeft me niet verlangend gemaakt om te trouwen. Zie je, ik heb dikwijls een vrouw kunnen vinden. Ik heb dikwijls genoeg een vrouw ontmoet die mijn lief zou hebben, maar altijd vergelijk ik die liefde met die ene die ik heb gezien toen ik nog jong assistent was in het gasthuis en toen een van mijn patiënten verliefd op me was. Ik had haar het eerst gezien op de polykliniek, smorgens om acht uur. Een beroerde winterochtend, met mist en somberlicht, een vervelend gevoel van vroeg uit je bed te moeten. Uit waren de ellendigste uren uit mijn assistent schap, die ochtend polyklinieken. Later, als de boel eens aan de gang was, dan ging het wel weer. Maar dat beginnen, dat inkomen in de sombere wachtkamer, die al propvol was van miseren. Het gaan zitten in de dokterskamer, een ellendigok, met grijs smerig boven licht, waar altijd het gas licht nog moest branden tot het helemaal dag was. En dan dat wezenloze eerst de inschrijven van de nieuwe patiënten. Wanneer dat eens was afgelopen en je begon met ze één voor één te onderzoeken, dan liep het vanzelf en dan voelde ik ook langzamerhand mijn verveling heendrijven. Tegen het midden van de kliniek was ik weer de oude en voelde me als andere dagen.  Ik zat er altijd met de andere assistent en benamen om de beurt een nieuwe patiënt. Nu eens twee mannen die tegelijk binnenkwamen, dan eens twee vrouwen. Soms nam één de mannen voor zijn rekening, de andere de vrouwen. Die andere was ik meestal. Ik vond het altijd veel prettiger om vrouwen te behandelen. Hij vond mannen plezieriger, dus het ging heel goed. Die ochtend had ik weer de vrouwen en er kwam een klein, kromgegroeid juffertje voor mijn tafel, een juffie van een jaar of 728. Een vreselijk na vrond vervormd lichaampje met de gewone en lendig onderworpen ogen van dat soort schepsels die hun hele leven zijn bespot en uitgelachen. Ik herinner me niet meer waarover ze klaagden. Wel weet ik dat ik haar zei om achter het scherm te gaan en zich uit te kleden en met te roepen wanneer ze klaar was. En ik vergad haar helemaal in het komen en gaan van anderen. Toen alles was afgelopen, vond ik haar stilzitten op een stoel met haar kleren half uit. Angstig in elkaar gekomt met een gloeierood gezicht. Zij had me niet durven roepen, zei ze. Ik onderzocht haar, ze was vreselijk zenuwachtig en beefde aan al haar leden. Toen ik gedaan had ging ik naar de tafel terug om haar een recept te schrijven en zij kleedde zich weer aan. Zij had een hartkwaal, een hartkwaal die we als jong assistent een mooi geval noemen en waarom je je loers om elkaar patiënten bent. Ik zei dat ze over een dag of veertien maar eens weer moest terugkomen en ik weet niet waarom, maar voor zijn wegging gaf ik haar een hand en diep een eindje met haar medegang door. Ik had helemaal niet meer aan haar gedacht. Toen ze veertien dagen later weer opeens vormen stond. Zij zag haar heel anders uit. Het trof me dadelijk, ze had iets fleurig in haar uiterlijk. Iets van een paar kleuren op haar roetje en haar manteltje was ook veel netter. Zij had nog altijd dezelfde klachtum en ik gaf haar weer een recept en bestelde haar over acht dagen terug. Toen ze weer kwam was ze nog fleuriger als de vorige keer. Iets vrolijks, een soort naar frante coquetterie in haar bewegingen en iets lief lachens in haar arm blauwe gezicht. De pijn in haar borst was weer erger geworden.  Het was zo erg klaagde ze dat ze bijna ging aan hem kon halen. En toen zei ik haar om weer achter het schot te gaan en zich uit te kleden. Nu riep ze me dadelijk en ik vond haar helemaal uitgekleed. Wel nog even zenuwachtig als de eerste keer, maar toch iets vrij moediger. Het was niet zo goed met haar als de vorige maal. Ik onderzocht en onderzocht nogens en nogens. Het was moeilijk, want ze was verschrikkelijk nerveus en heigde zo erg dat ik bijna niets kon horen. En opeens terwijl ik me voor haar buig om haar hart nogens te luisteren, voel ik dat ze mij een zoen geeft in mijn hals. Ik schrok wel even, maar ik deed of ik niets had gemerkt. Wanneer ik het gemerkt had, had ik mijn waardigheid moeten ophouden en haar streng de deur moeten wijzen. Je staat als dokter veel te hoog, zeggen ze, om dergelijke familiariteiten te verdragen. Toen ik opkeek, was er lijkbleek geworden. Een wekeschudding van haar hart schokte haar heen en weer van zenuwachtigheid. Ik zei niets en ging naar de tafel. Ik dacht er over om haar te zeggen dat ze thuis moest blijven en haar eigen dokter laten komen. Maar toen ze voor me kwam, klein, nog meer in elkaar als anders, met een beroerd, pijnlijk angstig starem, uit haar moeienogen. Toen had ik er de moed niet toe. En ik bestelde haar terug, over een paar dagen. Dan kon ze opgenomen worden. Ik had een stille hoop dat ze naar een andere afdeling zou gaan. Ik hield haar bewijskaard in om te beletten dat ik haar zou krijgen. En toch, er was zo iets beroerds in haar weggaan. Iets zo verdrieters in haar zeggen. Dag dokter, dank u wel. Iets zo ellenders in haar laatste kijken toen ze bij de deur was dat ik zonder het te willen mijn hand weer uitstak. Het was een zeldzame handdruk die ik van haar kreeg. Ik heb het de gehele dag nagevoet en zag haar telkens weer vormen, zoals ze klein, nederig en weinig bij de deur stond. Misschien was er ook een beetje eidelheid bij. Hoe weinig een vrouw ook is en hoe lelijk. Een man is mal genoeg om trots te zijn wanneer hij ziet dat hij indruk heeft gemaakt. De volgende dag dacht ik hem niet meer om.  Een paar avonden later kom ik op mijn zaal, de avond visie te maken toen de hoofdverpleegster naar me toekomt en me zegt dat we een nieuwe patiënten hebben opgenomen. Een van de polykliniek. Ik kon helemaal niet denken dat zij het was. Ik dacht niet meer aan het mensje. En ja wel, daar vind ik haar te bed. Zacht heigend en met grote oogend kijkend naar mijn dichtbij komen. Ze stak even schuw haar hand onder het dek vandaan. Ze was gorg van zenuwachtigheid en ik vond het maar beter haar rustig te laten liggen tot de volgende dag, tot ze wat op haar gemak was gekomen. Toen ik haar onderzocht was ze veel erger geworden. Waar die snelle ruïne vandaan kwam, kon ik niet begrijpen. Het was of ze in die paar dagen van binnen was uitgevreten door een onzichtbaar beest, dat ik hoorde snorm, in het jachtentrillen van haar hartslag. Zij had koorts en was jammerlijk verzwakt. Toen begon een reeks van dagen van wanhopige melangolie. Een rijdagen waarin ze altijd maar stillag, zonder beweging. Dof, zonderspreken. Alleen wanneer ik de visie te maakte, leefden ze een beetje op en keek me aan met grote, drooghuilende ogen. En dan zakte ze weer in mekaar, tot ik avonds terugkwam. Soms ging ik bij de nachtwisite nog even naar haar bed. Dan lag ze nog als morgens, klein, verdwijnend, in het grote bed, zag de sluimren. Wanneer ik bij haar stond, werd ze altijd wakker. En dan, in het schemerdonker, durfde ze haar hand boven het dek steken en hield ze mijn hand vast. Ik durfde ze nooit terugtrekken. Langzamerhand werd ze beter. Ze kon u opzitten in haar bed. Haar arm, mager, leef gesteund tegen een paar kussens. En kon met me praten, wanneer ik de visie te maakte. In het begin was het heel goed tussen ons beiden, maar langzamerhand begon ze iets stuks te krijgen, iets terughoudens. En eindelijk zei ze niet meer tegen me dan wat nodig was. Wanneer ik wel eens probeerde, een aardigheidje tegen haar te zeggen, draaide ze haar hoofd om en wilde me niet meer aanzien. Bij de nachtvisieten vond ik haar altijd wakkeren liggen kijken, maar wanneer ik naar haar bed ging, dan kroop ze onder de dekens en wilde ze me niet zien. Ze werd hoe langer, hoe onvriendelijker tegen me.  Ik begreep er niets van, want ik was nog net zo tegen haar als de eerste dag. Toen op een avond vertelde de hoofdverpleegster me onder het na praten op de gang, de oorzaak. Ze was verliefd op me. De patiënten hadden het gemerkt en hielden haar er mee voor de mall. De verpleegsters wisten het en lachten met elkaar er om. En wat het na Franst was, ze was vreselijk jaloers, omdat ik met andere patiënten eventvriendelijk was. Er net zo lang en langer soms met andere patiënten bleef praten als met haar. Dan was er de hele dag geen woord uit haar te krijgen, vertelde de hoofdverpleegster. En was ze onhandelbaar. Dan kon ze hele middagen liggen huilen. Of ze was voelend, doodstil, met een paar diepe scherpe ogen. Het was een raar geval. En ik wist niet wat ik ermee moest doen. Haar wegsturen kon ik niet. En wilde ik ook niet. Het zou te vreed zijn geweest. Het ergste was dat ongemerkt iedereen het begon te weten. De verpleegsters hadden het misschien verteld. Misschien de andere patiënten. En ik werd er onbelachen, aan tafel en wanneer ik een verpleegster ontmoete in de tuin. Was het me, of ik een spotend lachje om haar mond zag. Toen heb ik er lang, overlopen denken, wat het beste was om te doen. Ze zou nooit beter worden. Dat wist ik zeker. Ze zou nooit weer het gasthuis uitgaan tenminste levend. Dat wist ik ook. Ze had nog maar een paar maanden te leven. En toen ben ik erg goedig tegen haar geweest. Ik bleef heel lang met haar praten. Smorgens en wanneer ze boos op me was, omdat ik geen tijd had om lang bij haar te blijven, dan ging ik z'avonds naast haar bed zitten en maakte allerlei gekheid met haar. Dan schoof ze voorzichtig haar hand in de mijne en streelde zakjes heen en weer onder het praten. Soms bracht ik haar bloemen mee. Het kon me niet meer schelen of ze me uitlachten. Het was ten na vrand die stervende liefde. Op een nacht stond ik weer naast haar bed. Ze had op me gewacht. Het was al laat toen ik op de zaal kwam. En terwijl ik me over haar heen boog, om haar zakjes groenendacht te zeggen, keek ze eerst schuw heen en weer naar de patiënten die naast haar sleepen.  En opeens pakte ze mijn hoofd vast en zoende me een lange enige zoen op mijn mond. Een volheid van diepe liefde, zoals, geloof ik, nooit een vrouw me in mijn leven zal zoenen. En toen barsten ze opeens uit in een zenuwachtig snikken. Wissen dat ze zou doodgaan, voelden ze het van hopige, nooit te zijn lief gehad. Of was het dankbaarheid dat ik de enige en eerste man was die niet om haar had gelachen en goed voor haar was geweest. Ik weet het niet. Ik heb er nooit naar gevraagd. Korte tijd daarna is ze gestorven. Een nacht dat ik niet in het gasthuis was. Plotseling, in een snel, opknepende benauwdheid. Toen ik de volgende avond terugkwam, was ze al van de zaal weggedragen naar de kelder. De hoofdverpleegster zeide me dat ze een haarvlecht voor me had afgeknipt. Dat had ze haar al lang tevoren moeten beloven. Ik heb die vlecht nog en bewaarde die bij alle andere beroertheiden uit mijn leven. En ik ben de volgende dag naar de anatomie gegaan en heb haar zien liggen op de tafel onder het hoge witte licht van de stille zaal. En ik heb alleen staan staren op dat arme, misvormde lichaam en heb zachtjes gestreeld over haar bleke wangen. Ik haar enige liefde. En ik heb voorzichtig er doodslaken over haar heen gespreid. Voorzichtig en langzaam. Niemand had het beter kunnen doen. Ze had me heel lief gehad. En toen ik weer in mijn kamer was en ik haar vlecht uit het papier rolde. Toen voelde ik langzaam het huilen hoge kroppen dat in mijn keel stikte over de grote wijdemiseren van het leven. De enorme ellende van het bestaan. Waarin zo'n schepseltje geboren wordt en leeft zonder vreugde, zonder licht in de donkere geheiming van haar noodzakelijk meezijn. De doktersweeg buiten in de luwkoelenzomenacht ruiste het water voort, altijd voort. Een weemoedige weving van weekvluisterend geluid door de hoge rust. En lange tijd bleven we stil. Toen vluisterde één van de dames voor zich heen, schoor sprekend van ingeknepen huilen. Ze iste minste een korte tijd heel gelukkig geweest. Dat is al veel in het leven. Einde van een liefde door A. A. Letrino. Een misdaad van Marcelus Emals. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoren tot het publieker door mij. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org.  Gelezen door Bart De Leel. Een misdaad door Marcelus Emals. Haast er binnen tredend en de deur achter zich sluitend. God dank, hier te minste ben ik veilig. Hier kan niemand me zien, niemand me beledigen. O, die vernedering, die schande. Een ogenblik stilte. Wat is dat? Hij vindt een kant in een omslag. Ligt er daar weer een, weer zo vervloekte kant? Hij doet de omslag eraf. De faam. Ik wist niet eens dat het ding bestolst. En nu wordt het met thuis gestuurd, voor Niemendal. De faam. En in die faam mijn... Hij zoekt in de kolommen. Ja, het is al weer zo laat. Lezens, hoor zo'n kerel nu eens gemeenschimpen. En nu ligt hij er ook nog bij. Kon hij dat al trans niet laten? Scheld is nu hem als een vak, maar hij hoeft toch niet te lastigen. Hij vormt de kant in een. Daar. Daar. Een papiertje valt uit de kant. Hij raapt het op. Je moet toch maar durven. De school je vraagt toch of ik me op zijn blad abonneren wil? Abschuurdelijke toestand. Iedereen weet me misstaat. O, vrouw vervolgt behoon en smaad. O, mijn vrouw heeft gelijk, we moeten de stad uit ja, ja, het land uit. We moeten ons ergens gaan begraven, ergens in de vreemde, waar geen mens me kent. Ik heb het eerst niet willen geloven. Mijn betrekking aan het ministerie in de steek laten. Kunnen we die 1500 gulden jaarlijks missen? Maar mijn vrouw zei, je krijgt toch je ontslag. Denk je dat ze op het ministerie iemand willen hebben die? Toen heb ik gezegd, Marie, laten we dan naar Wiesbaden gaan. Daar kan een mens tenminste zijn leed verzetten. Marie heeft het me wel anders beduid. Naar Wiesbaden? Naar Wiesbaden, waar winter en zomer zoveel Hollanders heen trekken? Wou je daar tot een trurige merkwaardigheid worden door onze landsgenoten met de vingen nagewezen? Wou jij misschien in alle bedenkers en murries terechtkomen met de vreselijke woorden? Wiesbaden is bekend als het vrijwillige kozen ballergooid van? Laat ik me geskant vlek de naam maar niet uitspreken. Nee, zij Marie, niet naar Wiesbaden gaan we. We trekken naar het ene van de gat waar een mens zich doodkdist, waar nooit een Hollander zich vertoont en waar niemand ooit zou vermoeden dat jij? En in dat gat blijf jij tot je laatste stik.  Zover is het nu met me gekomen. Mijn carrière is gebroken, mijn levensgeluk is verniedigd, mijn onbesproken naam is naar de maan. Voortaan blijft me niets andersover dan in stille afzondering te wachten op mijn einde. Ik kan het zelf haast niet begrijpen, en toch is het waar, toch is het mijn eigen schuld. En had ik nu maar alleen mezelf oogelukken gemaakt, maar ook mijn voorouders heb ik onteeerd, mijn goede moeder heb ik van verdriet aan de rand van het graf gevoerd, mijn vrouw heb ik een onherstelbare slacht toegebracht, mijn hede familie heb ik in opspraakdoem komen en mijn kinderen, mijn ongeboren kinderen zullen het levenslicht aanschouwen in de schaduw van hun vader Schande die... Nee, mijn misdaad vertel ik niet. Ik zou nog maar uitgelachen worden op de koop toe. Niemand weet wat ik uitsta als mijn vrouw en ik zwijgen tegenover Rokander aan tafel zitten met die afschuwelijkheid tussen ons in. En dan die wandelingen door de straten, als je je groot wilt houden, als je je verbeeld dat iedereen je er aan ziet, dat slenderen langs de soos waar je vroeger zo'n lucht hartig indiep en waar je nu niet meer indurft, alsof de vloeren er geworden waren als ijs van een nacht. O, dat gaan langs de bureau's van de kranten, waar het net is of achter elke ruit een grijnsende tronie bier begluurt, dat onverwachts tegenkomen van een bekend gezicht als de gedachte die je bekruipt hoe zou hij erover denken? Wat een machteling, wat een ondraaglijke machteling. En dat voor mij die nooit iemand bedrogen of bestolen heb, die altijd een fatsoenlijke jongen ben geweest. Ik die me zoveel plezier had voorgesteld van mijn, ja, waarachtig, ik had er maar nog plezier van voorgesteld. Hoe is het mogelijk, het blijft toch maar waar dat een mens geen grote vijand heeft dan zichzelf. Zou het nu zo'n ravachol, zo'n casserio, net gegaan zijn als mij? Zouden zij ook, zo onder het voorbereiden van hun aanslagen, die heimelijke pret hebben gekend, die verblindende, krankzinnige duivelse vreugde? Ja, het moet wel, het is immers niet aan te nemen dat een mens in koele bloedend waas genoeg kan zijn, de rust van heel zijn verder leven op het spel te zetten, terwijl er van één geruchtmakende daad. Krankzinnig zijn we geweest, casserio, ravachol en ik, allemaal krankzinnig.  Want wat kon ik nu bij winnen? Waarop kon ik in het gunstigste geval zelfs maar hopen? Op geld maken? In ons land? Daar moet je immers één nog veel grotere schaaf uit zijn en werken op een heel ander gebied? Op naam maken? Ach, wat betuid dat nu in Nederland waar een mens pas merk dat hij op een voetstuk staat als het ding onder zijn voeten wachtel door al de skoppen die hij krijgt? Op zelf voldoening, maar die had ik immeens, was ik niet voor maak tevreden met mijn vrouw, met mijn goede moedig, met onze lekkere zondagse familie dineetjes en met mijn gemakkelijke baantje aan binnenlandse zaken, afdeling Schutterij? Nee, nee, het wordt me hoe langer, hoe duidelijker. Ik ben ter dega aan het malen geweest en ik vraag me af of ik zelfs op dit ogenblik wel weer helemaal goed bij het hoofd ben. Maar hoe is die ziekte dan toch begonnen? Wanneer heeft hij me het eerste pakken gekregen? Als ik het me wel herinner, is het in de Schouwburg geweest. Ja, daar was het. Het toneel is een heiloze instelling, een echte uitvinding des duifels, een vervloekedmiddel om de mensen voor eerlijk hun ziel rust te ontnemen. We hadden een half abonnement op drie stalles, trouwens dat hebben we nog. En toen ik in dit half abonnement met Beth voor de derde keer had gezien, toen is het me daar het slaapwandel toneel op het lijf gevallen. Ik hoorde woorden nog. Hier is de lucht van bloed. Al de wierok van Arabië zal die kleine hand niet wel riekend maken. Vreselijk. En als ik die woorden maar weer uitspreek, dan voel ik ook weer hoe de waanzin zich van mijn meester heeft gemaakt. Eerst was het een gevoel van opstijgende hitte, een soort van kogesti die me duizendig maakte. Toen begon er iets in me te trillen, een verlangen om mee te doen, een geheimzinnig plezier om in stilte alles klaar te maken. En eindelijk kwam die kortzachtige begeerte om opeens het hele land te overdonderen. Gangsinnige. Maar wie nu meent dat ik in mijn eigen ogen een misdaliger ben vergist zich, hoor? Guns nee. Ik geloofde juist dat ik iets goed, iets flinks, zelfs iets verhevens ging doen. Ik dacht, wie weet of ik geen nieuwe tijd inlijd, of ik geen verwezenlijking tot stand breng van een stilgekoestert ideaal.  Je ziet het trafachon, kasserio en ik allemaal van hetzelfde lakend een pak. Verblinden zijn we, trurige verblinden, slachtoffers van de tijdgest, rampzalige machteloze worstelaars tegen al wat verouderd meuf dood is. Hadden we de kracht bezeten om te overwidden, we zouden eenvoudig beroemd zijn geworden en we hadden standbeelden gekregen, al waren het dan ook in ons land waarschijnlijk lelijke standbeelden geweest. Nu we niet overwonnen hebben, zijn we even eenvoudige misdaligers gebleven en lendelingen die in de kranten worden uitgescholden, die door de fatsoenlijke mensen op straat worden gemeden, die hun familieleden noodzaken te veranderen van naam. Ja, ik heb een achterneef die nooit na me omkijkt, maar die toch veranderen wil van naam. En zoals ik zei, wat heb ik me niet illusies gemaakt? Ach, als ik nog denk aan de dag toen ik dat helse werk daar gaat klaar gekregen en zorgvuldig ingepakt om het mee te nemen naar het gebouw waar het moest ontploffen. Het ik brandde me in de vingers en toen ik een trapje opging naar de kamer van de portier, toen popelde mijn hart en toen weefde mijn knieën. Ik geloof nog altijd dat die partier me dadelijk in de gaten heeft gehad, want kijk hij zag kastjes uit zijn ogen en wat deed hij vreemd toen hij het pakje aannam. Voorzichtig, alsof we bonbonzin waren, leid hij het op een tafel neer en zei alleen, ik zal het manier een handen geven, hij komt om vijf uur hier, wees gerust. Dat wees gerust gaf me dadelijk achterdacht. Als ik het nu na zegt klinkt het dood gewoon, maar de toon van die man. Nooit zal ik die toon vergeten. Het was of wij zeggen wilde, we kennen je schrap uit en als er in dit pak maar één overtuigend bewijs voor je schuld is te vinden, dan ben je er bij hoor. Dan word je zo gauw mogelijk ingereken en afgemaakt. Ik werd er aakkelijk van en moest een singeltje omlopen om weer op een verhaal te komen. En toen het die dag vijf uur sloeg juist op het ogenblik dat ik een glaasje courage water dronk, ik herinnert me of het gisteren gebeurd was, toen zei mijn vrouw tegen me, Henry wat schild eraan, je wordt opeens zo bleek.  Het is waar, ik werd bleek, bleek en ijskoud en dat kwam doordien we ineens de schellen van de ogenvienen, ik zag de volle afschuwelijkheid van mijn misdaten in. Het spreekt vanzelf dat het er stond de gedachten bij me opkwam met pakje terug te gaan halen, maar daarvoor ontbrak me de moed. Wat had ik die partier moeten zeggen en als hij mij bij zijn meneer had gebracht, als ik het ding geopend op tafel had zien liggen, als die man mij met een boulder in de stem, of misschien medeleinend of scampig of minachtens. Oh nee, ik voelde dadelijk dat waar ik niet. Daar stel ik me niet aan blout. Ik deed dus maar niets en zei alleen, Marie, ik heb wat maagpijn, geef me nog een boll. Nee, die boll hielp wel, maar van dat moment af heb ik toch rust door duur gekend. Ik kon haast niet meer eten en in het geheel niet meer denken. Snacht sliep ik geen twee uur achterhoek aan de door en tegen de mooi gestond kreeg ik geregeld de verschrikkelijkste nacht meer eens. Ik spak bijna geen woord meer en sloop door achterstraaten als in dief naar mijn ministerie. Natuurlijk begonnen de mensen mevreemd te vinden. Mijn vrouw vroeg me of ik geld zorgen had. Mijn moeder zei, is Marie niet lief meer voor je? En mijn chef op het ministerie bromde, het schijnt dat u tegenwoordig hoe hoofd niet meer bij uw werk heeft. Wat kon ik antwoorden? Ik vond niets en onderwijl voelde ik dat er om me heen in atmosfeer van vejandigheid kwam. Toch wist toen nog niemand dat ik een misdaad had gepleegd. Op een goede dag kreeg ik bericht dat het de bom zou basten. Lijdt daar nu niet uit af dat ik mee de plicht te gehad. Ik laat me over de aard van mijn misdrijf liever niet uit, maar één ding verklaar ik op mijn woord van eer. Ik alleen ben de schuldige. Niemand heeft me geholpen. Toen ik die tijding ontvangen had, wist ik niet meer waar ik me zal bergen van angst. Ik dacht over zelfwoord, ja, in volle ernst. Ik wou in het water springen en wie weet of ik het niet gedaan zou hebben als er ergens in ons land zuiver water te vinden was geweest. Slapen kon ik geen enkele nacht meer.  Mijn speispartering was doeptal van streek, maar drinken deed ik, drinken van de morgen tot de avond. Mijn vrouw en mijn moederen begrepen er niets van en maakten zich zo ongerust dat zij een specialist wilde raadplegen. Toen gelukkig hebben ze me geloofd, toen ik zei dat er in Nederland, voor mijn kwal, toch geen specialiteit in bestaan. Maar wat heb je dan voor kwal, vroeg mijn vrouw. Wacht nog een dag, je zei ik. Dan zal je het vernemen. Ze wachten nog een dag en toen wist ze. Ja, toen wist zij het en zij niet alleen. Toen wist iedereen het. Mijn moedig, mijn vrienden, mijn vijanden, mijn kennisen, heel de stad, heel het volk. Er stond in alle kanten. En wat denk je dat mijn vrouw, mijn moedig, mijn vrienden, mijn kennisen, heel de stad, heel het volk deden, me moeten inspreken, me steunen, medeleiden met metonen, me een beetje bewonderen, al was het maar om de waaghalserij van mijn poging. Niets van dat alles. Ze zwegen. Ze verplettenen me met hun stilzwijgen en ik liep eenzaam rond, omgeven door een doodse stilte, met de sensatie dat ook op een kerk of was, vlakbij met eigen, vers gedolven gaf. In die dagen ben ik mijn haar in gaan verven, omdat ik zeker wist dat zich rij zouden worden van angst en verdriet. En ondertussen werd mijn proces voorbereid, kwam het ogenblik van mijn veroordeling al nadig en nadig. Ik durfde niemand meer onder ogen komen en meldde muziek op mijn bureau. Tweemaal per dag dronk ik me een roes in en van de 24 uur bleef ik er 20 in bed. Geen mens kwam naar me kijken. Eindelijk brak de vreselijke dag aan. Het was juist de avond van ons halve abonnement. Zullen we gaan of niet? Mijn vrouw stelde de vraag. Nu ben ik van de leer, hou je zo lang mogelijk groot, en dus antwoorden ik, zo luchthartig als ik maar kon. Waarom niet, kind, denk je misschien dat de mensen me op de schouders zullen nemen en ronddragen door de zaal. Maar hier vond de aardigheid aller ongepast. Ze had eens moeten weten dat ik in mijn binnenste dag god weet of ik in die comedie niet als een lijk in elkaar zink.  Was het maar gebeurd, ach ja, was het maar gebeurd, dan wist ik tenminste nu niet meer af van die ontzettende avond. Het begon al met de portier. Wat in goed toen ik tussen mijn vrouw en mijn moeder binnen had, het was of hij een begrafenis voorbij zou gaan. Toen in de gang mensen die me verdacht aankijken. Ik geloof zelfs dat een paar me met de vinger hebben nagewezen. Gelukkig hebben mijn vrouw en mijn moeder dat niet opgelet. Die glaslijke dacht lachte. Ik had die vent van op z'n gezicht willen slaan. Om me goed te houden zei ik heel hard dat iedereen het horen komt tot mijn vrouw. Nogal aardig bezet vind je niet? Het was niet waar, er waren geen honderd mensen. Marie zweerde het ook weer, en toen ik haar een ogenblik later toefluisterde, ik zie niet één bekend gezicht, toen had ze de vreedheid te antwoorden. Je vrienden zijn weggebleven uit discreetie. Eindelijk ging het scherm op. Nu, je begrijpt, van de voorstelling herinner ik me zo goed als niemand al. Ik kom mijn hoofd er niet bij houden. Ik weet alleen dat het me net was of de acteur zich schaamde voor mij op te treden, en of het kleine publiek dat anders toch elke locht toejaart, vanavond in het geheel niet klapte, uit minachting voor mij. Toen we eindelijk opstonden en heen gingen, verbeelde ik me dat de vertegenwoordigers van de pers ook aan d'r toepromden. We zullen hem wel klein krijgen. Wacht maar, wacht maar. En ik die me al zo bitter klein voelde. Maar ze hebben toch woord gehouden, nog kleiner, nog veel kleiner hebben ze me gemaakt, zo klein dat ik de straat niet meer overdurfstekend uit vrees van verkapt te worden, of uitgelachen en nagewezen als een bespotterlijk het werk. Vroeger dochst ik mijn vrouw nog wel eens de waarheid zeggen. Ik waag het niet meer. Als mijn moeder spreekt, zwijg ik, en als ik denk aan mijn ongebore kinderen, dan krijg ik een kleur. En weet je waarmee ze me vooral zo klein hebben gemaakt? Met ingezonde stukken, groter hemel, wat had ik opeens een belangstelling gewekt. Altijd bij me vijanden, want mijn vrienden bleven zwijgen als moffen. Er kwamen zelfs stukken waarin ik werd geprezen, althans in het begin, om dan na de hand weer testen meer gehaven te worden.  En gekletst en gelogen werd er in die dingen, mijn vrouw woudelijkse tegensprak, maar hoe kan een mens nu al de onzin tegenspreken die hij dagelijks te lezen en te horen krijgt? Gisteren ben ik op een advocaat uitgeweest. Je moet toch wat doen voor de reputatie van je familie. Maar niet één wil me helpen. Zo'n gebenen vent ben ik nu geworden. Ja, mijn vrouw heeft gelijk. We moeten het land houdt. Ik moet me verderen levensdagen, maar het slijt in ergens waar niemand me kent en waar nooit een Nederlander zich vertoont. Oh, ik weet wel. Ik zal er het heimweek krijgen. Eens zal ik tot Marie zeggen. Kindlief. Ik zou toch zo graag mijn land eens weer zien, dat land waarop ik had willen leven, waarvan ik een siraad had willen zijn. En ik wou ook zo graag begraven liggen op het kerkhof van Utrecht, waar ik eens gedroomd had, dat een monumentale graf ton voor mij zou worden opgericht. Maar dan zal zij antwoorden. Jij, die je wat zoenenken naam hebt bezoedeld. Jij, die ons geluk moet willig met voeten hebt getreden. Jij, die je deftige familie hebt onteeerd. Jij, die je oude moeder aan de rand van het graf hebt gebracht. Jij blijft hier. Jij zult hier in een vergeten hoek van het kerkhof worden weggestopt, onder het zand. En weet je waarom? Omdat jij een van de grootste misdaden bedreven hebt, die je mens in Nederland bedrijven kan. Omdat jij gevaarlijker bent voor ons land, dan een ravachol of een kasserio. Omdat jij, na de deur toegaande, een toneelstuk hebt geschreven. Einde van een misdaad van Marcellus Emans. Mijn heren curatoren, professoren, doktoren, studenten en gij allen, die belangstelling met hoger onderwijs hier samenbrengt, zeer gewaardeerde toehorders. Al schijnt de tijd nog in een ververschiet dat hygiënen, zoals sommige Willen, reed op de lagere school, zal worden onderwezen. De grootste regering van het kerkhof, de kerkhof van Marcellus Emans, is de kerkhof van Marcellus Emans. De kerkhof van Marcellus Emans, de kerkhof van Marcellus Emans, de grote waarde van de gezondheid, is ons toch allen rits van haar jeugd af ingeprent.  Dat gezondheid de grootste schat is, en dat de gezonde ziel eigenlijk alleen in een gezond lichaam kan huizen, zie daar waarheden die ons, nu eens in het kleed van deze, dan weder in het gewaad van gene, oude of moderne taal herhaaldelijk zijn voorgehouden. Zo herhaaldelijk dat twijfel aan haar algemene geldigheid, welke ten aanzien van de laatst genoemde uitspraak, althans niet van alle grond om bloot schijnt, nauwelijks in ons opkomt. Minder onbedenkelijk is echter de traditionele voorstelling ter geleerde en ongeleerde pedagogen, als zou gezondheid het attribut van de armoede, ziekte daarin tegen, de haast onafscheidelijke gezel van de rijkdom zijn. De behoeftigen, door gezonde en tevreden dagloonig, de ingenot en wilde zich badende, maar knorgen en zikkelijke rijkaart, zijn staande typen uit de verhalen onze jeugd. Nu mogen er, ook in letterlijke zin, veel waarsliggen in de zechtswijze dat het sterke benen zijn die de wilde dragen. Wie van de andere kant zou er in onze zo socialistisch gekleurde tijd nog durven twijfelen wanneer de statisticus ons voerrekent dat het in de hoogste mate juist de armoede is die de gezondheids- en levenskansen zoveel slechter maakt. Zelfs zijn er geweest die in de grotere sterfte onder de minder bedeelden de uitingzagen ener onverbiddelijke natuurwet de zelfregeling der bevolkingsdichtheid in verband met de beperktheid van de bestaansmiddelden der gemeenschap een noodzakelijk kwaad waar tegen ook hygiënische maatregelen op den duur niets zouden vermogen. En al was die voorstelling eenzijdig en overdreven zeker is het dat de zaak der volksgezondheid ten nauwste samenhangt met de volkswelvaart niet alleen in die zin dat common health is common wealth maar vooral ook omgegeerd zo dat algemene stoffelijke welvaart een eerste voorwaarde is om een gezond en krachtig volk te kweken. Vandaar ook dat die ontdekkingen op het gebied van wetenschappen en industrie en die hervormingen van sociaal economische aard welke de noodzakelijkste levensproeften meer onder het bereik van de lagere klasse brengen zeker niet minder aan de volksgezondheid ten goede komen dan ontdekkingen van zijn regiënische aard. Want wel kan men, wat de laatste aangaat wijzen op een succes als dat der Koepok inending toch dit dan ook nog doorging soortgelijk geevenaard. Van de andere kant kunnen de voorschriften der gezondheidsleer bij consequente toepassing dermate ingrijpen in het persoon- en gemeenschapsleven dat het goede doel voorbijgestreefd wordt.  De Geneesheer moet dus begrijpen dat hij ook op hygiënisch gebied is minister non-magister Naturae en dat ook hier het primum est medici nanokiat niet door hem uit het oog mag worden verloren. Voorzeker ook de medicus hygiënist is voor alles mens en acht zich niet menselijks vreemd. Als kind van zijn tijd neemt hij al naar zijn aanleggend temperament deel aan de vragen van de dag en beweegt hij zich mede in de stromingen op politiek en maatschappelijk gebied. Waar studie en werking hem boven velen in de gelegenheid stelden zijn kennis te vermiederen zijn blik te verruimen heeft hij ongetwijfeld het recht Maar ja, is het zijn plicht zijn positie als staatsburger hoog te houden en zijn stem te doen gelden ook buiten zijn eigenlijk terrein. Toch dan in de eerste plaats de stem van de staatsburger niet die van de vakman. Zelfs bij vraagstukken van naarbij raken de volksgezondheid als daar zijn die van het alcoholmisbruik de prostitutie, het vegetarisme, de bestrijding van epidemien kolonisatie et tutti quantie. Vraagstukken welke van zo verschillende kanten kunnen bekeken worden waar godsdienst en moraal gewoonten in traditie, ras en klimaat, politiek en economie, wetenschap en techniek als om strijd hun invloed toen gelden. Daar waren hij niet te zijn de deskundige bijuitneemendheid aan wie de eindbestessing moet worden overgelaten. Zijn taak is bescheidenig al dus aan diep te winnend wat zij aan breedte verliest. De beoefenaar der gezondheidsleer moet staan tegenover de maatschappij als de gerechtelijk geneeskundige tegenover de rechter. Hij heeft de antwoordend de vragen hem op zijn speciaal gebied door de gemeenschap gesteld en zich daarop voor te bereiden door studie en door eigen onderzoek in en buiten de werkplaatsen zijn er wetenschap. Ziet daar het standpunt waarop ik meen dat ook hij zich moet plaatsen die geroepen is tot het dubbele taak om de gezondheidsleer te onderwijzen en tot vermedering van die tak van wetenschap bij te dragen. Hoe nodig, maar tevens hoe moeilijk zelfverperking in deze materie is zal aanstond blijken nu ik overga tot de bespreking van het onderwerp waarvoor ik u wel wilende aandacht vraag over gezondheid en ziekte in hetige westen. Tussen de kerkringen zijn de vruchtbare streken ongezond. De gezonde streken onvruchtbaar. Zo is niet geheel ten onrecht geklaagd.  Inderdaad de samenwerking van hoge temperatuur en vochtigheid in het tropische strandclimaat is het die niet alleen de wildere geplantengroei in het leven roept maar tevens het aanzien geeft aan tal van zichtbare en onzichtbare levende ziektechimen en daarom boven nog direct haar afmatende en ontzenuende invloed op de mensloed gelden. Toch is de bovenbedoelde klacht niet geheel billig. Immers gaat ze uit van een te particularistisch standpunt de persoonlijke belangen en ervaringen van de blanke de verendeling op de voorgrondstellende met voorbijzien van het feit dat diezelfde zo ongezonde landen niet in minna genoeg allerwegen een beluiende inheemse bevolking verherbergen. Maar bovendien met vroeger vergeleken is ook bij de Europese bevolking de herkekeningslanden een aanzienlijke verbetering in de algemene gezondheid toestandmerkbaar. Al is zij moeilijk overal onder cijfers te brengen. De vooruitgang op allerlei gebied de in de loop der tijden zoveel verbeterde levensomstandigheden die in Europa zo machtig tot verheffing van de volksgezondheid hebben bijgedragen. De sterften zo belangrijk hebben doen dalen. Zijn ook niet zonder invloed geweest op het lichamelijk welzijn de tropenbewoners. Zeden het niet meer bij voorkeur het uitschot der Europese samenleving is waaruit de immigranten zich requiteren. Zeden het de verbeterde verkeersmiddelen een gehele ommekeer in de bestaansvoorwaarde hebben terwee gebracht en door de meerdere voeling met het moederland de ruimere toevoet van beschaafde vrouwen de zeden zoveel zachter geworden. De onmatigheid en roekeloosheid zo zeer getempaard zijn. Zeden het in ruimere maten voor goede geneeskundige hulp en de toepassing van sanitäre maatregelen wordt zorggedragen heeft de spreek woordelijk geworden ongezondheid van het tropische klimaat reeds veel van haar verstrekingen verloren. Geen wonder dat de pessimistische oordeelvellingen van Weleeg belangrijk te een gunstig gewijzigd zijn. Ja, reeds plaats moest maken voor wel wat al te optimistische voorstellingen. Malaria, gele koorts, dysenterie, leverabses, beriberi en cholera, die gezels der tropen het zijn alle, zo redeneerd men vermijdbare ziekten. Vermijdbaar omdat de nieuwere wetenschap haar oorzaken heeft doen kennen en daarmee de middelen aan de hand heeft gedaan om ze met succes te bestrijden. Wel nu, neem ze weg die ziekten en ziekte oorzaken en gehouden over de gezonde tropenbewoner de permanente zomermens. Als fingerwijzing naar een verwijderd verschiet en zo zal zij ook wel bedoeld zijn heeft deze voorspiegeling zeker haar waarde. Haar nu reeds in volle ernst op te nemen zou zijn overschatting van ons huidig kunnen en kennen.  Het is waag om een kwaal met goed gevolg te bestrijden is het van het grootste belang ja, dikwerf, onompeerlijk haar oorzaken te kennen. En wat dat betreft hebben wij ten aanzien van de infectieziekten aan de jongste loten ter experimentele wetenschap de bacteriologie of juistig de microbiologie reeds veel te danken. Maar met het vinden van de microben en het bestuderen van hun werking op het organismen leert men die ziekte oorzaken nog niet van alle zijde kennen. Het is immers ter taak der hygiënen de patrogene microben te onderzoeken vooral in hun voorkomen en hun levenscondities buiten het levend lichaam. Zo eerst zal zij de epidemiologische verschijnseling ten volle leren begrijpen en verklaren en op grond daarvan misschien, want ook dit spreekt nog niet vanzelf rationele bestrijdingsmiddelen kunnen aangeven. Wat nu dat alles aangaat hebben wij nog geen reden al te veel te roemen op de trion van onze wetenschap. Dat de malaria parasieten ook in de buitenwereld de voorwaarden voor hun ontwikkeling vinden is aan geen redelijke twijfel onderhevig. Niettemin is het nog niemand gelukt ze daar met zekerheid terug te vinden. Tot dus verre is hun voorkomen alleen in het bloed der malaria leiders aangetoond. Bij de asiatische cholera zijn wij in dat opzicht wel iets verder maar toch wat men die dan gaande ook beweren mogen nog bij langer na niet waar we wezen moeten. Ik mag er aan herinneren hoe Robert Koch zijn positief oordeel over de specificiteit van het door hem in 1883 in de dejecties van cholera leiders ontdekte comabacil hoofdzakelijk gronden op deze coincidentie. Een door morphologische en biologische eigenschappen scherp gekaracteriseerden en van andere gemakkelijk te onderscheiden microben. Constant en uitsluitend voorkomende bij en in verband met de genoemde zikte. Wat in de eerste jaren na deze ontdekking door hem en anderen op dit gebied aan het licht werd gebracht toegerslechts toebij om Kochs uitspraak te staven. Terwijl van de ene zijde door onderzoekers in alle oorden der wereld tuikenswedig de aanwezigheid van de comabacil bij cholera kon worden aangetoond en tegen strijden gevondsten optwalingbleken te berusten scheen het van de andere kant uitgemaakt dat zijn comabacil nergens zonder de ziekte wordt aangetroffen.  Wat al het laatste punt betreft viel het Koch aanvankelijk niet moeilijk in die enkele gevallen waarbij gekomende microben buiten verband met cholera gevonden en door hun ontdekkers voor identiek met de zijnen gehouden werden de onjuistheid van die mening aan te tonen. Converra tot voor enige jaren tegen de comabacil als specifieke ziekteoorzaak met enig recht worden aangevoerd dat het tegen billige verwachting in nog slechts in enkele zeldzame gevallen gelukt was bij heersende cholera de comabacil in de buitenwield opsporen. Ook deze leemte werd sedert aangevuld dankzij de verbeterde en verscherpte methode van onderzoek. Toch is het vraagstuk er daarmede niet eenvoudiger op geworden in tegendeel. Want niet alleen heeft mij nu ook bij oogenschijnlijk gezonde personen cholera microben aangetroffen maar daarom boven heeft men in cholera vrije tijden dubbelgaars gevonden die er niet of nauwelijks van zijn te onderscheiden. En dit klempt te meer omdat van de andere kant gebleken is dat koos comabacil in zijn als karakterstiek aangegeven kenmerken bij langer na niet overal en in alle tijden die standfastigheid aanbied als daar aan vroeg en op zekere hoogte ook nu nog wordt toegeschreven en voor een zekere diagnose van zo groot gewicht de achternis. Met die variabiliteit met de schommelingen in virulentie onder andere daar patrogene microben uit een epidemiologisch oogpunt zo belangrijk heeft de experimentele wetenschap in de aanvang weinig of geen rekening gehouden. De Duitse school vooral had op gevaar af van zich aan petitio principie geschuldigd te maken de grenzen van het speciusbegrip in de bacteriologie wel wat eng getrokken. Intussen heeft dat doktrinarisme geboren in de tijd toen men zich nog de meest fantastische voorstellingen vormde omtrend die chaos van microorganismen hun herkomst betekenis en wisselvallige eigenschappen buitentuivel ook zijn goedezijde gehad. In elk geval had het een grote didactische en heuristische waarde en in de vruchten daarvan vindt het ten slotte toch ook zijn eigen coactief. Want hoe meer kennis hoe minder schoolsheid. Zo is er dan op dit gebied wie zal het ontkennen maar wie ook zal het verraken in zoek en jonge wetenschap. Zo is er dan veel a refer. Menig feit dat er iets voor goed scheen vastgesteld is weder op losse schroeven gezet van menige voorgeschreven maatregel die vroegig rationeel scheen doch nu als de onrijpe vrucht van halve kennis zich vertoont is het nut zeer problematisch geworden.  Doch ook wanneer eenmaal het kaff van het koren gescheiden zal zijn zullen wij reden te over hebben om met de oost te vrede te wezen. En lichtpunten in de toekomst zijn er genoeg. Ik wil hier in de eerste plaats wijzen op het meer en meer op de voorgomtreden streven om ziekten te voorkomen niet door de ziekteoorzaken van het lichaam verwijderd te houden maar door het weerdstandsvermogen van het organismen te verhogen en streven dat ook op het gebied ter infectieziekten zulke schone vruchten beloofd af te werpen. Progingen om waar natuurlijke onwatbaarheid ontbreekt of de kortschiet een kunstmatige immuniteit in het leven te roepen gelijk die in Indië door Haafken bij Gholara en bij Pest door Sanareli in Brazilië bij gele koorts zijn in het werk gesteld. Progingen die in de kopok in Ending haar prototype vinden aan waarvan de rationele en veelzijdige toepassing toch eerst door de ontdekkingen van pasteur, kog, beering, vijver en andere microbiologen mogelijk is geworden. Van geheel andere aard zijn de middelen welke ons reeds zij dat veden jaren ten liefste staan tegen de zo verdervelijke malaria. Drooglegging van de bodem als voorboed, China als geneesmiddel wij danken ze aan Imperie en het instinkt ter natuurvolken. Toch is ook hier de hulp van het microscoop van het grootste gewicht zowel met het oog op de tijdige en zekere herkenning daar ziekte als om het juiste tijdstip aan te geven waarop met de meeste kans op succes therapeutisch wordt ingegrepen. Of insecten die ongetwijfeld bij vele infectieziekten als dragerster smetstof vergeren ook bij malaria een zodaan geroelspelen en of dus de strijd tegen die ziekte zal uitlopen op een strijd tegen de muskieten moeten toekomst leren. Is het aan de westkust van tropisch Afrika de dodelijke slaapziekte die de inworling bedreigt terwijl zij de blanke spaart? Elders zo in onze oostenindische kolonien is het de beriberie die zij het ook minder exclusief die rol overneemt. Zodat aan wetenschap en ervaring hand aan hand gaande spoedig gelukken die kanker aan ons koloniaal bestaan uit te roeien de voortekenden schijne gunstig. Dysenterie die vroegig om haar hevig en menigvuldig optreden in onze kolonien zo gevreesde ziekte neemt tegenwoordig behoudens uitzonderingen van voorbijgaande en zuiverplaatselijke aard een veel bescheidender plaats in op onze ziekte en sterfte lijsten. Zorg voor goed drinkwater en meer hygienische levenswijze hebben daar waarschijnlijk veel toe bijgedragen.  Lichtpunten te overdes ik herhaal het die ons zij het hier en daar nog slechts uit de verte tegenstralen helder genoeg echter om te doen zien dat de schone voorspiegelingen waarop ik daar even doelde toch iets meer zijn dan het product in haar levendige verbeelding. Toch met het weder sluiten van Padoas doos zou nog niet alles gewonnen zijn. Gezondheid is niet enkel negatie van ziekte. Er ligt ook een meer positief begierbaan tegen grondslag. De volle beschikking over de geestelijke en lichamelijke functies een veerkrachtig gestel een ruime mate van lichamelijk welbehagen zie daar wat de gezonde mens stempelt. Veel daarvan moeten blanke tropenbewonig ontberen. De troost dat hij een permanent zomermens is kan hoe goed ook bedoeld hem dat gemis niet vergoeden. Als bloedarme en krachteloze lieden pas van een ernstige uitputtende ziekte herstelt zo ongeveer vertonen zich aan het oog van een nieuw aangekomen blanke zijn rits langer in de tropenvertoevende rasgenoten. Toch ook hijzelf al blijft hij voor ziekte gespaard verliest in enkele maanden de blozende gelaatskleur wordt traag in zijn bewegingen zoekt lichaams rust op de heetste uren van de dag terwijl om hem heen het inlandse element in volle bedrijvigheid verkeerd. Bij gebrek aan voldoende hulpmiddelen tot fysiologisch onderzoek maakte men zich voegig deze min of meer aardprioristische voorstelling van de veranderingen die plaatsgerijpen in het lichaam van de bewoner van koolere gewesten wanneer hij in het heete klimaat is overgeplaatst. Zijn voegere omgeving zoredeneerde men en zijn in verband daarmee de ontwikkelde aanleg en organisatie brachten mede dat zijn stofwisseling en warmtproductie zijn krachtsontwikkeling levendig zijn huidwerksaamheid gering was. Met zijn verplaatsing in de broekasatmosfeerder tropen moet er een gehele ommekeer in die organisatie in die verrichtingen tot stand komen. Met andere woorden zijn lichaam moet een acclimatisatieproces ondergaan wil hij op ten duur aarderen in de zo veranderde omgeving. Zien wij reeds aanstond dat om een debouché te vinden voor de opgehoopte lichaamswarmte zijn huidwerksaamheid aanzienlijk toeneemt dus wetafschijding vermeerderd is tot overtolligwoordigens toe. Gaandeweg richt zich zijn lichaam er duurzaam op in om zo min mogelijk warmte voor te brengen. Niet alleen dat de speerwerksaamheid die bron van mechanische kracht maar van warmtetevens tot noodzakelijkste beperkt wordt dat mede door gemist van de opwekkende prikkel der koude de stofwisseling minder krachtig de behoefte aan voedsel geringer wordt.  Niet alleen dat de ademhalingen in diep te afnemen en bij de grotere elheid der hete lucht minder zuurstof aan het bloed toevoelen maar ook de samenstelling van het bloed wijzelt zich in harmonie daarmede. Het bloed wordt tunnig en bleekig. Zidaar zo mindemen de betekenis van de bloedarmoede en van de minder krachtige levensuitingen van de Europese tropenbewonig. Ze stellen hem in staat de hitte beter te verdragen niet door verhoging van zijn actief weerstandsvermogen maar door een leidelijk zich schrikken daarnaar. Zo is dan volgens de hier weergegeven gedachte gang de geacclimateerde blanke een zwakkeling die een kwijnend bestaan voert een minderwaardige wiensgezondheidstoestand in labieel evenwicht verkeerd tegenover de vele ziekmakende invloed waaraan hij in de tropen is blootgesteld. Welk een contrast met de inborling zijn gepigmenteerde huid overtreft naar de gangbare voorstelling de blanke huid dermaten in vermogen om de overtollige lichaamswarm te uitstraan dat nog een overdadige dochtevends zo verzwakkende zweetafscheiding nog een aanzienlijke vermindering van de warmtevoortbrengende levensverrichtingen te helpen hoeven te komen om het warmte evenwicht te doen bewaren. Bij hem daarom geen bloed aanmoeden geen aanzienlijk verminderen levensenergie geen verhoogde vatbaarheid voor ziekmakende invloeden. Tot zover de theorie. Het moet erkend worden dat zeer dat op dit gebied de fysiologische deductie heeft plaatsgemaakt voor experimenteel onderzoek onze voorstellingen aan gaan naar de invloed der hitte op het gestelvende tropenbewoner zich niet onbelangrijk hebben moeten wijzigen. Om het maar aanstond te zeggen een tot zekere hoogte fysiologische bloedarmoeden der hete landen bestaat niet. Het bloed van de blanke tropenbewoner is niet bleekig en waterrijker dan dat van de inboorling of dat van zijn rasgenoten in koolere gewesten. De ziekelijk schijnende bleekheid van zijn gelaad is een lokaal verschijntsel gevolg van mindere vulling der huidvaten geen uiting van algemene bloedarmoeden. Ze staat waarschijnlijk op één lijn met de bleekheid algemeen eigen aan die lichaamsdeden welke door kleding bedekt zich om zo te zeggen op de duur in een kunstmatig vochtig warm klimaatbevinden. Bij de inboorling der tropisch gewesten is het niet anders. Ook hij is bleek in de warnte en verkrijgt een bloosende gelaadskleur bij langdurig verblijvende kulten. Alleen is het verschil bij hem minder in het oog vallend dan bij de blanke door de bedekkende pigmentlaag der opperhuit.  Ook de onderstelling dat afgescheiden van de invloed der speerwerkzaamheid op stofwisseling en warmtproductie de laatst genoemde verrichtingen bij de blanke tropenbewoner vooral tot een lager peilzoude daden heeft zich bij naderonderzoek niet bewaarheid. In de toestand van rust en vanmatige arbeid is het stofverbruik en bijgevolg ook de warmtervoortbrenging niet groter bij de inboorling dan bij de europeaan. Niet aanzienlijker ook in het koelen dan in het hete klimaat. Niemand zal in tussend uit deze uitkomsten de rasse fysiologie. Uit deze resultaten van exact vergelijkend onderzoek mogen afleiden dat de vroegere voorstellingen geheel naar het rijk termietenboeren verwezen te worden. Niet alleen dat de onmiskenbare verschillen anatomische zowel als fysiologische tussen de verschillende rassen bestaan bijvoorbeeld in bouw en functie van de huid. Maar het is te verwachten dat deze verschillen nog groter per tekenis zullen verkrijgen. Ja, dat er zijn die eigenlijk eerst merkbaar zullen worden wanneer hogere eisen aan de lichaamsfuncties aan de compensatorische verrichtingen vooral gesteld worden. Want men mag niet uit het oog verliezen dat op dit gebied het experimentele onderzoek zoals dat eigenlijk alleen uitvoerbaar is met de hulpmiddelen van een goed ingericht laboratorium pas begonnen is. De vergelijkende onderzoekingen betreffen de stofwisseling en de warmtevoortbrenging waarvan ik daar even gewacht maakte hebben zich nog slechts bezig gehouden met het toestand van rust of lichte arbeid zoals die bij de blanke troopbewoner regel is. Hoe zullen de uitkomsten zijn wanneer het onderzoek uitgestrekt wordt tot het toestand van zwaarderen en vooral ook van langdurige arbeid. Zal dan bij gelijke arbeidsprestatie de warmte productie niet grotig, de warmte afgeving niet moeilijker. In het kort de warmte regeling niet eerder insufficient blijken te worden bij de blanke dan bij de inlander. Zal ook de vermoeienis de uitput ineindelijk niet eerder optreden bij de eerste dan bij de laatste. Het zou voorbarig zijn op die vragen reeds nu een beslisd antwoord te willen geven. De gelijkheid terrasen ook ten aanzien van het klimaat te willen decriteren op grond van anthropologische voorstellingen over de eenheid van oorsprong van het menselijk geslacht is zeker niet geoorloofd. Ook al neemt men die eenheid aan zo zal het toch wel waar blijven dat wat de eeuwen en het klimaat gescheiden hebben zich niet aanstond door een machtspreuk weer het volkander laat brengen.  Terlogen is het toch niet dat er vaak zo winst tellen voor het gevoel zo loodsware atmosfeerder tropen veel minder drukt op de gekleurde inborling dan op de blanke winzijn aanhoudende gereestes en lichaamsinspanning tot een waare kwelling maakt. Het is waar er zijn voorbeelden dat Europeanen op de jacht op militaire marcen in de tropen grote vermoeienissen getrotseerd hebben. Dat er niet weinigen het slachtoffer van geworden zijn mogen we echt er niet voorbij zien. Even min als het op zulk een buitengewone inspanning steeds een langduur gerust tijd volgde. Met aanhoudende zware arbeid ook op de hetste uren van de dag zoals die waarmee een landbouwende bevolking zich bezig houdt staat dit niet gelijk. Juist in het aanhoudende het permanente schuilt naar mijn voorkomt ook hier het gevaar. Voor het behoud van de normale lichaamsfuncties van de gezondheid is nodig gepaste afversinning van inspanning en rust maathoudend in alles. Naarmate het hete klimaat hogere eisen stelt aan de warmte regeling van het lichaam en eerder vermoeienis doet optreden. Naar die mate treigt ook bij spierarbeid welk immers in dezelfde richting werkt. Eerder het gevaar van overschrijding van fysiologische grenzen. Een enkele keer mogen dit geen nadeelige gevolgen na zich slepen. Op een duur blijven deze niet uit. Ook hier geldt het gutta kaavat lapidem. Wat het eigenlijk is dat de warmte zo afmattend maakt weten we niet. De fysiologie en patologie van de vermoeienis is nog een weinig ontgonnen veld. Met het aannemend van vermoeienisstoffen als producten van de stoffwisseling in de arbeiden te spieren zijn niet allergevallig verklaard. Ook het onze niet. Immers doet de vermoeidheid zich in de warmte reeds dadelijk smorgens na het ontwaken gevoelen en wordt zij door lichte bewegingen niet zeldend verminderd. Ook een iets verhoogte lichaamstemperatuur een lichte koorts met andere woorden kan er niet te oorzaak van zijn. Men heeft die in haar tijd als een normaal verschijntsel bij de troppen bewonen beschouwd. Dit is echt erstellig onjuist. De fysiologische bloedwarmte is in de hete landen niet groter dan in de koele gewesten. Wie zich door de hitte vermoeid gevoeld heeft daarom nog geen verhoogte lichaamstemperatuur. De proef is gemakkelijk genoeg te nemen. Eindelijk heeft men gedacht aan een veranderde bloedsverdeling om met de invloed van de warmte prikkel. De gevolgen waarvan de willekeurige spieren te weinig de buik ingewanden te veel bloed zouden ontvangen.  De grote geneigdheid tot buik aandoeningen in de troppen zou daarmee de tevens verklaard zijn. Ik zal op die gevolg bij gebrek en betrouwbare gegevens niet nader ingaan. Alleen dit nog. Mij heeft de toestand van afmatting en lusteloosheid gepaard aan psychische prikkelbaarheid waarvan de europeaan in de troppen de een, meer, de ander, minder van lieverleden onderhever wordt altijd levendig herinnerd aan het ziektebeeld van de Schenkle dat men met de naam van Neuracenie of Zenuuitputting bestempeld heeft. Al is ook voor die uitputting het objectieve bewijs nog niet geleverd. In zoveren zou men dus met meerrecht van een tropische bloedarmmoede kunnen spreken van een tropische Neuracenie. Alleen moet men zich die niet erger voorstellen dan zij is. Wanneer geen van nature zwakt Zenuugestel, geen lichamelijke of geestelijke overspanning, geen ziekte, geen andere verzwarende omstandigheden van sociale of morele aard mede het hunnen er toe hebben bijgedragen, zo zijn de verschijnselen tamelijk vluchtig. Zij verdwijnen spoedig, zodra weder een frissere lucht ons omspoeld. Dat intussen bij de veelvuldigheid van de daar even genoemde complicaties naar verhouding vele europeanen na etterlijke jaren zich genoopt zien tot herstel van een gestoord Zenuuleven coolere gewesten op te zoeken behoeft ons niet te verwonderen. Het is een van de vernamen redenen waarom een verblijf in de tropen sansa sprideretour voor hen zo moeilijk te verwezen is. Een eigenlijk gewennen toch van ons lichaam aan de tropische hitte heeft niet of slechts in geringen maten plaats. Te dien aanzien bestaat naar mij voorkomt de veelbesproken acclimatatie meer in een uiterlijk dan in een inlijke proces. Meer in het zich door navolging en gewoonte tot een tweede natuur maken van een voor het klimaat meer eigenaardig passende levenswijze dan in passende veranderingen van onze natuurlijke organisatie zelf. De soberheid in spijs en drank van de inlander zijn luchtgekleding zijn festinalente zijn calme berustende levensbeschouwing verdienen dan ook van een zuiver sanitair standpunt bezien bewoner ten voorbeeld gesteld te worden. In de tropische landen voeten in heemsbevolking zich algemeen hoedzakelijk met plantaardige kost welke uit de aard rijk is aan kolhydraten betrekkelijk arm daar aan tegen aan eiwitten en vetten. Of dat alleen geschiet uit instinctmatige voldoening aan de eisen van het klimaat is echt er nog niet zo zeker.  Bij de betrekkelijke duurte der dedeke voedingsmedelen kunnen hier soortgelijke economische oorzaken in het spel zijn als die welke ten onzend een armen tot een gedwongen vegetarier maken. Van het standpunt der leer van roepenig dat de genoemde voedingsstoffen elkandig in isodynamische verhouding kunnen vervangen doet het tot zeker al hoogte weinig toe aan welke deze ons lichaam de nodige energie voornamelijk ontleent. Tot zeker al hoogte om het bijvoorbeeld een alterrijkelijke vetvoeding aanleiding zal geven tot digestiehistorissen. Van de andere kant meent echter chavaux aangetoont te hebben dat bij verbruik van vet een betrekkelijk grote gedeelte der daarin op gehoopte energie in warmte wordt omgezet dan bij verbruik van colhydraten. Een opvatting die beter strook met de ervaring dat een vetrijke voeding meer in de smaak valt in een koud dan een warm klimaat. Daarnaast heeft kerver in de jongste tijd uit de gezondheidsoogpunt grote waarde gehecht aan de soort van vet. De drie gordels waarin de klimatologie de aardopoflakter verdeelt wil hij in alle ernst onderscheiden als traan, reuzel en plantenvetzonen. Het aarde van de mens in een vreemd klimaat zou dan groot en deels zijn een kwestie van vet. Anderen bevangen door het dogma dat een krachtige voeding per se is rijk aan eiwit en vet aan dierlijke bestanddelen met andere woorden pleiten de heilsamheid daarvan ook voor de tropen. Voorbijziende dat gehele volken en volksklassen zich krachtig ontwikkelen kunnen bij minimaal verbruik van dierlijk voedsel willen zij de inbording een ongewone voeding optringen. Hier gaat de goede bedoeling eenzijdig voorgelicht door een vooropgevatte mening part te spelen aan het gezond verstand. Trouwens ook op ander gebied. Ik denk aan wetgeving, opvoeding, godsdienst, moraal en zoveel de anderen ontwaren wij die zucht om zonder oordeeldes onderscheids, convencies en begrippen aan onze Europese beschaving en wetenschap ontleent op vreemden en niet adaquate bodem te willen overplanten. Het ergste is het wanneer de inbording er de soever doeleur van wordt. Doch ook voor de blanke tropenbewonig is het de patreuren dat sleur en mode zucht hem in levenswijze, kleding, inrichting zijn er woning, niet zeldend de eisen van de klimaat met voeten doet treden. Van de verbeterde communicatie met het moederland, van de invloed der beschaafde vrouw, zo even door ons van de lichtzijde bezien, is dit de schaduusijde.  De vraag is kolonisatie van Europeanen intropisch gewesten in de volle zin des woorts mogelijk? Is er niet één van zuiver hygiënische aard? Laten we in oogomelijk de grote verschijnheid van factoren die daarbij in het spel komen aan waarop ik reeds gelegenheid had te wijzen buiten beschouwing en raadplegen wij de blote ervaring. Juist drie eeuwen duurt zij nu die beweging, die stroming van duizenden en honderdduizenden uit het oude Europa naar de landen van Overzee waarheen Portugees en Spanjaard ons de weggewezen hebben. En het resultaat? Overal buiten de kerkingszonen en de daaraan grentende landen, overal waar zomer en winter ook aan er afwisselen in Noord-Amerika, in Zuidafrika, in Zuid-Australië, Tasmania en Nieuw-Zeeland zien wij het blanke ras, alle gevaren en bezwarend trotserend vaste hoed verkrijgen, de inborling terugdringend en verdreend. Hoeg geheel anders in de hetige westen. Verder dan tot een aristocratische minderheid brengt de volbloed-europeaan het nergens. Waar het anders schijnt, zoals in de laaglanden van Mexico, op sommige westindiceidanden, zijn zij in hun zuivere afstammelingen de creonen, het niet die de eigenlijke kern der vervolking uitmaken, maar kleurlingen, die het aanzijn danken aan bloedsmenging tussen blanke en gekleurde rassen. Kleurlingen, maar die door een complessance van de fiscus een blansjesmol officieel hebben ondergaan, gelijkere kluut noemt, en het alleen daaraan danken dat zij als Europeaan te boek staan. Dat is het, wat naast zoveel andere redenen over het algemeen bewolkingstatistieken uit tropisch gewesten zo onbetrouwbaar maakt. Want ook elders dan in de genoemde landen, ook in onze indische archipel, figurerend kleurlingen in grote getanen en zelfs vol bloed inlanders als Europeanen op de registres. Nu wil ik in die omstandigheid alleen dat onvermengde Europese volksplantingen nergens ter wereld in het zuivertropische klimaat gedijen, nog geen bewijs zien van de onmogelijkheid daarvan om lauter regiënische redenen. Immers, ook als inderdaad de levensvatbaarheid van het blanke ras in de tropen onverswakt bleef, een punt dat wij voor het ogenblik in het midden willen laten, zo zou, bij de menigvuldige aanleiding tot rasvermenging een van ouder tot ouder pur sang zich voortplantende blanke familie toch niet anders dan een product van het toeval kunnen zijn. En zou met hetzelfde recht bijvoorbeeld kunnen beweren dat de Duitsers op zijn duur in het Hollandse klimaat niet kunnen aarden omdat ondanks de vele immigranten het toch nergens ten onzend tot ontwikkeling van een Duitse volksplanting gekomen is.  Mogelijk ook is de bijzondere geschiktheid van de Israeliten voor kolonisatie niet zozeer gelegen in natuurlijke oorzaken dan wel in de overgelevende gewoonte om hun ras zuiver te bewaren en niet in de menigde op te gaan. Maar wel bewijst het feit dat de blanke rassen overal in de gematigde luchtstreek in getalsterkte domineren terwijl zij het in de tropen niet verder dan tot rasvermenging brengen en nummeriek in de minderheid blijven dat de inborling hier met veel meer succes de strijd om het bestaan met de superioren blanke kan aanbinden. Dat dus die superoriteit maar betrekkelijk is. Ja, waar de inheemse bevolking dun gezaaid was heeft mijn werk lieden van elders, negers, indische coulis tegen zware arbeid in het het heten klimaatbestand moeten aanvoeren om in de dringende behoefte aan werkkrachten te voorzien. De opzomming der poging en tot colonisatie in de tropen vormt hun aan ingeschakeld het leidensgeschiedenis. Ten ondend gaf de staatscommissie van 1857 waarin geen minderen dan donders als medisch lidzitting had er een droevig gelaas van en sederd zijn de ervaringen in die richting niet bemoedigender geworden. Niet dat een vruchteloze strijd klimaat de enige reden van mislukking was. Klachten over slechte voorbereiding verkeerde keus van colonisten onvoldoende leiding gebrek aan bescherming en medewerking zo niet tegenwerking van hoger hand zijn schering en inslag. Waar was het daarmee de elders buiten de keerkringen beter gesteld? Waren het allen uitgelezen mensen van onverwoestbare gezondheid, soberheid, werkkrachten en werklust waren pioniers der beschaving de gelukzoekers die Noord-Amerika en zijt Australië bevolkten. En waren hier wel door voorzienige overheden alle voorzorgen getroffen. Waren hier de politieke en economische verhoudingen zoveel gunstiger? Immers neen. Nair Hesterwield is het particuliere initiatief dermaten van hoger hand gesteund om de colonisatie te doen gelukken als intropische gewesten. En wanneer niet min klachten als de even genoemde reden van bestaan hebben zo bewijst dat te meer hoe uitertmoeilijk zulke colonisatie was tot stand te brengen. Hoe weinig zijn de natuurlijke loop ter dingen lag. Hoe zeer zij als een kunstmaatgekekerij was te beschouwen ter mede ene vrij zich ontwikkelende inheemse bevolking. Of later onder misschien geheel veranderde omstandigheden de condities voor colonisatie gunstiger zullen zijn. Het komt mij zeer waarschijnlijk voor. Techniek en industrie gesteund door wetenschap staan voor niets waar het geld de mens in de strijd om het bestaan te helpen.  Geluk dat niet hem geschikt te maken voor het klimaat zo maken zij het klimaat geschikt voor de mens. Ook de zogenaamde gematigde luchtstreek verdient immers eigenlijk eerst die naam sinds wij ons onafhankelijk hebben weten te maken van de huurheden van het klimaat. Ons door kleding verwarming onze woningen en zo wordt een behaagelijk kunstmatig milieus schiepen. Waarom zou de strijd tegen de warmte niet tot een soort gelijk zij het ook moeilijker te bereiken resultaat kunnen leiden. Afkoeling binnen en buitenshuis aanzienelijke verlichting van de taakleer arbeiders door allings verbeterden werktuigen versnelder verkeersmiddelen die de weken tot dagen de dagen tot uren maken en dat alles zo weinig kostbaar dat het al gemengend toepassing is te brengen. Men jaagt waarlijk geen hersenschimmena door aan die mogelijkheid in de toekomst te geloven. Zo beschoud is de colonisatie kwestie in de eerste plaats een technisch economisch vraagstuk waarvan de oplossing aan de tijd worden overgelaten. Of die oplossing wenselijk is welk lot de inborling daarbij zal widervaren zie daar vragen waarop ik het antwoord schuldig moet blijven. De tijdgeest is niet in zijn voortgang te stuiten. Ook die hygiëne moet met de stroom meden door goede voorlichting tachtende het haren er toe bij te brengen om die in de gewenste richting te leiden. Goede voorlichting eist kennis zometen onderzoek waar die kennis kort schiet en onderricht om die kennis te verbreiden. Bij de hoge vlucht die het natuuronderzoek in deze eeuw genomen heeft is het niet te verwonderen dat dit mede aan de tropische landen tegoed is gekomen en ook daar een ruim arbeidsveld gezocht en gevonden heeft. De medische en vooral die hygiënische wetenschap heeft daarvan ruimschoots haar deel ontvangen. Wetenschappelijke expedities toegen uit tot bestudering van cholera en pest in de brandpunt en der resmetting. Hier en daar kwamen ook vaste laboratoria tot stand voor naasporingen op gebied van tropische ziekten en hygiënen. Nederland is wat dat en in het algemeen wat de bevordering daar volksgezondheid aangaat in zijn oost indische kolonien niet tenachter gebleven. Ik herinner aan de zending Pekel Haaring Winkelig dat onderzoek van de Beriberrie in 1886 en aan de daarop gevolgde oprichting van een blijvend laboratorium te Betavia. Verder aan het enkele jaren later tot stand gekomen Vaxenpark Tevens instituut Pasteur tot voorkoming van de gevolgen van Dollehondsbeet. 