Het Zelf: Zelfconcept | dr. Tila Pronk | Tilburg University | #5.1
Dit is college vijf. In dit college gaan we praten over het zelf. En dat is een thema wat zeker wel een heel college verdient. Want we hebben er erg heel veel mee te maken met onszelf. De hele dag door, elke dag weer. En ja, we vinden het ook heel erg belangrijk. We zijn eigenlijk allemaal wel een beetje geobsedeerd met onszelf. Dus als je dat herkent, dan ja, maak je niet ongerust, dat hebben we allemaal een beetje. Dat is ook een beetje hoe ons brein werkt. In college drie hebben we gezien hoe kennis in ons brein is gestructureerd, dat we verschillende schema's hebben. En het zelf is een van die schema's die chronisch geactiveerd is. Dus we zijn eigenlijk altijd bezig met onszelf. En dat heeft verschillende best wel interessante psychologische gevolgen. Bijvoorbeeld het zelfreferentie effect. En dat betekent dat wij informatie die gaat over onszelf heel erg efficiënt verwerken en ook heel goed onthouden. Dus alles wat je een keer hebt gehoord over jezelf, daar hebben we een heel uitstekend gehoog voor. Zelfs als je gehoog en het algemeen helemaal niet zo goed is. Het tweede psychologische effect wat dit heel mooi illustreert is het cocktail party effect. Echt een heel leuk effect. Alleen al is het heel erg leuk en het is ook heel herkenbaar. Het cocktail party effect gaat over het psychologische fenomeen dat jij staat te praten, bijvoorbeeld op een feestje. En je hebt een gesprek met jouw eigen groepje. Ja, je zit er lekker in, je bent aan het luisteren, aan het reageren, je hebt een leuk gesprek. En er staat ook een groepje mensen naast jou te praten, daar leid je helemaal niet op, je weet niet waar ze over hebben, maakt je ook niet uit. Maar dan ineens hoor jij in dat andere groepje dat iemand jouw naam zegt. Allemaal wat heb je gemaakt, toch? En als dat gebeurt, dan draai je meteen je hoofd om en je bent meteen afgeleid. Je zit uit het gesprek, je kan het niet meer opletten en je probeert die informatie over jezelf waarom iemand jouw naam noemt, dat probeer je op te vangen. Dat noemen we het cocktail party effect precies vanwege deze hele herkenbare situatie. En we zeggen dat een fenomeen dat optreedt wanneer je belangrijke woorden opmerkt die voortkomen uit onbeheerde stimulie.  Dus iets waar je eigenlijk helemaal niet op aan het letten was, maar ineens wordt jouw aandacht toch gegeven. Bijvoorbeeld als je hoort van je eigen naam in een ander gesprek tijdens een cocktailfeestje. Dus we zijn allemaal heel erg veel met ons zelf bezig en op zoek naar informatie over onszelf. En ten onrecht denken wij dat andere mensen ook heel erg veel met ons bezig zijn. En dat ze ook heel erg gefascineerd zijn met ons en altijd heel erg op ons letten. En dat hebben we vooral op het moment dat wij ons eigenlijk helemaal niet zo gelukkig voelen met hoe wij er bijvoorbeeld uitzien. Als je een bad hair day hebt bijvoorbeeld of je hebt een puist of een court slip dan voel je je waarschijnlijk heel erg zelf bewust en heel onprettig en je denkt oh iedereen kijk naar mij. En dit noemen we het spotlight effect. Dus vooral als jij je eigenlijk een beetje ongemakkelijk voelt dan heb je het idee dat er een spotlight op jou staat. Dat iedereen op jou let. Maar dat is helemaal niet zo. Want mensen letten helemaal niet op jou en als je een court slip hebt of je haar zit niet zo leuk vandaag dan kan het zijn dat sommige mensen dat misschien een beetje ongemerkte waarnemen. Maar daar geen oordeel over vellen of in ieder geval veel minder dan je denkt. Want andere mensen letten namelijk ook vooral op zichzelf. Ze letten veel minder op jou dan. Je denkt dus als je volgende keer heel erg zelf bewust voelt dan kan je dat goed onthouden dan ben je misschien wat meer gerust gesteld. We zijn dus heel erg veel met ons zelf bezig en we stellen ons dan ook vaak de vraag wie ben ik. Wie ben ik als ik dan naar mezelf kijk in de spiegel. Wat vind ik dan van mezelf. Die grote vraag wie ben je. Wie ben ik. Wordt gewat in ons zelf concept. En zelf concept is eigenlijk de algemene set met overtuigingen aandames over wie jij bent en welke eigenschappen jij hebt. Met andere woorden de kennis die je hebt over jezelf. Stel je voor ik stel jou de vraag wie ben jij. Beschrijf jezelf eens aan mij. Nou dan kan het zijn dat jij mij zo'n soort antwoord geeft.  Je kan zeggen nou ik ben best wel slim dat geldt voor allemaal bij jullie want jullie kijken nu naar dit college en je bent een universitair student dus je bent slim dat zo kan je jezelf mooi omschrijven. Misschien zie je jezelf ook als iemand die zorgzaam is die eerlijk is maar misschien ook wel een beetje lui. Dus als je jezelf op die manier aan mij beschrijft krijg ik een beeld van wie jij bent welke kwaliteit je hebt. Maar je kan die vraag ook op een hele andere manier beantwoorden. Je zou ook kunnen zeggen nou als ik aan jou vraag wie ben jij. Nou ik ben de dochter van mijn ouders. Ik hoor bij D&D familie. Ik ben ook een vriendin van dit groepje vriendinnen. Ik zit op schaatsen dus ik ben een schaatser en ik ben ook een student. Dat is een hele andere antwoord. Heel ander antwoord op precies dezelfde vraag. En het is ook een valide antwoord. Het is ook een onderdeel van wie jij bent. En het feit dat je die vraag op zoveel verschillende manieren kan benaderen en kan beantwoorden zegt dus iets over dat er verschillende versies zijn van jezelf. Verschillende identiteiten. Je hebt je persoonlijke identiteit en dat is eigenlijk hoe jij denkt over jouzelf. Je eigen unieke kwaliteiten. De dingen die jij goed kan of die je juist minder goed kan. Maar je hebt ook een relationele identiteit en dat is hoe jij denkt over jezelf in relatie tot andere. Dus als jij bijvoorbeeld in jullie gezin misschien ben je wel het zwarte schaap van de familie en zie jezelf ook zo. Of misschien ben je altijd de grappenmaker, de gangmaker bij je vrienden en zie jezelf op die manier. Dus hoe verhoud je jezelf tot andere en welke identiteit heb jij dan als jij jezelf ziet in verhouding tot de mensen die het meest dichtbij is staan. Tot slot heb je ook nog je sociale identiteit. Dat wil zeggen hoe je jezelf denkt in als lid van een bepaalde groepen. Dus bijvoorbeeld als lid van een bepaalde sportvereniging of als student van een bepaalde universiteit. Die sociale identiteit heeft ook heel erg veel gevolgen voor groepsgedrag. Hier komen we uitgebreid op terug en college 13.  Maar ik wil het hieraf was benoemen omdat het ook hoe wij ons zien als groepslid dat hoort ook echt bij onze eigen zelf concept is hoe wij ons zelf zien. Die verschillende identiteiten zijn niet voor ons allemaal even belangrijk. De cultuur is hier bij heel erg van belang. Dus mensen verschillen in hun opvattingen over wie ze zijn en dat heeft te maken met waar zij geboren worden. Ja, de cultuur waarin jij geboren wordt. Breed gezien zijn er twee verschillende culturen. Je hebt individualistische culturen en collectivistische culturen, heb je vast wel eens van gehoord. En mensen in individualistische culturen die hebben een onafhankelijk zelfbeeld. Die zien eigenlijk henzelf, hun zelf concept als min of meer een losstaandeheid. En de banden die zij ontwikkelen met anderen, die zijn min of meer vrijwillig. Dus daar kan je voor kiezen, ja of nee. Nou, dat was natuurlijk niet helemaal waar, want een familieband daar kan je niet helemaal voor kiezen, daar zo word je gewoon geboren als lid van een bepaalde familie. Maar in individualistische culturen kan je zelfs met familie nog wel een keuze maken om op een gegeven moment afstand te nemen van die familie. En dat is niet eens een hele rare keuze. Dus als dat gebeurt zit er vaak wel een verhaal achter natuurlijk. Maar dat is wel iets wat je kan kiezen. Dat is anders in een collectivistische cultuur. In een collectivistische cultuur hebben mensen een afhankelijk zelfbeeld. Dat wil zeggen dat ze zichzelf altijd zien in relatie tot andere. En als je dus aan mensen in een individualistische cultuur vraagt wie ben jij, is er een veel grotere kans dat ze gaan reflecteren op hun persoonlijke identiteit. Terwijl als je diezelfde vraag stelt aan iemand van een collectivistische cultuur met een afhankelijk zelfbeeld, dan zullen ze waarschijnlijk informatie geven over hun sociale identiteit of een relationele identiteit. Om je een beeld te geven of waar mensen in de wereld een meer afhankelijk en meer onafhankelijk zelfbeeld hebben, zie je hier een kaartje van de wereld en die donkerrode gebieden, dat zijn gebieden waar mensen meer een collectivistische cultuur hebben. Daar staat vooral Oost-Asie, staat er onbekend om een collectivistische cultuur.  Maar je ziet dat ook in gedeeltes van Zuid-Afrika en Zuid-Amerika hebben mensen een meer afhankelijk zelfbeeld omdat er een collectivistische cultuur heerst en in grote gebieden van Europa noord-Afrika daar zijn meer en natuurlijk ook voor één van de Staten en Canada daar zijn meer onafhankelijke zelfbeelden want een meer individueelistische cultuur. Maar binnen Europa zijn er ook verschillen en kijk maar eens mee naar dit kaartje hier zie jij ook weer de rode gebieden dat zijn meer collectivistische culturen dus dat is in het zuiden van Europa en in het oosten daar hebben mensen ook meer een afhankelijk zelfbeeld, veel belangrijker dat je liep bent van een bepaalde groep, terwijl in die blauwderen gebieden je ziet dat vooral in Nederland ook echt donkerblauw, heel erg onafhankelijk zelfbeeld, want een individuistische cultuur. Goed, we hebben dus een idee van wie we zijn. Een antwoord op de vraag, wie ben jij? Maar hoe komen we eigenlijk, hoe ontwikkelen we dit zelfbeeld? Hoe komen we aan ons zelf concept? Nou, er zijn vier verschillende bronnen hoe wij ons zelf concept ontwikkelen. De eerste is introspectie zelfperceptie, sociale vergelijking en tot slot feedback van anderen. Ik zal ze nu, alle vier met jullie één voor één doorlopen. De eerste bron van ons zelf concept is dus introspectie. En introspectie is als het ware het proces waarbij mensen naar binnenkijken. En hun eigen gedachte gevoelens en motieven onderzoeken. Dus je gaat bij jezelf te raden wie ben ik eigenlijk, waarom doe ik wat ik doe, wat vind ik leuk, hoe reager ik in bepaalde situaties of wat vind ik van sommige situaties. En we hebben daar sommige mensen doen het heel vaak, die gebruiken introspectie heel vaak om bij zichzelf te raden gaan van wie ben ik nou eigenlijk en anderen doen dat minder vaak of minder bewust. Maar we doen het allemaal wel eens, we gebruiken allemaal wel eens introspectie. En we hebben dan ook vaak heel veel theorie om ons eigen gedrag te verklaren. En die verklaringen lijken vaak heel erg logisch. Maar we hebben het heel vaak bij het verkeer de eind. Dus heel vaak als wij introspectie gebruiken, dan denken wij ons eigen gedrag beter te gaan begrijpen en dan verzinnen we allemaal oorzaken voor het gedrag. Maar vaak klopt dat niet helemaal. En heel vaak onderschatten we de rol van de situatie.  En kijken we veel meer naar onszelf. En daar gaan we in deze colleges nog heel erg veel voorbeelden van zien. Maar voor nu is het vooral belangrijk om te onthouden dat introspectie je niet altijd heel erg helpt om een duidelijk zelf concept te ontwikkelen. Wat kan je dan wel helpen? Wat wel kan helpen is je eigen gedrag observeren. En een beetje van een afstandje kijken naar hoe gedraag ik mij in bepaalde situaties. Onze eigen gedrag kan ons informatie geven over onze attitudes en onze gevoelens. Laat ik dat illustreren aan de hand van de mensen. Sommige van jullie zullen gelijk een duidelijk antwoord hebben op die vraag. Ik vind koken superleuk. Ik kook elke dag en ik vind het leuk om vrienden te koken. En dat komt omdat het iets is waar je al een duidelijk zelfbeeld van hebt. Een duidelijk onderdeel van je zelf concept. Sommige van jullie zullen meteen zeggen oh nee ik haat koken. Ik heb er echt helemaal niks mee. Dus als het heel duidelijk is kan je je ook meteen antwoord geven. Ik vind ik koken wel of niet leuk. Als je antwoord wil geven op die vraag wat je dan ook kan gebruiken is zelfperceptie. En zelfperceptie wil zeggen dat je eigenlijk terug denkt aan situaties waarin je dat gedrag vertoonde. Bijvoorbeeld situatie waarin je je gekookt hebt. En bedenkt van ik dat nou leuk? Ging dat goed? Ja of nee. Je denkt bijvoorbeeld aan die ene keer dat jij een ei gebak hebt voor jezelf. En dat ei mislukte helemaal. En je denkt oh nee ik kon het helemaal niet goed. Ik vond er eigenlijk ook helemaal niks aan. Dus ja ik vind het niet leuk. Dus als jij zelfperceptie gebruikt denk jij terug aan situaties waarin je bepaald gedrag hebt vertoond. Je neemt jezelf waar in die situaties en aan de hand daarvan ontwikkel jij een antwoord op de vraag wie ben jij en waar ben je goed in. Vind je koken nou wel of niet leuk? Kijk naar je eigen gedrag en je geeft het antwoord zelfperceptie. Tot nu toe hebben we het gehad over mensen, introspectie, zelfperceptie gerechtingen die je zelf kan doen. Maar anderen spelen ook een hele grote rol in de ontwikkeling van onszelf concept. Bijvoorbeeld door sociale vergelijking. Wij vergelijken onszelf eigenlijk altijd onwillekeurig met anderen in onze omgeving.  Is niet altijd leuk. Maar we doen het heel vaak wel en dat kunnen we op twee verschillende manieren doen. We kunnen opwaartse vergelijking gebruiken of neerwaartse sociale vergelijking. Dat zal ik illustreren aan de hand en dus stel je voor, ik vraag aan jou van ben je eigenlijk iemand die sportief is? Nou dan kan jij zelfperceptie gebruiken of je hebt introspectie maar je kan jezelf ook gaan vergelijken met anderen. Ben ik sportief? Ben ik bijvoorbeeld fit? Ben ik getraind? Je kan dan opwaartse sociale vergelijking gebruiken en je bevolkt vergelijken met iemand die duidelijk vrij fit is. En je kijkt naar deze persoon dan is waarschijnlijk de antwoord op de vraag ben jij zelf sportief en fit? Dan kan deze persoon niet. En sta je nou voor fit zijn en gezond zijn en afgetraind lichaam hebben is heel erg belangrijk voor jou dan kan deze sociale vergelijking zo'n opwaartse sociale vergelijking kan best onprettig zijn want het is niet zo goed voor jou zelfvertrouwen als je jezelf vergelijkt met iemand die je zo uitziet. Maar het kan wel motiverend werken dus als je jezelf vergelijkt met iemand die het eigenlijk al heel erg goed in dat domein heel erg goed doet in dat domein dan kan je dat motiveren om dat ook te bereiken. 