Waarom is afgunst juist goed voor je? - Tilburg University
Waarom is afgunst juist goed voor je? Dit is de Universiteit van Nederland. Dit op het scherm is Nancy Kerrigan, een goede kunstgaardse die in 1992, tweede werd op de Amerikaanse kampioenschap in 93 eerste. En hier was ze aan het trainen voor de Olympische Spelen in 94. Ze loopt van het ijs af, ze gaat de katakombe in en plotseling een schreeuw, een harde schreeuw. Wat is er gebeurd? Een man heeft met een knuppel vol op haar knieën ingeslagen, net voor de Olympische Spelen. Ze roept ook, waarom? Waarom gebeurt dit? En ik denk dat de reden waarom dit gebeurde afgunst was. Het bleek namelijk dat de concurrenten van haar, Tonya Harding en haar man, iemand hadden ingehuurd om die aanval te plegen. Ze hadden allebei die Amerikaanse kampioenschappen, had ze al verloren en die Olympische Spelen kwamen eraan en dat kon ze denk ik niet aanzien. Dus ik denk dat afgunst daar een belangrijke rol bij speelt. En we zien afgunst altijd als iets heel negatiefs. Alle in de lange geschiedenis, alle grote geloven, hebben wel iets over dat afgunst negatief is. In de christelijke traditie is een van de tien geboden, zet uw zinnen niet op het huis van een ander. En evenmin op zijn vrouw, zijn slaaf, slavin, rund of ezel, wat hem ook maar toe behoort. En dat is dezelfde lijst als Gijsselt niet doden. Blijkbaar vonden we afgunst net zo belangrijk als Gijsselt niet doden. Maar ook recenter, in sprookjes, in Disney films, komt het thema van afgunst vaak voor. Sneeuwitje, met de boze stiefmoeder die de giftige appel aan Sneeuwitje gaf. Dus al lang hebben we het idee dat afgunst sowieso heel negatiefs is. Om in de wetenschap natuurlijk afgunst te besteren, moeten we wel een heldere definitie hebben. En het lastige in ons taalgebruik is dat we het vaak jalours noemen. Maar eigenlijk is jalours iets anders. Dat wil ik jullie even laten zien met Ken en Barbie hier. Ken, Barbie en Willem in dit geval. Ken en Barbie zijn een setje, dat weten we allemaal. En Ken is jalours op het moment dat hij bang is om Barbie kwijt te raken aan Willem. Dat is wat we jalousie noemen.  Afgunst aan het tegen is als Willem iets heel goeds doet, en Ken omhoog kijkt en denkt, die frustratie die hij voelt omdat een andere beter doet, dat is de kern van wat afgunst is. En afgunst is ook heel negatief, dat blijkt ook het wetenschappelijk onderzoek. Mensen die afgunstig zijn, roddelen over de ander. Ze ervaren meer leedvermaken als iets negatiefs overkomt. En het gaat zelfs zover dat mensen bereid zijn om zelf iets op te geven om een ander maar te kunnen straffen. Onderzoek van Zizzo, een gedragseconoom. We studeerden hoe mensen zich gedroegen als ze konden gokken. En hij gaf mensen konden fysis verdienen in de studie. En elke keer als jij goed gokte, bijvoorbeeld of het rood of zwart werd in de casino, verdiende jij als proefperson een fysje. En die fysjes waren geld waard. Op het einde van het experiment kon je de fysjes inruilen voor echt geld. Alleen naast je zat een proefperson die elke keer als die goed gokte twee fysjes kreeg. Dus langzaam zie je dat dat stapel van die andere persoon veel hoger wordt, terwijl die het evengoed doet als jij op dat moment. Dat is natuurlijk frustrerend. Dus wat gebeurt er? Zizzo biedt dan de mensen de mogelijkheid om een fysje terug te geven aan de onderzoeksleider. Maar daarmee mag je er vijf weg pakken van de ander of twee. En dan mag je er zelfs tien weg pakken. Twee derde van de mensen geeft zelf fysjes op om maar meer van de andere weg te kunnen pakken. Zo gemeen kan afgunst zijn. Maar de vraag van dit college is waarom is afgunst goed voor je? En om dat te kunnen beantwoorden, wil ik het volgende gedachte experiment met jullie doen, stel je kan kiezen tussen twee werelden om in te leven. In één wereld heb jij een huis van 100 vierkantometer en je buren hebben er eentje van 50 vierkantometer. Of wereld B. En daarna heb jij een huis van 150 vierkantometer, maar al je buren hebben er eentje van 200. 58% van de mensen geeft aan toch liever in wereld A te willen wonen. Lever dat kleinere huis, maar groter dan de buren. En de kern hiervan is dat onze status, onze reputatie, hoe we het doen ten opzichte van anderen, heel belangrijk voor ons is.  In ons evolutionaire verleden, mensen die het goed leden in een groep die een goede reputatie hadden, die hadden invloed. Daar werd naar geluisterd. Als eten verdeeld moest worden kwam het eerder bij hun uit. En afgunst is een manier om te zorgen dat die status van je het goed doet. Je probeert de ander naar beneden te halen, bijvoorbeeld door te roddelen. En dat het negatieve gedrag is gericht op die ander naar beneden halen. Dat de status weer hetzelfde is en de dreiging voor die status weg is. Dus dat is de eerste reden waarom afgunst goed is. Het helpt je om op dezelfde status uit te komen door de ander neer te halen. Een tweede is wat we eigenlijk in de Nederlands meer benijden noemen. Toen ik in de Verenigde Staten studeerde, werkte, merkte ik dat mensen wel eens zeiden, I envy you. En ik dacht, dat is gek. In Nederland zouden we nooit zeggen, ik ben afgunstig op je. En toch gebeurde dat wel vaker. Maar ik merkte ook dat envy vertaald kan worden als afgunst, maar ook als benijden in de Nederlands. Dus dat wij eigenlijk twee worden. En toen ik verder de literatuur indook, merkte ik ook dat er eigenlijk al wel vaker gespeculeerd werd. Misschien is er ook wel een ietsjes positieve vorm van afgunst. Omdat als een ander het beter doet dan jij, kun je de ander neerhalen, maar je kan de frustratie ook opheffen door zelf beter je best te gaan doen. En dat is, dacht ik, wat we benijden noemen. Dus met Rick Pieters, Marcel Zelenberg en Tilburg hebben we dit onderzocht. We hebben in Nederland mensen gevraagd, herinner je nou een situatie dat je heel erg afgunstig was? En in een andere groep vroeger herinner je nou een situatie dat je heel erg iemand benijden? En daarna beantwoorden ze dezelfde vragen. Dus hoe aardig vond je de persoon? Had je nou de neiging om over die persoon te roddelen of negatief gedrag te vertonen? Of juist had je de neiging om zelf beter je best te doen? En wat ze zien is dat die ervaring van afgunst en benijden inderdaad heel anders waren. En dat zien we ook in andere landen waar ze twee woorden hebben voor afgunst en benijden. Maar zelfs in de Verenigde Staten of in Spanje, waar maar één woord is.  In de Verenigde Staten hebben ze alleen envy. Maar als mensen een situatie herinneren van envy, zie je toch dat ze of wat wij dan afgunst zouden noemen, of wat wij benijden noemen voor de geesthaal. En het is niet alleen op die vragen, we zien het ook in werkelijk gedrag. Als ik studenten en andere studenten heel erg liep benijden, deden ze daarna beter op een intelligentietest. Ze werkte langer aan die test, ze scoren beter op die test. Onderzoekers in Duitsland vinden dat hardlopers die de neiging hebben om andere hardlopers te benijden, die stellen scherpere racedoelen. Dus die willen mag het on eigenlijk wat sneller lopen. En lopen er maar uiteindelijk ook sneller. Dus die benijden motiveert echt wat nu een belangrijk verschil tussen afgunsten benijden, wanneer roept het nou afgunst op als een ander beter is en wanneer benijden, dat blijkt de rol van verdiendheid te zijn. Op het moment dat je het verderend vindt dat de ander beter af is, krijg je benijden. Als je het onverdiend vindt, krijg je meer afgunst. En een leuke studie die we hierna gedaan hebben over consumentgedrag. We lieten studenten en andere studenten zien die net de nieuwste iPhone had. En dat maakte we onverdiend door hem te laten zeggen, ja, dit is het typisch een van die dingen die ik wel eens van mijn vader krijg. Of hij maakt het verdiend, waarin hij vertelde, hier heb ik hard voor gewerkt om dit te kunnen kopen. En in die verdiende situatie zie je meer benijden en zie je dat mensen zelf ook bereid zijn om meer te willen betalen voor die nieuwste iPhone die net die dingen kan die hun eigen telefoon niet kan. De status is belangrijk, benijden en die motivatie is belangrijk. Maar een derde reden waarom afgunsten benijden zo interessant en zo belangrijk voor je zijn, is dat het ook een fijn signal is. Als je aan mij vraagt wat ik belangrijk vind in het leven, dan is dat dat we goed voor elkaar zorgen dat iedereen op de wereld gelijke kansen heeft om iets van hun leven te maken. Maar als je aan mij vraagt wie ik benijd, dan is het toch die collega met een fantastische idee. Of dan is het toch als ik een kind zie wat net iets sneller kan praten of lopen dan bijvoorbeeld een van mijn kinderen kan.  Dat gun ik z'n best, maar ik voel dan toch ergens van een beetje die pijn van, oh, waarom kan mijn fijne nog niet lopen? En als je kijkt waar ik werkelijk mijn tijd aan besteedt in mijn leven, dan is dat niet aan die abstracte idealen over zorgen voor elkaar, gelijkheid, dan is het aan die concrete dingen die benijden oproepen. Mijn werk, mijn kinderen, dat zijn de dingen die me echt raken. Dus dat benijden en afgunsten is een fijn signaal voor je die aan kan geven wat je belangrijk vindt. Maar wat is belangrijk? In de tijd dat ik mijn proefschrift schreef, was iemand al twee jaar bezig om van ijskoostokjes een boot te bouwen. Heel knap, helaas voor hem zong de boot uiteindelijk, maar dit deed niks met me. Heel knap, maar het deed niks. Dus wat is het nou? En de kern daarvan is dat het relevant moet zijn voor je. Het moet relevant zijn voor je identiteit. Hier vinden we ook een duidelijke slagverschil. Mannen zullen niet snel afgunstig zijn of benijden over relaties of een ring, of dat soort dingen. Nee, voor mannen is werk of rijkdom veel belangrijker. Dus in dit geval zien we Cristiano Ronaldo. Kijk vooral naar zijn gezicht als Messi weer een gouden bal wint. Voor mannen is het status op het werk, prestatus op het werk, rijkdom die heel belangrijk zijn. En voor vrouwen, een beetje stereotyp, maar voor vrouwen blijkt het toch vaker in aardige vonden of in uiterlijk te zitten. En ik hoop dat als het norm in de maatschappij een beetje wat gelijkwaardiger worden, dat dit ook verandert. Maar het laat wel zien dat dingen die relevant zijn voor bepaalde groepen, mannen en vrouwen in dit geval terugkomen in wat afgunst en benijden opgroepen. Dus het moet relevant zijn voor je identiteit, maar wat ook belangrijk is, is of iemand een beetje op je lijkt in het begin. Die oude buurjongen die het niet supergoed doet, zal eerder benijden of afgunst opgroepen dan iemand die je niet goed kent. Omdat bij die oude buurjongen die haddenzelfde kansen, misschien om dezelfde school gezeten, en dat roept veel meer het gevoel op, dat had ik ook kunnen zijn. En dat is eigenlijk de kern wat benijden en afgunst hebben. En dat maakt het ook anders dan bewonderen.  Als Pieter van de Hoge Band goudwint op de Olympische Medaille, vind ik het fantastisch, ik bewondere hem echt. Maar ik heb nergens gevoel dat ik ook zou kunnen zijn in dat zwembad. Dat liggen niet mijn kwaliteiten. Maar omdat je die vergelijking niet maakt, wordt het makkelijker bewonderen en doet het toch geen pijn bij jezelf. Alleen bewonderen leidt niet tot een directe motivatie. Het is juist die pijn van benijden, die je er toe aan zet dat je nu iets wilt doen. En bij bewonderen geven we ons er een beetje in over. Wat bewonderen wel doet, is dat het je inspireert om na te denken over wat je nu zelf eigenlijk wil. Een langere termijn focus over wat je wil. Benijden heeft dus allerlei goede kanten, het signal is belangrijk, maar hoeveel kom je nu echt afgunst? Als je toch die afgunst bij jezelf voelt, hoe zou je dat kunnen voorkomen? Een goede manier om dat te doen, is proberen de vergelijking minder te maken. In het boek Liar Spoker van Michael Lewis, beschrijft hij het leven van bankiers in de jaren 80. En hij geeft het aan dat er drie redenen waren, of drie manieren waren, hoe bankiers reageerden op de bonus die ze kregen. Ten eerste waren ze opgelucht, dat ze toch de moeilijke target gehaald hadden dat ze een bonus binnen hadden. Dan waren ze blij, als ze bedachten wat ze allemaal konden kopen met die mooie bonus. En tot slotte waren ze boos, als ze merkte dat andere een hogere bonus hadden gekregen. En ik zeg stop nu voor die laatste stap. Stop nou bij die blijdschap met wat je hebt en je hebt niet altijd die vergelijking nodig om echt zover te komen. Dus dat is één manier om die afgunsten te voorkomen. Een andere manier is veranderde vergelijking. Als een collega een promotie maakt en je voelt die afgunsten een beetje opkomen omdat jij daar ook graag wel had willen zijn, verander het domein van de vergelijking. Bedenk bij jezelf, maar ik ben wel gelukkig getrouwd. Dus je verandert het domein van de vergelijking en dat werkt ook. En tot slotte misschien wel de mooiste manier om afgunsten om te vormen naar benijden. 