Afscheidsrede prof  Vranken
Ik open deze zitting met gebet, verzoek de collega's een barrit af te nemen. Mogen de geest van wijsheid en barmhartigheid in ons allen groeien en tot volle wasdom komen. Gaat u zitten? Dames en heren van harte, welkom in deze academische zitting die geheel in het tekenstaat van het afscheid van professor Jan Franken als hoogleraar metodologie van het Privaatrecht. Professor Franken zal een afscheidskollege geven over zijn nieuwe boek. Als er Franken algemeen deel drie een synthese. Het is mij genoegen om hem het woord te geven. Veel dank dat u allemaal hier in het doel bent gekomen om mij na ruim 30 jaar aan deze vakantijd uit de zwaaien. Ik heb daarvoor bereiden van deze afscheidsreden en ook in mijn orancie doorgenomen. En ik heb toen geconstateerd tot de toen aanwezigen toch heel erg hebben moeten zuchten onder mijn inspanningen om te laten zien dat ik ook iets van het vak afwist. En ik heb mij voorgenomen om het vandaag iets luchtiger te doen, maar ik beloof niks. Wat kunt u van mij verwachten? Ik zal iets vertellen over het boek en dat moet ik halsbreken kort moet ik dat doen. Vervolgens zal ik twee mensen toespreken en daarna komt er nog een boek en geen liever amikorem. Maar er zal wel op zekere ogenblikselectorie uit handen moeten geven. En het enige wat ik daarna nog zeker weet is dat wij elkaar zullen treffen voor de oula onder het genot van hapjes en drankjes. Drie keer een algemene deel. Hoe ze zich tot elkaar verhouden is tamelijk eenvoudig aan te geven. Het eerste boek ging over de rechter. Wat doet-ie? Wat moet-ie doen als-ie tot een uitspraak komt? Tweede boek ging naar enige omswervingen. Uiteindelijk over de wetenschapper. Wat doet de wetenschapper in het private recht als-ie zich met private recht bezig houdt? In de derde boek heb ik een synthese genoemd en dan kunt u al invullen waar het over gaat. Het gaat over de rechter en de wetenschapper. En een vergelijking van wat hebben zij, wat doen zij, wanneer zij in de praktijk bezig zijn of wanneer ze met een onderzoek bezig zijn. Ik heb zelf allebei gedaan. Ik ben een soort hip-hop, zou je kunnen zeggen, van praktijk. Ik ben aan de universiteit begonnen, toen naar de praktijk, terug naar de universiteit, weer naar de praktijk, dan terug naar de universiteit.  En daar zit ik op dit oplicht nog steeds. Tien jaar rechtspraktijk en 37 jaar universiteit. En te snelle rekenaars onder u zullen dan denken dat ik wel heel erg jong was toen ik begon. Maar ik heb vijf jaar in combinatie gedaan. En de vraag is, was het werk dat ik deed, was dat nou inwisselbaar? Was het veel van hetzelfde of was het juist totaal anders? En in de kern is dat de vraag die ik in mijn boek probeer te beantwoorden. En sommige zullen zeggen van, is dat wel een serieuze vraag. Het is natuurlijk het verschil tussen rechter en wetenschapper. Maar dat is niet de gangbare opvatting in het recht. Gangbare opvatting in het recht is anders. En ik zal die als eerste gaan bestrijden. En vervolgens zal ik dan eerst uitleken en vervolgens zal ik die gaan bestrijden. En ik zeg het maar op voorhand. Het zou heel mooi zijn als het boek met argumenteel fysiek ook zou zijn. Maar dat heb ik niet gehad, dan had ik het drie maanden geleden al moeten inleveren. Want dat is de tijd die de drukke ongeving nodig heeft. Dus het is nu na genoeg klaar. Ik ben iemand die altijd nog vijf keer na kijkt. En de zesde keer ook nog wel een keer. Dus het is op een haarnaar klaar. En het zal over enige tijd het verschijnen. Ik begin mijn het-eensetting over de gangbare opvatting met een citaat van Paul Scholten. Die schreef het eerste argumenteel in 1931. En wat ik citeren is niet echt bekend. Het staat in het voorwoord. En zelf heb ik er ook 35 jaar lang overheen gelezen, geloof ik. Hij zegt in het voorwoord van zijn argumenteel dat juristen moeten leren zich rekenschap te geven van de methode van de methode die de wetenschap van het privaantrecht volgt. Dat is de methode die de wetenschap van het privaantrecht volgt. En verwacht je dat het boek ook over de wetenschap zal gaan. Maar dat is niet zo. De boek gaat over de rechtspraak. En dus moeten de juristen om zich op de hoogte te stellen van de methode van de wetenschap van het privaantrecht moeten zich verdiepen in datgene wat de rechter doet.  En welke factoren allemaal van belang zijn voor de beslissing? Dus voor Scholten is de beslissing, het rechtselijk oordeel, de activiteit van de juristen in het privaantrecht en ook voor de wetenschap. De rechter is het rolmodel. En die voorstelling van de zaken is niet bepijkt tot Nederland maar er is een vrij algemeen gevolgen benaderingswijzen. Ik heb een vracht aan bewijsmateriaal verzameld in m'n boek. Daar kunt u het allemaal TZT, kunt u het nalezen. Maar nu noem ik alleen maar twee titels van boeken. Het eerste gaat over Europees privaantrechter methode en de schrijver zegt al voorkomen vanzelfsprekend dat hij het heeft over de rechterlijke rechtsvinding en de rechterlijke rechtsvorming. Dat is de methode van het privaantrecht. En een enger staatig boek van hoe juristen denken. Dat is eigenlijk Idem Lito van dat gaat over de manier waarop de rechter denkt. En dat is een boek uit 2009 wat je ongeveer copy-paste op het boek van school te kunnen leggen van tachtig jaar eerder. Daar zit helemaal geen verschil in. Althans nodig. En ook in het onderwijs leiden wij studenten op althans in het privaantrecht in het leren zich op te stellen als de rechter het leren kaas als posities te beoordelen en kaas als posities te beantwoorden en aan te geven wie welke partijen welke rechten heeft. Dus ook in de opleiding staat de beslissing staat centraal. En in mijn boek ga ik nu op zoek naar mogelijke verschillen en mogelijke overeenkomsten tussen rechter en wetenschappen. En ik zal vandaag om redenen van tijd vooral de verschillen benadrukken. Die zijn wat interessanter denk ik dan de overeenkomsten ook. En ik ben ervoor gaan zitten en heb proberen na te denken van wat doe je nou eigenlijk als rechter en wat doe je nou eigenlijk als wetenschapper. En daarbij stap voor stap proberen te analyseren wat er gebeurt. Dat is de benaderingswijze van de metodegroep de onderzoeksgroep met de metode en methodologie waarin wij niet vanuit hooggestemd die ideeën over wat wetenschappen is maar gewoon proberen te kijken naar wat er feitelijk gebeurt en proberen dat in kaart te brengen. En ik heb vier vergrijkingspunten die ik in deze reden aan de orde wil stellen zodat ik noem hem meteen mijn vier. Dan kun je meetellen of aftellen al dat gelang het beste uitkomt. En even voor de duidelijkheid. Ik concentreer me op private richt.  Ik heb niet onderzocht of het zelfde opgaat voor bestuursrechtsvastrafrit of wat dan ook. Ik denk dat er vrij veel overeenkomsten zullen zijn maar dat heb ik niet onderzocht. Dat doe ik ook in uitspraken over. Het verschilpunt is eigenlijk een trivialiteit. Een rechter krijgt een vordering of een verzoek voorgelegd en daar moet hij in uitspraken of het een vervoerdigde schadevergoeding tot een binding van overeenkomst, tot echt schijning of wat dan ook en de rechter kan niet zeggen waarom het eigenlijk toch niet de meest handige voordering die je hebt voorgelegd zou je niet met anders doen et cetera. Nee, hij moet daarover moet hij uitspraken doen. Een onderzoeker krijgt niks voorgelegd. Een onderzoeker moet zelf zijn onderwerp, moet hij bedenken want er is niemand die hem dat aangrijkt. En dit triviale gegeven is eigenlijk al heeft enorme consequenties namelijk dat een onderzoeker heel veel mag, heel veel kan en dat je er ook daadwerkelijk ook doet. Hij heeft niet alleen het perspectief van de rechter maar hij gaat ook vergelijken, hij gaat verklaren hij gaat theorieën bouwen, hij gaat kritiek leveren hij gaat voor onderstellingen opsporen et cetera van nieuwe oplossingsrichtingen aanwijzen et cetera dat zijn allemaal dingen die een wetenschapper kan doen en een rechter niet kan doen. En dat kan boven niet in de wetenschapper komen op heel concrete niveau en kan ook op heel abstract niveau kan in te wijken gaan. En wat ik nu zeg heeft betrekking op het gebruikelijke onderzoek in de private recht namelijk de juridisch normaalste onderzoek daar heeft de onderzoeker een enorme keuzevrijheid van zelf kiezen welke onderzoek vragen wat hij aan de orde zou willen stellen want die is meer zijn. En daarin boven kan de onderzoeker ook naar andere dingen doen hij kan empirisch onderzoek doen hij kan multidisminair onderzoek doen hij kan rechtsvergelijkend onderzoeken internationaal et cetera heel veel andere perspectieve type onderzoek die ook de beschikingszaamde onderzoeken en waarin begint zo de rechter dat niet kan doen bij de vergelijking tussen rechter en wetenschapper.  En als je ziet naar die verschillende type onderzoek is het in de huidige tijd gebruikelijk althans meer gebruikelijk om te zeggen dat bepaalde typen dat die intrinsiek beter zijn dan andere typen ik zou zeggen dat dat niet juist is juridisch dofmaat is onderzoek en empirisch of multidisminair zijn intrinsiek van dezelfde waarde alleen het ene is goed en het andere is niet goed dus het enige waar aan geoordeld zou kunnen worden is de kwaliteit van het onderzoek dat je ook doet en natuurlijk is het ook altijd zo dat de een vindt het interessanter en dat interessanter maar dat is altijd zo dus een vrijheid van de onderzoeker en een antwoord geven om een voordelijke verzoek van de rechter daarmee te beginnen als eerste stap tweede vergelijkingspunt is dat een onderzoeker heel veel meer publicatie vorm met de beschikking heeft dan een rechter een rechter spreekt door midden van zijn wonnerslagging laatst ook een keer hij heeft zijn uitspraak die die gebruikt en daar moet hij dus zijn zijn eigen kwijt om het zo met te zeggen en de wetenschapper kan boeken schrijven kan artikelen schrijven kan chronikken kan columns kan ook zoals in de huidige te verkranten artikelen schrijven etc.  Er komen dus heel veel publicatie vorm met de beschikking en niet voor alle publicatie vorm je gelden dezelfde eisen dan zouden kwaliteitse eisen maar daar zit een verschil tussen in mijn boek vergelijken ik dissertaties artikelen en annotaties denk dat dat zo ongeveer het spectrum deergeet van dat geen wat een wetenschapper kan doen en daarmee, dat schiet lekker op zijn we al aan de derde begelijkingsput dus de vrijheid van de onderzoeker en de rechter die zeg maar in een concreet geval dan een uitspraak moet komen die rechter moet daar doen in een concreet geschil met feiten die door partijen worden aangedragen en daar mag hij niet buiten gaan en dat geen wat hoe dat proces wordt gevoerd dat proces op tegenspank bij het vaststellen van de feiten dat moet worden gevoerd volgens de regels van het civiele procesrecht maar de rechter is een wezenlijke taak in het vaststellen van feiten van de zaak van het concreet geschil wat er aan de hand is en daarbij geldt dat die rechter niet zelf op onderzoek mag uitgaan hij is gebonden met enige ruimtes natuurlijk alle dingen die ik zeg die zijn, er zijn nuance verschillen zijn alle discussies over het zit er op mijn beginsel is hij gebonden en dat geen wat partijen hem voorleggen en hij mag niet zelf op onderzoek uitgaan hij moet hem bepalen wat er vaststaat binnen de spelregels van het procesrecht en daarbij speelt uiteindelijk de overtuiging van de rechter een heel belangrijke rol als partijen ieder vanuit hun eigen visie hun eigen kleuring de feiten schetsen dan moet de rechter daar uiteindelijk vaststellen van welke van die kleuringen juist is of niet juist is en dat vaststellen en bepalen van welke feiten er in een procedure gelden is een hoge mate afhankelijk van de overtuiging zo zit het of zo zit het niet in ieder geval is een rechtelijk oordeel over de feiten is niet is niet gebaseerd op witte schappelijke bewijnsvoering maar is gebaseerd op een overtuiging het is een overtuigingsoordeel dus de rechter gebonden aan de feiten van partijen hij moet die voorges bepaalde spelregels moeten zich daarover uitlaten moeten die vaststellen en het eindelijks het vaststellen is een overtuigingsoordeel voor de onderzoeker ligt dat heel anders die krijgt geen feiten aangereikt net zement als hij de onderzoeksvraag aangereikt krijgt hij ook niet de feiten aangereikt hij zal dus zelf op onderzoek uit moeten gaan om die feiten te kunnen vaststellen en daarbij heeft hij meestal andere feiten nodig dan een rechter in de eerste plaats zullen die feiten algemene zijn want je kunt in een concrete geval kun je bijvoorbeeld wel nagaan of laten we zeggen een 10-jarige of die mee mag spreken over zijn verblijfplaats naar echtscheiding daar kun je in een concrete geval nog wel uitkomen dat je dan onderzoek doet en de despertreffende persoon bekijkt bekijkt en dan nagaat of dat zou kunnen als onderzoeker moet je met algemene op een algemene niveau bekijken en als je dat doet dan heb je dus over de 10-jarige in het algemeen en dan zul je ergens anders feiten vandaan moeten halen andere feiten zullen dan relevant zijn dan dat geen wat in dat ene concrete geval hield dus de feiten die een wetenschapper nodig heeft zijn algemener dan dat geen wat in een concrete geval speelt de tweede plaats heeft de onderzoeker vaak andere feiten nodig dan de richter nodig heeft laten we het voorbeeld nemen van de grieffjirechten de verhoging van de grieffjirechten is die verhoging zo danig dat er strijd is met het recht op toegang tot de richter in de zin van Attica 6 van de Europese Vertrag voor de rechter van de mens daar heb je bepaalde gegevens van nodig bepaalde argumentatielijnen etc. maar als je de vraag stelt van of een verhoging van de grieffjirechten nadelig werkt voor mensen die een arbeids overheenkomst hebben of voor huurzaken etc. dan zul je op een andere manier feiten bij elkaar moeten zien te verzamelen dan wanneer je in een procedure over dat ene concrete geval praat.  Wat nu en dat verzamelen van feiten dat beengaren van feiten dat is iets wat je niet hapsnap kunt doen wat je niet kunt doen van mijn overtuiging zegt me dat dat zus en zo zit maar je zult op een andere manier te werk moeten gaan volgens andere convencies volgens andere spelregels om te achterhalen wat feitelijk welke feiten zijn die je kunt gebruiken en dat laatste dat achterhalen van die feiten is in het gebruikelijke onderzoek privatrechtelijke onderzoek is dat, komt dat niet zo vaak voor wij zijn niet zo zoekend naar allerlei feiten die van belang zouden kunnen zijn ik merk een klein verschil langs de hand in proefschriften dat je ziet dat mensen vaker ongeërtes houden dat ze intervieuws houden dat ze expertmeetingshouden et cetera om te achterhalen wat er feitelijk eigenlijk aan de hand is en dat om meer te weten van de feitelijke grondslag van datgeen waar ze het over hebben dus de richter is heel sterk betrokken bij het vaststellen van feiten en de wetenschapper doet dat als het derde verschilpunt veel en veel minder in het mainstream onderzoek op de trein van de privatrecht en dan komen de vierde aan laatste vergelenkingspunt maar eigenlijk de andere minder meer in uitmonden de hele vrijheid die de wetenschapper heeft en zich weinig bemoeien met allerlei feiten en de richter die een uitspraak moet doen in een concrete geval over een bepaalde voordering of een bepaalde verzoek en het vierde vergelenkingspunt is dan die richter moet een knop doorhakken de richter moet beslissen en dat is niet zomaar dat je dan een regel toepast op feiten dat is veel ingewikkelder maar daar gaat er echt van die literatuur over dat ga ik nu vandaag niet op in maar wat mijn vergelenkingspunt is is dat als de richter een knop doorhakt dan moet je daar bij een bepaalde maatstaf hanteren dat kan ook niet zomaar maar daar zit een zekere maatstaf die maatstaf is dat de beslissing die die neemt dat die redelijk is dat die maatschappelijk aanvaardbaar is dat die just fair and reasonable is dat die werfkracht heeft etc hij moet dus daar op gericht zijn en die aanvaardbaarheid als ik het daar even toe kan bepijken werfkracht aanvaardbaar heeft maatschappelijk aanvaardbaarheid dat kan soms heel hoog gestemd zijn dat je zegt wat het moet rechtvaardigheid zijn met een hoofdletter maar het kan ook heel praktisch zijn dat je zegt van nou dit is de beste manier om het aan te pakken en dat is de meest praktische oplossing die we kunnen vinden dus is goed om daar wat meer zicht op te krijgen maar het gaat mij nu vooral om twee elementen die altijd blijven hoe je serie ook die aanvaardbaarheid invalt het eerste element is van dat een rechter uitkomst georienteerd is hij speelt om het vrolijk te zeggen resultaat voetbal hij moet een bepaald resultaat zijn en het resultaat moet aan zekere ijzen voldoen van maatschappelijk aanvaardbaarheid en daarbij kan hij allerlei argumenten allerlei feiten kan hij duwen en trekken in een bepaalde richting zodat uiteindelijk die rechtvaardige maatschappelijk aanvaardbare uitkomsten uitkomt en soms moet hij daarvoor zelfs niet recht creëren ook dat is een vaard dat de rechter rechtsevol met een taak heeft als het kan als het moet kan hij zegt maar moet hij daar ook tot rechtsevolming over gaan dus die orientatie op maatschappelijk aanvaardbaarheid brengt mee dat hij moet duwen en trekken en de argumenten zien te zoeken in een bepaald richting binnen de grenzen natuurlijk van het materiaal recht binnen de grenzen van het procesrecht maar die zijn niet in steen gebijdeld die zijn ook redelijk flexibel en dat duwen en trekken dat is niet verboden maar dat is juist geboden het is zijn ethische plicht zeggen mensen soms zijn ethische plicht om dat ook daadwerkelijk zo te doen en dat maakt het ook zo verschrikkelijk een ene kant boeiend rechtspraak en een andere kant zo oneindig moeilijk want je moet dus op voorhand weten, vermoeden een idee hebben van wat maatschappelijk aanvaardbaar is en hoe kun je dat te weten komen je moet op voorhand een idee hebben van allerlei eventueel negatieve neve effecten die er zijn en hoe kun je dat weten dus dat betekent dat je op die punten altijd enorm op zijn intuïtie een creativiteit zijn kennis, ervaring etc zijn fundamentele kenmerken van dat geen wat een goede rechter is en dat komt nou bij in de huidige tijd hij moet ook een beslissing nemen die er over 10 jaar nog staat en wie kan tegenwoordig iets zeggen wat er over 10 jaar nog staat maar hij zal het wel moeten doen om daarop voor uit te kunnen lopen en natuurlijk gaan er altijd grenzen en natuurlijk is het ook altijd de discussie van de ene wil wat verder gaan dan de ander de ene is wat meer aanpakkerig dan de ander dan de ander wat voorzichtiger, etc. maar een wetgever over kunnen we niet doen we kunnen de volgende niet voorzien enzovoorts en dat wijst dat verschil op een tweede naast de uitkomst georienteerd tijd van de rechtspraak is ook altijd de persoon van de rechter een wezenlijk onderdeel van een denken over de rechtspraak dus de persoon van de rechter doet dat doen niet alleen wat ik heb genoemd in het kader van de overtuiging over het vaststellen van de feiten maar ook in het kader van welke beslissing eerst maatschappelijk aanvaarbaar daar zit verschil tussen de ene rechter en de andere rechter en dat is één van de mogelijke misverstanden zou je kunnen zeggen althans de president van Bundesverfassingsgericht noemde dat onlangs zo van hij zei van leken denken dat altijd maar één uitspraak de juiste is nou wij weten wat beter want er zijn veel meer uitspraken mogelijk op basis van hetzelfde feitenkomplex wat een rechter doet dus daar is niet één uit en dat houdt in dat die persoon van de rechter daarmee de stuurend is allemaal binnen bepaalde grunzen maar hij is uiteindelijk eens die mede stuurend daarbij en inmiddels begint dat ook aan een apart vel van onderzoek te worden wij willen wat meer weten van de persoon van de rechter als die man en vrouw zo belangrijk zijn van wat beweegt hem of haar en zijn of haar zeg maar ideeën en de studenten of wat is wat dan ook ok dus uitkomst georienteerd heint en de persoon van de rechter van belang voor de wetenschappen voor de rechter excuse uitkomst georienteerd heint persoon van de rechter dat geld van wetenschappen niet stelde zich voor een wetenschapper die gaat duwen en trekken aan feiten argumenten om daar een bepaalde menschappelijk wenselijke uitkomst uit te krijgen dat riept naar wetenschappen vrouwen zou ik denken in ieder geval je hebt altijd een zekere interpretatieruimte maar dan kun je dus als wetenschapper niet doen je mag niet dingen interpreteren in de richting van de menschappelijk wenselijke uitkomst een onderzoeker is vraag gestuurd en probeert om de waarheid te achterhalen wat je er ook verder van vindt en hoeveel je er over kunt zeggen maar een onderzoeker moet gericht zijn op het achterhalen van de waarheid en dat houdt in dat als je een vraag heeft en daar bepaalde feiten bijvindt dat dan de conclusie die je trekt de beslissing die je neemt dat je een beetje moet kloppen bij datgene wat de materiaal heeft aangereikt en moet dus die feitelijke basis moeten zijn en je mag het niet verder trekken dan datgene waartoe dat aanleiding geeft en ik weet ook wel dat het misschien wat altijd idealistisch is voorgesteld zoals ik het nu zeg maar het is zeg maar als scherpe onderscheiding kun je dat waarschijnlijk wel aanhouden en als er iets uitkomt wat niet aanvamer of wenselijk is jammer dan maar het is niet anders dat is de taak van de wetenschappen dat zover de analyse van de kern verschillen tussen rechter en onderzoeker dus de enorme keuzevrijheid van de rechter van de onderzoeker de rechter die als we over de feiten gaan te onderzoeken met link te verslaan en de orientatie op een aanvaardbare uitkomst versus de orientatie op een waarheid en waar feiten en anders dat is mijn conclusie anders dan de gangbare mening vooropstelt is in het private recht hebben rechters en onderzoekers een fundamenteel andere blikrichting en verantwoording ze zijn niet over één kant dus geren je kunt niet zeggen dat een rechter paradigmaatisch het rolmodel is voor de wetenschappen en dat leidt mij daartoe dat wij voortaan als wij spreken over methode leren methodologie legal reasoning juridische argumentatie of wat is meer zijn dat wij meteen een onderscheid moeten maken tussen de methodologie van de rechtspraak de rechtspraktijk en de methodologie van de onderzoeker die twee moeten we onderscheiden en dat doen we nu niet en nogmaals dat voor mij niet veel misverstanden van ik heb het nu alleen over het gebruikelijke juridische onderzoek wat wij juridisch dogmaatisch onderzoek noemen dat de verschillen tussen rechtspraak en multidisciplineeronderzoek hoef ik niet uit te leggen vanzelf maar het gaat over juridisch dogmaatisch onderzoek het gebruikelijke onderzoek en daar zit grote verschillen in wat een rechter doet en wat een wetenschapper doet en dan komt natuurlijk de vraag van oké wij weten dat en wat doen we dan nou, dat was het moeilijk en begint het echte wijkpas namelijk dat je dan gaat doorrekenen en uitwerken van de gevolgen van de onderscheid tussen rechter en onderzoeker en vooral bij betreffende onderzoeker staat die uitwerking nog in de kinderschoenen want tot nu toe heeft die weinig aandacht gekregen dat hoefde ook niet want de wetenschappen handelen als de rechter dus we hoefden dat niet te onderscheiden en dat zou nu wel moeten en er wordt vaak gezicht van we hoefden hem op te schrijven we weten wel wat we doen maar ik denk dat het veel verder gaat en dat je inderdaad van de grond ervaar moet gaan overdenken en bedenken van wat allemaal de gevolgen zijn en wat de verschillen zijn tussen de rechter en de wetenschappen die stap voor stap benadering zweest geel de concurrenties gelden nu en welke informele praktijken gelden nu als een iemand een onderzoek doet en dat zal het Wetenschappelijk Forum zoals we daarover moeten buigen wel in mijn boek werk ik een groot aantal voorbeelden uit maar bij ik steeds ook vergelijk met de rechtspraak en als ik alles bij elkaar optel dan kom ik aan zo'n 100 of meer maar niet in de vorm van doordrogenregels maar er is geen spoorboek maar in het opwerpen opwerpen en analyseren van allerlei situaties die ze bij onderzoek en in de rechtstrijd kunnen voordoen. En die er erkendbaar zijn als situaties waar men dagelijks eigenlijk mee te maken krijgt. En de vraag is hoe ga je daarmee om? Sommige zullen vrij duidelijk zijn vanaf het begin en andere zullen ze niet zijn op verschillende mening oproepen zoals het meestalig is. Ik zal een paar voorbeelden om redenen van tijd. Ik heb vroeger gekozen om mijn basisverscheel om dat uit te leggen en om de uitwerking met een paar voorbeelden aan te duiden. En dan vervolgens met een kleine beschouwing af te sluiten. De bottom line van het onderzoek is dat onderzoekers in het algemeen een veel grotere verantwoordingslast dragen dan richters. Veel grotere verantwoordingslast dan richters, zelfs als met de heilige praktijk van richters als met zich van die mag wel wat sterk en strenge worden. Dan nog blijft dat onderzoekers veel meer moeten verantwoorden dan richters. En eigenlijk heb ik op zekering bedacht van, is dat heel merkwaardig. Want dan onderzoeker, wat je ook zegt of beweert, die slaat nog geen deukende pakje boter. Het post is niet bindend, het is iets van, hij kan het aandragen als ideeën, maar verder gebeurt er helemaal niks mee. En als een rechter wat doet, dan is dat bindend, dan kan dat worden afgedwongen, met de sterke arm worden afgedwongen zelfs. En hij hoeft veel minder te motiveren dan de wetenschapper die eigenlijk niks kan beveegstelligen. Dat is een beetje merkwaardig, misschien zou je kunnen zeggen. Waarom komt de rechter toch vaak met minder motivering weg? Op één punt zal dat heel duidelijk zijn, de rechter hoeft zijn perspectief dat hij een beslissing moet nemen, hoeft hij niet te veranderen. Dat is vanzelfsprekend, dat is zijn taak. En daarnaar de wetenschapper moet aangeven waarom hij een bepaald perspectief kieest, waarom hij een bepaalde onderzoekvraag kieest, ja, dat is ook vanzelfsprekend. Dus in dat opzicht is het vanzelfs dat de rechter minder zal moeten doen. Het feit dat die wetenschapper moet verklaren wat nieuw is en zijn onderzoekvraag moet verantwoorden, betekent dat hij heel goed thuis moet zijn in de literatuur op zijn onderwerp. Hij zal ook kritische geluiden, afwijken, de menigen, etc. zal hij moeten menemen bij de bepaling van zijn onderzoekvraag. Voor de rechter is dat veel minder belangrijk in het algemeen.  Hij kan wel als dat wordt gevraagd door partijen of als hij een andere kant op wil, kan hij zich daardoor laten inspireren, maar het is minder een noodzakelijkheid dan bij de rechter. Dan met de onderzoeker. En andersom, een rechter zal de rechtspraak voor de volle 100 procent moeten kennen. Want hij geeft een uitspraak op basis van het geld in de recht en tot het geld in de recht hoort ook de rechtspraak die hij dus ook vanuit Europa, etc. zal moeten kennen. En voor de onderzoeker hangt het er maar vanaf van wat zijn onderzoekvraag is. Dus dat is bij het begin de onderzoekvraag vanzelfsprekend dat er een bepaald verschil is, maar waar dat toe leidt, dat moet nog nader bekeken worden. En ook wat betreft de bronnenverantwoordiging zijn de grote verschillen, die soms maar zeker niet altijd vanzelfsprekend. De rechter kan zeggen dat uit het recht van de ons omringende landen blijkt, etc., etc. En hij hoeft dat niet met bronnen toe te lichten. En de wetenschapper moet dat wel en stevig ook. Moet de verschil zijn blijven of mag iets meer van de rechter worden verlakten. De rechter kan zeggen, zoals u onlangs zei, dat in de literaturen bepaalde lijn in de rechtspraak verkeerd is begrepen. Soms doet u dat wel eens, soms doelichting. Als de wetenschapper dat doet, was hij niet serieus genomen. Lekker. Een onderzoeker moet tegendenken. Hij moet alles op alles zetten om het ongelijk van zijn inval, van zijn fonds, van zijn idee aan te toonen. Hij moet dus niet zoeken naar bevestiging, hij moet juist zoeken naar onkrachting. En dan moet hij ook toelichten. Alleen bij die toelichting vraag je weer af van hoe ver moet je daarmee gaan? Moet je alles vertellen? Mag je keuze maken? Welke keuze doe je dat? Toe je er over nadacht en wat verder onderzocht, was het nog niet eens zo invoudig. Maar een rechter moet ook tegendenken om toon of ijzer te voorkomen. Maar je ligt het in zo'n uitspraak zellig of nooit toe. Hij vermeldt de tegenargmenten of de andere zienswijze in de regel niet, moet dat zo blijven. En nog een ander punt. Een rechter mag argumenteren met de ijzer van de praktijk. Hij kan zich beroepen op de mogelijke vergaande gevolgen van een bepaalde uitspraak. De maatschappelijke behoefte, de verzekerbaarheid of zo.  Het zijn allemaal categorieën met een empirische connotatie. En hij kan die en gebruikt die ook feitelijk, zonder al te veel toelichting. Een onderzoeker in het gebruikelijke juridische oorzoek doet dat eigenlijk ook. Maar je zou je mogen afvragen of je dan toch niet tenminste enige mate zou moeten proberen om feitelijk te onderbouwen. Als je zegt van, nou, hier zijn de gevolgen veel te vergaan, dan kunnen we niet overzien, etc. Dat hij dan probeert aan te geven van waarom, of wat, of de bepaalde feitelijkheden over te vinden zijn. Dat zou niet altijd geval zijn, maar hij zou wel kunnen proberen te zoeken en dat ook aangeven dat hij dat ook heeft gedaan. Dus zo kan ik nog een tijdje doorgaan met voorbeelden over hoe de verschillen werken en hoe het wordt, hoe de verschillen uitwerken tussen rechter en onderzoeker. Maar ik sluit nu, ik kom dan door een afronding en ja, ik kom dan door een afronding en sluit daarmee af. Dat gedeelte wat ik gezicht heb, is voor sommigen het bewijs dat het recht niet een voormalige discipline is. Als je dit soort dingen nodig hebt, dan vergeet het maar, dan is er eigenlijk iets mis met het vak. Een aantal anderen, die zijn nog scherper, die zeggen van, het lijkt vrijwel zeker tot saai en onbenoelig onderzoek als je dat zo aanperkt. Het zal je niet verbazen dat ik het hier hardgrondig mee oneens ben, want aandaat voor methodologie maakt om te beginnen duidelijk hoeveel keuzevrijheid iemand heeft, een onderzoeker heeft. Er is niet één invalsoek, maar zijn tientallen soms heel verschillende invalsoeken en ook heel verschillende type onderzoeken. En methodologie, als het wel niet anders is, maakt in ieder geval ook bewust van het gangbare perspectief, de gangbare benaderingswijzen, en laat zien dat dit niet zonder verder nadenken gevolgd hoeft te worden. En ik noem dat geen aantasting op beperking van de vrijheid van onderzoeker, zoals wordt gezicht, maar juist omgekeerd het losmaken van gevestigde anchors en vanzelfsprekendheden. Het loslaten van ingeslete patronen. En methodologie appeleert daarmee aan de creativiteit van onderzoeker. Afhankelijk van het temperament en het karakter van onderzoeker mag hij helemaal losgaan. Door alle kennis, ervaring, vermogen tot associeren, intuïtie, etc. in de strijn te werpen om tot een bepaalde onderzoeksvraag te komen om iets te ontdekken wat nog niet eerder aan de orde is gesteld.  En in deze fase mogen onderzoekers wat mij betreft, wat ik mij noem, intuïtieve rommelaars zijn. In de juristische fase, daar mag je vrij denken, vrij associeren, mag je alle kanten op, etc. dat mag je doen. En die rijkdom die je daarin hebt, die is wel eens verwarrend groot, maar voor mij is dat bijna de belangrijkste ontdekking van methodologie. Ze trekt onderzoekers uit hun comfortzone en dat maakt onrustig en afweerend. Maar als je gekozen hebt, dan moet die keuze ook rigoureus verantwoord worden en rigoureus op de snijtaven van de controle worden gelegd om te bezien of die ook wel standhoudt. Daar gaat er niet meer over intuïtie, maar daar gaat over controle van de intuïtie en nagaan of die ook standhoudt. En in die fase is onderzoek kritiek, skeptisch, twijfel en ik geloof er helemaal niks van totdat het degendeel bewezen is. En dat is wat Klevers, de president van de Nederlandse Academie van Wetenschappen, heel mooi het onnatuurlijke karakter van wetenschap heeft genoemd. De systematische achterdocht tegen alles wat intuïtief juist is. Dat is de kern van wetenschap volgens hem. En mij lijkt dat studenten in de begin van de studie, vanaf het begin van de studie, in deze perspectieve rijkdom van juridische vraagstellingen en in het ontwikkelen van systematische achterdocht mogen worden opgeleid. Niet zo moed, zoals het is, alles kan anders en denken in mogelijkheden en onzekerheden als kern van het curriculum en daarna de kritische controle. Dat zou het divis moeten zijn. En voor mij is dat wezenlijk voor een echte academisering van het juridische onderwijs. En Martin-Jan van Marok, ik heb hem straks gezien, zou dit ook onder de onderweperscharen waarvan hij in zijn afscheidsreden zijn. Het zijn thema's waar de dorpsnejuist zich meestal niet of op zijn best pas voor interesseert tegen de tijd dat hij met pensioen gaat of met de dood in de schoenen loopt. En ik ben blij dat de juridische vakantij Tilburg daarop niet wacht, maar nu al stappen in deze richting heeft gezet. Onder meer door het opnemen in het curriculum van een verplicht MTO-vak en vakmethoden en technieken van rechtswetenschappelijk onderzoek en dat ook al in de bachelor-fase. Het vak gaat dit jaar van start en voor zover ik weet is Tilburg de eerste en de enige vakantij in Nederland en verder buiten die dit al in de bachelor-fase doet.  En ik vind dat moedig, ik vind dat goed, ik vind dat ook onderscheidend, want als we willen dat vakantijten zich van elkaar onderscheiden, dan mag deze aandacht voor methodologie in een MTO-vak van een Tilburgse bijzonderheid worden genoemd. En dat ik dan als slotzin van deze afscheidsreden uitspreek dat ik met deze bijzonderheid buitengewoon gelukkig ben, zal u niet verbazen. Ik blijf nog even staan dames en heren, want dan word ik al aangekondigd twee mensen die ik graag zou willen toespreken. Ik wil aan het einde van mijn afscheidsreden niet alleen vooruit denken, maar ook een korte terugblik houden. Er zijn veel mensen mij in de loop de jaren wel gezin geweest. Daar hebben mij heel veel kansen geboten om te doen wat ik gedaan heb. En natuurlijk gaat dan eerst wel voor mijn familie, met mijn moeder hier ook aanwezig, van wie wij volgende maand het H95-Zeverjaardag vieren. Dus we zijn wel heel blij dat zij erbij is. En natuurlijk ook met eigen gezin dat er inmiddels ook al twaalf personen bestaat, waarvan de zes jongs de wegges leeftijdsgebreken nog niet hier aanwezig kunnen zijn. Ze zijn oefens ook niet gewend om lang naar een opa te luisteren, dus dat is... De twee mensen die een bijzondere rol hebben gespeeld zijn Jan Leijten, mijn promoter, en Hermann Schooldijk, lange jaren mij naast de collega. Jan Leijten heeft mij in de tijd, in 1971, al zijn medewijkers gekozen en mij in staat gesteld dat wat ik wilde ook uit te voeren en dat was een proefschrift schrijven. Hij heeft mij heel sterk beïnvloed, alleen al omdat hij zei dat ik vooral mijn eigen weg moest zoeken. En wat ik vanaf het begin heel interrogerend heb gevonden, was zijn benadering van het richt. Stevast vroeg je in discussie van, waar gaat het om? En dan begon ik, goede neemingsstraditie, goed opgeleid, et cetera, met de juridisch technisch betoken over hoe we het allemaal in elkaar zou kunnen steken.  Maar dat bedoel ik niet, maar wat is echt aan de hand? Wat zijn nou echt datgene waar het om gaat? En de rechte is bij hem, van vlees en bloed, is iets wat met mensen te maken hebben die ongelukkig zijn terechtgekomen die het niet allemaal helemaal goed kunnen doen, die een beetje gekreukt zijn, mensen die gebrekig zijn, die felben zijn, niet irrationele homoeconomicus, waar we het tegenwoordig ook vaak van uitgaan bij mensen die gewoon af en toe in de krukkelzonen zijn. En soms ook verschrikkelijk eigen wijze en eigen gereid zijn, et cetera. En die condition humijn, zoals zij het altijd noemde, dat was datgene wat hem het meeste interesseerde, veel meer dan het ideaal typische law in de boeksverhaal van wat volgens hem meestal niet paste bij de werkelijkheid althans waar hij verschrikkelijk mee worstelde. En die worsteling heeft hij zeker maar gemaakt. In bijna al zijn publicaties. In zijn conclusies als advocaat-generaal in zijn processen voor behaal van zwaarigheden, volgens mij een nieuwe publicatievorm waar hem ontdekt, columns, kronieken, et cetera, en samengebracht in een tiental boeken, vrijwel allemaal geschreven afgescheiden na zijn imuritat. Ik heb er altijd een grote bewondering voor gehad, maar nu ik zelf zo ver bedenken van poe, en boeken, dat zie ik nog niet. En alles bijeen is het een schat aan indrukwekkende, vaak ontroerende en ook geestige getuigenissen waarin je over verstrekt eigenwijze bezig is om na te denken wat recht is en ook wat recht niet is. Ik vind dat een ongelooflijke, colossale prestatie ongeevenaard in Nederland en ver daar buiten en geleden op de verkoop aantallen van zijn boeken is ook zeker niet alleen maar door juristen te gelezen. Wel, die benadering van hem is er bij mij ingegaan als een kerkieje never in een ouderling om een beeldspraak van Jan Rembling te gebruiken waarbij ik hoop dat ik de ouderlingen daarmee niet beledigd. En natuurlijk heb ik het op een eigen manier gedaan. Ik ben niet zo'n openelijke worstelaar geloof ik, maar ik ben meerdere geongascheerd in toeschouwen die kijk wat er, probeert te kijken wat er achter bovenbuiten op zij van het recht allemaal plaatsvindt. En ik draag dit algemeen deel Jan aan jou op uit dankbaarheid voor je onverwaterlijke vertrouwen, steun en begeleiding en voor de levenslange vriendschap die daaruit is gegroeid.  Samen met Fred Hammerstein komen we jaarlijks enkele keren bijeen in Mercure Hotel in Nijmegen naast de station, dat is lekker dichtbij. En we praten daar als van ouds of van alles en nog wat eten een hapje en drinken er alleen maar bitter lemon bij. Wij zijn de zelf benoemde bitter lemon boys en ik hoop dat nog lang bak klinken als we daar waarschijnlijk van wel heren wat mag het zijn, drie bitter lemon. Hermans Gordijk is de andere aan wie ik het boek graag opdraag. Mijn tijd in Tilburg begint met toevall en met de zaak kost KOST dat stond voor crisisopvangcentrum Tilburg. Dat ging over minderjarige jonge die weg was gelopen van huis en die was opgevangen tegen de wil van de ouders in dat kost. En er werd door het kost geen informatie gegeven en de ouders werden dus helemaal van elkaar gescheiden gehouden. Na verloop van tijd keerde de rust terug, de minderjarige ging naar huis en die kreeg van het kost kreeg je een rekening mee aan zijn ouders of zijn maar de kosten van verzorging, hulp en opvoeding et cetera wilde betalen. De ouders weigende dat waarop kost een rechtszaag begon die het verloor in eerste aandacht in Apel. En ik heb toen de cassatieproceduur gevoerd en dat was heel toevallig omdat degenen die het eigenlijkst aan doen, en ik zie hem daar zitten, wie betaken we, geen tijd had op dat ogenblik. Dus ik ben puur per toevall in die zaak verzeil geraakt en heb die cassatie. Ik vond het een prachtige zaak. Ik heb het ook met overgave heb ik daar aan kunnen werken. En de cassatiemiddelen dat ik heb opgesteld, trok waarschijnlijk toevallig de aandacht van Hermann Schoordijk die na later bleek daarvan onder de indruk was en verder een navraag heeft gedaan bij deze engenen wanneer ik wat uitgenodigd in de zeinde, het moet wel schiek zijn, en zo is uiteindelijk de bal gaan rollen. En ik kwam aan in een periode dat Hermann meer schreef dan een gewone mens kon lezen. Daar kon ik niet tegenop en ik heb dat ook niet geprobeerd. Ik was wel heel blij met één bladzijde per dag. En dat heb ik mij ook op zeker ogenblik voor genomen. Ik schrijf één bladzijde per dag en dat ongeveer 300 dagen per jaar.  En als ik dat terugkijk, denk ik dat ik het bal zo ongeveer gehaald heb. Maar misschien moet ik dan door de kom van de PC is het aantal woorden om wat ze er met 20% toegenomen. Dus dat heeft me wat bar te gespeeld om dit te kunnen halen. We weten dat Hermann van de inhoud is. Je moet met hem niet over onderwijs quota, geld of prestatie afspraken praten. Daar heeft hij weinig belangstelling voor. Ik was jarenlang vakgroepvoorzitter. Ik wilde ook wel af en toe iets met hem afstemmen en overlegen. Maar daar waren we binnen 1 à 1,5 minuten waar we daarmee klaar zijn. Jan, doe het. Ik denk het helemaal. Ik ben het helemaal met je eens. En dat was heel anders. Als er over het vak gaat, dan waren en zijn wij het vaak met elkaar oneens of wij doen als of. Hij stelt de meest verrassende, ondregelende vragen en die worden dan als de 1 miljoen dollar questions aan mij voorgelegd. En het feit dat hij voor zoveel kenbaar, nog niet tot de beelstap is gezakt, geeft aan dat ik weinig goede antwoorden heb gegeven. In zijn ogen dan, dat moet je er wel meidenken. Hermann is onvermoeibaar en gedreven. Als ik hem spreek, is je altijd met zeker vier of vijf onderwerpen tegelijk bezig en kan eens je vreselijk opbinden over alles wat je hoort leest en ziet. En een beetje is dat ook wel een spel, want een van zijn misschien wat minder bekende lijfsbruikken is van wij moeten ook lol hebben. En onze gesprekken, die gingen er ook meestal heel vrolijk aan toe. Herman, ik denk niet dat een andere faculteit in Nederland had in 1983 aangedurft om mij als hoogleraar privatrecht voor te dragen. Dat jij dat wel durft. En voor onze manier van samenwerken, dat net eens over verteld, en de vriendschap die daar dus voortgevloeit, ben ik je zolang ik leef. Heel erg dankbaar. Als het jou goed gaat, gaat het mij ook goed, zijn je altijd. En daar heb je tegenover mij ook altijd naar gehandeld. En de begonnen jos, die we ook zijn, maken dat wij regelmatig samen met Nel en Iene aan tafel zitten. En ik zou zeggen, als collega's in de ruststand staat niets eraan in de weg, om gewoon op dezelfde voet door te gaan.  Tezinder tijd zal ik jullie, Jan en Herman, graag een exempla van het nieuwe algemendeel komen brengen. En nu moet ik op een knopje drukken om te laten zien hoe er uitkomt te zien. Als het misgaat, dan krijg ik ongetwijfeld hulp. Maar dat wordt het. Dank u wel. Ik denk dat velen onder ons uitzien naar de lezing van het boek, om nog eens even met allemaal na te lezen, Jan, wat je vanmiddag een heel kort bestek hebt verteld. Ik spreek je graag kort toen we, Jan. Waarde collega's, Franke, beste Jan. We nemen vandaag afscheid van jou als hoogleraar metodologie van het private recht. Sinds 1997 bekleed je die leerstool. Daarvoor was je onder meer advocaat generaal bij de Hoge Waad en hoogleraar burgerrecht en procesrecht ook aan onze universiteit. We spannen ons in, Jan, voor een waardig en uitbundig afscheid. Maar begrijp me niet verkeerd. We zien je niet graag gaan. Sterker nog, we zien je met leden al gevertrekken. Collega Jan Franke bereikt weliswaar de pensioengerichtigde leeftijd, maar is alles behalve een man van de oude stempel. Integendeel, op vele fronten is hij nog steeds een voorbeeld voor collega onderzoekers, docenten en studenten. Ik ligt dat graag kort toe. Jan heeft de liefde en de passie voor het vak. Voor de professie. En heeft hij altijd laten prevaleren. Jan verstaat heel wel de kunst om nee te zeggen tegen verzoeken die hem afleiden van waar het in de kern om draait. Jan is eigenzinnig. Ja, ook tegen draads. En slaagt er steeds weer in om met nieuwe gezichtspunten en perspectieven te komen. Dat hebben we zo juist nog kunnen horen. Jan gaat niet voor veel publiceren en herhalen, maar juist voor grondigheid en vernieuwing. Jan is actief en zichtbaar voor studenten in het onderwijs en volgt daar ook zijn eigen weg. Zijn er 150 aanmeldingen voor zijn populaire vak metodologie van het privatericht dan niet uitwijken naar een grotere zaal, maar spitsen in drie groepen van 50 om toch een kleine schaal te behouden. Jan weet als geen ander de theorie en de praktijk van de rechtsbeoefening met elkaar te verbinden. Zo kan hij werkelijk een inspirerende leermeester zijn voor jonge mensen. Ik stop hier, Jan. Ik zou het immers kort houden. Bovendien wil ik verkomen dat je straks naast je schoenen lopend deze oude aan verlaat.  Ik schat die kans overigens buiten gewoon klein in. Jan Franken is een bescheidenman die heel goed weet te relativeren. Jan Franken was en is een lichtend voorbeeld voor collega's in zijn vakgroep in Tilburg Law School en binnen deze gehele universiteit. Ik heb Jan goed leerden kennen toen wij samen in het faculteitsbestuur zaten van de rechterfaculteit als decaan en vizendecanonderzoek. Het was erg prettig en vlugbaar om met hem samen te werken. Altijd ruimte voor dialog en argumenten en elkaar snel begrijpen. Jan Franken zal ons Tilburg Law School niet helemaal verlaten. Hij blijft gelukkig actief. Toen ik hem onlangs vroeg en toen hij tegen het naderen emeritaat aankijkt begon hij niet over tuinieren, vissen of billiarden. Het leek hem wijs om eerst een time-out te nemen van een maand of vier en dan opnieuw zijn leven in te lichten. Niet zo gek dugmen al begreep ik zo juist in de voorontvangst dat de start van die time-out nog niet bekend is. Dat hoor ik dan via Inne vertelde me dat met name. Jan, hartelijk namens de universitele gemeenschap voor al wat je hebt gedaan en betekent, en dat is heel wat en ik betrekt daar ook graag Inne bij en de kinderen. Het gaat jullie goed. Ik geef nu graag het woord aan een bijzondere gast de prokenruggeneraal bij de hoge laat, Heer Fokens. Meneer director Magnificus, dames en heren, beste Jan, beste Inne. Jan, het is mij een eer en genoeg hier bij jouw afscheid je kort te mogen toespreken. In onze loopbanen zijn er periodes geweest waarin wij collega's waren. In de jaren 70 was dat aan de katholieke universiteit. Jij als medewerkerinleiding, ik als medewerkerstrafrecht. En van 1992 tot 1997 waren wij collega's in het pakket bij de Hoge Raad. Jij in de sectie privaatrecht ik in de afdeling strafrecht. Jij verliet het pakket en ging helemaal naar deze universiteit. Ik bleef. Maar ook daarna waren er geregeld contacten zoals via de NG, de adviescommissie, cassatie in het Belangere Wet en al die contacten bewaar ik heel goede herinneringen. Ik sta hier echter niet om die goede herinneringen op te halen, maar vanuit de Hoge Raad en het pakket bij de Hoge Raad en die bijzonder enkele opmerkingen te maken over de betekenis van jouw werk voor de Hoge Raad. Vanzelfsprekend zijn er je conclusies als advocaat-generaal.  Maar daar wil ik hier bij je afscheid als reguleraar niet verder misstulstum. Na je vertrek uit het pakket zijn je noten de meest directe bijdragen aan het werk van de Hoge Raad en van het pakket geweest. Ik wijs in het verband bijzonder op noten in zaken waarin rechtspolitieke vraagstukken spelen. Jij plaatst de dergelijke zaken als geen ander in een brede kader en oefen daarmee op het denken over dergelijke problemen en vraagstukken duidelijk en grote invloed uit. Ik noem als enig voorbeeld de noten onder de arresten over shockschade als gevolg van een traumatische gebeurtenis waarvan een partner of een kind het slachtoffer is. Het betreft die situaties waarin de wet weinig mogelijkheden tot schade vergoeding kent. En dat leidt tot rechtspraak die door velen als niet of moeilijk aanvaardbaar wordt beschouwd. In je noten schet je niet alleen de dilemma's waarvoor de Hoge Raad staat bij een wetgever die je niet inslaagt om adequate wetgeving tot stand te brengen je toont ook begrip voor het in een aantal gevallen terughoudende standpunt van de Hoge Raad al kon dat standpunt wat jou betreft beter worden gemotiveerd. Tegelijkertijd maak je duidelijk dat het moment nadert waarop de Hoge Raad geen weerstand meer zal kunnen bieden en mogen bieden aan de maatschappelijke druk om hier meer te doen. Ik noemde de kritische kanttekening die je maakt dat het uitgebreider had kunnen worden gemotiveerd en daarmee kom ik op even het terugkeerende thema's in je werk. De motievering van de uitspraak zo heb je gezegd dient te laten zien dat een beslissing is verankerd in het positieve recht natuurlijk maar ook inderdaad aan de grondslagliggende waarden en beginselen. En het is jouw overtuiging en heb je diverse keren gezegd dat de enige zekerheid die bereid kan worden bij het nemen van de beslissing de zekerheid is die voortvloeit uit een uitwisseling van argumenten. De wens van de Hoge Raad en het pakket om zijn rol als cassatierechter te versterken door met name meer en diepgaander te motiveren in zaken die van groot belang zijn voor de samenleving en de rechtspraak sluit daar direct bij aan. En aan de recente initiatieven om zo de cassatierechtspraak te versterken heb jij een grote bijdrage geleverd. Onder meer via het eindrapport Fundamentele herbeziening Nederlands-Burgelijk Processrecht uit 2006 van welk rapport je één van de uteurs was.  In dat rapport werd er aan zien van de cassatierechtspraak voorstellen gedaan die uiteindelijk zijn uitgemond in artikel 80a het selectiestelsel dat de Hoge Raad de mogelijkheid biedt het cassatieberoep in kanseloze zaken naar zeer sumeren en motivering niet ontvankelijk te verklaren. Jij verklade je in een interview in 1996 al voorstander van een dergelijk verlofselsel. En interessant is je motivering die komt niet vanuit de gedachte dat de Hoge Raad wat je zo vaak hoort de gelegenheid zou moeten krijgen om in belangrijke zaken goed te motiveren. Nee, jij komt vanuit het perspectief van partijen. Ik wil het u niet onthouden wat Jan daarover zei omdat het zo krachtelistiek is voor de wijze waarop jij Jan naar het recht kijkt. Ik ben bepaald ik citeer nu geen tegenstander van een verlofselsel. Wat nu gebeurt op grond van artikel 101a ro dat is nu artikel 81 vind ik een beetje halfslachtig. Ik heb nog nooit geconcludeerd op toepassing van artikel 101a ro en zal dat ook nooit doen. Je moet partijen vanaf het begin zeggen dat ze kunnen verwachten. Partijen hebben er geen boodschap aan dat de Hoge Raad naar een hele procedure overweegt dat het middel niet kan slagen en niet noopt tot beantwoording van rechtsvragen in het belang van de rechtseenheid of de rechtsontwikkeling. Voor al die zaken waarvan je al heel snel kunt zien dat er niets in zit en naar mijn schatting is dat in het civiele recht al gauw zo'n 15 tot 20 procent dat blijkt nu trouwens ook is een verlofsel eerlijker en bevrediger. Bevredigender. Er wordt geen falsche hoop gewekt. Procesprotijen krijgen meteen te horen dat de Hoge Raad hun zaak niet zal behandelen omdat cassatieberoep geen derde instantie is maar zich beperkt tot een bepaalde toetsing die de bestreden uitspraak zonder meer kan doorstaan. Einde citaat. En dat stelsel is het dus nu en zal in de komende jaren meer zijn beslag krijgen. In je bijdrage voor het boek de Hoge Raad in 2025 waarin contours voor de toekomstige cassatierechtspraak worden geschetsd heb je duidelijk wat verwoord wat het belang is en blijft van het pakket bij de Hoge Raad. Ik zie het hier nog een keer. Op politiek en ministerieel niveau is wel eens te vragen rezen of drie keer een zaak grondig bestuderen zoals bij de Hoge Raad gebeurt.  Eenmaal het wetenschappelijk bureau dan het pakket en dan de kamer niet wat veel van het goede is. En het antwoord is een overtuigend neem als het gaat om de kerntaken van de Hoge Raad. Als deze grondigheid niet meer kan bij de hoogste rechtcollezies van landen weer uitspraken ook Europees en internationaal van groot belang kunnen zijn houdt het op. Kortom zou het pakket niet bestaan of gisteren zijn afgeschafd dan zou het vandaag opnieuw moeten worden opgericht. De waardering die uit dit citaat spreekt zou voor het pakket op zich alledig genoeg zijn om hier dankbaar te zijn. Maar ik zie hierwoord niet alleen een erkenning van wat het pakket doet maar ik zie het ook als een opdracht voor het pakket om zo zijn bijdragen te blijven leveren. Jan, met deze weinige woorden heb ik tot uitdrukking willen brengen dat wij als Raad en Pakket je graag danken voor je vriendschap je collegiale contacten je bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de rechtspraak. Je bent voorvelen van ons een bron van inspiratie. Het ga jou en je inen heel goed. Kort aan de dekaan van Tilburg Law School Corrine Prins. Beste Jan en daarin betrek ik graag je moeder, je inen en alle vrienden die hier een grote getalen aanwezig zijn. Ik spreek je ook toe als dekaan en dat betekent dat ik menen namens al mijn collega's van Tilburg Law School spreek. En in voorbereiding op deze korte speech had ik te denken hoe Jan te typeren. Jouw typeren kan ik doen door jullie te vertellen dat Jan sinds 1983 onafgebroken verbonden is aan de Tilburgse Universiteit. Naast hoogleraar was jij in de periode van 1992 tot 1997. Thiefste advocaatgeneraal op de hoge raad, we hebben het juist gehoord. En als hoogleraar burgerlijk recht later methodologie van het private recht heb jij, ben jij een van de meest toon aangevende theoretici van de burgerlijk recht getoond. En een voor ons ongekende wetenschappelijke statuur opgebouwd. Deze statuur mogen onder meer blijken uit het Ere Dokteraat dat jouw door de Universiteit Leiden werd uitgereikt in 2005 en Karel Stolken, de directeur van de Universiteit, is hier. En wij danken hem wel voor. Jan, ik kan jou ook typeren nog eens te me nadrukken dat je je ook breder binnen de faculteit hebt ingezet om wetenschappelijke kwaliteit telkens op een hoger plant te krijgen.  Zo was je en directeur refereerde daar al aan van 2005 tot 2008 visitecaan onderzoek van onze faculteit. Je was directeur tevens toon van het Schoordijk instituut. En jij was een band altijd weer met hart en ziel betrokken bij de eerste stappen die jonge wetenschappers zetten op de weg naar hun eigen wetenschappelijke carrière. Dat waren niet alleen stappen van je eigen promovendi. Ook anderen hebben breed van jouw inzet, enthousiasme en betrokkenheid mogen profiteren. In jouw lange loopbaan heb je vele jonge wetenschappers begleid. En vele promovendi afgeleverd waarvan meerdere promotie inmiddels zelf hoogleraar zijn. En ze zitten hier op de rijk. Deze promotie hebben we met inzet en stimulans van Jan de rechtswetenschappelijke discipline verrijkt met vele prachtige boeken. Jouw promovendi en promotie hebben prachtige boeken opgeleverd. Kortom jij niet alleen maar indirekt via hen heb jij ook boeken opgeleverd. Kortom uiteindelijk dacht ik ik ga jou typeeren aan de hand van boeken. En niet alleen de boeken die je zelf hebt geschreven. Boeken voor Jan is het dan ook geworden. Of de boeken die onder jouw begleiding tot stand zijn gekomen. Jan jij bent ook te typeeren met de boeken die jouw promotie en promovendi jouw vandaag graag cadeau zouden willen doen. Kortom ik heb hem afgelopen zomer allemaal een vraag voorgelegd en de vraag luiden als volgt. Welk boek zou je Jan bij zijn afscheid graag cadeau willen doen. En waarom dan precies dat boek en dat heeft als ik op het juiste knopje druk een klein boekwerk je opgeleverd wat ik je straks graag overhandig van 25 promotie en promovendi die en nu ziet er een aantal hier afgebeeld en op het volgende bladzijde afgebeeld jouw allemaal graag een boek cadeau willen doen en daar een kleine toelichting bij geven. Boeken voor Jan. Ik heb helaas maar 8 minuten dus ik kan die 25 boeken en de korte toelichting daarbij staat niet allemaal uit te doen maar toch een selectie titels van boeken. De uitverkorrenen van Patoch. Zo Jan hebben velen zich gevoeld onder jouw begleiding uitverkorrenen.  Charakter met een sterk ik citeer met een sterke karakter en veel zo doorzettingsvermogen gekoppeld aan een onuitputtelijke reactiviteit heeft Jan zich te ontworstelen weten te ontworstelen aan het Limburgs sorry ik word hier zelf even enthousiast heeft Jan zich weten te ontworstelen aan het Limburgs bronzgroeneikendhout om zich vervolgens door te ontwikkelen tot meester in de rechten wetenschappelijk medewerker dokter in de rechten advocaat cassatie advocaat oogleraar burgerlijk recht en procesrecht advocaat generaal en oogleraar metallologie maar ook de omvang van het te schenken boek is kindelijk een titel of een althans een typering die uit de boeken die jouw cadeau gedaan zouden willen worden volgt al hier een boek wat jouw ook cadeau gedaan zou kunnen worden de omvang van het te schenken boek citaat Jan heeft mij altijd nadrukkelijk op de omvang van het betoog gewezen kort bonder en helder zie je al dus de memoires kindelijk kort bonder bonder en helder maar natuurlijk ook de inhoud van het te schenken boek hervee met kromen komkomer die hij graag aan jou doet de levenshouding in het vak van onderzoeker het raadsel Spinoza een open houding zonder hokje zonder etikering etikatering Ian McEwn zaterdag de zaken het recht terugbrengen tot de essentie om het te oeikom verder zoeken wanneer andere stoppen ongebade paden bewanderen en dan wensen die uit de boeken spreken kom nog eens langs, Jan in het land van de Kataren hoe goed hoe goed de boeken van Jan ook zijn ik denk dat zijn klein kinderen opa die verhoren voorlezen uit de grote vriendelijke reus van Roald Daal en na zijn emeritaat heeft hij hier misschien wel meer tijd voor na een afscheid komen de herinneringen Jan en de laatste voor nu maar er zijn nog vele andere Bart Bierens met de wens en ik citeer hoewel ik uiteraard Jan een mooi en rustig emeritaat toe wens hoop ik toch af en toe nog een publicatie van zijn hand aan te treffen in de vakliteratuur natuurlijk Jan we willen dat jij volop gaat genieten van de komende nieuwe fase in jouw leven maar toch willen we je in ons midden houden ook daar geweest direct ervan naar en daar hebben we uiteindelijk dan maar een plannetje op bedacht Jan jij bent agenda zettend gebleken op tal van terreinen ik noem de motivering van rechtelijke oordelen terie vorming op het terrein van de burgerlijk recht en meer recent je hebt daar zelf uitgebreid bestel gestaan vandaag de methode van rechtswetenschappelijk onderzoek op dit laatste terrein heb je bijgedragen aan een omslag die zich de afgelopen jaren niet alleen het Tilburgse vakantijd maar je zou kunnen zeggen in de gehele juridische discipline heeft voldrokken tot het moment dat jij dit thema agenderde en ontwikkelde was het een onontgronden en verwaarloosd terrein maar het zijn anderen die het stokje nu van jou zullen moeten overnemen en dat willen wij als vakantijd stimuleren en dat doen we Jan door vandaag de Jan verankend scholarship van de methodology of law in het leven te roepen graag willen jij willen wij jouw naam verbinden aan een ieder geval de komende 5 jaren jaarlijks door onze vakantijd te bekennen promotieplaats met hun promotieonderzoek zullen jonge onderzoekers voor de verschillende deelgebieden van het recht met het door jou neergezetten fundament op het terrein van de methode verder kunnen doordenken en verder kunnen uitbouwen zo blijven wij ook de komende jaren werken aan boeken voor Jan geef nu graag het woord aan professor Reinau de BBE die zelfs prekenaamiste vakgroep privatrecht beste Jan het is eigenlijk misschien een beetje in schrikbeeld voor jou langdurig lovend worden toegesproken daar ben je waarschijnlijk wel een beetje bijzonder want ik denk dat de meeste mensen het juist buitengewoon prettig vinden als ze langdurig lovend worden toegesproken maar ik denk dat ik je voldoende ken om te weten dat je het meende toen je zei af en toe zo het afgelopen jaar van ja het moet vooral niet al te loven het is onvermijdelijk bij zo'n bijeenkomst als dit maar tegelijkertijd is het ook jouw afscheid feestje dus ik wil je daar in tegemoet komen natuurlijk in dat in die wens niet al te lang lovend worden toegesproken ja u hoort het goed en nadruk ligt hier op het woord lovend ik ben namelijk op zoek gegaan naar mensen die bereid waren om op mijn verzoek jouw omhebbelijkheden met jou te delen je afwijkingen je eigen aardigheden ik heb daar grondig onderzoek naar verricht om geheel conform jouw eigen verzoek die onhebbelijkheden en allerlei dingen hier met deze zaal op dit moment maar die zoektocht bleek al snel gedoemd om te mislukken het kan natuurlijk zo zijn dat mensen dat niet durften en dachten van dat is weer zo'n raar plan dan moeten we niet aan meewerken en zo misschien vreemde ze reprisei is maar ik denk dat hoewel je inderdaad vervelen op een voetstuk staat het is niemand ontgaan dat jij voor het Tilburgse private recht voor het Nederlandse private recht buitengewoon belangrijk bent dat dat niet de reden is dat die zoektocht niks heeft opgeleverd ik denk oprecht dat het is omdat niemand negatieve eigenschappen van jouw wist te noemen op dat moment mensen vinden jouw een prettig persoon en je bent een graag gezien persoon bij ons op de sectie maar zo snel opgeven past een wetenschapper ook niet dat heb je mij ook geleerd dus toen ben ik zelf maar gaan verzinnen als ik dan zelf dat soort dingen kon verzinnen en het eerste wat me daarbij inviel was jouw grote betrokkenheid bij de vakgroep alles wat de bredere vakantijd in de universiteit raakt of het nu vak en houdelijk is of het te maken heeft met hoe de vakantijd gerund zou moeten worden of bepaald onderzoek verricht moet worden of niet je bent er altijd buitengewoon bij betrokken bij dat soort kwesties en je bent ook niet te behoord om je mening helder en scherp voor het voetlicht te brengen in dat soort kwesties en ook als wij in Tilburg succes hebben dan trek je die enorm aan dat komt natuurlijk nog veel vaker voor Tilburgse private rechtelijke succes je merkt echt dat die jouw dan personelijk raken dus dan zou je kunnen zeggen dat jouw slechte eigenschap is dat je te betrokken bent maar ja ik merk het zelf ook ik doe je weer onrecht aan want dit wordt ook weer een lovend verhaal zo langzamerhand is er dan nog iets waarop ik je zou kunnen aanspreken en ik heb iets weten te verzinnen en het is iets ernstig je hebt één van de meest fundamentele regels van Fatsoen geschonden namelijk een regel met zelfs een Bijbelse achtergrond regel die bekend staat als de gulderegel en die regel die luidt wat geen idee wil dat u geschiet doet dat ook aan anderen niet en ik zou toelichten hoe dat zit één van de dingen die jouw hoge leraarschap bij ons gekend merkt heeft en ik moet er eentje uit pikken want er zijn aanvelen ik zou ook over de vele publicaties kunnen beginnen tegelijkertijd de meeste mensen in deze zaal die zal het zijn opgevallen dat die de moe te waard zijn en als het ze niet is opgevallen dan vrees ik dat we met de woorden van Hermann Schoordijk kunnen spreken dan zijn die mensen toch reddeloos verloren dus dat punt pik ik er niet uit één van de dingen die jouw het meest getipeerd heeft is het aantal jonge mensen dat je begeleid hebt en dat blijkt ook wel er is op meerdere manieren eraan gerevereerd vandaag al en ook de wezen waarop je dat doet dat begeleiden van jonge mensen en ik denk ook wel dat ik dat durf te zeggen dat ik je daar voldoende voor ken die jij zo bijzonder aardig aan het vak vond en als je mensen begeleid en dat leidt dan tot een proefschrift en dat mogen ze verdedigen in deze zaal dan eindig dat uiteindelijk in een lofreden dus wat geen niet wil dat u geschiet je ontkond er echt niet aan vandaag Jan je hebt vele van die lofredens uitgesproken en heel vaak als ik er ook bij mocht zijn merkte ik dat de persoon die werd toegesproken dat jouw persoonlijk vermaakt en dat komt vermoedelijk ik denk dat ook te weten hoe dat komt dat komt omdat je in die persoon daadwerkelijk verdiept hebt omdat je daadwerkelijk geïnteresseerd was in die persoon in het onderzoek en dat valt op dan kun je nog goede lofreden over iemand uitspreken ja en dan kun je toch niet van ons verwachten dat wij dan die lofredens nu achterwegen laten ik ga natuurlijk niet proberen om die lofredens van jou te overtreffen want dat zou me helemaal niet lukken maar ik merk je nog ik spreek namens heel privatrecht als ik zeg dat wij jammer vinden dat je toch iets meer op afstand komt te staan van ons na vandaag dat is onvermijdelijk maar ik spreek ook namens heel privatrecht als ik zeg dat wij dus om niet te men hopen dat wij nog steeds van die expertise van jou gebruik mogen maken en onze jonge onderzoekers dat is buiten gewoon helder en duidelijk die waarderen het enorm als met jou mogen spreken ze komen altijd terug ze komen vol enthousiast terug van dat soort gesprekken dus we hopen dat je daarvoor nog af en toe beschikbaar zult zijn maar het geldt niet alleen maar voor de jonge mensen ook voor de wat meer senioren en oudere mensen jouw mening doet dat toe en of dat nou gaat om facultaire aangelegenheden of wij ze waarop je onderzoek zou moeten inrichten ook als je zelf zou vinden dat de mening van anderen er meer toe zou moeten doen jouw mening doet dat toe en dat blijft na vandaag ook zo weet daarom dat wij altijd voor jou een bureau zullen vrijhouden bij Privaatrecht dat kun je natuurlijk niet echt een cadeau noemen want het is vooral in ons eigen belang dat je veel van dat bureau gebruik gaat maken maar we willen er wel iets mee aangeven je bent en blijft altijd welkom bij ons op de vakgroep zelf als je meent dat het zelf meent dat het tijd is geworden dat anderen de kar harda trekken en als je op enig moment dat hopelijk nog heel ver in de toekomst ligt mocht besluiten om het bureau geen gebruik meer te maken want natuurlijk je familie in de kinderen de kleinkinderen die hebben veel meer rechten met betrekking tot jou voor zover dat niet al zo was is het nu helemaal al zo maar als je dus dat besluit mocht nemen om dat bureau leeg te laten dan laten wij het toch nog een tijdje leegstaan in de hoop dat jij je zult bedenken Jan, het is moeilijk om de waardering die wij als Privaatrecht voor jou hebben onderwoorden te brengen bedankt voor alles wat je voor ons hebt betekend en we hopen je nog heel vaak achter dat special voor jouw leeggehouden bureau aan te treffen Mijn stuurde mij vorige week een eeuw en die had eigenlijk twee wintsen namelijk om als laatste te spreken en hij had maar 12 minuten nodig de eerste wintsen hebben kunnen honoreren de tweede niet maar dat zult u zo begrijpen ik geef graag het woord aan professor Rob van Gistel namens de metodig op het gaat niet van mijn tijd af hopelijk meneer direct om heen dames en heren beste Jan toen een journaliste cabaretier Wim Kan bestaat vroeg hoe het voelde om 65 te worden antwoorden deze acht mevrouw ik zag het al een hele tijd aankomen dat geld ongetwijfeld ook voor Jan voor jou Jan het heeft je er echt er niet van weer houden in 2007 naar de Tilburgse metodegroep op te richten in plaats van na je eredactoraat in Leiden rustig uit te drijven richting het emeritaat koos je ervoor om je nek uit