De Tafel van Martinus - Michael Vlerick - Tilburg University
En laat onze laatste gast daar nou net een mooi boek over hebben geschreven. Geef me een hartig plous, Michael Vlerig. Kom maar bij. Ja, Michael, welkom, fijn dat je er bent. Schenk even rustig wat in. Jij bent verbonden, ik vul de tijd alvast een beetje aan het Departement Philosofie. En jij staat het boek als Wetenschapsfilosof. Ook daar maar eventjes in termen van onderzoek voor iedereen. Wat doet een Wetenschapsfilosof aan onderzoek? Hoe ziet dat eruit? Ja, dank je om mij uit te nodigen. Een Wetenschapsfilosof kan eigenlijk twee zaken doen. Zijn twee soorten van Wetenschapsfilosofie. De eerste, de meest traditionele, is om filosofisch te gaan nadenken over wetenschappelijke vragen. Dat kan zijn over de wetenschappen in het algemeen. Hoe evolueerende wetenschap, wat is de relatie tussen de wetenschappelijke theorie en de werkelijkheid die dat probeert af te beelden. Een tweede familie, en je kan dat dan ook gaan toespitzen op de specifieke wetenschappen. Er is een filosofie van de biologie, van de psychologie, van de fysica enzovoort. Nu een tweede vorm, en waar ik mij het meest mee bezig uit is om wetenschappelijk onderzoek. En ik denk, ik zie al een link met Jenny, om wetenschappelijk onderzoeken uit verschillende velden te gaan combineren en te gaan gebruiken om belangrijke vragen, filosofische vragen, eventueel te beantwoorden. En een van die belangrijke filosofische vragen gaat over de vraag waarom zijn we niet gelukkiger? En jij hebt daar ook een prachtig boek over geschreven. Dank je. Ik beantwoord de vraag er maar gelijk, want hij staat op je eigen kaft. Waarom zijn we niet gelukkiger? In mijn onderzoek pas ik evolutietheorie toe op die belangrijke filosofische vragen. Een daarvan is geluk. En om het heel snel uit te leggen, er zijn twee belangrijke psychologische eigenschappen die we in onze evolutioneire verervenis hebben opgedaan voor goede redenen die ons geluk wat in de weg staan. De eerste is dat we enorm gefocust zijn op alles wat slecht ging, slecht gaat of slecht zou kunnen gaan en dat het hielp ons voorouders uiteraard om bedreigingen in kaart te brengen en zo een kansen op overleving en uiteindelijk reproductie hoog te houden. Voor het oerbrein was het handig als je steeds nadacht ik zou wel eens een leeuw op me af kunnen komen en dat soort instincten.  Ja inderdaad, we worden dus door onze genetische psychologische programmering door onze omgeving gelootst en daarin zitten bedreigingen, daarin zitten opportuniteiten. En je kan zeggen, kijken voor die bedreigingen halen onze genen de stokken boven. Dat is angst en allerlei alarmistisch gedachten enzovoort en voor de opportuniteiten dan de belonende emoties om dit te gaan benutten. Nu het probleem is dat opportuniteiten vaak niet zo zwaar doorwegen als bedreigingen wanneer het aankomt op overleving en reproductie. En aangezien die bedreigingen zo belangrijk zijn wel wilde onze genetische programmering zeker dat we deze niet missen. Dus zelfs in een omgeving zoals vandaag waar die akute bedreigingen vaak niet meer aan de orde zijn of toch een stuk minder, zitten we nog altijd met de geest opgezadeld die een enorme aandacht heeft voor alles wat slecht zou kunnen gaan en dat leidt vooral tot enorm veel gepieker. De psychologen noemen het wel de negativity bias. Misschien een heel klein voorbeeldje kan verhelderend zijn. Stel die geeft een presentatie op het werk en achteraf wordt die goed othaald. Vele collega's geven complimentjes en zo voelt. Alleen de clicker doet het niet. Ja, nee, ja, dat kan ook zijn. En we zullen dan hoe kunnen dat dan eens naga later. Maar goed, nee, nu dat één collega wat minder vond, had jij nog al een stekende opmerking gaf. Welke opmerking zal je twee, drie maand later herinneren? Wel echt die stekende opmerking? We zien ook dat negatieve zaken psychologische veel grotere indruk op ons maken. Dus de psychologische reactie is gewoon veel intenser en vaak lang duuriger op negatieve zaken dan positieve zaken. Tegelijk, misschien ook maar even dan voor Nederland. Ik heb ook begrepen, zoals maar ook keurig wetenschappelijk onderzoek, de World Happiness Index. Daar doen we het als land best wel goed. Toch, we zijn een tamelijk gelukkig land. We zijn over de hele linie genomen, volgens mij, ook tamelijk rijk. We zijn misschien ook wel tamelijk gezond. Hij heeft ook allerlei kanttekeningen te maken. Maar is er wel echt een probleem met geluk? Ja, inderdaad. En het is ook heel belangrijk om dat in die context te plaatsen. En dus geluk bestuderen we al zo een goeie halve eeuw. We hebben redelijk betrouwbare data van hoe het gelukstniveau van de mensen evolueert door geen tijd.  En daar zien we dat doorgaans inderdaad het gelukstniveau wat gestegen is, met toegenomen welvaart, gezondheid, nieuwe mogelijkheden, innovaties, interessanter levens enzovoort. Maar veel minder dan je zou verwachten of hopen. En om onszelf nog gelukkiger te maken. Zeker, zeker. Dus er zijn wel manieren om onszelf veel gelukker te maken. Die zaken zijn vaak al heel lang gekend. En het grote potentieel van die technieken en die inzichten om je aan de gelukkige leven te helpen, die worden vandaag wetenschappelijk bestudeerd. En het potentieel wordt daar steeds duidelijker. En je schrijft ook in je boek, je doet het niet alleen maar met wetenschappelijke inzicht. Je maakt ook gebruik van andere bronnen, zoals het stoïcisme. Inderdaad, ja. Dus ik ga terug op inzichten die komen uit verschillende tradities, zoals het Buddhismen, het stoïcisme. Maar in de mate dat die vandaag wetenschappelijk bestudeerd worden en zoals ik al zei, het potentieel van die inzichten en praktijken vaak, ja, die wordt steeds duidelijker. En het doel van de boek was ook om te kaderen eigenlijk in het soort geest waarover beschikken. Dus ik had het al over die negativiteitsbaas. Dat is één belangrijke hindernis voor geluk. Een tweede is dat we razendsnel gaan wennen aan verbeterde omstandigheden. Dat heet in de literatuur hedonische adaptatie. Dus, ja, je denkt wel echt vooraf van, ja, als ik die promotie op het werk zal krijgen, ja, dan zal ik permanent heel gelukkig zijn of zal mijn geluk enorm toenemen. Of als ik dat huis zal hebben of die partneren zo voort. En zo schuiven we ons geluk altijd maar voor ons uit. Dan zeggen we, ik zal echt gelukkig zijn als. En we zien, in het onderzoek is dat heel duidelijk, dat uiteindelijk het positieve effect dat je krijgt van die goede zaken, dat die veel minder lang duurt dan we op voorhand verwachten. En dus dat we heel snel eigenlijk weer terug op ons basisgelukstniveau zitten, het gelukstniveau van voor dat die goede zaak was binnengereift. Dat maakt ons dan misschien ook af en toe. Dus weer ongelukkig omdat we wel die verwachting hebben. Inderdaad, inderdaad. Het houdt ons ook chronisch ontevreden met hoe het leven, hoe het nu en vandaag is. En ja, en dat is ook uiteraard wel een bijzonder spijtige zaak. Maar nou, daar zijn dus wel zaken die je tegen kan ondernemen.  Ja, want je hebt drie pijlers, als we dat zo mogen noemen. Ik noem ze even snel gelijkmoedigheid, tevredenheid of dankbaarheid en hechten. Dat zijn maar een beetje de pijlers van geluk. Ja, inderdaad. Dus die eerste pijler, gelijkmoedigheid, dat gaat er eigenlijk over dat je negatieve reacties of negatieve mentale staat en emotie, dat ze voor het niet langer gaat voeden. Nu, misschien opnieuw een klein voorbeeldje, je bent op weg naar een belangrijke afspraak. Je bent mooi op tijd, maar dan krijg je een klapband. Daar sta je aan de kant van de weg. Je kan geen kant meer uit. En wat volgt is waarschijnlijk een eindeloze reeks aan nogal paniekere gedachten van, ja, waarom moet dit vandaag gebeuren? Waar moet het mij over komen enzovoort? Wat je met die gedachten doet, is de hele tijd die mentale paniekereactie en die negatieve emotionele staat gaan verlengen, gaan versterken. En zo houd jezelf in de greep van negatieve emoties voor een heel lange tijd. En zorg je waarschijnlijk zelf voor dat je niet op de best mogelijke manier met de situatie zal omgaan. Nu, onderzoek heeft aangetoond dat een negatieve emotie dat die eigenlijk niet langer dan 90 seconden zou moeten duren. Dat is de tijd dat je lichaam nodig heeft om stresshormonecortisol en adrenaline enzovoort om die weer helemaal te absorveren en je weer in een serene gemoedstoestand te krijgen. Nu, zoals de meesten onder jullie en ik zeker zelf al ervaren hebben, duurt een negatieve emotie vaak een heel stuk langer. En dat komt dus doordat we eigenlijk in die visieuse cirkel zitten waarbij we met die paniekere gedachten of negatieve gedachten in die emotie gaan voeden die dat weer tot nieuwe gedachten leidt enzovoort. Nu, de manier om daaruit te komen is om... Eerst dat vooral die negatieve gedachten niet meer de hele tijd op te wekken. Maar de beste manier om dat te doen is om een nieuwe verhouding tot die gedachten en emoties te gaan ontwikkelen. We zijn doorgaans geneigd om volledig overgelomen te worden tot door die gedachten en emoties en ons er helemaal mee te gaan identificeren. We zeggen ook dat we echt zijn. Ja, inderdaad, ik ben angstig, ik ben boos enzovoort terwijl dat eigenlijk niet correct is. Je zou moeten zeggen, ik voel angst, ik voel woede en dat soort zaken.  En dus doordat als een externe en vooral heel vluchtige manifestatie te zien in ons bewust zijn, ga je daar heel anders tegenover staan en ga je er ook voor zorgen dat die negatieve emoties niet zo lang gerekt en intens meer zijn. En die tevrijdenheid en dankbaarheid. Ja, en dus daarmee kunnen we ons eigenlijk een beetje gaan. Die eerste was om onze bescherming tegen die nazindrende stokken, om het zo te zeggen, waar die onze genen op ons achter, op ons loslaten in antwoord op al die mogelijke bedreigingen. Die tweede is dus het feit dat we nooit tevreden zijn en altijd die ons geluk eigenlijk voor ons uitgaan schuiven. Altijd meer willen. Ja, inderdaad. En we denken van, ja, wel nu is het goed, maar goed, dit ontbreekt en dit ontbreekt, dan zal ik echt gelukkig zijn. Nu zijn er heel veel technieken voor en die worden nu meer en meer bestudeerd. Een typische die je vaak hoort is dankbaarheidspraktijken. Dus door dagelijks bevoeg je drie, vier, vijf zaken en je brengt er best wat creativiteit in. Dat soort zaken waarvoor je heel dankbaar bent en waarvoor je heel tevreden bent, om die door de vorige geest te halen, dan zal je je brein eigenlijk gaan treinen omstelselmatig wat meer in evenweg te komen en wat meer aandacht ook te besteden aan al het goede in je leven met alle positieve gevolgen. Ja, en dan die laatste hechten. En dan die laatste hechten. Wel, de langslopende studie naar geluk, die ging van start in het jaar 1948 in Harvard. En ze hebben een groep mensen, een duizend al mensen, een hele leven lang gevolgd. Die is onlangs afgesloten, tachtig jaar na datum, dus in 2018. En de bevindingen van dat onderzoek zijn opmerkelijk. Nu, de beste voorspeller van hoe gelukkig het leven was van die deelnemers, maar ook zelfs hoe gezond en lang die leven was met voorsprong de kwaliteit van hun sociaal relaties. Dus het blijkt dat, ja, het hebben van dichte hechten, de sociale banden, dat echt wel een noodzakelijke voorwaarde is voor een gelukkig leven. En dat hoeft uiteraard inflationair ook niet te verwonderen. We zijn een sociale diersoort, onze overlevings- en reproductiekans en hebben altijd afgehangen van hoe goed we in die groep lagen en hoe hechten banden we konden vormen. Dus, ja.  Nou, er zijn natuurlijk ook alle vreemde paradoxen rondom geluk. Ik moest ook een beetje denken aan Theo Maas en Nélas Cabaretier. Die zei ooit de hele dag nadenken over de zin van het leven. Dat is niet de zin van het leven. En dat gevoel had ik ook een beetje rondom geluk. Dat ik dacht, ik snap het allemaal, maar ja, aan de andere kant, je wil ook niet de hele dag bijzij met de vraag, ben ik nu wel gelukkig, ben ik nu wel gelukkig? Dat is ook geen geluk, toch? Nee, inderdaad. En te veel streven naar geluk. En zeker dan in de zin van, ik moet mij altijd goed voelen. Ik moet altijd positieve emoties ervaren. Het blijkt bijzonder contraproductief. Want paradoxaal genoeg, hoe meer we daarnaar streven, hoe meer we onze eigen ontevredenheid en stand houden. Dus waar je beter een doel van maakt, wel zijn die drie peilers, zijn die ene zijds die gelijkmoedigheid, die kan ontwikkelen, die tevredenheid en die dichte banden onderhouden. En dan volg je geluk vanzelf. Maar ook hier zit dus een soort grijsgebied van, je moet het ook een beetje durven loslaten. Want je kan niet de hele dag als een soort obsessie daarmee bezig zijn. Ja, inderdaad. En in het algemeen is het aanvaarden wat zich voordoet van mentale, zou ik zeggen, staat van emotie, is crucial in dat gegeven. Er is geen gelijkmoedigheid, zolang je niet kan aanvaarden dat je een bepaalde emotie ervaart op dat moment. Dus paradoxaal genoeg is door het emotie helemaal te aanvaarden, maar die niet te gaan voeden, dat we die ook weer in de koorts de keren laten weg hebben en dat we ons kunnen vanbevrijden. Mooi. En een ander gevoel dat ik een beetje kreeg, in het eerste stuk van je boek leg je heel veel uit over al die, ik noem het maar even, oerinstincten, al die dingen die eigenlijk ingebakken zitten, waar ik net in het begin ook over had. En dan aan het einde kreeg ik te horen, maar je kan er iets aan doen. En toen dacht ik, ja, maar spreek dat elkaar dan niet tegen, want aan de ene kant zitten er allerlei dingen ingebakken die al duizenden jaren in ons zitten en vervolgens kan ik er blijkbaar wel iets aan doen. Gelderie oerinstincten dan en dan is het niet meer.  Ja, dat is heel belangrijk. Dus die psychologische eigenschappen, dat zijn neigingen tot, dat is geen voorbestendheid. En er is ook meer en meer onderzoek naar wat ze neuroplasticiteit noemen. Dus je ziet dat door bepaalde praktijken en meditaties daarvoor het een heel belangrijke in, en schrijf ik ook in het boek welke praktijken daar precies kan voor uitvoeren. Maar dan zien ze dat echt wel in de fysieke structuur van de hersenen veranderingen komen en niet enkele in de beleving, maar dus dat je in grote mate je brijn kan trainen om een gelukkiger leven te ervaren. En tegelijk, dat is misschien ook weer een link naar het betoog van Jenny, je boek is ook geen pleidooi om al die verantwoordelijkheid maar bij het individuen neer te leggen. Want Amerikanen zijn misschien minder gelukkig dan Zweden, bijvoorbeeld die World Happiness Index, maar dat ligt er niet aan. Het feit dat die Zweden meer mediteren dan Amerikanen, dat zit ook een hele andere ding. Ja, inderdaad, en Jenny gaf het ook al aan, wel, ongelijkheid blijkt enorm sterk gecorreleerd met ongeluk, dus groter de ongelijkheid in de samenleving. Minder geluksbeleving doorgaans, er is zo een heel duidelijk graphiek waar je echt wel die ongekeerde correlatie ziet. Dus in samenlevingen die inclusiever zijn, waar meer plaats voor iedereen is en waar iedereen ook gesteund wordt, waar solidariteit is, dan zie je doorgaans dat er een grote geluksniveau is. Dus de samenleving kan heel wat doen voor ons geluk. Vind ik ook maar, ja. En tot slot, en daarna ga ik natuurlijk ook kijken of er vragen opmerken zijn in de zaal, daar zijn we natuurlijk ook op benieuwd, wat heb je zelf gedaan als mens? Wat zijn dingen die je zelf hebt toegepast, waarvan je zegt dat je probeerde dan toch ook maar uit als wetenschappen? Ja, inderdaad, ik ben als filosof als ik interesseerde in de geest, en ik kwam bij het onderzoek naar meditatie, naar andere praktijken. En ik ben met dit soort praktijken dan zo'n vijf, zes jaar geleden aan de slag gegaan. En ik kan zeker meegeven dat het mijn leven wel getransformeerd heeft. Niet dat ik echt ongelukkiger voor was, maar zoals... Een voorbeeld geeft van iets wat je bent gaan doen, wat je anders bent gaan doen. Ja, ja, ik ben dus dagelijks gaan mediteren.  Ik kan misschien ook een protocol meegeven, dat ik in het boek ook uit werk, voor wat je moet doen als je echt met... Heeft geen negatieve emoties zit. En dat is echt wel iets dat een enorme impact kan hebben. Wel, ik noem het het sabelprotocool. Elke letter staat voor iets. Dus neem je opnieuw die klapband, en daar komen al die alarmistische gedachten, die heeft geen negatieve emotie. Wat je best doet is, dus de S, je stopt de mentale reactie, de A voor neem eens diep adem en vaart volledig die emotie, en vaart volledig de situatie, zo goed als je kan. En uiteraard kan dat heel uitdaged zijn. Je begint waar je kan beginnen. De B staat voor blijf uit die gedachte stroom. De E staat voor examineer de fysieke sensatie van de emotie. Ga dus naar het lichaam. Ook weer een link met wat jij niet zei. Ga naar het lichaam. Blijf uit die gedachte stroom. Ga gewoon met je volledige aandacht bij die fysieke gewaarwoording. En dan merk je misschien dat dit zelfs niet eens zo stoor is, dus dan merk je allerlei zaken, zoals vibraties en hitte misschien enzovoort. En dan zie je ook dat dat constant verandert, en dan laat je dat in de kortste keer ook weg hebben. En dat is dan die L, laat het dan ook gaan. En ja, dat heeft mijn leven wel getransformeerd. Ik voelde ook uren lang en soms dagelang in de gegeven van negatieve emoties kon zijn. Ja, het duurt het nu veel veel korter in elk geval. Dus kritische vragen en uitbranders, ik kun je rustig hebben nu. Heel zeker. Dank je wel voor je inleiding tot dus ver. Ook hier werd aan u de gelegenheid om uw vragen te stellen en opmerkingen. Ik kijk alvast eventjes rond. Critische kanttekeningen die we graag wel weten. Overgelukkend, het was ook wel leuk. Jij zei natuurlijk ook, ja, meer transparantie maakt ons niet gelukkiger. Pas dat ook een beetje het verhaal wat je nu hebt gehoord? Ja, het is een hele andere insteek, maar ik denk dat het wel heel erg veel raakvlak heeft. En ik denk dat het wel belangrijk is om daar misschien te weinig mee bezig te zijn. Ja, dus ik... Mooi, dank. Ja, aan die kant. Kom maar even naar boven bij u. Ja, merci. Ja, de vraag, de opmerking.  Geld maakt niet gelukkig. Hoe? Klopt dat? Of klopt het niet? Ja, dat is een goede vraag en er is heel veel onderzoek naar gedaan. Een studie die enorm vergesiteerd wordt, geld maakt wel degelijk gelukkiger, maar tot op een bepaald niveau. En dat niveau werd dan vastgelegd op 75.000 dollar per jaar. Nu, verder onderzoek heeft uitgewezen dat misschien ook boven die gruimtes wel nog wat gelukswinstend te boeken zijn. Maar wat heel duidelijk is, is dat het niet proportioneel met welvaart toeneemt. Dus ik zou zeggen, armoede maakt vaak ongelukkig, dus dat moeten we zeker iets aan doen. Maar grote rijkdom maakt niet per se gelukkig. En dan gaat het wel eens om. Ja, u had het ook op het stabel principe. Het is heel interessant, maar ik wil ook heel veel in de psychologie dat ik in wel een gevoel moet doen. Hoe kan het u er nou niet? Nee, inderdaad, het is zo belangrijk om dat er een boel meer moet volgen met mennen. Ja, ik heb nu, ik heb in ieder geval misschien heel duidelijk uitgelegd, maar de A is zo belangrijk. De A is dat die dat er aan en aan waakt die emotie. Want als je met geklemmde tanden een pleitje wendige reactie, emotionele reactie gaat tegenhouden, dan maak je nu eigenlijk, in termen reactie, gewoon zoveel groter. En dan ga je dat gevoel zoveel langer bevangen houden. Tot tot uiteindelijk waar ik toch rijden moet. En als je dan toch die verkochting krijgt, het is zo belangrijk dat je dan ledig te aanwaarden. En het is juist met ontwikkeling van de nieuwe verhouding tot die sensaties. Want dan zijn het eigenlijk emoties en fysieke sensaties met gedachten. Door de nieuwe verhouding tot te creëren, dat je daar voor heel goed heel vaak kan bedrijven. Maar het is zeker in het aanwaarden en het moet het wel kopen. Voor iedereen nogmaals, die meer nou ook wel leken, is jou boerder. En het leuke is, ik heb je gevraagd, want straks kunnen mensen het ook aanschaffen. Je zit nog even in de foyer, hygiëren omhoog. Maar dat is misschien wel leuk. Dan mag je daar eentje weggeven. Ja, aan iemand die vraagt, dan heb jij dat misschien wel een klein beetje gelukkig vergemaakt, of die opwekken. En wie in de zaal wil, dan wil je een exemplar overhandigen. 