Geschiedenis van het straffen - Studium Generale - Tilburg University
Dankjewel voor dit grote applaus en terwijl ik nog niks heb gezegd, Noterbeen. Hachtig welkom, dames en heren. Ik zal mij van de pointer gaan bedienen als je het doet dan. Bij deze openbare les gewijt aan de geschiedenis van het straffen. In het kader van de maand van de geschiedenis. Ik vind het fijn om voor zo'n selecte publiek te mogen optreden. Normaal gesproken sta ik in het eerste semester voor zo'n zaal van 400 eerste jaar studenten. Van wie er jaren ook uit 10% geschiedenis leuk vinden. En de anderen moet je ervoor zorgen dat die geschiedenis leuk gaan vinden. En dan zit je meestal met de geschiedenis van het straffen, zit je meestal wel goed. Ik heb een uur de tijd om je iets over die geschiedenis te vertellen. Dus ik moet tamelijk snel door de stof heegaan. Ik kan niet bij allerlei fijne nuances stilstaan. Maar ik moet me echt beperken tot de hoofdlijnen. Anders staan we hier morgen, denk ik, nog. Ja, de geschiedenis van het straffenrecht. Iedereen heeft denk ik wel zo'n beetje door, hoe het hele 10 dagen het strafrecht in elkaar zit. Dan hoef je heus geen jurist voor te zijn. Je hoeft maar in de krant te lezen hoe het is met het strafrecht van hele 10 dagen. Stel, ik stort mij op één van uur om die persoon te mishandelen. Ik ga dat niet doen, want we hebben maar een uur. Dus er gaat een beetje veel tijd te zitten. Maar stel, ik stort mij op één van uur en ik mishandel die persoon. Ja, dan treedt hij het strafrecht in werking. Die persoon kan dan aangifte gaan doen bij de overheid. En dan treedt het strafrecht in werking. Het OM begint dan een strafrechtelijke vervolging tegen mij. En ik krijg dan waarschijnlijk een taakstraf. En degene die dan schade heeft opgelopen door mijn woestenaanval, die kan dan ook nog een schadeprocedure instellen voor de burgerlijke rechter. Nou, dat is hele 10 dagen zo'n algemeen concept. Maar dat heeft heel lang geduurd, eerder dat dit eigenlijk van de grond is gekomen. Er zijn vele eeuwen overheen gegaan, eerder dat de overheid het strafrecht volledig aan zich had getrokken. Aanvangelijk kwam de overheid maar heel gering bij het strafrecht voor. Die had hooguit een wat regelende, een wat sturende rol.  Als je kijkt, ik moet af en toe van de organisatie een eureka-moment inlassen. Als er iets opmerkelijk is gebeurd, als er iets is gebeurd, dat duidt op enige vooruitgang of enige unieke gedachten binnen de geschiedenis. Nou, als je kijkt naar een argaisch rechtstelsel, een vroeg rechtstelsel, en eigenlijk ligt aan elk modern rechtstelsel, ligt zo'n vroeg rechtstelsel, ten grondslag, als je daarna kijkt en de rechtsorde wordt verstoord, als er er vindt een optredenplaats dat de openbare orde verstort, dan is het niet zo dat meteen er een overheid is die in actie komt. Er zijn maar heel weinig publieke acties die uitgaan van de overheid. Voor zover er een overheid is, überhaupt. Het zijn vooral als er iets gebeurt, en dan moet je gewoon denken aan moord en doodslag en verkrachting en diefstal, als er zo iets gebeurt, dan zijn er vooral private acties. Dan zijn het private acties van de slachtoffer, van de klän, van de familie van de slachtoffer, die komen in actie. En het is niet zo dat die acties van zo'n private partij, die actie onderneemt jeegens de dader, dat dat schadevergoedingsacties zijn, dat het zo'n slachtoffer bedoeld is om zijn schadevergoed te krijgen. Nee, die acties die zo'n private partij instelt, zijn vooral gericht op vergelding. Vergelding van het onrecht dat hem is aangedaan. Maar heel gelijdelijk, en dat is een proces van vele eeuwen geweest, zie je dat de overheid langzamerzeker gereep krijgt op het strafrecht en dat strafrecht aan zich trekt. En dan krijg je de publieke acties ter bestrafing van het aangerichte onrecht in handen van de overheid, zie je dat de private partij dit slachtoffer is geworden. Die kan alleen nog opkomen voor geleden schade. Maar aanvankelijk is het dus puur private actie van het slachtoffer en zijn klän tegen de klän van de dader. En die moet je aanvankelijk ook heel ruig zien. Die staan aanvankelijk, staan die acties puur in het teken van de vergelding, van de braakneming. En jou is iets aangedaan, dus ga jij nu iets terug doen bij de partij die dat heeft aangedaan. Het liefst neem je natuurlijk de dader zelf te pakken, maar als die zich uit de voeten heeft gemaakt, dan is er altijd wel een wat slechter ter been zijn familielid. Ja, dan neem je daar braak op.  En je ziet dan, en dat is een eerste eureka moment, ik denk dat ik maar vroeg in de lezing al was een eureka moment in lossen. Je ziet dat de overheid, als je toch wat greep begint te krijgen, op die hele braakneming, op die hele private vergelding, zie je dat die braakneming steeds verder wordt teruggedrongen. En uiteindelijk wordt verboden en dat de partijen gedwongen worden om dat braakrecht af te laten kopen. Om te komen tot een verzoening, tot een soort afkoopsomme van het oorspronkelijke braakrecht. En als je kijkt naar vroege strafvetten die hier hebben gegolden, dan vind je dat heel mooi, die sommer vind je terug, die composities vind je terug. Ik heb hier een voorbeeld voor u genomen uit de Lex-ribuaria. De ribuariers, dat was een volk van de Franken, die zo in 620 hebben die hun rechtsregels op schrift gesteld. En daar vind je afkoopsomme terug. En zelfs voor zware delictes was een doodslag. Dat staat als een ribuarier, een andere ribuarier heeft gedood, wordt hij voor 200 schellingen als schuldig aangemerkt. En dan is de partij van het slachtoffer in een veten met de partij van de dader. En dat kan alleen maar goed worden getrokken als de dader en zijn familie 200 schellingen betaald aan het slachtoffer. Het kan ook zijn dat zijn ribuarier een andere germaan doodslaat. En alle man, een vries, een bijer of een zakst, dan is dat nog iets minder waard. Dat eigen volk is het meeste waard. Aan discriminatie en zo, die begrippen, die kennen men in die tijd nog niet. Dus als een ribuarier zo'n andere dood sloeg, dan was hij 160 schellingen, was hij kwijt. Let u op het woord wat ik hier heb onderteken, of de woorden, als schuldig. Dus stel, ik ben ribuarier en ik slaan een andere ribuarier dood, dan geld dat ik als schuldig terechtsta. Het familie van een slachtoffer kan mij dan voor de rechterdagen. En ik moet dan, ik sta daar als schuldig aangemerkt, ik moet dan mijn onschuld bewijzen. Dat staat haks op het strafrecht van tegenwoordig. Tegenwoordig geldt iemand voor onschuldig tot zijn schuldkool vast te staan. Toen was het zo dat jij voor de rechter werd gedaagd en dat jij als schuldig goldt. En dat jij dan maar jouw schuld moest, jouw onschuld moest bewijzen.  Het is ook zo, als u zich al vraagt, waar deed je die alemannen, friezen, bijren en zak, zit daar nou allemaal. Het was niet zo dat die allemaal te gast waren bij de ribuariers. Maar het was zo dat als een ribuarier bijvoorbeeld een aleman dood sloeg, in het, op het grondgebied van die alemannen, dat hij dan toch naar zijn eigen recht werd berecht. Het recht volgde zo'n stamlid waar hij zich ook bevond. Het was dus niet dat het territoriale recht goldt. Als hij iemand bijvoorbeeld op het gebied van de Saxe dood sloeg, dat dan Saxisch recht goldt. Nee, dan goldt gewoon zijn eigen recht, dat nam hij met zich mee. Maar hij moest dan wel bewijzen, dus dat hij onschuldig was als hij terechtstond. En dan heel aardig, dan gaat die wet nog even door. Hij gaat nu wel heel snel door. Als een ribuarier een diaak heeft gedood, 300 schellingen. Als hij een vrijkeborgen priester heeft gedood, 600 schellingen. En bij een biscop zelfs 900 schellingen. Dan moest je bijna een tweede hypotheek op je hut nemen als je dat deed. Heeft u enig idee wat die geestelijke in de wet deden? Ik heb tijdens mijn collega's altijd te naren gewoond om vragen te stellen. Vandaar dat dat altijd eerste rijen leeg blijft. Heeft u enig idee wat die geestelijke in de wet deden? Nee, het was geen maandse wet. Ja, nou, op dat moment nog niet hoor, de Catholicisme, de Christendom, dat krijgt zo'n voet aan de grond vanaf 500. Daar is de kerk nog niet heel sterk vertegenwoordigd. Nee? Nee, nee, nee. Het heeft hiermee te maken, de geestelijke, dat waren degene die konden schrijven. Ons woord cleric komt van clericus, iemand die tot de geestelijkheid behoort. En het zijn de geestelijke die deze wetten hebben opgesteld. En juist omdat ze voet aan de grond kregen, hebben ze extra bepalingen ingelast die hun eigen positie veilig moesten stellen. Dat heeft hiermee te maken. Een letje op het woord beboed, dat geeft heel duidelijk aan dat het hier niet om schadevergoeding gaat. Als jij een priester dood slaat, dan betaal je geen 600 schellingen aan schadevergoeding, maar dat is die afkoopsom. Het is eigenlijk meer de sfeer van een geldboete. Een geldboete die jij moest betalen aan het slachtoffer, of de familie van het slachtoffer, degene die eerst Raak had mogen nemen.  Dus die feitelijke vergelding is niet meer mogelijk. En dan is er sprake van een financiële vergelding. Nou, dit is eigenlijk het eerste rechtssysteem wat we hebben gehad. De zaken van het meerendeel van delicten. Denk je aan doodslag, aan verwondingen, aan diefstal. Dat werd allemaal op deze manier afgedaan. We bevinden ons, die Lexaribuaria is 26. Dan zie je dus dat het vooral een private aangelegenheid was. Maar nou kan het bijvoorbeeld zijn dat ik, ja, zeg maar, je half familie doodslag, en in de meeste gevallen zult hij dat niet zo leuk vinden. En dat u dan denkt, ja, verzoenen, verzoenen met broers. Ik heb helemaal geen zin om met hem te verzoenen. Of het kon gewoon zijn dat ik onvoldoende geld had om al die boetebedragen te betalen. Dus voor allerlei gevallen, waarin de dader, zeg maar, onvoldoende geld had, of er in het slachtoffer helemaal geen zin had om zich met de dader te verzoenen, komt er een vervolgingsmodule op. Komt de mogelijkheid op voor de geledeerde partij om echt strafrechterlijk anders dan door middel van geldboetes tegen de dader op te treden. En dan zijn wij intussen al zo rond 800 aanbeland. 800, 900 in de vroege middeleeuwen. Dan komt er een echt strafproces op. Een strafproces dat wij kennen als de accusatorenproceduren. En voor de latinisten onder ons zijn er latinisten in de zaal. U hoeft zich niet te schaven, ja, u? Oké, voor de latinisten onder ons, dat komt van accusaren en dat betekent beschuldigen. Voor de niet-latinisten trouwens ook. Het gaat om een beschuldiging en wie uit die beschuldiging. Dat doet het slachtoffer. Het slachtoffer dat geen zin heeft, zeg maar, om zich met de dader te verzoenen, omdat de dader geen geld heeft of omdat het feit gewoon veel te ernstig is om te worden verzoend. Die kan dan in plaats van zo'n verzoeningsproceduren echter strafproceduren opstarten. En dat is ook een belangrijk kenmerk van deze procedure, dat het hier gaat om een private vervolging. Er is niets wie zoals een officier van justitie of zo die die vervolging op zich neemt. Nee, het slachtoffer zelf, of als die wat niet meer kan, omdat die doodgeslagen is, een familielid die vervolgt. En die treedt als bijna gelijkwaardige procespartij op tegen degene die die aanklagt, de vermeende dader.  En tussen dat slachtoffer en die vermeende dader, tussen de klager en de aanklagerde, ontspint zich dan een juridische rechtstrijd. De juridische rechtstrijd is beide of voet van gelijkheid gaan voeren. En de rechter, en daar heb je het nou, de rechter neemt eigenlijk nauwelijks deel aan die hele rechtstrijd. De strafrechter, zeg maar, die zal nauwelijks deel nemen aan die rechtstrijd. En die laat die rechtstrijd voeren door die twee partijen die bij dat delict betrokken zijn. En het enige wat de rechter doet, is dan kijken of er wel op juiste manier wordt geprocedeerd. Die waakt over de procesorden. En zijn meest directe rol is dat hij vaststelt welke partij wat moet gaan bewijzen. Waar ligt de bewijslas? Moet de klager bewijzen? Of moet de aangeklagende bewijzen dat hij onschuldig is? En dan hoeft hij te slotten alleen de uitkomst van de bewijsvoering vast te stellen. Een officiële uitkomst van het bewijs die kant op, dus die zal wel gelijk hebben. Maar hij zal niet overgaan tot ondervragingen van de dader, ondervragingen van het slachtoffer, het oproepen van getuigen, dat allemaal niet. Die hele bewijsvoering, waarvan hij nog zegt, ja, bijvoorbeeld de klager moet bewijzen of de aangeklagende moet bewijzen, die is zeer formalistisch vanaard. De feiten, net ook als bij die verzoeningsproceduren. Het is een zeer formalistische aangelegenheid. Wat geld als bewijs in zo'n vroege rechtsorde als bewijs geldt vooral datgene wat je kunt zien, datgene wat je kunt horen, waar je rechtstreeks op af kunt gaan. De waarnembare tekenen van een bewijs. Bijvoorbeeld de proces eet. Als ik iemand aanklaag, moet ik mijn hand leggen op een heilig voorwerp. Bijvoorbeeld de reliquie of op de Bijbel. En dan moet ik een bepaalde formule uitspreken. Zo van, ik zweer bij de heilige dierendie en de heilige dierendie en de nog heiligere dierendie, dat hij mij dat heeft aangedaan. En de tegenpartij moest op dezelfde manier een onschuld uit huis afleggen. En als je dan bijvoorbeeld de verkeerde heilige noemde, of je begon te stotteren of je hand begon te trillen, dan was het toch al een teken dat jij het gelijk niet aan jouw kant houdt. En dat klinkte sterk, ja, theocentrisch begrip indoor. Dat God alles ziet en dat God wel laat zien wie gelijk heeft. En dat blijkt ook nog bij bijvoorbeeld de eethelpers.  De eethelpers zijn mensen, dat zijn geen getuigen, maar dat zijn mensen uit je eigen klennen die bereid zijn, een ondersteunende eet af te leggen. Bijvoorbeeld ik klaag iemand aan met een bepaalde formule. En die eethelpers leggen allemaal ook een eet af op mijn geloofwaardigheid. Van ja, broers, is een eerlijke persoon, een betrouwbare persoon, is al diverse kere beste docent geworden, dus die zou wel gelijk hebben. En dan komt het tegen partij dan precies hetzelfde doen. Nou, als het dan een beetje gelijk spel was, iedereen had evenveel eethelpers, dan kon er een godsordeel worden bevolen. En dat is natuurlijk het ultieme bewijsmedel, dat je rechtstreeks doorschakelt naar de hoogste rechter door middel van de proef. En de uitkomst van die proef liet dan zien, werd geacht het oordeel van god in te houden welke partij gelijk had. En nu ziet hier op deze stemmige afbeelding, zie je zo'n bewijsproef, zo'n godsordeel. Dat was een zogeheten ketelproef. Dan nam er een ketel met kokend water. En op de onderkant van die ketel, daar lagen dan wat stenen. En er wordt degene die de proef moest ondergaan, werd uitgenodigd. Zijn magden op de stroop en die stenen eruit te halen. Nou, als jij dan eens had van, ah, heet, heet, heet, ja, was het een slecht tape. Als jij vervolgens dacht, nou ja, vooruit dan maar, daar gaan we dan. God segende de greep. En jij haalde die stenen eruit, wilde dat niet zeggen dat jij gelijk had. Dan keek men naar de brandblaren. Dan keek men of die brandblaren wel een beetje netjes genazen. En als het zo was, dan had je gelijk. Als die brandblaren niet netjes genazen, dan had je ongelijk. Dus men gaat heel sterk af op dit soort rituele, waaneembare uitkomsten van proeven. En men denkt dat daar dan het oordeel in besloten ligt van de hoogste macht die dan wel aanwijst op deze manier wie gelijk heeft. Dat is een feite, een eerste vorm van strafproces, die net als die verzoeningsprocedure twee belangrijke kenmerken heeft. Namelijk, het is privaat, het slachtoffer vervolgd. En het is zeer, ja, voor een modern jurist, zeer irrationeel, afhankelijk van allerlei rituele en gebaren en formules. En dat is nou ook juist zijn dat de grote bezwaren in die tijd voor deze proceduren.  Want namelijk, wat werden bezwaren, dat jij als slachtoffer moest je een klacht indienen. Anders kreeg het recht zijn beloop niet. Dus een hoop delikte, die werden niet vervolgd, omdat het slachtoffer daar geen zin in had om zo'n vervolging op te starten, omdat ook het slachtoffer als klager wel eens een godsordeel kon ondergaan. Dus heel vaak bleef een delicht, zeker de wat minder ernstige delikte, bleef onvervolgd, omdat het slachtoffer gewoon niet over ging tot accusaren. En ging je daar toen wel over, dan had je kans gelet op dat vreemde bewijsvoering, dat toch het balans niet in zijn voordeel doorsloeg, dat dan nog het delicht niet bestraft werd, omdat puur de brandwonden niet genazen. Dus dat betekende dat een hoop delikte gewoon niet of niet goed vervolgd werden. En daar komt dan ook verandering in, daar kon verandering in, omdat de overheden, normaalte ze toch meer greep krijgen op de hele rechtspleging, dat de overheden zoiets krijgen van ja, eigenlijk is het veel beter als wij zelf gaan vervolgen, als we dat niet overlaten of het slachtoffer wel een klacht indient of niet, nee, wij moeten voor dat zelf gaan vervolgen. En dan wordt ook de tijdscheest wordt wat minder theocentries, wordt wat racionalistischer, men begint toch vraagtekens te zetten bij hoe het genezingsproces van brandblaren, hoe dat nou bepalend kan zijn voor iemand schuld of onschuld, en dan komt er een nieuw proces op. En dat is het inquisitorstrafproces, er komt zo op rond 1200 in de late Middeleeuwen. Een inquisitorstrafproces komt van 1 quiereren, en dat betekent onderzoeken. En dat is in het teken van een publieke vervolging. Dan heeft de overheid, heeft zich dit strafproces eigen gemaakt. En die publieke vervolging vindt dan plaats door een gerechtsofficier. En dat is in feite de voorlopig van onze officier van justitie. En je kent hem onder de naam van Schout of Drost of Drosshaart. Dat zijn allemaal lokale benamingen voor deze gerechtsofficier, deze officier van justitie. En die begint dan een voorbereidend onderzoek in te stellen. Als de rechtsorde is gestoord, gaat hij over tot een voorbereidend onderzoek. En een voorbereidend onderzoek houdt in dat hij bijvoorbeeld iemand hoort die aangifte komt doen, of dat hij getuige hoort, of een lijkschouwing verricht, of een plaatsopneming doet. En zo maakt hij een voorbereidend onderzoek, waarmee hij dan goed beslagen ten eis komt als het strafproces begint.  Dus dat is voor te een actieve overheidsant na die de vervolging op zich neemt. De rechter is ook actief geworden. Dat is niet langer zo'n figuren die alleen maar een beetje kijkt van ja, wordt de procesorde wel gerespecteerd. Nee, die gaat ook over tot onderzoek ter terechtzetting. Die zal de verdachte, de vermeende dader, zal die verhoren. Die zal getuigen, verhoren. Die neemt dus op actieve wijze deel aan de rechtstrijd. En hij stelt dan ook, rekening houden met alle omstandigheden van het geval, is hij dan ook degene die het vondens vaststelt. De bewijsmiddelen, omdat men veel minder theocentrisisch is geworden, wat betreft het strafrecht, de bewijsmiddelen zijn wat wij zouden zeggen rationele bewijsmiddelen. Vooral de bekentenis, als de konigin der bewijsmiddelen en het getuigen bewijs, dat komt nu op. U ziet dan ook een peiltje staan met tortuur, of terwijl machtelingen, machtelbank, daarnaast heb ik een stemmige afbeelding gevonden van de duimschroeven. Waarschijnlijk staat er ook nog een gebruiksaanwijzing bij, want er staat een k en een a en een d en ik denk dan zo dat er dan ze heeft gestaan van, ja, draai de k rustig aan, tot het a schijfje naar beneden gaat. Vergeet niet de duimen daar tussen te plaatsen en dan, oké. Dat is het tortuur, dit is geen bewijsmiddel tortuur. Tortuur is een dwangmiddel om tot een bekentenis te komen. En dan ben je eigenlijk bij het beeld aanbelond, dat veel mensen hebben van het Middeleeuwse strafrecht. Ik geloof dat jij net ook als wietzijf van ja, Middeleeuwse strafrecht, daar gaat er vooral met veel gruwelijke vormen van doodstraf gepaard en machtelbanken en zo. Misschien dat daarom de college strafrechtsgeschiedenis bij mij altijd wel populair zijn, omdat dat altijd wel leuk is om te horen natuurlijk. Zolang er geen dierenpijn wordt aangedaan. Dat is altijd bij mij, als er maar geen dieren doodgaan, dan mag verder alles. Maar ja, zo is het. Het is wel zo dat de meeste mensen hier toch een beetje een te bruske voorstelling hebben van dat nieuwe strafrecht, van deze strafprocedure, die zo op komt rond 1200 en dan geleidelijk het akkusatoreproces uit beeld dringt. En het akkusatoreproces blijft nog een tijdje door bestaan, maar het inkusatoren moderne proces dringt dan zo'n beetje rond 1500 het akkusatoren volledig uit beeld.  En dan denken de mensen ook van ja, die martelbank, die martelbank, dat werd vrolijk op losgemarteld vroeger in dat strafproces. De verdachte kwam de rechtszaal binnen en de rechter zei, ja, dat bent u, ik ga het u liggen, dan kunnen wij beginnen en meteen komt daar de buil al binnen met zijn prima en zijn poke en zijn brabantia, alles openers. En ja, dat was dan het strafproces. Maar dat is toch niet zo. Het is toch niet zo, er werd toch veel minder breed, is het in ieder geval geweest, als mensen denken. Ik ga even met u in de vroeg moderne tijd, we zitten nu rond 1500, ga ik even met u door hoe een strafproces er toen uitzag. En dan weten wij veel meer van, dan van het strafproces, zoals ik dat tot dus weer heb beschreven, aangezien van deze periode zijn zeer veel bronnen bewaard gebleven. Echt meters in de archieve aan proces dossiers en vondersboeken, er zijn handleidingen voor de strafrechtspraktijk verschijnen en aan de hand daarvan kun je toch redelijk gedetailleerd in kaart brengen hoe zo'n strafproces eruit zag. Nou, dat begon met een aangifte. Een aangifte door het slachtoffer zelf of door een getuige bij de gerechtsofficier. En zo'n gerechtsofficier, de schout of de droogschaart, die begon dan zijn voorbereidend onderzoek. En van dat voorbereidend onderzoek, waarin hij dus bijvoorbeeld de aangifte op schrift stelde of getuige verklaringen op schrift stelde, dan maakte hij een rapport vanop. Een rapport waarin hij zijn bevindingen noteren. Met bijlagen, die getuige verklaringen en zo, die werden er aan vast genaid. En dat werd ingeleverd bij de rechtbank. En de officier vroeg dan aan de rechtbank, mag ik tot vervolging overgaan. En dat is chans anders dan hele 10 dagen. Hele 10 dagen heeft het OM, het Openbaar Ministerie, heeft een eigen beslissingsmacht of ze een delict gaan vervolgen of niet. Het staat helemaal los van de rechterlijke macht. Het denkt u bijvoorbeeld maar aan de drugsproblematiek. En de openenwet staat dat alle vormen van drugsbezit zijn verboden. Het OM heeft eigen richtlijnen waarin bepaalde gevallen toch niet tot vervolging worden overgegaan. Dan beslist het OM zelf. Dat was toen niet. Een gerechtsofficier was verbonden aan de bepaalde rechtbank. We hebben bijvoorbeeld de schout van Tilburg, was verbonden aan de rechtbank van Tilburg.  En die moest daar aan de rechtbank vragen, mag ik tot vervolging overgaan. Dus zo'n rechtbank, die bestudeerde dan dat rapport met die bijlagen. En als de rechtbank vond, van ja, hier is toch wel voldoende aan de hand, voldoende aanleiding om een strafrechtelijke vervolging op te starten, dan werd de toestemming verleend en dan werd ook het rechtsmiddel verschafd aan de officie waarin hij die, waarmee hij die rechts die vervolging op gang kon zetten. Dat kon zijn een dagvaarding. Dat kon zijn een bevel. Het verschil tussen deze beide bij een dagvaarding bleef de verdachte op vrije voeten. Bij een arrestatiebevel werd hij in hechtenis genomen. En of er nou een dagvaarding of een arrestatiebevel uitging, dat was heel sterk afhankelijk van de persoon van de verdachte. De schieke mensen werden meestal gedagvaard, de minder schieke mensen werden gearresteerd. Het ging ook een beetje af van de hoeveelheid de delikte, de zwaarte van de delikte, van of er sprake was van vlucht, gevaarlijkheid. Dat betekende allemaal, het was dus heel sterk afhankelijk van de omstandigheden van het geval. En dan werd er over gegaan, hetzijd tot een dagvaarding, hetzijd tot een arrestatiebevel. Nou, dat leidde vervolgens een volgende fase in. Ik heb even in het blauw erbij gezet wie waarvoor verantwoordelijk is. Je hebt het voorbereidend onderzoek gehad door de gerechtsofficier. Dan krijg je de dagvaarding of het arrestatiebevel. Opgemaakt door de rechter. En dan krijg je als de gedagvaardengedagverdachte in rechten is verschenen. Of als hij is gearresteerd en in hechtenis is genomen, dan vindt er een eerste verhoorplaats. En dat eerste verhoor vindt plaats volgens vaste vragenlijsten, van de vooropgemaakte vragenlijsten. Nou, deze fase treft je eigenlijk tegenwoordig grotendeels ook nog wel aan. Dat is het vooronderzoek. Het vooronderzoek dat voorafgaat aan het onderzoek de rechtsitting. Nou, dat vooronderzoek kan al gelijk een eindvondens opleveren. Als de verdachte meteen bij zijn eerste verhoor een volledige bekendingsaflegd, of als er derma te veel getuige zijn, dat het wel duidelijk is dat de verdachte het heeft gedaan, kan de rechter meteen eindvondenswijs. Als de verdachte maar een halve bekendings heeft afgelegd, of er zijn wel getuigen maar die spreken elkaar deels tegen, dan wordt het doorgeprocedeerd, dan wordt er een tussenvondens gewezen en dan begint er een onderzoek ter rechtsitting. En dat kan zijn een zogeheten ordinaire proces of een extra ordinaire proces.  En dat is niet zoals een van mijn studenten ooit op het tentamenzij een ordinaire proces, dat is een onbehoorlijk proces. En een extra ordinaire proces is een super onbehoorlijk proces. Dat is dus niet. Ordinaire, we gaan zeggen, gewoon, het gewone proces en een extra ordinaire proces is een buitengewoon proces. Hoe ging het dan verder? Dat ordinaire proces was eigenlijk een heel vriendelijk proces. Er kreeg een conclusie van IJs dat tegen de gerechtsofficier, een conclusie van IJs waarin hij de feiten op stelde, die hij ten last te legde aan de verdachte. De verdachte kon er op reageren, kon verweervoren bij zijn conclusie van antwoord. Daar kon de officier weer op reageren met zijn conclusie van repliek en de verdachte met een conclusie van dupliek. Dat alles gebeurde door middel van een procureur. En een procureur heden ten dagen is procureur en advocaat, dat zijn twee handen op één buik, dat is eigenlijk hetzelfde. Elke advocaat is procureur, elke procureur is advocaat. Toen niet, er werd er een strikte onderscheid gemaakt tussen een procureur. Elke rechtbank had een aantal procureurs, daar moest je dan ook gebruik voor maken, zowel de verdachte als de officier van justitie en de advocaat die kon pas later te spraken. Maar dit was dus een debat tussen, zeg maar, de procureur van de officier van justitie en de procureur van de verdachte. Als ze uitgeconcludeerd waren, begon fase twee. De officier kon zijn procureur bewijs laten produceren, de verdachte kon tegen bewijs laten aanbrengen. Ze konden elkaar eens bewijs aanvechten, dat zijn de reproche. Ze konden het eigen bewijs weer verdedigen, de salvatien. Dus dat was de eerste fase van de conclusies dan de fase van het bewijs. En dan kon ook nog een pleidooi worden gehouden of een schriftelijk pleidooi worden opgesteld. En dan komt de advocaat ter sprake. En de advocaat-tentorneden, dat was de juridische raadsman, die kon dan, het zijn namens de ijzer, namens de officier van justitie, het zijn namens de gedagende, namens de verdachte, kon die een pleidooi houden. En in zo'n pleidooi werd de hele zaak nog eens een keer doorgemascheerd en van allerlei juridische argumenten voorzien. Nou, en dan was het tijd om de processtukken in te leveren bij de rechter.  Die kon dan eindvondens wijzen of hij kon zeggen, ja, ik heb meer bewijs nodig, dan werd er een tussenvondens gewezen en een bewijsopdracht gegeven. Was het niet zo, als er een eindvondens werd gewezen, dan kon dat worden geëxecuteerd, tenzij er hoger beroep werd ingesteld, want hier was gewoon hoger beroep mogelijk. Dus ook als verdachte, als jij veroordeeld was, kon jij een hoger beroep gaan bij een hogere rechter. Dus dit valt allemaal nog wel mee. Maar ja, naast het ordinaire proces, met zijn debat en zijn procureurs en zijn advocaten, had je ook het extra ordinaire proces, het buitengewone proces. En dat stond helemaal in het teken van onderzoek, nader onderzoek door die rechter jeegde verdachten. En dat onderzoeken plaatsvinden door middel van een verhoor, een nieuw verhoor van de verdachte, of nog een verhoor, of nog een verhoor, de verdachte kon net zo lang worden verhoord als de rechter dat wilde, getuige konden worden verhoord, de verdachte kon met getuige worden geconfronteerd en er kon een scherpe examinatie worden bevolen. En een scherpe examinatie wil zeggen een ondervraging op de pijnbank. En die vond plaats door de beu die ik hier stemmig rood heb ingekleurd. Niet zodat zo'n beeld is meteen begon maar met martelen. Het was zo dat er eerst werd geangst als de verdachte werd ondervraagd en hij weigerde te antwoorden of weigerde te bekennen, dan kon de rechter overgaan tot het angsten. Dan werd de bull binnengehaald met zijn spilletjes en dan zei de rechter, kijk, kijk eens wie we hier hebben. Je kunt maar beter bekennen, want anders gaat het nog mis. Nou, als de verdachte dan niet tot bekentenis overging, als hij voldoende angst was aangejaagd, dan kon hij daadwerkelijk op de tortuur worden gelegd, op de pijnbank. En dan kon hij worden getortureerd. En dat komt tot drie keer, kon dat gebeuren, drie rondjes. En na afloop van die pijnbank stel, je bent op die pijnbank gelegd en je is een bekentenis afgeperst. Heeft u dan niet zoiets van, ja, maar dat is toch afgedwongen, dat is toch helemaal niet goed, dat telt toch niet. Logisch toch? Dus jij hebt daar allerlei pijn heb je ondergaan en dan bekend je alles wat ze maar willen horen, maar dan zeg je in afloop toch, ja, lo, dat is afgeperst, dat telt niet.  Daar had men het volgende op gevonden, dat jij naar jouw bekentenis van de pijnbank werd afgehaald en vervolgens werd overgebracht naar de wachtkamer, buiten het zicht van de beul en zijn instrumentarium, en dat er werd gezegd, blijf jij bij jouw bekentenis. En als jij dan zei, ja, dat blijf ik bij, dan had je toch een soort vrijwillige bekentenis. Als jij zei, nee, nee, die is afgeperst, dan ging je terug. En uiteindelijk, de meeste, na drie keer of zo, die bekende wel. Dat was de beul, was dan mee belast. Vervolgens krijg je dan dat extra ordinaire proces, dat dat tamelijk snel kan worden doorgezet. En na die bekentenis, die al heel snel dat de gerechtsofficier zijn ticht en aanspraak crimineel, zijn betichting indiend, dat er heel kort of wordt gereageerd door de verdachte, een korte mondeling, repliek en dupliek, en dan wordt er meestal eindvondens gewezen. En dan vindt de execuzieplaats, en dan komen wij weer de beeld tegen, die dan wel scherprecht er wordt genoemd, omdat hij met het scherp van zijn zwaart het recht vol trekt. Wat moet ik hier nog zien, juist. Extraordinaire, dat is dus het buitengewone proces. Het ordinaire proces is het gewone proces. En toch zie je dat, ondanks die naamgeving, het extraordinaire proces steeds populairder wordt, en dat de rechter het liefst extraordinaire procedeert. Want dat is veel sneller. Dat staat volledig in de teken van onderzoek. Dat kan veel sneller gaan dan dat ordinaire proces. Daar gaan de nodige rechtsdagen overheen. Bovendien heb je bij het ordinaire proces, heb je die advocaaten en procureurs die de boel ook nog op kunnen houden. En bij het extraordinaire proces vind je geen advocaaten en vind je geen procureurs. Het is ook een beetje in strijd met het hele principe van dat verhoor. Als zo'n verdacht op de pijnbank ligt, en ze zijn bezig allerlei nare dingen met die verdachten te doen, dan kan er wel een advocaat naast zitten die dan zegt, ja, daar hoef je niet op te antwoorden, hoor. Maar dan heb je toch al heel gauw eens van, ja, ga jij hier dan liggen. Dus dat past niet. Dus dat extraordinaire proces wordt heel populair en het liefst veroordeelt de rechter op bekentenis.  Omdat bekentenis is, ja, de konigin der bewijsmiddelen, dat is toch wel voor de rechter het teken, het, ja, de grootste mate van zekerheid dat de verdacht het heeft gedaan. En bekentenis sluit ook hoger beroep uit. Anders dan bij het ordinaire proces, dan kun je in hoger beroep. Als je hier een bekentenis hebt in een extraordinaire proces, mag de veroordeelde niet in hoger beroep, omdat dat onlogisch wordt geacht. Als jij tegenover de ene rechter bekent dat je het hebt gedaan, dat je dan aan een andere rechter toe mag, om te zeggen, oh nee, ik heb het toch niet gedaan. Dus dat extraordinaire proces, dat wordt steeds meer het standaardproces en het ordinaire proces. Ja, dat komt er een beetje, blijft dat als een soort proces voor hele moeilijke en ingewikkelde of onduidelijke gevallen. Nou, we hebben nou twee keer kennis gemaakt met de beu, de scherprecht, dat toch een zeer belangrijke figuur in het oude strafrecht, die wij helaas een dagen missen in het moderne strafrecht. Dan vraag je af, ik heb het nu met u gehad over peinigen en mensen een bekendendistracht af te dwingen, wat mag zo'n scherprecht er nou doen? Omdat de meeste mensen die nadenken over het oude strafrecht, die hebben daar eigenlijk veel bloedige voorstellingen bij. Ik heb hier een fragment uit het boek van Philips Wieland, Korte instructie in Materie Criminel, begin 16e eeuw. Een korte inleiding in strafzaken. En die besteed daar een hoofdstuk aan de methode van martelen, van het tortureren. En Wieland schrijft, De manier van peinigen is ter discreetie van de rechter. Het is de rechter die uitmaakt hoe er gepijnigd gaat worden. En hij moet de peingrens, moet hij vaststellen, conform de leeftijd, de fysieke gesteldheid en de gezondheid van de verdachte. Dus hij moet kijken met wat voor verdachte heb ik te maken en wat kan hij ongeveer aan pein doorstaan, zonder dat hij bezwijkt. Want de verdachte mocht natuurlijk niet bij het tortureren doodgaan. Want hij moest ook nog worden terechtgesteld. Dus dat mocht toen nog niet. Dus Wieland zegt dat het een ter discreetie van de rechter. Maar vervolgt hij dan, hij moet de pein geleidelijk opvoeren, ja, later opvoeren, dus door de beul. De rechter moet de pein geleidelijk laten opvoeren, overeenkomstig de ernst van de feiten, de vermoedens en verdenkingen die de rechter heeft, de antwoorden van de verdachte.  Wel, zegt hij, moet een goed rechter ter goudendheid betrachten zodat het lichaam van de verdachte niet verminkt, niet beschadigd of al te zeer gekwetst wordt. Wieland heeft het hierover het lichaam van de patiënt. Dat dat niet al te zeer verminkt, beschadigd of gekwetst wordt. En dan heb je toch als beul, heb je dat als wist, ja, wat mag ik dan doen? Dat als ik het lichaam niet mag verminken of beschadigen of zo, wat mag ik dan eigenlijk doen? Nou, in een rechtsboek, wat zo'n 50-tal jaar later is verschenen, zijn daar zeer illustratieve plaatjes bij opgenomen. Wat dan allemaal mag, en waarvan Wieland zegt, van ja, daarvoor is door de aartsen, door doktoren vastgesteld dat het lichaam van de verdachte daar niet al te veel schade van ondervindt. Hier zit u bijvoorbeeld een plaatje dat u wel ligt een beetje doordenken aan een ontgroeningsdispuut of een ontgroeningsritueel bij een studentendispuut. Maar hier wordt iemand volgegroten met water. Vele liters water konden er zo in het lichaam worden gepompt. En dat had natuurlijk wel het gevolgen dat de hele ingewonden en de blaas enorm onder druk kwamen te staan en dat er scheurvorming kon optreden. Hier zie je dat iemand wordt uitgerekt. Met een patrolesysteem wordt iemand uitgerekt. En een beetje een beeld die een beetje al doorgestudeerd konden hier dan ook nog een tegendraadse beweging aanbrengen zodat de spier in feite nog in twee scheuringen uit één viel. Dus dat was spierscheuringen. En daarna zie je wat je al eerder zag, de bekende duimschroeven die je net zo lang aandraaide tot de duimgewruchten kraakte. Die had je ook voor je pols en voor je schenen en voor alle lege berichten die het menselk lichaam heeft. Had je handige klemmetjes. Dat mocht allemaal, dat was geoorloofd. Wat valt hierop als je deze machtelmethodes ziet? Buiten het feit dat het pijn doet, ja? Dit is hier gebeurd, ja? Zelfs in Brabant? Ja. Ook, ook, dit was algemeen, ja. Nou, zoveel heb ik niet gekeken, maar dit is puur Europees, maar ik geloof dat ze er in Amerika ook wel iets van konden. Ja, precies, daar gaat het om, even een slokje. Het zijn allemaal inwendige machtelingen. Dus er werden geen vingers afgeknipt of zo, of ja, dat soort dingen. De schade werd vooral aangebracht in het lichaam, zodat het toch redelijk onzichtbaar bleef.  Als ze verdachten dan weer de rechtszaal in liep, dan liep hij wat merkwaardig, maar verder zag je dat toch best goed uit. Dus het is toch wel een teken dat men die machtelmethodes toch een beetje aan het zicht wou ontrekken. Dat men er toch niet echt heel trots op was. Dat deed de beul. En als je dan had bekend, ten slotte, en je mocht niet een hoge beroep, en de rechter veroordeelde jou, dan was die straf meestal een stevige straf. Het Medeleugse straf rekende nog al veel dood- en lijfstrafen, zoals je hier op deze grafuren uit de 16e eeuw ziet. Dit lijkt, als je zo die diverse straffen ziet, ja, is het een hartstrafrecht of niet? Als je aan de gezichtsuitdrukkingen van die mensen, dan valt het wel mee. Hier wordt iemand zijn hand afgekapt en die staat met de zekere interesse, staat hij te kijken. Hier wordt iemand geradbraakt en die kijkt ook zo'n beetje om zich heen wie er nog meer is. Van heen gezellig, jullie ook hier. Dus de emoties spatteren niet vanaf. Dit waren straffen die opgelegd konden worden. Maar het was niet zo dat de rechter zomaar een volledige vrijheid had van nou laten we eens deze doodstraf straf doen, of die doodstraf, laten we eens iemand radbraken, want we hebben al lange tijd niet gedaan, of het is mooi weer, laten we iemand verbranden. Het waren nogal standaard straffen. Die dikkels waren ervoor behouden aan bepaalde typen delikte. Ik weet niet hoe ik in mijn tijd zit trouwens. Nog goed, ja. Ik ga er ook niet te snel, niet te langzaam. Sorry, dit heb ik zomaar van de internet afgeplukt. Oh, je mag wel even dichterbij komen. Of anders na afloop dan kun je even de plaatjes komen bekijken. Oke, oke. Kijk, als ik me even tot de doodstraf beperk, dan was, onthoven ding, de standaardstraf voor moord en doodslag. Ophanging was de standaardstraf voor bedelaars en vagebonden en dieven. Althans als je man was, want vrouwen hing men niet op, vrouwen zetten men aan de bergpaal. Weet je waarom? Diverse ervaring, zeskundig in de zaal? Nee, omdat men toen was de legging nog niet uitgevonden. Dus vrouwen droegen rocken. En als je dan de vrouw aan de gallen hangt en iedereen staat zo te kijken, dan is... Ja, toch, hè? Dus vrouwen werden dan gewurcht.  Ketters en heksen en homo's werden verbrandt, net als brandstichters. Vieren delen was speciale straf. Voor allerlei politieke delikte, moordaanslagen op de koning, of de leiders van een opstand of zo. Radbraken was de meest ernstige straf bij meervoudige moord of rovmord of zo. Dus die stonden wel in een bepaalde context, dat er een bepaalde delicht gekoppeld was aan een bepaalde executie-vorm. Je kunt je wel afvragen, want dit is maar... Een blaadje wat ik heb gevonden, en zo zijn er meer overgund, zijn al deze straffen ook daadwerkelijk opgelegd, in flinke mate opgelegd. En zo ja, want daar gaat het uiteindelijk om, hebben ze op een of andere manier de criminaliteit verminderd. Want dat was ook een reden dat de overheid voortaan het strafrecht in handen wilde hebben, niet alleen omdat ze dan niet afhankelijk waren van een private partij of die een klacht ging indienen of niet, of die een vervolging op zich ging nemen of niet. Nee, de overheid wilde dat zelf doen, maar die wilde ook voortaan niet alleen begaan onrechtstraffen, maar ook zodadig straffen dat nieuw onrecht uitbleef. Dus de overheid wilde een delinquent straffen, eigen machtig, zonder private partijen die dan moesten aanklagen, wilde zelf de plegen van de strafbaar feiten straffen, maar dan ook wel zo straffen dat verdere strafbare feiten zoveel mogelijk werden voorkomen, dat potentieele daters zoveel mogelijk werden afgeschikt. Nou, je kunt je afvragen, dus zijn deze straffen nou allemaal flink tenuit voorgelegd en heeft dit de criminaliteit verminderd? Nou, in de eerste plaats, als je kijkt naar de strafrechts praktijk, zo van de 17e, 18e eeuw, en de 16e eeuw, daar zie je, die is nog wel redelijk stevig, de 16e eeuw zie je toch nog wel geregeld ernstige executies, 17e en 18e eeuw zie je toch dat bij de rechterlijke macht een zekere terughoudendheid is ten aanzien van de doodstraf, dat de rechter in veel gevallen waarin hij de doodstraf kon opleggen, dat om hem overende redenen toch niet heeft gedaan. Verder zie je in die gevallen dat de doodstraf wordt opgelegd, dat die toch op relatief humane wijze wordt voltrokken. Namelijk onthoefding of ophangingwurging. Dus niet zo zeer vieren delen of niet zo zeer levend verbranden. Dat kon bijna niet voor ratbraken, ook bijna niet voor.  In Tilburg is er voor zover, ik weet, één keer iemand veroordeeld om te worden geratbraakt en die sloeg op de vlucht, dus toen mochten ze te keren en toen ging het weer niet. Dus dat kwam bijna niet voor. Ah, dat is heel interessant, dat is dit. Dat komt van de term rat, wagenwiel en braken is breken. De oervorm daarvan was dat je op de grond werd vastgebonden en dat ze dan met paard en wagen over je heen reden, net zo lang tot je dood was. Vervolgens liep men het paard op stal en pakte men symbolisch alleen nog het rat. En weer later, maar daar heb ik op dit moment geen plaatjes van, heeft men de boel omgedraaid, heeft men de voortaan de verdachte op het rat of de veroordeelde op het rat gelegd en met de staaf zijn botter kapot geslagen. En nog weer later heeft men ratbraak tafels uitgevonden en als u die wil zien, het is een tafel in de vorm van een mensenlijf, waarop je dan werd vastgebonden. Als je daar een mooi exempla van wil zien, moet u naar Den Haag gaan, naar de Gevangenpoort, er is een van de meest gave exemplaren staat opgesteld. Dat is ratbraken dus, maar dat kwam bijna niet voor. Ja, ja, ja. De zwaar kan het verschillen, denk ik. Ja, elke stad, of ja, Tilburg was toen geen stad, het was een heerlijkheid, maar Tilburg en Goorl had ook een rechtbank. Dikke kleinere plaatsen hadden samen een rechtbank. En die rechtbanken, dus, er was wel veel verschil qua procederen. Elke rechtbank had wel zijn eigen manier van procederen, maar over het geheel genomen kwam het al overeen. Ja, de plaatselijke overheid. Ja, als ik het over overheid heb, heb ik het over alle machthebbers die iets te zeggen hadden over het strafrecht. Dus zeg maar de rechtelijke macht van Tilburg, de Scheepenbank van Tilburg, of die van Den Bosch, of het Hof van Holland of zo. Kijken we naar de meest voorkomende vormen van lijfstrof. Je ziet hier op het plaatje, zie je er hier diverse handen worden afgekapt, oren worden afgesneden, er wordt een oog uitgestoken. Ja, dat komt bijna niet voor. Je ziet de meest voorkomende vormen van lijfstrof is geesteling en brandmerking.  Geesteling is dat je met een tak, oh, ik had eigenlijk spullen mee moeten nemen, dan konden we een soort praktiek doen. Geesteling is dat je met een bolstakken, volgens mij staat het hier ook nog wel op het plaatje. Ja, hier zo, dat je met een bolstakken werd afgerond, dat is geesteling, met een takkebos. Brandmerken, dan krijg je aanvankelijk, krijg je een merk van de stad of streek ingebrand op je voorhoofd, later krijg je dat op je rug in gemerkt. En op je voorhoofd komt de uitdrukking nog vandaan hoe die voor de getekende. Want het was duidelijk een lijfstrof met een waarschuwend element. Als jij iemand tegenkomt met een brandmerk op z'n hoofd, dan kon je die beter uit de weg gaan. Later krijgt het meer de functie van dat je een straflot krijgt ingebrand. En dan krijg je op je rug een brandmerk. En als je dan meestal weer tegen de lamp liep, een tweede brandmerk, en als je dan weer tegen de lamp liep, dan was het meestal wel vergedaan. De meest voorkomende straf in die hele 17e, 18e eeuw, niet alleen in ons eigen braband, maar in alle Nederlanden en ook in de landen om ons heen, was verbanding. Dan werd je gewoon over de grenzen van de juristiekcie gezet. En dan werd gedreigd, als je terugkomt, ja, dan zullen je je zwaarder straffen. Dus je kunt beter niet terugkomen. En dan werd je gewoon levenslang verbannen. En dat is een hele goedkope straf. Hij is heel makkelijk uit te voeren, maar het is natuurlijk ook niet een hele zinvolle straf. Dat zegt maar Brabant zijn boven over de grenzen, die komen in Holland terecht. En Holland zet zijn boven over de grenzen, die komen in Brabant terecht. Dus je krijgt toch een soort uitwisselingstraject van boven. Maar goed, de strafrechtspractijk 17 en 18 eeuw kun je toch zeggen, begin toch zijn meest rede kanten te verliezen. En dat heeft mede ook te maken dat er zich een nieuw penitentieëre beleid begint aan te dienen. En een van de gangmakers, veel van de verwoorders van dat nieuwe penitentieëre beleid, is Dirk Volkers van Korneert en zijn boek Boeventucht. Boeventucht of de middelen tot mindering der schadelijke lediggangers. In die tijd kregen boeken nog echt hele mooie titels mee.  Doeg je tegenwoordig niet meer mee te komen met zo'n titel, maar middelen der mindering der schadelijke lediggangers. En Korneert kan worden gezien als een van onze eerste, zo niet de eerste criminoloog, iemand die zich bezig hangt met criminologie, die nagaat van waarom vervallen mensen tot criminaliteit. Want als je daar de oorzaken van kent, is het ook veel makkelijker om dat verschijnsel te bestrijden. Nou, hij zegt, ja, een belangrijk deel van de criminaliteit, een belangrijkste oorzaak eigenlijk is, de ledigheid het niets doen bij de sociale benedenlaag van de bevolking. De sociale benedenlaag van de bevolking, die bestaat uit niets nutten, uit mensen die liever lui zijn, dan dat ze op een eerlijke manier in hun onderhoud voorzien. Lever lui dan moe, en ze vergrijpen zich liever aan de goederen van andere mensen dan dat ze gaan werken. En dat is niet alles, want deze lediggangers die leven in de sterlige verwachting, dat ze niet worden gestraft, dat de kans heel klein is, dat ze tegen de lamp lopen, dat ze worden gepakt. Dus dat ze er wel mee wegkomen. Vleus is er zeker een fatalistische houding tegenover die gangbare straffen, tegenover die lijfstraffen en die doodstraffen. Dat doet die mensen niet zoveel. Die hebben zoiets van, ja, stel dat we worden gepakt en we krijgen zo'n nare straf, ja, dat is heel vervelend, maar het is toch maar een kort moment van pijn. Dus hij zegt die gangbare straffen, die zojuist in beeld waren, die hebben de criminaliteit helemaal niet teruggedrongen, niet verminderd. En we moeten dus ook aan denken aan een ander concept van straffen. En dan, oh, dat is een verkeerde plaatje. En dan komen wij richting eerste, echte, grote eureka moment, coronairt zegt, we kunnen beter de mensen aanzetten tot dwangarbeid. Dwangarbeid, want dan kom je tot een combinatie in feiten van dat je schadelijke elementen uit de samenleving verwijderd. Je maakt ze onschadelijk, maar het is ook een straf die veel meer afschrikt dan dood- en luidstraf. Want dood- en luidstraf, ja, dat is een kort moment, daarna is het strafmoment over. Maar dwangarbeid, dat kun je heel lang opleggen. Dat kun je zelfs levenslang opleggen. Dus dat zal veel meer indruk maken. Een zeer, veel grotere, afschrikwekkende werking. Moet je dan ook weer verwijder ze uit de samenleving? Je maakt ze onschadelijk. Maar het is ook een nuttige straf.  Het is een nuttige straf, want die lediggangers kunnen zichzelf verbeteren. Die kunnen als betere mensen terugkeren in de samenleving. Want ze leren immers te werken. En dat betekent als ze terugkeren in de samenleving, zullen ze wel zeker niet in hun fouten vervallen, maar gewoon door middel van eerlijk werken in hun levensonderhoud voorzien. Bovendien zijn ze niet alleen uit de samenleving verwijderd, maar ze brengen ook nutt op voor de samenleving. Je kunt ze nuttig werk laten verrichten voor de samenleving. En degene die de samenleving eerst tot last waren, zijn ze nu tot nut. Je kunt ze dijken aan laten leggen en morassen laten ontginnen. Of laten werken in bepaalde werkplaatsen. Nou, dit nieuwe penitentiërenbeleid zoals gepropageerd door Korneert krijgt vervolgens zijn uitwerking in het eerste gevangenistelsel, wat wij hebben gekend. Het houdt een beetje het midden tussen een gevangenistelsel en wat wij zouden zeggen, taakstraf. Er komt nou de tuchthuisestraf op, in de vorm van het rasphuis. Dat was voor mannen, vooral relatief jonge mannen die ze gaan niet. Alte zware delikte hadden bezondigd. Ziet u hier op het plaatje. Die moest de tropisch hardhout raspen. En met dat raspsool, dat werd verkocht aan de verfindustrie. Dat was één van de grondstoffen om verf te maken. En zo werd er geld verdiend. En zo kon zo'n rasphuis zichzelf in stand houden. Het was een zelfsupporting-organisatie. Voor de dames was er het spinnhuis, ook voor de relatief jongere daderessen die zich aan niet al te zware delikte hadden bezondigd. En daar werd wol gesponnen voor de tekstielindustrie. En zo zie je dat daar ook geld werd verdiend. Dat betekende dat op deze manier daders uit de samenleving konden worden verwijderd. Dat er een voordeel was voor de samenleving, door dat werk dat werd verricht. En dat er een voordeel was voor de veroordeelden die immersioneerden te werken. En deze tuchthuis, die vind je eerst in Amsterdam, vervolgens elders in de Nederlanden en dan ook naar Amsterdam's voorbeeld, bijvoorbeeld ook in Duitsland en in België en Italië, worden allemaal naar Amsterdam's voorbeeld dit soort huizen opgericht. En dat heeft wel een zekere positieve werking, in ieder geval op het stofproces, omdat er nu veel minder wordt veroordeeld voor het aan op bekentenis. En dus wordt er ook veel minder getortureerd.  Want vroeger, als de rechter een halve bekentenis had, dan moest hij in feite doormachttolen tot er een volledige bekentenis was. En nu, anders kon hij de doodstraf niet opleggen. En dan was er wel, de doodstraf was toch wel bekend dat de verdachte het helemaal bekende. Dat was vereist. Nu, als de verdachte een halve bekentenis aflegde en er was nog wat bijkomend bewijs in de vorm van getuige verklaringen, dan zei de rechter, ja, nou, dan niet de doodstraf, dan sluiten we hem gewoon op in het rasphuis of in het tuchthuis, in het spinhuis. Dus we hoefden het niet meer zo lang door te worden ondervraagd en pijnlijk geëxamineerd om een volledige bekentenis te krijgen om de doodstraf op te leggen. Nu was het voor het aan zo. Ja, dan heb ik een halve bekentenis. Ik heb toch wel heel sterk het idee dat hij het heeft gedaan. Doodstraf kan ik niet opleggen, maar hup, sluit hem over 20 jaar op op het, in het tuchthuis. En met die langdurige straffen zie je dat het nadelige effect, want dit kun je wel zeggen, ja, dit was dan toch al de nieuwbewust een positief effect van het tuchthuis. Het had ook negatieve effecten. Als je kijkt dat de tuchthuisstraf zeer langdurig werden opgelegd en meestal werden verbonden gevolgd door een levenslange verbanding. Ik ben processen tegengekomen waarin iemand tot 20 jaar tuchthuisstraf werd voordeeld, waarin een meisje van 25 tot 50 jaar tuchthuisstraf werd veroordeeld en vervolgens levenslang verbannen. En dat betekent dat die 25-jarige 75 was als ze dan uit het tuchthuis kwam en dan over de grens werd gezet en dan veel succes, resocialiseren maar. Dus dat dat toch uiteindelijk niet helemaal uitpakte zoals het ooit bedoeld was. Wanneer komt er dan echt schot in de zaak? Dan zijn we toch al gauw weer een flinke tijd verder corneert zit. Dus eind 16e eeuw, becariat sezade becariah eind 18e eeuw. In de tijdsgeest van de verlichting. De verlichting 17e, 18e eeuw, de verlichting die zijn doorbraak heeft of zijn hoogtepunt heeft, tweede helft 18e eeuw en het toverwoord van de verlichting is rationaliteit. Alles moet rationeel zijn. Alles wat niet rationeel is, wat in strijd is met de menselijke ratio, wat in strijd is met het menselijke verstand, dat moet verdwijnen.  Nou, die becariah, die doet daar getuigen van in zijn boekje, dedelitia dellepene, oftewel over misdaden en straffen. En die wordt dan mee de grond leggen van de zogeheten klassieke richting in het strafrecht. Niet alleen in Italië, maar die krijgt overal aanhangers in Oostrijk, in Duitsland, in Nederland ook. En die probeert die rationele gedochters door te trekken naar het strafrecht. En die wil dan een rationeel strafrecht hebben. En hoe krijg je een rationeel strafrecht? Zeg becariah, nou dan heb je twee basisvoorwaarden. Dat is dat alles gekodificeerd is, alles moet opschriftgesteld zijn en het moet human zijn. Kodificatie, een wetboek voor strafrecht. Dat voorkomt namelijk dat de rechter in het ene geval zusoordeelt en in het andere geval zo. Een wetboek van strafrecht voorkomt willekeur. En voorkomt maximis gebruik van de rechter. Een soort voor rechtszekerheid en rechtsgelijkheid. Maar, zegt hij ook, we moeten af van de tortuur. Want de tortuur is inhumaan. Je bent bezig mensen te pijnigen, dat is inhumaan. En het is ook ondoelmatig. Want iemand op de pijnbank, die bekent alles wat je maar wil, dat die bekent. Dus het is ook heel onbetrouwbaar voor hormentode. Dus in beide opzichten is het erratgeniel. Het is inhumaan en het is ondoelmatig. Hij wil ook de dood en de lijfstraf zoveel mogelijk terug. Hij zegt ook, ja, het is inhumaan om mensen legamelijke pijn toe te brengen. Om mensen ter dood te brengen is inhumaan dus erratgeniel. Maar het is ook ondoelmatig dus erratgeniel. Want het heeft nog nooit de criminaliteit teruggedrongen. Het heeft nog nooit de criminaliteit verminderd. Hij zei, dus kun je het beste dood- en lijfstraf voor zoveel mogelijk terugdringen en vervangen door gevangenisstraf. Gevangenisstraf is inhumaan, gevangenisstraf is doelmatig. En waarom is dat doelmatig? Omdat voor de verlichte persoon, de verlichte mens is vrijheid, is zijn grootste goed. Vrijheid is zijn grootste, hoogste goed. En dan kun je dus het beste criminaliteit voorkomen door te dreigen iemand zijn vrijheid af te nemen. Dan zal je het wel nalaten. Maar als je het dan toch niet nalaat, en hij komt toch op het criminele pad en je sluit hem op in de gevangenis, liefst in eenzame opsluiting, dan heeft hij de mogelijkheid om te bezinnen. Het is iemand z'n rationeel persoon, ook de crimineel is rationeel.  En die zal gaan denken van, ja, dit kan ik beter niet nog een keer doen, want de prijs die ik moet betalen is te hoog. Dus Becariah, in ieder geval als het aan hem ligt en de medestonders van de klassieke richting, willen die zo min mogelijk wreetheden in het straf verrecht en vrijheidsbenemende straffen daarvoor in de plaats. En dat is, denk ik wel, een heel duidelijk eureka moment. Alleen, ja, het heeft toch ook zo zijn tekortkommende. De resultaten zijn heel duidelijk van die klassieke richting. De resultaten die in de 19e eeuw voelbaar worden. Je krijgt wetboeken van strafrecht. Heel duidelijk waarin omschreven staat wat niet mag allemaal en wat er gebeurt als je toch doet, zodat het rechte transparant is om haar zo'n moderne term te gebruiken. De lijfstraf wordt afgeschafd. De doodstraf wordt afgeschafd. Het gevangenistelsel wordt ingevoerd. En om even in beeld te geven van het gevangenistelsel, de gevangenistraf wordt tenuit voorgelegd in Nederland in de zogeheten Koepelgevangenissen. En dat is een hele eenvoudig systeem met een kleine unit, een kleine commando-controle toren in het midden van waaruit enkele bevakers in feite alle cellen kunnen overzien. En in die cellen zat je in alle eenzaamheid opgesloten en je mocht af en toe gaan luchten, maar meest een deel zat je in de cell en kon je je zonden overdenken. De Koepelgevangenis. Oeps. Het had ook zo zijn tekort komen, omdat binnen dit hele abstract te denken, dit rationele denken, was de dader... Ja, die hing er eigenlijk een beetje bij. De dader werd eigenlijk gezien als een volstrekt rationeel persoon. Een volstrekt rationeel persoon die bij zijn volle verstand zijn delict pleegde. Dus werd helemaal geen rekening gehouden met menselijke frustraties en emoties. Dat speelde geen rol. Binnen die verlichting waarin de ratio zo centraal stond en elke mens werd geacht puur rationeel te werken. Dus de dader was niet langer, zeg maar, een mens van vlees en bloed, maar het was een hele abstracte figuur. Er werd ook niet gedifferentieerd. Een dief is een dief. Of jij een diefstal pleegt omdat je anders omkomt van de honger of omdat jij een diefstal pleegt omdat je gewoon meer geld wil zien, maakt niet uit. Het staat in het wetboek voor strafrecht. Diefstal is strafwaar. Alle dieven zijn hetzelfde. Ze moeten allemaal naar de gevangenis.  En dat zijn een beetje de tekortkomingen van deze op zich wel veruitstrevende gedacht, dus van de klassieke richting. Oeps. Nog één dia. Dat komt natuurlijk een reactie op. En dan zitten we bijna zo'n beetje bij ons, een dagse strafrecht. Een reactie in de 19e eeuw die zegt, dan komt de criminologie, komt ook goed van de grond. Dan gaan mensen zich bezighouden met waarom plegen bepaalde mensen criminele feiten. Wat zijn daarvan de oorzaken? Kunnen wij die achterhalen? En kunnen wij dan ook het strafrecht op afstellen? En dan is het niet langer zo de dief naar de gevangenis, maar je gaat kijken naar wat voor dief hebben wij. Of wat voor dader hebben wij. En dan krijg je een heel gedifferentieerd gevangenistels op. Met open inrichtingen, met extra beveiligde inrichtingen. Je krijgt allerlei soorten gevangenissen. Met speciale gevangenisprogramma's. Gerecht op resocialisatie als de dader daartoe in staat. En Willens is, je krijgt ook allerlei straffen. Zoals de voorradelijke veroordeling, de voorwaardelijke invrijeheidsstelling, de taakstraffen. Dus dat sommige daders gewoon buiten de gevangenis blijven. De reclassering komt op. Dit is wel een rekammer min, dacht ik. Ik heb wel een vraagteken bijgezet, omdat het soms toch niet helemaal duidelijk is wat precies de voordelen hiervan zijn. Als er weer eens een TBS er is ontsnapt, die weer van alles doet. Maar ik wil niet zo naar-eindigen. Ik wil eindigen met het feit ook dat waarin ons eigen tilberg een belangrijke rol heeft gespeeld. Namelijk vroeger zaten de gevangenen in eenzame opsluiting in hun cel. Iedere gevangen had zijn eigen cel om criminele infectie te voorkomen. Om te voorkomen dat ze onder linksnode plannen gingen maken. Maar het heeft me toch op een gegeven moment dat begincel doorbroken en is mee gaan experimenteren. Twee gevangenen op één cel. En dat heeft me hier in Tilburg gedaan. In onze eigen, toenertijd penitentiële inrichting. Twee gevangenen op één cel. En dat was me zeer tevreden over. Het is een landelijk succes gebleken. Er was maar één klein nadeel. Eén klein nadeel als je twee gevangenen opsluit in één cel. Weet je wat dat nadeel is? Was. Sorry? Oh, ja, ja, inderdaad. Waarover ruzie je ze dan? Hygiëne? Nee, welke programma op TV kwam. Het is de ene gevangenen wouw dit zien en de andere wouw dat zien.  Maar dat heeft me toch weer opweten te lossen op een typische Nederlandse manier. Namelijk elke gevangenen kreeg ze een eigen televisie. Nou, zeer, ik wil u graag danken voor uw aandacht. Nu kwam nog het vraag. Nu kwam ja, ja. Ik weet dat het al 6 uur is geweest, maar misschien is er nog één brandende vraag uit het publiek. Ik zag inderdaad daar een hand. Over het verwijderen uit de samenleving, waar het over had gehad. Ik vroeg me af van het simpele opsluiten. Daar is eigenlijk gewoon niet over gesproken in de eerste helft, zeg maar, voor de verlichting. Maar dat was toch niet per se een nieuw idee of zo. Ja, wel, in zoveren wel. In die zin, dat er geen gevangenen is, zo waren. Maar mensen werden opgesloten? Ja, maar niet bij wijze van straf. Mensen werden opgesloten in afwachting van hun proces. Dus in voorarrest. Of ze waren opgesloten in afwachting van de excuutie van hun vonders. Maar ze werden niet opgesloten bij wijze van strafmaatregel. Zoveel ga jij maar eens tien jaar over je zonde nadenken. Dat kwam heel weinig voor. Je had wel bepaalde gevangenissen, zoals de Bastille bijvoorbeeld, de Tauwer in Londen, maar er zal bijna niemand in. In de Bastille zaten acht mensen toen die werd bestormd. En vier zaten in voorarrest. En vier waren geestelijk gestoord en door een familie daarin opgesloten. Dus als gevangenenstraf kende men het heel weinig. Kerkers. Ja, het zelfde eigenlijk. Als je kijkt naar een plaats als een bos, toch een grote plaats in die tijd. Die had de gevangenpoort en dan werd je in opgesloten in afwachting van je proces. En als je vervolgens tot dood was voor het of zo. Dan werd je weer in de gevangenpoort gezet, net zo lang tot de tijd was voor je excuutie. Over het geheel genomen dan. Ik denk dat voor vragen moeten we het hier behouden. Heel snel. Ja, heel snel. Sommige mensen moeten misschien ook ergens naartoe of hebben we andere verplichtingen. Ja, dat was juist de bedoeling dat het ter leringen en de vermaakt trok. Schampeil, helemaal niet doen. Nee, ik had het maar een uur, als ik op alle straffen in moet gaan, dan stonden we hiermorgen nog. Schampeil was gewoon als toerist nemen ik aan. Ja, schampeil. Ja, schampeil, dat stond je verpaald. Nee, nee, nee, nee. 