Wetenschap in de maak - Openheid over psychische problemen in de werkomgeving - Kim Janssens
Stel jezelf eens voor. Je hebt de maken gehad met psychische problemen zoals bijvoorbeeld een depressie. Je hebt je hart aan gewerkt en hulp voor gekregen en inmiddels sta je op een punt om je aan het werk te gaan. Je kijkt ernaar uit om weer aan het slag te gaan in het veld waar je altijd actief was en je bent uitgenodigd voor een sollicitatiesgesprek. In het sollicitatiesgesprek wordt je ineens overrompeld met de vraag, goh, ik zie dat je het afgelopen jaar niet gewerkt hebt. Hoe komt dat zo? Mijn naam is Kim Jansens en ik ben promovendus bij TRANZO, het Wetenschappelijk Centrum voor Zorg en Welzijn binnen de Tilburg School of Social and Behavior Sciences van Tilburg University. Binnen de academische werkplaats Arbeid en Gezondheid voer ik een doorzondemwegen financieerd onderzoek uit naar mensen die een bijstandsuitkering ontvangen en psychische problemen hebben of hebben gehad. Daarbij richt ik me op de vraag of mensen met psychische problemen stigma en discriminatie ervaren bij het vinden van werk. Eerder onderzoek laat zien dat mensen met veel voorkomende en ernstige psychische problemen drie tot zeven keer minder vaak betaald werk vinden dan mensen die geen psychische problemen hebben. Dit is problematisch omdat wereldwijd ongeveer 30% van de bevolking ooit in zijn of haar leven psychische problemen ontwikkeld. Eén van de redenen waarom mensen met psychische problemen minder vaak betaald werk vinden is stigma en discriminatie. Het woord stigma heeft zijn herkomst in de taal van de oude Grieken en betekent brandmerk. Het is dus een negatief stempel wat een groep mensen met bepaalde kenmerken of gedragingen krijgt en wat ook niet zomaar verdwijnt. Stigmatisering is dus het proces waarin mensen worden gelebold, veroordeeld of uitgesloten en wat het gevolg kan hebben dat mensen worden gediscrimineerd of dat er zelf stigma ontstaat. Een voorbeeld van discriminatie is wanneer leidinggevenen denken dat mensen met psychische problemen niet goed kunnen functioneren. Een leidinggevenen kan er daardoor voor kiezen om iemand met psychische problemen niet aan te nemen. Zelf stigma is het proces waarbij iemand met psychische problemen zelf geloofd in de negatieve vooroordelen die er bestaan. En dit kan tot gevolg hebben dat iemand minder zelf respect heeft en minder gevoel voor eigen waarde, maar kan zich ook uiten in het zo genaamde what-why effect.  Met het what-why effect wordt bedoeld dat iemand met psychisch problemen bepaalde dingen niet meer doet of vermijdt zoals bijvoorbeeld solliciteren omdat men geloofd in de negatieve vooroordelen die er bestaan en dat iemand dus toch niet wordt aangenomen bij wanneer er wordt gesoliciteerd. In Engeland is een beslissing op ontwikkeld die mensen helpt bij de vraag of je op het werk wel of niet over je psychische problemen wilt vertellen. En als je open bent wat vertel je dan op welk moment en aan wie? Onderzoek naar deze beslissing op laat zien dat mensen met ernstige psychische aandoeningen na drie maanden vaker voeltuin betaald werkhalde gevonden dan mensen die deze beslissen op niet hebben gebruikt en daarnaast ervoeren deze mensen minder stress bij de keuze om wel of niet open te zijn over de psychische problemen op het werk. Om dat de resultaten van dit Engels onderzoek zo positief zijn onderzoeken we deze methode op dit moment in Nederland. In samenwerking met de organisaties Samensterk Zonder Stigma hebben we deze beslissen door ontwikkeld naar de Nederlandse praktijk en daarnaast hebben we een training ontwikkeld voor reintegratie professionals. Binnen een aantal gemeenten in Noord-Brabant onderzoeken we op dit moment of deze methode in Nederland ook effectief is. We kijken daarbij of het mensen met psychische problemen helpt om vaker betaald werk te vinden en of ze minder stress ervaren bij de keuze om wel of niet open te zijn over de psychische problemen. Daarnaast onderzoeken we of deze methode ook kostte effectief is in de Nederlandse praktijk. De eerste resultaten van dit onderzoek laten zien dat ruim 40% van de mensen denkt minder kans te hebben om betaald werk te vinden vanwege de psychische problemen. Ongeveer de helft van de mensen die in het verleden heeft gezocht naar werk heeft daarbij het gevoel gehad negatief te zijn behandeld. Daarnaast heeft ruim 60% van de mensen die in het verleden betaald werk heeft gehad het gevoel gehad en de helft te zijn behandeld bij het behouden van werk. Mensen denken dat open zijn over psychische problemen vooral negatieve gevolgen kan hebben voor het in het contact met de werkgever en in de toekomstkansen van een baan. Nou in hoeverre zijn Nederlandse leidinggevende daadwerkelijk bereid om iemand met psychische problemen aan te nemen. Ook dit hebben we de afgelopen jaren onderzocht.  Want stel je nu eens voor dat je een leidinggevende bent van een leuk team wat mag uitbereiden met een persoon. Je hebt een sollicitant voor je die helemaal voldoet aan het profiel en waarvan je denkt dat het goed binnen het team zal passen. In je voorbereidingen zie je dat de sollicitant het afgelopen jaar niet heeft gewerkt en daarom vraag je tijdens het gesprek. Goh, ik zie dat je het afgelopen jaar niet hebt gewerkt. Hoe komt dat zo? Nou ruim 600 Nederlandse leidinggevende hebben een vragenlijst ingevuld waarbij we vragen hebben gesteld over wat eventuele zorgen of juist de redenen zijn om iemand met psychische problemen wel of niet aan te nemen. Meer dan 60% van de leidinggevende die de vragenlijst heeft ingevuld heeft twijfels om iemand aan te nemen die op dat moment psychische problemen heeft. Daarnaast heeft meer dan een derde van de leidinggevende twijfels om iemand aan te nemen die in het verleden psychische problemen heeft gehad. Leidinggevende hebben met name zogen dat iemand met psychische problemen langdurig ziek kan worden of dat het niet kan worden gerekenend op de werknemer. Deze twijfels kunnen in individuele gevallen natuurlijk waarschijn, maar het is oneerlijk als daarom iedereen die psychische problemen heeft of heeft gehad een oneerlijke kans krijgt. Zoals de eerste resultaten uit deze studies laten zien is het belangrijk dat er wel overhoge keuze wordt gemaakt om wel of niet over de psychische problemen te vertellen op het werk. En als iemand open is is het belangrijk dat het gesprek tussen de leidinggevende en sollicitant of werknemer wordt gevoerd, maar bij de nadruk ligt op wat wel mogelijk is en wat iemand nodig heeft om zijn of haar werk goed te kunnen doen. Mensen met psychische problemen kunnen dit voorbereiden door van tevoren stil te staan bij of en hoe je het wel of niet wilt vertellen op het werk. En bijvoorbeeld een gesprek met de leidinggevende of bijvoorbeeld bij collega's. Want open zijn over psychische problemen kan voor positieve uitkomsten zorgen, zoals steun van collega's of de juiste werk-enpassingen, maar kan ook negatieve gevolgen hebben, zoals stigma en discriminatie. Maar wanneer de beslissen op die wij onderzoeken effectief blijkt te zijn, zal de organisatie samensterk zonder stigma deze methode verder gaan implementeren in de praktijk. 