Kleine Zielen | Louis Couperus | Literary Fiction | Audiobook full unabridged | Dutch | 4/6
Hoogstuk 3 van deel 2 van de Kleine Zielen Deze Libyfox opname boven tot de publieke domein, opname door Anna Simon, de Kleine Zielen, de Louis Coupéres, deel 2, Hoogstuk 3. Constans stelde het zich tot een plicht in de Bruilhofsdagen van Floortje veel te komen bij Adolfine. Ze deed buiten gewoon hartelijk, ze zond een hele mooie bloemenmand op de dag daar aantekening. Ze gaf een heel mooi cadeau, kostbaarder dan ze Emilie had gegeven en ze stelde veel belang in het diner en de partij die aan de Wittebrug zou gegeven worden. Ze keek aandachtig in de open kasten naar de stapels van Floortjes uitzet. Ziens die hemden en die tafellagen zijn servetten, dat is van een kwaliteit, er gaat niets boven. Voel dan toch maar eens, voel dan toch eens, terwijl die flabbeldingen van Emilie. En ze hoorde aandachtig naar de eindeloze periode van zelfverheerdiging, ze putte zich uit in bewondering, ze wilde volstrekt Adolfine strelen en hun lieve indruk op haar zuster maken. Omdat ze zich nu als een plicht had gesteld, Adolfine te winnen, slikten ze in die dagen de kritiek die nooit uitbleef, lichte pijnen van hartelijkheid, zo tussen de apotheose van zelfverheerlijking door. Wat zie je bleek, heb je je weer zo gepoeerd, of ben je niet wel? Hoe jammer dat je jongen toch zo'n oude heren is, Constance. Zeg Constance, je schoonouders zijn niet erg toegeschietelijk geweest wel. Constance, die ringen van je, zijn die echt? He, ik dacht heus, dat die ene steen glas was. Ze slikten het alles, ontvink de hartelijkheid met een zachte grimmelach, een enkel woord van bijna toegevende repliek. Ja, Ady is wel wat ouwelijk, ach, dat is ook zo moeilijk voor papa en mama van der welke. Je hebt gelijk, die steen is soms wat dof. Ze slikten het, ontvink het alles met zoveel zachtheid en zoveel toegevelijkheid, dat Ady, als haar wel eens pij was, verwondert naar zijn moeder opzag, haar zo niet kennende, uitvaren dan met mensen tegen papa en tegen hem zelf altijd doende als een bedoor vermoedertje, dat gestreeuwd en gekoost door haar jongen wil worden. En er was in het kind, in zijn kleine, helderen, ernstige ziel uit één stuk, iets als een verwondering voor dat raadsel van vrouwen ziel zijn er moedig, iets dat hem vaag al liet denken van vrouwen.  Zijn ze allemaal zo, zo raar, of is het alleen mama? En waarom is ze zo vertraagzaam tegen een overtante Adolfine als of een papa niet het minste verdragen kan? Dat maakte hem dan tegen zijn moeder nog meer als een kleine man, met iets beschermends en op haar neerzins, omdat ze zo zwak en zo wijverlijk was en nerveus, maar ook met heel veel liefhebbens, omdat die vreemde vrouwelijkheid bekooring voor zijn kleine mannensiel had. En zij wist in deze stelselmatig aangenomen verdraagzaamheid tevens te doen wat zij vooruit had bedacht. Adolfine nu en dan eens een raad en aanwijzing te geven, maar wat haar fijneres smaak haar voorzijde, vond meestal geen genade bij Adolfine, die zowel zuinig wilde zijn, als degelijk Hollands, in tegelijkertijd effect maken, een drie tal ijzen die zij stelde zich en de haren en de aanstaande bruiloft van Floortje, maar dit gevolg dat er vreemd de combinaties ontstonden en dat ze met de aanstaande bruid vooral de gehele dag overhoop lag, want Floortje, in het geheel niet degelijk, maar zeer op effect gesteld, had van haar moeder vooral de zuinigheid die bij de dochter voor haar eigen geld dadelijk gierigheid werd, zodat het gewenste effect meestal bereikt werd door een aanstellerige en prutzige goedkoopte die Adolfine dan wie niet degelijk vond. Adolfine echter, op de dag der aantekening aan het grote familie-dineën aan de Wittebrug, gevolgd door een svaree voor alle vrienden en kennissen, verhief zich hoog in zelfverheerlijking. Tegen Omruyvenaag, tegen Karel en Cateau, tegen Constance, tegen Gert en Adeline stoften ze. Dat waren mooie zalen, de zalen van de Wittebrug, die waren veel mooier dan die van de Doelen. Dat was een prachtig dineën geweest, dat dineën dat zij had gegeven. Het kostte dan ook duur, en ze zeiden hoeveel, maar voegd er een paar honderd gulden aan toe, en herinnerden ze zich nog wel dat onmogelijke dineën van Bertha toen in Belied trouwde, met die rare kostjes die ze toen gekregen hadden. Dat prachtige dezeer, die mooie aardbijen die ze had gegeven, en zoveel, en dat in deze tijd, maar het kostte er dan ook naag. En wat waren ze aan tafel alle verhoorlijk geweest? Haarfamilie, was of diezelfde familie niet ook de familie van Bertha was, en Haarenkennissen, zo geheel verschillend van die pretentieuze klik van Bertha.  Er had in de speechen, in de gesprekken, geheerst zo'n verhoorlijke losse toon, en herinnerde Gert zich nog wel die doodse stilte aan tafel, met dat die neer van in Beliedje. Zilke aardige mensen, de ouders van Dijkerhoff, de aanstaande schoonouders van Haarkind, en wat zag Floortje er goed uit niet waag, en de andere meisjes, hadden ook lieve Japonnetjes. Ze stofte zo op alles, op ieder detail, dat nog oom, nog Gert, hun ogenblik gelegenheid hadden, hun waardering te zeggen, hun bewondering mede te uiten. Alleen toen zij verder was gegaan, links en rechts bij de kennissen poggend. Nu, wat zeg je van mijn dineë, nu, wat zeg je van mijn partij, nu, wat zeg je van mijn Japon, zij omruivenaar, je zou zeggen, dat Adolfine zelf de witte brug geeft gebouwd. Ik vind, kerm de kato, dat Adolfine dat nu niet alles, zelf, moest zeggen, vind jij ook niet? Gert? Wel, zei de Gert, het is een heerlijk gevoel, zo tevreden te zijn over je eigen, en je eigen kinderen, en je eigen dineë, maar als jij dat vindt, kato, waarom heb je er dan geen compliment gemaakt? Omdat ik vind, zeurde kato, en zeurde het beslist, dat die Japon Adolfine nu helemaal niet elegant staat, wat vind jij, Adeline? Ach, ze Adeline goedig, constans, jij hebt zo'n elegante smaak, zeg nu eens, vind jij die Japon elegant? Ik vind dat Adolfine vanavond uitstekend uitziet, zei constans, nerveus. Zeg, zusje, dat kan je niet menen, zei Gert, en al vind jij het niet, Gert, dan is het nog niet aardig om zo van je zuster te spreken. Nu, nu, een beetje kritiek. Er maar, altijd kritiek uit de oefening op elkaar, vind ik hatelijk, veel constans uit. Mij moet het toch van het hart, dat ik het aan een rommelpartij vindt, zei oom Ruyvenaar, wie zijn de holy mensen? ging oom Voort, voornaamdoende, minachtend. Zeg, Tutti, amuseer je je? Ja, pa, dol, zei Tutti, voorbij gaan aan de arm van haar kavelier. De meisjes Ruyvenaar, al waren ze ook niet jong meer, amuseerden zich dol, als altijd, of het was bij Bertha of bij Adolfine. Goedig, vriendelijk, eenvoudig, rondgezellig indies, hielden zij ervan te dansen, amuseerden zij zich altijd dol.  En Dotje, wat zeg je van mijn partij? Oh Adolfine, zo gezellig jouw partij, ik amuseer mij dol, en ook Dot, glom van dankbaarheid en transpiratie na dansen. Zijn dat kennissen van de Dijkershofs? Voeg mama van Lowe, vluisterend aan Bertha, doelende op een hier en een dame, die zich aan haar hadden laten voorstellen, maar wie je naam zijn niet had opgevangen. Wat een vreemde kennissen hebben die Dijkershofs, ze ook opskure mensen, je weet niet wie ze zijn en wat ze zijn. Heel burgerlijk vind ik. Ach Bertha, hoe jammer toch, niet waar. Dijkershofs zelf is niet kwaad, en als vloortje van hem houdt. En ve, dan zal alles wel goed zijn. Maar eigenlijk moet ik toch bekennen, dat het me spijt dat Adolfine in die troep is gekomen. En die mensen daar Bertha, die dikke heeg, en die lange dame, die Adolfine zo intiem begroet. Zijn dat intieme kennissen? Wat een vreemde vrienden houdt ze er erop na. Ja, dat moet constant ook wel opvallen, die daar nu weer nieuw in komt. In ons huis was een zekere eenheid, een koterie, zoals nu in jouw huis ook Bertha. Maar het is altijd bij Adolfine zo een rare boel. Zo een rare boel, ik kan het niet anders noemen. Mijn god, wat een hoop rare mensen. Mama, zei de Paul, wat heeft Adolfine nu voor een managerie verzameld? Ach, Paul, zuchtte de oude mevrouw een beetje nerveus. Ik zei juist tegen Bertha, maar laat er aan anderen niets van merken, wat wij vinden. Zeg mama, zeg Gerrit, weet u wie dat daar zijn? Nee Gerrit, van Nagel, weet jij ook wie dat daar zijn, die dikke heeg en die lange dame? Zeker mama, dat zijn bruis en zijn vrouw. Hij is redacteur van de phonograaf, heel achterzwaardige mensen mama. Ach, van Nagel. Geel in de war ging de oude mevrouw aan de arm van van Nagel verder. Constans had de kritiek der familie over Adolfine's kennissen opgevangen. Haarzelf, nieuwelingen als zij nu was in die Haagse maatschappij, trof het nu niet zozeer dat invitees van Adolfine uit allerlei disparate elementen bestonden. In Rome, op haar grote recepties, had zij daarbij wanneer ze disparate elementen moeten dulden, en in het buitenland had zij dik was ondervonden dat haar geestige, beschaafde, ontwikkelde mensen konden bestaan, ook al waren ze niet van haar coterie.  Daarbij vond ze dat op een bruilospartij, waar familie van familie en kennissen van kennissen kwamen, bijna niet te vermijden was, dat er genodigd en soms geheel vreemd voor elkaar waren. Was het niet op de svaree van Bertha hetzelfde geweest? Ja, Bertha had twee svarees gegeven om de elementen te scheiden, maar had de familie dat ook al niet veroordeeld, werd er dan niet altijd veroordeeld en gecritiseerd in de familie, en vond er een nooit goed wat de ander deed. Gerrit en Paul waren naast haar komen zitten nu, en zo hoorden ze praten, door veroordeling, kritiseren, belachelijk maken. Die arme moeder is helemaal in de war. Zeg, Paul, laat jij je presenteren aan die ooms en tandens van Dijkerhof? Ik laat me nu, zei Paul, moe knippende ogen, presenteren aan niemand meer. Studies wil ik wel maken, het enige waarmee je je amuseren kan in zo'n arke noogs als deze svaree van Adolfine, is studies te maken op het dierlijke in de mens. Kijk me vrouw Bruis haar taartje eten met een bijna dierlijk genoegen. Kijk die oom van Dijkerhof dansen met de nicht van Vansatsama, dus bijna vies om maar naar te kijken. Paul, zei Constance, ik heb je wel eens geest gehoord. Mijn lieve zuster, ik word hier stomp, de lijnen en kleuren verriemenen hier zo lelijk voor mijn ogen dat ik heus fysiek pijn leidt. O, God, de gratis in ons moderne leven en de gratis op een svaree van Adolfine. Waar is ze? Waar is ze? Ze is weg, ze is weg, declarmeerde Gerrit Luidruchtig. De gratis van Adolfine is weg. Ik vind jullie beide alleronaderst, viel Constance, nerveus in. Zeg me eens, waardebroers, is die ironie gewoonlijk in onze familie de hersende toon waarmee de een, de ander veroordeelt, is dat de gewone te geworden, dat behoers en zusters en zelfs mama ook al op haar kinderen, zo hakken en vitten, als ik hier vanavond hoor doen, kritiseert ieder van ons en ander, en is het al zo een kruisvuur van kritiek onder elkaar? Op de svaree van Berthe heb ik dat ook al zo hier en daar gehoord, maar is er dan vanavond waarlijk niets goedzeer? Ik moet eerlijk bekennen, ik vind jullie klein, klein steeds, eng van blik, volkotorie geest, zelfs jou, Paul, met al je filosofie.  En jij, Gerrit, bent bang je te encarnayeren, door de beleefdheid te hebben, je te laten presenteren aan wat ooms en tandens van Dijkerhoff, die je van je leven misschien geen drie maal weer zal zien. En jij, Paul, waarom ben je zo neidig in je kritiek tegen wild vreemde, die een taartje niet precies eten, zoals jij, fatsoenlijk, vindt? Ik vind Omruyvanaar belachelijk, die zelf niet bijzonder gedistingeerd, wit op de distinktie van Vansaatsama's kennissen. Ik vind Katho belachelijk, die, hoezolide ook, niets elegant, kritiseert Adolfine's elegance. Lieve zachte, zij Paul geaffacteert, en nam Constanze's hand, vieren edelen, strijtster, je bent voor me een openbaring, wat een ruime principes verkondig je, en van wat een verdraagzaamheid geef je blijk. Het is ontzettend, alleen de kritiek die je kritiseerde, lieve, zachte edelen, werd ons niet gespaard. Zwa, ik kritiseerde, even, maar jullie kritiseren eindeloos door. Nee, maar we zijn maar heel kleine mensjes, en te kritiseren vinden wij lollig, zegt er het. Ik ben als jullie een heel klein mens, ik heb nooit grote mensen ontmoet in onze korterieën, zei Constanze, met een sneer. Wat zijn onze korterieën anders dan klein? Mooi zo, zei Paul, dat heb je van mij, maar ga voor het beminne disciple. Ik ben bang, zei Constanze, ernstig. Jullie denken dat ik me maar wat opwind, maar ik ben bang, ik ben eenvoudig bang. Ik hoor her en der uit de mond van de familie, zoveel kritiek over een Japon, een Swaree en een paar wildvreemde mensen, die bij toeval kennis zijn van mijn zuster, dat ik bang word voor de kritiek uit de mond van mijn familie, waar het mezelf aan gaat, mezelf op wie zoveel te kritiseren is. Kom, zesje, zei Gerrit, goedmoedig, onrustig, nerveus, trekkenen zijn lange benen. Mag ik niet ronduit praten, met mijn broers, volg Constanze. Ben ik gekomen, na jaren in een Danhaag en bij jullie allen terug, om altijd te doen of er niets is gebeurd, dat mij heeft gescheiden van jullie allen, die mij lief zijn. Tederen, zei Paul, hoor nu eens aan de wijsheid van je jongere broeder. Je bent bang voor kritiek, omdat je vreesd dat waar zoveel kritiek wordt uitgeoefend in zo'n brandpunt van kritiek als onze familie. Ook geen strengoorde gespaard zou blijven aan jezelf, maar laat mij je nu zeggen, dat je de mensheid, die van de kleine mensen, niet kent.  De kleine mensen kritiseren, omdat ze het lolig vinden, als Gerrit zegt, een Japon en een Suaree, maar ze kritiseren nooit het leven, daar zijn ze te bang toe voor eerst. De kleine mensen interesseren zich alleen in wat niet ernstig is, en eigenlijk niet te moeite waard. Ik geloof je niet, zei Constance. Dat is een aardige fraze, Paul, meer niet. Ik word acht gedochter. Als ik zoveel hoor kritiseren, zelfs door mama, op Adolfine, denk ik, wat zal mijn moeder, wat zullen mijn broers en zusters, wel te zeggen, hebben op mij? Ach, misschien kan het niet anders, is alles onoprecht in onze koutorie. Maar niet in onze familie, zei Gerrit. Je zegt dat, Gerrit, met een lieve klankienstem. De ritmeester van de juizare, met een lieve klankestem, zei Paul. Vrouwenjongen, wees nu eens even ernstig, ik ben bang, ik ben bang, heus, ik ben er nerveus van. Misschien heb ik verkeerd gedaan, had ik maar niet moeten komen, hier in Den Haag, terug bij jullie allen. Vallen de broers en zusters je zo tegen, zei Gerrit, ik beklaag me niet, ik beklaag nu Adolfine. Ik vind jullie niet zacht, voor wat je smaak niet sympathiek is, dat is het enige. Ik beklaag mij niet, jullie alle hebben hun lief ontvangen, alleen ik ben bang, ik ben bang, ik ben bang, zeg me, een groot familiegevoel, een warmte voor elkaar, kan het dat waarlijk zijn, als het dagse kritiek zo onverbindelijk is? De dagse kritiek in de familie, de titel voor een SC. Paul, wees nu ernstig, beste Conny, je weet dat ik niet kan, ik kan helaas alleen ernstig zijn, als ik zelf aan het woord ben voor een hele lange tijd. Nu, dan geef ik je het woord, dat is eerder moedig, maar Conny, er is dit, een vrede wet in het maatschappelijk leven, dat ouders veel om hun kinderen geven, maar kinderen al minder om ouders, dat de zijn broers en zusters, de familiebanden, nog loser zijn, banden die tussen neven en ooms en tante zijn niechten, al langzamerhand geheel zijn ontknoopt, familieleven bestond misschien ten tijde van de oude patriarchen, die met zonen en dochteren en kunnen trokken door de woestijn, maar het bestaat niet meer in onze modern leven.  Bij Gerrit, al heeft hij geen kudden, bestaat er misschien nog iets van, omdat de kindertjes daar heel veel en heel klein zijn, maar zijn de kindertjes wat groter, dan verlangen ze de vleugels uit te slaan en de familiebanden raken los. Trouwen de kindertjes, dan heeft ieder kind zijn eigen familie, voor zolang ze duurt, en zijn eigen belangen, en de banden die de patriarchale woestijnfamilie samenbonden, vladder en luchtig op de wind. Hoe wil je nu hebben dat kritiek, die grootste en goedkoopste lol van de mens, ten koste van zijn evenmens, zou uitblijven tegen familie, als familie eigenlijk synoniem is met vreemde, er bestaat geen familie meer in de moderne maatrepij, ieder is zichzelf, maar bij natuur zoals bij mama en bij jou, is nog iets liefst atavistisch over van de patriarchale woestijnfamilie. Je zou graan willen hebben, dat er familie was en familie liefde, van ouders en kinderen en ouders, van broers en zusters, en zelfs van neven en nichten, en tante zijn ooms. Mama, een invoudige natuur, heeft haar bevrediging van haar gevoel, ingesteld een wekelijkse avond, waarop de verwantend van bloed, maar niet naar belangen, samenkomen uit referentie voor een oude vrouw, die zij ging verdriet willen doen en willen laten in haar illusie. Jij, mijn zachte edelen, met ingewikkelde inborst, voelt heftigig een smachting naar het oude, patriarchale leven der woestijnen, vooral na het verdriet en de eenzaamheid die hierin je leven is geweest, en je komt in een haag, met pastorale ideeën, te midden van beschaafde cannibalen, die elkaar iedere dag met hele kleine stukjes verscheuren en opeten in hun familiekritiek, dat je zachte natuur dus geschokt wordt, kan wel niet anders. Dus we zijn alle vreemden voor elkaar, zei de constans, en een koud gevoel liep over haar, hun weenmoed was in haar opgekomen onder die woorden van Paul, half blaag, half ernst. We zijn vreemden voor elkaar, dat gevoel dat ik in het buitenland diep en waar in mijn gevoel heb en dat mij dreef naar mijn familie en mijn vaderland, is atavistisch, en heeft geen reden van bestaan, omdat we niet meer leven in een hebrieus tijdperk.  Dus we zijn vreemden voor elkaar, die ter wille van mama, elkaar nog begroeten en als familie, eenmaal in de week op haar zondag, ons waar haar anders verdriet zouden doen, en dat ik gevoeld heb voor jullie, verlangt heb naar jullie, die ik in twintig jaren niet heb gezien, zodat ik hier gekomen ben in mijn land terug, dat is niets meer geweest aan een illusie, een hersenschim. Ja, Conny, ik ben misschien vreed geweest, maar heus, je bent zo pastoraal, land, vaderland, kind, lief, wat een heerlijke woorden, wat ken je ons Hollands nog goed? Ik ken die woorden niet meer. Zesje lief, viel Gerrit in, hoort toch niet naar die jongen, die raaskalt, hij nijeert van alles, omdat hij zichzelf garen hoort spreken, en omdat hij een poseur is. Morgen verteedigt hij land en familie, even goed als hij er vanavond ze beide afbreekt. Nee, zesje, er bestaat familie, er bestaat vaderland. Hoort de ritmeester, verteediger zijn lands, met haar liever klanken zijn stem. Er bestaat familie, niet alleen bij mij, omdat mijn kinderen nog jong zijn, zoals Paul weet te analyseren, maar overal, overal. Ik voel dat je mijn zuster bent, al heb ik je twintig jaar al lang niet gezien. Ik heb je misschien niet dadelijk teruggevonden, ik heb je misschien vanavond nog niet terug. Als ik aan Constance denk, denk ik aan mijn kleine zusje, dat speelde in de rivier te buitenzorg. O, Gerrit, nu niet over mijn blote voetjes, waarschoede Constance, maar ik voel dat je geen vreemde bent, dat het tussen ons is, een band, een verwandschap, iets mystiek spijnen. Nee, maar, wat een dichterlijke ritmeester, riep Paul, als hij loskomt. En land, vaderland, ging Gerrit Voort met vuur, er bestaat land, er bestaat vaderland. Ik voel dat in me, Paul, voegouders, skeptikers en wijsgeer. Ik voel dat in me, niet dichterlijk in mystiek dan, hoor jongen, als het familie gevoel, maar eenvoudig als ik voor mijn escadron rijdt. Ik voel dat als een groot, niet gecompliceerd en primitief gevoel als ik mijn koningin erstkorteer. Ik voel dat er voor mij is, een land waar ik geboren ben, waar ik uit ben gegooid. Allerlintje, denkte Paul, komt toch hier allerlintje, je man is zo poëtisch, je moet hem horen. Het blonden moedertje kwam aan.  Ik voel dat als een ander aan Nederland komt, aan mijn land, er iets van critiseert, een minder eerbiedig woord zegt over mijn voorstin, dat ik hier, hier in mijn borst, iets voel. Allerlintje, hoor toch, maar je man is geen redenaar, hij voelt iets dat hij voelt, maar een fe, hij voelt, leven er het meester, met een zachte klank en het mystieke gevoel. Gerrit, plagen ze je, voeg Allerlint. Gerrit haalde de schouders op, een beetje boos, een beetje verlegen, en hij strakte zijn lange benen veruit. Gerrit, zei Constance, ik ben blij dat je zo gesproken hebt. Het is onzinig, bronden Gerrit. Er is een neiging, niet alleen een paal, dat is een poseur, maar in allerlei mensen van onze kutterie, Constance, waar je zo even minnachtend over sprak, om op Holland te schelden, om niets Hollands goed te vinden, om onze taal lelijk te vinden, om alles wat maar Frans en ons Duits is beter te vinden dan Hollands. Dat zijn je schieke Hollands, Constance, je haagse Hollanders, die ontmoet in de salons van Berthe, Constance. Als ze een paar maanden zijn geweest in het buitenland, zijn ze hun taal vergeten, maar als ze sinds drie jaar niet zijn geweest in Parijs, Londen of Parijnen, zijn ze nooit hun Frans, Engels of Duits vergeten. Oh, dat kennen ze zo goed. Gerrit, zei Paul, het is alles heel waar wat je zegt, maar zegt dat nu eens in mooi Hollands, Gerrit. En zussen ging Gerrit voort, wat hakkelend, maar vol vuur. Daarom vind ik het zo aardig dat jij, juist jij, een vrouw die jaren in Rome heb geleefd, juist in die schieke, cosmopolitische wereld, waar Vaderlands liefde verdwijnt. Jij, die twintig jaren uit je land bedweeg geweest, dat juist jij inge het voelen ontwaken. Bravo, Rie-Paul, zijn woorden komen. Een gevoel voor je land, voor je vaderland, dat je terug deed verlangen naar Holland. Ik had het nooit zo sterk in je vermoed, en daarom zes je, zou ik je bijna willen zoenen. Maar we zijn hier op een partij. En nog wel op een partij van Adolfine, aan Adeline Tjallours. Nee, is Adeline goedig. Nu kwam hij daar dan, en Gerrit zoende zijn zustig, brusk. Jullie zijn beide pastoraren naturen, zei Paul, ik kan daar niet bij.  Hij nu kon hij, een glas champagne, op de familieleden en het vaderland, zei Gerrit, en met constantens aan de arm ging hij de zaal door naar het bevet. Adolintje, zei Paul, wat heb jij een gekke man. Maar Adolfine, zegervierend, kwam voorbij, sleepende haar satijne sleep, die zij prachtig vond, en glansende vanzelfverheerlijking voeg ze. En Adolin, zeg eens, wat zeg je nu wel van mijn partij. Mooi Adolfine, zei Adolin. Adolfine, zei Paul, je svarie is eenvoudig schitterend. Ik heb veel svarie's in mijn leven bijgewoond, maar zo'n partij als vanavond, nee. Hij had een fijn diner, hè. Hij had een diner zo fijn, het kon niet fijnig. Hoe vind je mijn nieuwe Japon, Adolin, kijk eens hoe die zit. Ze stielde zich over de borst. Het is een heel mooi toilet, Adolfine, zei Adolin. Adolfine, zei Paul, dat flueel van de kraaig van Saatsma's rok, ja, dat is mooi flueel. Ja, het is zijn nieuwe rok van Teunissen. En dat zatein van het toilet van Floortje, ja, dat is mooi zatein. Ach, wat weet jij van zatein? Iedereen zegt het. Waarlijk? Ja, ik heb het overal in de zaal gehoord. Nee. Ja, als ik zo langs de mensen ging, hoorde ik het overal als een gerucht varen. Zie je wel dat zatein van Floortje's toilet? Zie je wel dat zatein van Floortje's toilet? Adolfine zag vaag, niet wetende wat zij moest denken. Dat Japonnetje kost ook honderd en twintig gulden, zeiden ze, en loger veerdig bij. Glanzende liep ze verder en sprak mevrouw Bruis aan, de vrouw van de redacteur van de phonograaf. En mevrouw, wat zegt u van mijn partij? Paul, zei Adolin, zacht en verwijtend. Ik was nu toch heus zo bang dat Adolfine het zou merken. Einde van deel 2, hoofdstuk 3. Hoogstuk 4 van deel 2 van de kleine zielen. Deze liep in voksopname behoort het publieke domijn, opname door Anna Simon. De kleine zielen, de Louis Coupéres. Deel 2, hoofdstuk 4. Constans was gelukkig. Meer en meer begon ze te beseffen dat ze bezat wat ze jaren gemist had, haar familie. Meer en meer waardeerden ze dat ze was terug in haar land, Holland. Het was of het dieper in haar tot bewustzijn kwam, dat zij alle de haren terug had gevonden, dat zij allen haar hadden het verleden vergeven.  En soms was het haar een illusie dat het geen 20 jaren waren die ze afwezig was geweest. Die afwezigheid scheen als in te krimpen. In haar behoers en zusters herkennen zij al meer en meer eigenaardigheden van vroegig, Adolf ze niet ouder waren geworden, en mama was geheel dezelfde gebleven. Ook kon ze niet nalaten te bewonderen in stilte, de bijna kinderlijke eenvoud van van der welke, die zich rustig weg in haar toch hemgeheel vreemde familie bewoog, of schoon haar natuurlijk voor niemand van hen een familiegevoel kon koesteren. Met Paul was hij het intiemst en het meest tezamen. Wel had Constans Bertha garen en meer gezien, maar het was waar. Ze wonen ver van elkaar, en toch hadden ze elkaar teruggevonden als zusters na dat gesprek kort naar Emilie's huwelijk. Wel verwonderde Constans zich dat een dergelijk intiem gesprek zich niet meer tussen Bertha en haar herhaalde, maar hoe dan ook, ze voelden zich toch zusters nu. Met Karel een kato, nee, dat bleef ver en vreemd, nauwelijks als met verkenissen. Maar Gerrit had een soort passie voor Constans opgevat, en doordat zij zoveel verdraagsemaat tegenover Adolfin had geoefend, scheen er in deze iets zachters gestemd te zijn voor haar, want Adolfin bedenkende dat Constans zeer vloortjes uitzet had bewonderd en geprezen, kon wel eens zeggen. Zij is toch niet kwaad Constans. Zij is toch wel lief Constans. Het was nu zomer geworden, en Constans voelde zich gelukkig. Bertha ging met haar haren naar Zwitserland, waarvan Nagel en in Augustus zou volgen, en Adolfin ging een maand aan de Rijn, maar mama bleef in Den Haag, en Constans was verrukt haar moedig iedere dag te zien. Ze toerde veel met de oude vrouw, en dan stegen ze uit in de bosjes, of in het bos, en wandelden er langs de paden, en de oude vrouw sprak altijd over de kinderen, of over de kleinkinderen, of over de twee achterkleinkinderen, de kinderen van Otto en Francis, die mee naar Zwitserland waren. Nu Bertha er die zomer niet was, had de oude vrouw haar voorkeur verplaatst op de kinderen van Gerrit, ze aardig vindende, omdat ze zo jong waren.  Ze ging er dus dik was bij Gerrit aan, en vonden hem in de kleine huiskamer op het punt uit te gaan, in uniform, rinkelen en disabel, de sporen, zwaarblond, fors in zijn spannende uniform en verlakte rijlaarzen, terwijl twee kleine meisjes en twee kleine jongens, allen blond, vlasblond met zachte roze kleurtjes, op hem klommen, waar hij achterover lag in de grote fotij. Gerrit, en Adelaide, en Alex, en kleine Guy, terwijl de oudste, Marietje, zeven jaar, in haar armpjes moeilijk tillde de kleine baby, en nog een grote baby kroopt tussen de poten van tafel en stoelen, op de zoek van een kapotte pop. Ten middel van het blonder gedwauw, alle de kinderen met die vlasblonden krulletjes en die zachte roze blosjes, fijn gebouwd als poppetjes, was Gerrit als een reus, was hij nog groter en forser, vulde zijn uniformfiguur wanneer hij zich bewoog, de kamer, scheen hij, ravottende met zijn kinderen, met een beweging, ze allen, Guy en Alex, en Adelaide en Gerdie, die hingen aan zijn benen en handen, te kunnen doen tuimelen over de grond, tot angst van groep mama, die hem zo wild vond, maar Adelaide was altijd heel kalm, ook blond, zacht glimlachend, met haar fijn blonden gezichtje ook, haar figuur al moederlijkjes vervormd als van een vrouwtje dat veel kinderen in krijgt, en, of gewoon jong, geen kwart katterie meer heeft voor slankheid. Ze was invoudig en zacht, zo'n klein, blond, haar groot is waar een man altijd kinderen bijrund vrouwtje, als een plicht waarover zij niet veel dacht, omdat Gerrit het zogarne wilde. Een natuur van glimlachende onderworpenheid, altijd liefjes en rustig, nooit driftig of zenuwachtig om haar woelige troepje, en rustigjes afdoende, haar plichtjes van moeder. In november wachten zij haar achtste af, en er schelen in het kleine huis altijd nog maar meer plaats te zijn voor woelige, blonde kindertjes. Mama van Lohen, die dan met constant na het lunch was gekomen met een landouwer, zeiden dan, ne, wie gaat er met oma mee? En meestal werd het dan zo geschikt, dat, behalve Adeline zelfen, er werden vier tal blondjes mee in de landouwer werden genomen. Drie kennertjes nog binnen, en Alex op de bok, aan de zorg van de kutsier speciaal toevertrout.  Dan straalde mama van Lohen's gezicht, terwijl een groot tour werd gemaakt, langs voorburg was ze naar een voorschoten, en de kinderen, als de gelegenheid schaanboot, werden onthaald op melk. Of de tocht ging alleen naar scheveningen, en bij Berenbak maakte mevrouw van Lohen op schudding, terwijl iedereen uitzag naar het rijtuig, waar het behalve de drie dames nog kwamen, de drie kindertjes, terwijl Alex klon van de bok. Twee tafeltjes vochten de knecht aan elkaar, en taartjes en ijs werden besteld. En genoot de oude vrouw, in het huis van Bertha, vooral van de vernaamheid, die lag over het levendaag, leven dat haar herinnerde, haar eigen leven van grootheid. Tussen het troepje van Adeline, genoot ze weer anders. Genoot zij van al dat jonge, dat blonde, dat vrolijke, dat natuurlijke, waar aan de vernaamheid helemaal geen ijzen werden gesteld. Was zij niet de wereldse grootmama meer, die belang stelde in de officiële dinees en de recepties en de Russische gezand. Maar zij was de straalende grootmama, die verheerlijkte, omdat ze had zo veel jonge, lieve, mooie kleinkindertjes. Zo aardig, zeiden ze dan tegen Constance, dat Gerrit wat laat was getrouwd. Hij was 35 toen hij trouwde. Daardoor, zeiden zij, had zij zoveel jonge kleinkinderen nog. En aardig, zeiden zij, dat het de van Lois waren. De enige kleine van Lois. Toch drie kleine stamhoudertjes nog. Want Carol had geen kinderen. En Ernst en Paul, die zouden wel nooit trouwen, dacht zij. En hoewel zij niet op de naam gaf, en alle kleinkinderen als winst naar zich toerekenen, voelten ze toch het meest voor de kleine van Lois. Voor de kleine drie jongens vooral. Voor de stamhouders van de naam, die zij getrouwd had. Was de winter al zo de tijd, dat zij genoot bij de Van Nagels, de zomer in Den Haag, wijden zij aan Gerrit en Adeline. Zij hielp Adeline, die goed moest rekenen met niet veel geld, en zo'n groot troepje. En geregeld zomers, kleden de oude mevrouw, de bondenkindertjes aan. Kreegden ze ieder wat, werden ze in de mooie kleertjes gezet. En ook Constance, genoot van dat eenvoudige huishouden, vooral zeerde het Gerrit als het ware een passie voor haar had opgevat. Gerrit en Paul, dat waren haar broers nu. En Doreen mopperde een beetje. Ze schoot niet op met Constance.  Waarom zou het niet kunnen zeggen? Constance had toch die eerste avond zo lief met haar gesproken, en zij, uitgeheel haar hart, op mama geholpen, Constance toch een hartelijk ontvangst bij de broers en zusters voor te bereiden. Maar ze waren geen naturen die met elkaar harmonieerden. En Doreen nu mopperde dat die Constance toch altijd mannen om zich heen moest hebben, het best opschoot met Gerrit en Paul, die haar beiden zo'n beetje het hof maakten. Haar, Doreen, haar broers hadden haar nooit een beetje het hof gemaakt. Ja, mooie vrouwen hadden toch altijd maar wat voor, al was het bij hun eigen broers. Zij, Doreen, was alleen goed om voor de broers en zusters te draven en boodschappen te doen. Nu was het heel vreemd, maar zeerde het Bertha en Adolfine uit de stad waren, en Doreen ook veel bij Adeline aankwam, vroeg ze uit zichzelf, Adeline, ik ga vanmiddag de stad in, kan ik niet voor je doen. En dat Adeline antwoorde. Het is heel lief van je Doreen, maar ik heb heus niets. Antwoordde Doreen. Nu, bedenk nog maar eens, ik ga toch de stad in wezen. En als Adeline dan zei, nu, Doreen, als je toch gaat, wil je dan even bij Sreuder gaan kijken naar bloesjes voor adelletjes en bij Müller-Tijs voor schoentjes, die hebben ze allemaal nodig. Dan ging Doreen en dravende rende ze met haar wijdbeendse schommelgang naar Sreuder en Müller-Tijs, moprende. Als het niet is Bertha of Adolfine, dan is het Adeline die me gebruiken kan. Ik vind Gerrit een allergezelligste boer, zei Constance op een avond, terwijl Paul bij haar zat thee te drinken. Ja, een goede keel, maar vreemd. Waarom toch vreemd, Paul? Dat zeg je me nu al eens meer, en ik heb het nooit gereleveerd. Waarom is Gerrit vreender dan ernst of jij? Nu, ernst is ook niet normaal, en ik, maar bijne. Maar Gerrit is toch wel normaal? Misschien, misschien wel, maar bij mij komt het soms voor van niet. Maar wat doet hij dan? En wat heeft hij dan? Vroeg Constance verontwaardigd, als een van Loehe haar behoorverdedigend waar die behoor werd aangevallen. Gerrit is negen jaar gedrouwd, vroeger was het een melancholiek heer. Gerrit, melancholiek? Constance lachte hartelijk. Beste Paul, je mens ik en is laatje in de steek.  Gerrit, een gezonde keel, als een boom, een flinke officier, een joolige boer, een leuke vader met al zijn blonden kindertjes. Gerrit, melancholiek? Waar haait vandaan? Ach, Paul, van lauter subtiliteit, zeg je soms zulke onwaarschijnlijke dingen. Je hebt Gerrit vroeger niet gekend, Constance. Ik heb hem gekend als jongen van veertien jaar, toen wij samenspeelden in de rivier van buitenzorg. Van die periode tweeept Gerrit nog altijd met mijn blote voetjes, van vroeger. Ik heb Gerrit gekend als cadet en als jong tweede luitenant, twintig jaar geleden, toen was hij aardig, verhoorlijk. En ik herinner me Gerrit en tien jaar geleden, melancholiek. Oh, iedereen heeft wel in zijn bui, misschien een ongelukkige liefde, waarom Gerrit niet even goed als een ander. Ik kan me ook wel vergissen. Als ik Gerrit zo zie in zijn grote stoel en als die kinderen klimmen op zijn borst en zijn benen, dan schijnt hij mij toe, één geluk, oh, Paul, en ik ook. Ik voel me gelukkig. Ik kan je niet zeggen, Paul, hoe gelukkig ik ben, terug hier in Den Haag. En nu, nu houden jullie toch wel weer een beetje van mij. Zelfs Adolfine was de laatste tijd, voor zijn opreis ging, heel aardig. En ik ben gelukkig. Ik ben gelukkig. Je bent er laterwistisch aangelegde, zachte edelen, pastorale natuur, plaagde Paul. Kijk, daar komen je man en je jongen terug met hun fietsen, net twee broers, een ouder en een jongere. We zijn aardig paar met elkaar. Als je nu zo gelukkig bent, wees dan niet je loers en blijf er vanavond zo pastoraal als je nu bent. Ook wel komt je man straks in de kamer. Einde van deel twee, Hoogstuk vier. Deel twee, Hoogstuk vijf, van de kleine Zieden. Deze liepen volksopname boord tot publieke damijn, opname door Anna Simon. De kleine Zieden, de Louis Coperas. Deel twee, Hoogstuk vijf. De oude vrouw wandelde met langzame passen langs de paden van de tuin, voorzichtig kijkende met haar grauwe ogen naar iedere roos. Moeilijk schinde de benen voort te wandelen, langs de smalle kindpaden die door de voorttuin kronkelden, en het lijf, als verkomt, helde over. In de veranda zat in een rietestool de oude grote figuur van de man. Het ivoer gevoorhoofd zich welvend boven de bladen van de courant die hij hield in de grote dorre handen. De avond viel.  Een naamloze, grauwe weemoed viel uit de vage zomer hemel over de buitenwegen neer, langs welke de stille vila's zich verloren in de schade in der tuinen. De oude vrouw zag op naar de hemel, zag uit over de weg, de hand even boven de ogen. Lief weer voort, langzaam en moeilijk, kijk diep in de rozen, aandachtig. Toen wandelde ze weer naar het huis. Het wordt koud, Hendrik, blijf niet te lang. Nee. Maar de oude man nog bleef zitten. De oude vrouw ging naar binnen, wandelde door de voorkamer en de eetkamer. Met haar zakdoek vereef ze even over de meubels, zoekende over soms stoflag, en daar de meid de tafel had afgenomen, trok ze tafelkleedrecht, zette een stoel beter, streek een plooieweg uit het overgordijn. Zo kwam in de seren, zag in de achtertuin. Haar ogen, grauw en tristig, zag een uit in de grauwe weemoed van de duistere avond. De wind stak op, kreunde zakjes door de opperste twijgen daarbomen. De oude vrouw zag om naar de oude man, maar hij bleef zitten in de rietenstoel, verloren in de grote courantebladen. Wat niet te koud, herman, herhaalde zij, zacht. Ik kom. Maar oude man nog bleef zitten. Nu dwaalde de oude vrouw door de gang, luisterde aan de keuken en een klein achterkamertje. Stemmen klonken haar van de meiden en de knecht. Toen ging ze de trap op. Dwaalde door de slaapkamers, dwaalde door de lege logeerkamers met een zucht omdat ze nooit kwamen. Alles was netjes onderhouden, stil en zuizeloos als een huis waar niet veel geleefd wordt. De oude vrouw, krom, strompelend, zuchten, had ging rust. Zodwaalde nog eens alle de kamers door en moezaam werkte ze de trap zich weer af. Ging door de gang, kwam binnen. De oude man nu was haar gezeten, de tuindeuren waren toe. Held de courante toegevouwen en bij het venstig gezeten turde hij nog naar buiten, waar de Vidaweg meer en meer donkerde, in de vagen killen na zomeravond, die de opstekende wind begon te doorhuiveren. Toen aan het andere raam zette zich een zuchtdempende de oude vrouw, trok de pijnlijke handen samen, zette de moeilijke voeten naast elkaar op een bankje. De kamer werd donker, de ramen werden grouw, even getekend met de lijn der gordijnen. De weg verloor al meer en meer in het vagen van de waaiende avond.  Het was buiten een grouwe weemoed en het was binnen een grouwe weemoed, met die twee oude mensen, ieder zwijgende, zittende aan een raam, verlaten een inzaam en weggetruerd in hun eigen gedachten. Ze zaten zo lange tijd, stil, zonder een woord. Toen zei de oude vrouw, en wie is morgen jarig? Ja, zei de oude man, hij wordt 39. En ze zeiden niets meer en staarden. Toen werd weer onrustig de oude vrouw en stond moeilijk op, haspelde zich vasthoudend aan de stoelen, de kamer door, belde. Steek het licht op en breng de theepiet. De knecht tak het licht op, tokt de gordijnen dicht, bracht de thee. De oude man, bij de tafel, zette zich met een boek, en het gaslicht viel hard op zijn voerenhoofd en zijn blauwe geschoren gezicht. De handen, benig en knokkelijk, schade doen groot om het boek nu, regelmatig de bladzijde omslaat. Hier is je kopje, Hendrik. De oude man dronk het kopje. Toen nam de oude vrouw ook haar boek en ze las. Langs haar hand, in jaren en jaren, had ze steeds minder en minder in haar bijbel gelezen, omdat zij toch slecht was, en omdat ze nooit had berust in haar opoffering, in dat wat haar plicht was geweest, voor God en de mensen. Toen had zij bij toeval in handen gekregen een wonderlijk boek dat beschreef hoe de mensen waren na de dood, en dat boek las ze iedere avond. Maar ze kon deze avond niet lezen. Meestal lazen de oude mensen bij hun kopje thee dat tien uur stilswijgend, stonden dan op, gingen naar bed. Maar de oude vrouw kon deze avond niet lezen. Haar moeilijke voeten op het bankje trilden, een onrust bewolk haar verkromde lichaam, en ze vroeg nog ter loops, schuchtig. Wordt Henri 39, Hendrik? Ja. Ze wist het wel, dat hij 39 werd. Maar ze wilde het nog eens zeggen. Ze wilde praten over haar zoon. 15 jaren lang, lange jaren, had zij hem niet gezien. Waren zijn verjaardagen, de verjaringen van de dag waarop zij hem gebaard had, haar enig kind, vergaan terwijl hij heel ver was, te ver voor haar om hem te bereiken, en hem te sluiten in haar armen. Vele jaren had ze hoop gehad. Nu zal het wel komen, nu zal het wel dichter komen.  Maar het was niet dichter gekomen, tot het plotseling heel dicht was gekomen, tot het er plotseling was. Nu was het er, na jaren lang, lange jaren, en toch was het er niet, was het ver. Ze kon niet lezen, stond op, liep de kamer uit, de gang over. De oude man, even, had haar nagestaard, last door, en het was of haar onrust steeds groter was. Als op een stem, één dier stemmen van welke ze gelezen had in het vreemde boek, haar zeiden, ga, ga morgen. Nooit had een stem zo duidelijk gesproken tot haar, oude vrouw, en haar als bevolend te gaan, te gaan morgen. Ze was heel oud in haar jaren, haar beweging, en in haar gevoel, en ze verplaatste zich nooit. Nooit, ze leefde stil in haar huis aan de buitenweg, zomer en winter, en ze maakte soms een kleine rijdtour in de omstreek. Verder bewoxen zich niet meer, jichtig en moeilijk, en van pijn gekrompt haar als ingeschompelde rug. In jaren en jaren had ze zich niet verplaatst, had ze in de spoortrein niet gezeten, die zij jarenlang, daar, langs het station, had horen fluiten, soms zelfs had horen dreunen, en nu bevalde geheimzinnige stem zo duidelijk, en als onafwijsbaar, ga. Toen kwam ze weer binnen de kamer, zetten zich, en ze kon haar zucht niet meer dampen. Ze zuchte. De oude man hoorde, maar hij wist niet te vragen waarom zij zuchte. Zeed het jaren, lange jaren, was er zo weinig gesproken te zijn. Alleen nu, van het voorjaar, toen Henrys brief was gekomen, hadden ze gesproken, maar niet veel. Een paar dagen na de brief had de oude man gezegd. Ik zal hem schrijven. En eigenlijk was dat het enige woord geweest. Maar ze leefde niet zovele jaren lang, stil en zwijgend naast elkaar, om elkaar niet te horen spreken, ook zwijgend. Ze wisten, ook zonderspreken, wat zou kan erzijden, stil in zich. Alleen nu, hoe de oude man ook zelf aan Henry dacht deze avond, wist hij niet wat zijn vrouw, stil, zonner worden, met haar enkele zucht tot hem zeiden, omdat hij niet last in het vreemde boek en nooit hoorde de vreemde stemmen.  Daarom zocht hij naar een enkel woord, en vond het heel moeilijk een woord te vinden, maar eindelijk toch sprak hij, en zeiden, eenvoudig, wat is er? Hij zag niet op, last door in zijn boek, terwijl hij zeiden het woord. Toen trielden zenewachtiger de moeilijke voeten der oude vrouw op het voetenbankje. Toen rielden zenewachtiger onder het zwarte shoaltje de komende schouders, en de oude vrouw, zacht, begon te schrijven. Kom, wat is er? Hij deed of hij doorlas in het boek, omdat het zo moeilijk was, praten en schrijn, en omdat het gemakkelijker was als hij deed of hij doorlas. Toen zeiden de oude vrouw, omdat zijn oude stem het woord wel zacht had gezegd, ik wou morgen naar Henry gaan. Nu is wegen ze beide, en de oude man last door, en de oude vrouw, wachtende op zijn antwoord, schrijven niet meer, en hield stil de voeten, de schouders. En na een pauze zeiden de oude man, neem dan Piet mee, om je te helpen. Ze knikt het hoofd, en de tranen vloeiden haar uit de ogen, terwijl ze haar boek tot zich trok, energie is tevreden dat hij zoveel en zo zacht had gesproken. Ze zuchten nog eens van veradering en last door, maar haar ogen zagen niet de woorden, omdat ze bedacht dat zij morgen met Piet, de knekt, zou gaan met de trein, waarin ze in jaren en jaren niet had gezeten, naar Den Haag, om Henry te zien. Gah, had de stem gezegd. Gah, had de stem bevolen, en ze zou nu gaan. Nu was het dan gekomen, zo dichtbij was het er gekomen, dat het er morgen zou zijn. Niet dat Henry tot haar kwam, maar dat zij ging, naar Henry, om hem te kussen, om hem te vergeven. En ze last door, zacht niet de vreemde woorden, die vertelden hoe de mensen waren na de dood, maar zacht schrijden zij, onhoorbaar, over haar boek heen, van stille voldaanheid en rust, dat zij het gezegd had, en dat hij gezegd had, neem dan Piet mee, om je te helpen. Toen het tien uur was, stoot hij zijn boek, stond op, en ze wilde zo gaar naar hem vragen, of hij ook niet morgen, in de trein wilde meegaan, naar Henry, omdat het niet moeilijk was, en Piet immers de kaartjes zou nemen.  Maar ze zeiden het niet, omdat ze wist, dat het nog moeilijker was voor hem, dan voor haar, zich te verplaatsen, en te gaan met de spoortrein, die hij ook jaren had horen fluiten, en dreunen soms. Ze vroegen het dan ook niet, omdat hij het zeker zou wijgeren, en ongetwijfeld hoorde hij in zich, wat zij aarzelde hem te vragen, want hij zeiden, zacht, Ik ga niet, maar zeg hem veel liefst, van zijn vader. Toen boog hij, stram en moeilijk, zijn hoge figuren, en zijn ivore schedel ging tot haar toe, en hij kuste haar op het voorhoofd, en zij greep zijn benen gehand, en dorkte die zacht. Toen ging hij naar boven, en zij belde. De knecht kwam. Piet, zeiden zij, aarzelend en schuchtig, en zij bloosde voor de knecht. Ik ga morgen naar Den Haag, naar meneer Henry, die jarig is, en ik wou dan wel dat je me bracht. De knecht verwondert, kijk op, lachend. Heel goed, mevrouw, tot u dienst. En toen zij de trap opging, brochten ze recht uit te lopen, volgden zich jonger. Einde van deel 2, hoogstuk 5. Deel 2, hoogstuk 6, van De Kleine Zieden. Deze liep voks opname boven het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zieden, de Louis Coupéres. Deel 2, hoogstuk 6. En in haar kamer, sliep ze bijna niet van zenuwachtigheid over de grote gebeurtenis die morgen zou gebeuren. In de nacht, terwijl de wind giezelde aan de vensters, lachs in haar bed met open ogen, luisterend of zij niet in de stemmen van de wind nog andere stemmen zou horen, vreemde stemmen, stemmen die de levende mensen waarschuwen of bevalen. Haar oude man had zij nooit over de stemmen gesproken, hoewel hij wel wist, dat zij las in het vreemde boek en het afkeurde dat zij erin las, omdat het toch niet kondeurzaam zijn te lezen, voor mensen die altijd van hun kinderjaren af geloofd hadden, dat het best de boek was, de Bijbel, en het zuiverste geloof, het geloof in de heren, die alle kwaad gaf en alle goed.  Ook voor de oude predikant die hen iedere week kan bezoeken, zei dit ze beiden, ieder jaar wat ouder en sukkelend, niet meer ter keurke kwamen, had zij het vreemde boek verborgen, het opgeruimd, als zij zondags naamiddag zou komen, en zo las zij erin, wel niet verborgen voor haar oude man, maar toch stilswijgend als in een geheim ketterij. Haar had haar wel eens gevraagd, wat leest je daar? En ze haalt hem de vreemde titel gezegd, en gezegd dat zij wilde onderzoeken, maar verder was er ook niet tussen de oude mensen gesproken, hoewel ze hem, stilswijgend, zijn afkeuring, hoorde zeggen. Maar sedet zij jaren geleden hem, haar man, had toegegeven, te berusten in de bovenmenselijke opoffering, om haar zoon af te staan aan de vrouw, die de zoon had gestort in haar ongeluk, omdat deze opoffering was de plicht die zij beoefenen moesten voor god en de menselijke rechtvaardigheid. Sedet had zij geen vrede gehad, hoe zij gelezen had, haar bijbel, gesproken had met de predikant, en gebeden had, urenlang. Ze had geen vrede gehad, diep in zichzelfde had zij altijd gevrokkt, omdat zo'n zware opoffering de hemel haar, moedig oplegde. Haar man had de kracht van een man gehad, die recht zijn weg gehad, de weg van zijn plicht, en zonder enig overtollig woord had de zijn zoon afgestaan, en hem verloren. Maar zij, hoewel ze ook niet sprak, had niet kunnen berusten, en haar ziel was opgestaan, en zat gemeend dat zij verloren was voor de eeuwigheid. Tot een zachte straal haar getroost had, bij toevall, uit het vreemde boek dat zij bij toevall in handen kreeg, opende. En toch geloof het nog, al ging ze niet meer ter kerke, en al was zij het, zwijgende, niet eens met de predikant, niet eens met haar oude man. Proogt zij toch wat er over was van het oude geloof, dat eens zo vast had gestaan als een rots, met het nieuwe geloof te verenigen, te verzoenen, en te doen samensmelten.  En als zij bad, bad zij wel tot haarzelfde god van het vroegere oude geloof, maar ze luisterde ook naar de stemmen, nadat wat van de onzienelijke wereld zweeft om ons rond, en ons red, en ons leid, en ons waarschoed, en beschermt, en zacht glimlachend erbarming heeft tussen ons en de strenge onveranderlijkheid van de goddelijke genade of ongenade, de goddelijke fronds temperend tot zachtere blik. Dat was haar geheim, en wat zij, stilswijgend, haar man zijde van het nieuwe geloof, bleef toch nog voor hem geheim, en dron hij niet door in de woordweinige avonden, als zij samen zaten en lazen, en hij het haar stilswijgend hoorde zeggen, dat zij anders geloofde dan vroegig, omdat de onverbiddelijkheid haar geen bevrediging had gegeven. Nu was het de dag geworden dat het was de verjaardag van Henry. Zij kleden zich dadelijk aan, moeilijk en met bevende handen, en toen Piet haar gezegd had dat er om negen uur een trein was, beloosde zij, en bleef stilsit te wachten, tot het rijtuig was ingespannen, en Piet haar waarschuwen zou. Ze deed aan het ombijt als gewoonlijk, maar ongemerkt poogte zij niet te eten, omdat het broodsteken bleef in haar keel, en toen een ombijtafel haar oude man tot haar zijde, heb je Henry niet getellegrafeerd? zijde zij. Nee. Bijna onhoorbaar en stilswijgend, zijde zij al zo haar man dat zij Henry verrassen wilde. Ze bleef maar onbeweegelijk zitten, waste deze morgen de kopjes niet af, zoals zij altijd gewend was te doen, een beetje verlegen door dat ongewone voor haar man en de meid en voor Piet. Zo hoorde de pendule ticking, telkens viel er een seconde weg, en ze was bang als Piet zo treuzelde te later komen, of dat haar een ongeluk gebeuren zou. Gelukkig kwam de morgens courant en de oude man dook in het beladen terwijl zij wachten bleef, haar ouderwets zwart oude damesgoedje al op, en de man tel al om, tot Piet zou zeggen dat het nu tijd was. De meid was er de kopjes af, en ze was wel bang dat de meid er een breken zou, omdat zij de gewoonte niet had. Het was wel een gehele verandering, zo in het gehele huis. Nu zij die morgen ging met het spoor naar Den Haag, naar Henry, die jarig was.  Ze was verlegen, en ze vreeste dat buiten op de weg en aan het station, de mensen zouden kijken en praten waarom mevrouw van naar welke op reis ging. En toen eindelijk Piet kwam waarschuwen, kon zij eerst niet opstaan, omdat zo beeften haar oude benen, en de voet is staken als slipissen. Maar ze deed een moeilijke poging, stond op, gaf het geld aan Piet, en de oude man zeiden, Piet, zal je voor mevrouw oppassen, met het in en uitstappen? Piet beloofd het, en zijn afscheid van de oude man. Het rijtuig stond vroeg, en ze doors niet goed kijken naar Dirk de Koetsier, omdat ze verlegen was, terwijl Piet het portier openhield en haar hielp instijgen, met een beetje moeite. In het rijtuig dook ze naar achteren, omdat de groenteboer in juist voorbij kwam, en ze bang was dat die haar zou zien. Ook bedacht ze, dat men in de andere vila's het rijtuig wel zou zien uitrijden, en denken wat er zo was in de vorige morgen. Maar toen aan het station Piet haar hielp uitstijgen, en haar in het wachtkamertje bracht, terwijl hij de kaartjes haalde, was ze heel verlegen voor een heer en een dame die ook wachten, en het haar misschien wel vreemd aanzijgen, dat zij, oude vrouw, zo op reis ging. Geluk gaf Piet het goed uitgerekend, en behoefde ze niet lang te wachten, wauw over ze heel blij was, omdat het gevluit van de treinen, en het gebel met de klok, haar heel zenuwachtig maakten, in een beving de trein te missen, waarvan ze niet precies op de minuut wist, hoe laat die ging. Maar Piet weer waarschuwde nu, en haalde haar, en ze probeerde recht te lopen, en nu door Piet geholpen, niet al te pijnlijk en te moeizaam in te stappen. Piet had een kaartje tweede klassen voor zich genomen, en zou het maar liever gehad, dat hij ook in haar compartiment was gekomen, maar hij had haar het eer Piet natuurlijk niet gedurfd, en zij had het hem niet durven vragen. Maar ze beloofde zich heel stil te blijven zitten, tot Piet haar weer zou komen halen. De heer en de dame zaten ook in het compartiment waar zij zat, maar ze waren heel beleefd. De heer had even gegoed, en de dame ook, en gelukkig keken zij verder niet naar haar, maar praten zacht met alkandig.  En toen de trein zich in beweging zette, bleef de oude vrouw rustig, stijf de lippen, zitten kijken door het raam naar de wijnlanden, die trokken voorbij. Nu dacht ze wat Henri wel zeggen zou, en nu dacht zij ook aan Constance en aan haar kleinzoon, Adriaan. En ze werd een beetje bang voor wat zij gedaan had. Misschien waren ze uit, of zou het haar heel druk zijn, met de van Loos, de familie van Constance. Ze wist niet goed hoe Henri en Constance leefden in Den Haag. Henri was nog wel alleen een enkele keer de driepergen geweest, maar uit zijn woorden had zich geen duidelijke indruk gekregen, omdat zij nauwelijks geluisterd had, en haar marat zit aanstaan. Haar zoon, die zij in zovele jaren gemist had, die niet voor haar had mogen bestaan. Ze huiverde plotseling, voor wat zij zo had durven doorzetten, maar het was nu te laat. Ze zat in de trein, en de trein voelde haar mee, en ze wist Piet ook niet hoe te zeggen, zodra de trein stil mocht houden, dat zij liever terugkeerde maar. Tot zij, van louter niet anders kunnen, nu moet vond, maar stil te blijven, en zich door te laten sporen, tot de trein het station van Den Haag binnengeleed, en Piet haar weer kwam hanen, en hielp uitstijgen langs de hoge spoortree. Piet geleide haar nu langzamer en rustig door de drukke mensen heen, die haar vooruit liet stromen, en buiten het station zocht hij en net de vigilanten, hielp haar in, en gaf het aan rest op van Baron van der Welke, kerkofflaan, en zette zich op de bok, naast de kutier. En nu, in de vigilanten, die schommelde over de keiën, was zij toch blij het maar te hebben doorgezet, en vond zij dat het toch niet zo heel moeilijk ging, en dacht ze dat Henry het toch misschien wel aardig zou vinden, dat zij gekomen was, onverwacht. Het was een lange rit, en ze was zeer het jaren niet in Den Haag geweest, en kende de straten en pleinen niet meer, maar eindelijk heel de vigilanten stil, en ze keek uit, terwijl Piet de bok afvloom, belde, opende, haar hielp. Ja, nu was ze er wel, en ze beefde hevig, nu de meid haar opendeed, en ze de gang binnenkwam.  Nu was ze er wel, en ze kon nog niet zeggen, toen een deur in de gang open ging, en Constance verbaasd haar tegemoet kwam. Dat was de tweede maal, dat zij die vrouw nu zag. Mama! Ja, ik ben maar eens gekomen, omdat Henry Jaag was. Ze wist, ze had wel begrepen, dat haar zo niet gelukkig was met die vrouw, en ze voelde wel een teleurstelling, dat niet Henry zelfe was, die haar tegemoet kwam. Maar de verwondering op Constance's gezicht trok op in een zacht, blijde verrassing. Ze was heel gevoelig voor hartelijkheid, en ze begreep dat het hartelijk was van die oude vrouw gekomen te zijn, die oude vrouw die nooit reisde, die gekomen was met haar knecht. Wat zal Henry dat lief van u vinden? zette ze zacht, en haar ogen werden vochtig. Wat zal Henry dat lief van u vinden? Hij is nu wel uit, met zijn fiets, maar hij komt goud terug. Komt u binnen? Doet u binnen uw mantel af? Ik ben bang dat ze toch hier. Dag, Piet, heb je m'n vrouw gebracht? Haar maar in de keuken, Piet. Kom binnen, mama. Wat zal Henry dat aardig vinden? Hij zal wel heel graag komen. En hier is mijn moedig, die is ook vanmorgen gekomen. Ze leidde m'n vrouw van naar welke nu in de voorkamer, en daar stond de oude m'n vrouw van Loewen. En nu Constance deur sloot, zagen de beide oude dames elkaar, en waren beide heel zenuwachtig, en ook Constance voelde zich zo, trillen in haar leden. De oude dames zagen elkaar aan, en het was op de beide moeders elkaar vergeving, na vele en lange jaren, voegen voor hun beide kinderen, met die lange, lange blik. Toen trapte wel een Loewen toe, en stak de beide handen uit, en haar woord klonk heel invoudig. Nu ben ik toch blij, kennis met u te maken, m'n vrouw? Ja, ze voegen het elkaar zonder dat zij het ook al kan derzijden. Zij voegen elkaar vergeving, voor wat hun de twee kinderen, jaren, jaren geleden, tegenover elkaar en zich, en tegenover hun leven, hadden misdaan. Zij voegen het elkaar met de onuitsprekelijke zachtheid van twee hele oude vrouwen, die hun kinderen, wat hun jaren ook zijn, nog altijd als kinderen, als haar kinderen, beschouden.  Zij voegen het elkaar zonder woorden, met een blik en een handdruk, en Constance begreep zo dat zij het elkaar voegen, dat zij stil uit de kamer ging, zich plotseling voelende een kind, een jong en klein kind, dat slecht had gedaan, tegenover die beide moeders. Ze voelden het zo, Constance, dat zij alleen in de seren der eetkamer ging, en weende, heel stil, haar tranen opetenen in de zakdoek. En de oude dames waren daar samen, de beide moeders, heel verschillend. De ene, m'n vrouw van Lohe, een vrouw die misschien wel meer van een moeilijke leven gezien had, en het begreep, dan m'n vrouw van haar welke, die altijd stil had geleefd, altijd op drie bergen, met haar bijbel, tot zij in handen het vreemde boek had gekregen. Ze waren daar samen, en dat zij elkaar stilzwijgend zo heel veel zijden en voegen, was niet hoorbaar in dit eenvoudige woord van Constance's moedig. Wil ik u helpen, uw goed af te doen, en uw mantel, m'n vrouw? Toen hielp zij m'n vrouw van haar welke, en Constance vonschuldigend, zeiden zij, ik geloof dat uw komst haar heeft onthoeerd, neem het kwalijk, dat zij even is weg gegaan. Toen, naast elkaar, zetten zich de oude dames. Ze wonen hier lief, zeiden m'n vrouw van haar welke, en zenuwachtig keek zij rond. Ik ben zo blij dat ik mijn kind terug heb, zeiden m'n vrouw van Lowe. Er was heel veel te zaar te zeggen, maar ze zeiden niets dan invoudige woorden, voelend al het andere wel te zaar in. Ze dachten terug, jaren terug, hoe vajandig zij toen gevoeld hadden voor kandaskinderen, die elkaar en hun beide families schande hadden gedaan. Hoe zij toen, zo zou ze elkaar bij toeval al ontmoet, als nu, onmogelijk met zachtheid elkaar hadden kunnen aanzien, als nu, maar de jaren waren als geduzeld over de smart en de vreedheid heen, en nu was het mogelijk, en zelfs wel dadig, elkaar, moeder en moeder, te drukken de hand, en aan te zien met die blik die vergeving voeg. Ik was Henry ook komen feliciteren. Hij zelf had terugkeerend met Addy voor het lunch, zeiden m'n vrouw van Lowe.  Maar Constance was teruggekomen, en in haar eigen huis, haar eigen kamer nu, voelden ze zich verlegen, en geheel anders, dan toen zij, beledigd, tekort gedaan, gestaan had, tegenover Henry's ouders, de driebergen, bij dat eerste, en tot nog toe enige, bezoek. Het was of het samenzijn van die twee moeders, hij deed worden als een kind dat misdaan had. Zoals zij het nog nooit gevoeld had, voelden zij zich klein en kind, en toen zij, als veel haar gewoonte, vlak naast m'n vrouw van Lowe ging zitten, nam ze haar hand, en legde tegen haar moeder aan, haar hoofd, en hield zich niet in, maar schrijden. En m'n vrouw van Lowe nu, zag nog eens de moeder van Henry aan, alsof ze zeggen wilde, als het mogelijk is, veroordeel m'n kind niet te streng, zoals ik, Henry, niet te streng oordeel. Einde van deel twee, hoogstuk zes. Deel twee, hoogstuk zeven, van de kleine Zielen, deze liep je volksopname behoort het publieke damein, opname door Anna Simon, de kleine Zielen, de Louis Coperas. Deel twee, hoogstuk zeven. En Constance, nu deze dagen toch al, als een geluk van voldaanheid, rustig door haar ziel vloerde, was ook ontvankelijk voor de tederheid van dat ogenblik, toen Henry met zijn zoon thuis kwam, moeg gefietst, en hij, verbaasd, zijn moeder, die hij wist, dat nooit meer haar huis verliet, vond in zijn huis, zag zitten tussen Constance en m'n vrouw van Lowe. Was er dan waarlijk iets vaster geknopt, nu eindelijk, na jaren, wat nog niet verbonden had kunnen worden, toen op die morgen te drie bergen, werd het nu waarlijk, als met banden dichter gestrikt, en duurde het alleen alles, maar heel lang, jaren, en na jaren, nog maanden toe, om het alles wat zacht te laten worden, en wat weldadig. In deze stemming, vanzelf, had Constance een zachtere tol in haar stem, en ze voelde zich, zowel kind, tegenover die beide moeders, als oud geworden in zichzelf, in een sluimering van passies, en driften, en zenuwen. Zou het dan zo nu worden gaan met haar, met haar leven, in een zachtere opeenvolging daar jaren, zij levende voor haar zoon.  Ze voelde zich typ, bijna onbewust af in haar ziel, en een weemoot vloot in haar vol, een weemoot om die beide oude moeders, om Henry, om zichzelf, kwam dan zo aan dat wat naderde, met die nu zachtere jaren, de ouderdom. Ze was 42, ze was niet oud, maar naderde nu toch zo, zacht de ouderdom. En terwijl zij het zich afvoeg, in een weken, weemoedige, passie en driftloze stemming, schemerde het heel vaag voor haar heen, als zou ze nu oud worden, en als had zij nooit geleefd, nooit geleefd, nooit geleefd. Het schemerde, oh zo vaag, onvoldaanheid, in haar zachte voldaanheid, nooit geleefd. Waarom, ze wist het niet, maar ze dacht heel even, een schade van gedachten, aan Gerrit, en aan buitenzorg, zij beiden, broertje en zusje, kinderen, die speelden in de rivier. Het was of zij dat niet geweest was, dat meisje met de rode bloemen, of dat een ander meisje was geweest. Nooit geleefd. Maar hoe zou zij moeten hebben gedaan, om te hebben geleefd, nu zij oud werd? De eidoheid, de bals, haar huurlijk, Rome, hun liaison, het schandaal, was dat leven geweest, of zich vergissen, van vergissing op vergissing, drukte en driftte om niets. Nu, nu was het gedaan, zacht werd het wel, niet zo bitter meer, en weldadiger, maar ze voelde het. Ze had nooit geleefd. Maar ze wist niet, hoe zij moet gedaan hebben, om te voelen, dat ze geleefd had, en ze liet het vreemde gevoel wegdoezuren, in de weemoedige zachtheid, omdat de calmeren weldadigheid er nu was, met de jaren, die grouw aanmisten. Ze zuchten de vreemde gedachte weg, en ze dacht wel, dat het zo had moeten zijn, en dat het niet anders gekund had, dat ze toch nooit anders geweten zou hebben. Nooit geleefd. Maar dan, om haar heen, hadden honderden vrouwen en mannen nooit geleefd. En nu, schudden ze zich los uit die vreemde stemming, en zacht, lachend, tevreden toch, weemoedig, zag ze dat de tafel gedekt was, en voeg zij de beide moeders aan het lunch te komen. Missende jaren dan aan, werd zij dan oud, en werd het nu zacht, en weldadig, en had zij dan nooit geleefd. Dat vind ik nu zo aardig toch, zeiden zij, dat ik de beide mama's aan mijn tafel heb. Einde van deel 2, Hoogstuk 7. Deel 2, Hoogstuk 8, van De Kleine Zielen.  Deze lievervoeksopname behoort het publieke domijn, opname door Anna Simon. De Kleine Zielen, de Louis Coperas. Deel 2, Hoogstuk 8. Het had in een kleine stad als Den Haag niet anders gekund, of de plotselingen verschijnen van Constance en haar man, na jaren, was de aanleiding geweest tot een wisseling van praatjes, die nog moeilijk tot zwijge kwamen. De familie van Lohe had relaties in verschillende koterien. De aristocratische, de hoge amptenaarswereld, de militaire, de indische, en juist door deze tot meer dan één koteriebehoerende betrekkingen, was een kruisvuur van veroordeling en beoordeling ontstaan, die beiden niets van haar scherp er verloren hadden, ook al had men seit het jaren niet meer Constance gedacht. Hintegendeel, het was, in de praatjes, als een oprakeling van alles wat men zich vroeger herinnerde, en haar haling van alle beoordeling en veroordeling, die bijna alle dezelfde mensen, 15 jaar geleden, ook dus in elkaar, als een algemeen gangbare munt, hadden gewisseld. Was het Constance zelf soms geweest, of de tijd van haar afwezigheid inkomt, en geen 20 jaren meer was. Voor alle die mensen die haar kenden, of haar familie kenden, of de familie van haar familie kenden, bestond hij tussen ruimte helemaal niet, en was het of het schandaal van gisteren dateerde, of zij van der welke, haar allemaal, getrouwd had zeer het gisteren. En zonder dat zij zelfen, zagt gelukkig nu, en weet moedig voldaan, terug in haar verwantenkring, terug in haar land, waar ze zo vreemd zich heen had gesmacht in het buitenland. Iets merkte van dit kruisvuur, waardoor zij rustig, op straat, tijdens de twee bruiloften, op scheevening nu, doorheen was gelopen, doorheen liep, hield het aan tussen al die mensen, kennissen, vrienden, familie. Hield het aan, nooit uitgevuurd. Voor hen allen was zij gebleven met vrouw de stafelaar, van vroeg, zeer het haar huwelijk niet meer terug in Den Haag, en nu terug met van haar welke. Op de visites, op de tees, de zwarees, in de witte en de plaats, op scheeveningen, overal kruiste het snelle flitsende vuur zich, als een genot, als een sport voor al die mensen. Je weet wel, die mevrouw de stafelaar, van Lohen van zichzelf, ja, die toe met van haar welke. Ja, ik herinner me, ze is met hem getrouwd. Ja, die is terug. Ah, dat heb ik ook gehoord. Ja, gisteren toerden ze met de oude mevrouw van Lohen. 