Max Havelaar | Multatuli | Literary Fiction | Audio Book | Dutch | 6/8
Hoogstuk 15 van Max Havelaar door Miltetuli. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname behoort tot het publieke domein. Voor m'n informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga haar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. 15. Hoogstuk. Havelaar's voorgang, die wel het goede wilde, toch tevens de hoge omgenade van de regering enigszins geen gevrees te hebben. De man had veel kinderen en geen vermogen. Had al zo liever met de resident gesproken, over wat hij zelf, verregaande, misbruiken noemde, dan die ronduit te noemen in een officieel bericht. Hij wist dat een resident niet garne een schriftelijke rapport ontvangt, dat in zijn archief blijft liggen en later kan gelden als bewijs dat hij tijdig was opmerksam gemaakt op deze of geen verkeerdheid, terwijl een mondelingenmededeling hem zonder gevaar de keus laat tussen het al of niet gevolggeven aan een klacht. Zulke mondelingenmededelingen hadden gewoonlijke onderhoud ten gevolgen met de regent, die natuurlijk alles ontkende en op bewijze aandroom. Dan werden de lieden opgeroepen die de stouten hadden gehad zich te beklagen, en kruipenden voor de voeten van de adipatie baden zij om verschoning. Nee, die bevel was er niet afgenomen om niet, ze gelooften wel dat daarvoor een dubbele prijs zou betaald worden. Nee, ze waren niet afgeroepen van hun velden om zonder betaling te arbeiden in de saba's van de regent. Ze wisten zeer goed dat de adipatie hen later ruim zou beloond hebben. Ze hadden hun aanklacht ingebracht in een oogomelijk van ongegronde vrevel. Ze waren waanzinnig geweest, en smeekten dat men hen straf vermocht voor zulke verregaande ondeerbiedigheid. Dan wist de resident wel wat hij over die intrekking de aanklacht had, maar dat intrekken gaf hem in te min een schone gelegenheid om de regent te handhaven in hand en eer, en hem zelf was de onaangename taak bespaard, de regering te bemoeilijken met het ongunstig bericht. De rockeloze aanklagers werden met rottingslager gestraft, de regent had gezegepraald, en de resident keerde naar de hoofdplaats terug, met het aangenaam bewustzijn die zaak al weer zo goed geschipperd te hebben.  Maar wat moet nu de assistent-resident doen als de volgende dag weer andere klagers zich bij hem aanmelden, of, en dit geschieden dikwijls, als dezelfde klagers terugkeerden en een intrekking introkken? Moest hij weder die zaak op zijn nota schrijven, om weder daarover te spreken met de resident, om weder dezelfde comedie te zien spelen, alles op het gevaar af van in het eind door te gaan voor iemand die, dom en boosaardig dan, telkens beschuldigingen voorbracht welke gedurig moesten worden afgewezen als omgegrond? Wat moest er worden van de zo nodige vriendschappelijke verhouding tussen het voortnaamst Inlandshoofd en de Eerste Europese Antenaar als deze gedurigd geen gehoord te geven aanvallse aanklachten tegen dat hoofd? En vooral, wat werd er van die arme klagers nadat ze waren weergekeerd in hun dorp, onder de macht van het districtse of dorpshoofd dat ze hadden aangeklaagd als uitvoerder van de regents Willekeur? Wat er van die klagers werd? Wie vluchte kon, vluchte. Daarom swerven er zoveel bandtammers in een naburige provincie in. Daarom waren er zoveel bewoners van Le Bak onder de opstandelingen in de Lampungse districten. Daarom had Havelaren zijn toespraken aan de hoofden gevraagd. Wat is dit dat er zoveel huizen ledigstaan in de dorpen en waarom verkiezen vele de schaduw der bossen elders boven de koolte der wouden van Bandtan Kiedel? Doch niet ieder kon vluchten. De manwienst lijks morgens de rivier aftreef nadat hij de vorige avond in het geheim, schoor voetend, angstig, verzocht had om gehoor bij de assistent-resident. Hij had geen behoefte meer aan vlucht. Sivoot noemt 127. Misschien waren het als mens liefendheid te achten hem door ogenblikkelijke dood te onttrekken aan nog enige tijd levens. Hem bleef de mishandeling gespaard die hem wachten bij terugkeer in zijn dorp en de rottingslagen die de straffen zijn, vooral wie in ogenblik menen kon geen beesten wezen, geen onbezieeld stuk hout of steen. De straffen van wie in een aanval van dwaarsheid geloofd had dat er recht in het land was en dat de assistent-resident de wil had en de macht om dat recht te handhaven.  Was het niet inderdaad beter die man te beletten de volgende dag bij de assistent-resident terug te keren, zoals de Zem Savos zeggelied, en zijn klachten te smoeren in het geede water van de Teotioen, dat hem zacht kan zo afvoeren naar haar remonding, gewoon als ze was, overbrengt ze te wezen van die broedelijke goedgeschenken der haaien in het binnenland aan de haaien in zee. En Havelaar wist dit alles. Gevoelte lezer wat er in zijn gemoet omging bij het bedenken dat hij tot recht doen geroepen en daarvoor verantwoordelijk was aan een hogere macht dan de macht van een regering die wel dat recht voorschreef in haar wetten, maar niet al dit even gaar naar daarvan de toepassing zag. Gevoeld men hoe hij werd geslingerd door twijfel, niet aan wat hem te doen stond, maar aan de wijze waarop hij te handelen had. Sie voelt tot 128. Hij had aangevangen met zachtheid. Hij had tot de adipatti gesproken als ouder broedig, en wie menen mocht dat ik, ingenomen met de helptmijner geschiedenis, de wijze waarop hij sprak, tracht er verhevend bovenmaat, horen hoe eens na zodanig onderhoud de regent zijn pati tot hem zond, om voor de weldinnendheid zijn er woorden dank te zeggen, en hoe nog lang daarna die pati sprekende met de controleur verbruggen nadat Havelaard opgehouden assistentresident van Lebakte zijn, nadat er dus van hem niets meer te hopen of tevrezen was, hoe die pati bij de herinnering aan zijn woorden getroffen uitriep, nog nooit heeft enige heer gesproken als hij. Sie voelt tot 129. Ja, hij wilde helpen, terechtbrengen, redden, niet verderven. Hij had medeleiden met de regent. Hij, die wist hoe geldgebrek kan drukken, vooral waar het leid tot vernedering en smaad, zocht naar gronden van verschoning. De regent was oud, en het hoofd van een geslacht had op grote voet leefd in na buurige provincie in, waar veel koffie geoogst en dus veel in monument genoten werd. Was het niet grieven voor hem in levenswijs zover te moeten achterstaan bij zijn jongeren verwanten. Bovendien meende de man door het weepsucht beheerst, bij het klimmen zijn er jaren, het heil van zijn ziel door bezoldig te bedenvaarten naar Mecca en door almoezin aan gebetzingen de leeglopers te kunnen inkopen. De ambtenaren die Havelaar en Lebak waren vooraf gegaan hadden niet altijd goede voorbeelden gegeven.  En eindelijk maakte de uitgebreidheid der Lebakse familie van de regent die geheel tenzijnen lasten leefde, hem het terugkeren tot de goede weg moeilijk. Zo zocht Havelaar naar gronden om alle strengheid uit te stellen en nog eens en nog eens te beproeven wat er kon bereikt worden met zachtheid. En hij ging verder nog dan zachtheid. Met een edel moedigheid die aan de fouten herinnerde waardoor hij zo arm gemaakt was, schoot hij de regent gedurig op eigen verantwoordelijkheid geld voor, op dat niet behoefte al te sterk zou dringen tot vergrijp. En hij vergat als gewoonlijk zichzelf zover dat hij aanboot zich en de zijnen tot het strikt nodige te bekrimpen om de regent der helpen te komen met het weinigen dat hij nog van zijn inkomsten zou kunnen uitsparen. In dit en dat nodig schijnen mocht de zacht moedigheid te bewijzen waarmee Havelaar zijn moeilijke plicht vervulde, zou het bewijs kunnen gevonden worden in een mondelingen boodschap die hij de controleur opdrog toen deze eens naar Serang zou vertrekken. Zegt de resident dat hij horende van de misbruikende hier plaatsvinden, niet geloven dat ik daarom trend onverschillig ben. Ik maak daarvan niet er stond officiële melding, omdat ik de regent, met wie ik medeleide heb, wens de bewarend voor te grote streinheid, daar ik eerst beproeven wil hem door zachtheid tot zijn plicht te brengen. Sie voet nooit 130. Havelaar bleef Dikwals dagen achterin uit. Als hij thuis was, vond men hem meestal in de kamer die wij op onze plattegrond vinden voorgesteld door het zevende vak. Daar zat hij gewoonlijk te schrijven en ontving de personen die om gehoor liet te vragen. Hij had die plek gekozen omdat hij daar in de nabijheid was van zijn tiende, die zich gewoonlijk in de kamer daarnaast op hield. Want zo inig waren zij verbonden dat Max, ook als hij bezig was met enige arbeid die aandacht en inspanning voordelde, gedurig behoefte voelde haar te zien of te horen. Het was Dikwals koddig hoe hij op eenmaal tot haar een woord richtte dat in zijn gedachten over de onderwerpen die aan bezig hielden op kwam en hoe snel zij, zonder te weten wat hij behandelde, de zin van zijn mening wist de vatten die hij haar dan ook gewoonlijk niet toelichten, als pak het vanzelf dat zij wel weten zou wat hij bedoelde.  Dikwals ook, als hij ontevreden was over eigen arbeid of pas ontvangen verdrietig bericht, sprong hij op en zijde iets onvriendelijks tot haar, die toch geen schuld had aan zijn ontevredenheid. Maar dit hoorde zij garne omdat het een bewijs te meer was, hoe Max haar verwarden met zichzelf. En nooit ook was er spraak van berouw over zodanige schijnbare hardheid of van vergiffenis aan de andere zijde. Dit zou hun geweest zijn als hadden iemand vergeving gevraagd aan zichzelf omdat hij een vreervil zich had geslagen voor zijn eigen hoofd. Zij kenden hem dan ook zo goed dat zij juist wist wanneer ze daar moest zijn om hem een ogenblik verposing te verschaffen, juist wanneer hij behoeft had aan haar een raad en niet minder juist wanneer zij hem alleen moest laten. In die kamer zat Havelaar op zekere morgen toen de controleur bij hem binnen zat, met een zo even ontvangen brief in de hand. Dat is een moeilijke zaak, meneer Havelaar, zeiden hij onder het binnenreden, zeer moeilijk. Wanneer ik nu zeg dat die brief eenvoudig Havelaars last inhield om op te helderen waarom een reverandering was gekomen in de prijzen van houtwerken en arbeidsloon, zal de lezer vinden dat de controleur verbruggen al zeerspoedig iets moeilijk vond. Ik haast me dus hierbij te voegen dat veel anderen even zeer moeilijkheid zouden gevonden hebben in het beantwoorden van die eenvoudige vraag. Voor enige jaren was er terank als betoen een gevangenis gebouwd. Nu is het van algemene bekendheid dat de beambten in de binnenlanden van Java de kunstverstaan gebouwen op te richten die duizenden waard zijn, zonder meer dan even zoveel honderden daarvoor uit te geven. Men verkrijgt daardoor de roep van bekwaamheid en ijver voor slansdienst. Het verschil tussen de uitgegeven gelden en de waarden van het daarvoor verkregenen wordt aangevuld door onbetaalde levering of onbetaalde arbeid. Zeer dat enige jaren bestaan er voorschriften die dit verbieden. Of ze worden nagekomen, is hier de vraag niet. Even min of de regering zelf wil dat ze nagekomen worden met een stiptheid die bezwarend werken zou op de begroting van het bouwdepartement. Het zal hiermee wel gaan, zoals met veel andere voorschriften die er zo mensliefend uitzien op het papier.  Nu moesten er terank als betoen nog veel andere gebouwen worden opgericht en de ingenieurs die met het ontwerpen van de plannen daartoe belast waren hadden opgave gevraagd van de plaatselijke prijzen, daar arbeidslonen en materialen. Havelaar had de controleur belast met een nauwkeurig onderzoek hierom trend en hem aanbevolen de prijzen op te geven naar waarheid, zonder terugzicht op wat vroeger geschieden. Toen verbruggen aan deze last had voldaan, bleek er dat die prijzen niet overeen kwamen met de opgave van enige jaren vochtig. Van dit verschil nu werd er reden gevraagd en dit vond verbruggen zo moeilijk. Havelaar, die zeer goed wist wat er achter deze schijmbaar in voudige zaak schuilde, antwoorden dat hij zijn denkbeelden over die moeilijkheid schriftelijk zou meedelen. En ik vind onder de voormijliggende stukken een afschrift van de brief die het gevolg schijnt van deze toezegging. Wanneer de lezer klagen mocht dat ik hem ophoud bij de correspondentie over de prijzen van houtwerken waarmee haar schijmbaar niet te maken heeft, moet ik hem verzoeken niet om opgemerkt te laten dat hier eigenlijk sprake is van geheel iets anders. Van de toestand namelijk der amtelijke indische huishouding. En dat de brief die ik meedeel niet alleen een straal van licht te meer werpt op het kunstmatig optimismus waarvan ik gesproken heb, maar tev is de moeilijkheden schetst waarmee iemand de kampen had die zoals Havelaar, Rechtuit en Zonderomzien zijn weg wilde gaan. No. 114, Rankasbetoen, 15 maart 1856, aandakcontroleur van Le Bakke. Toen ik de brief van de directeur der openbare werken van de 16e februari laat sleden, no. 271 over 354 aan uren van Jeerden, heb ik er verzocht het daarbij gevraagde na overleg met de regent te beantwoorden met een achtneming van wat ik schreef in mijn missieve van Vijfdezig, no. 97. Die missieve bevat de enige algemene wenken, omtrek het geen als billig en rechtvaardig te beschouwen is bij het bepalen der prijzen van materialen door de bevolking te leveren aan en op last van het bestuur. Bij uw missieve van Achtdezig, no. 6, heb je daar aan, en na ik geloof volgens u best te weten, voldaan, zodat ik, vertrouwende op uw lokale kennis en dit is regent, die opgraven, zoals ze door u waren gesteld, de resident heb aangeboden. Daarop volgt de ene missieve van die hoofdamtenaar van Elfdezig, no.  326, waarbij inlichting wordt verzocht omtrengt de oorzaak van het verschil tussen de door mij opgegeven prijzen en die, welke in 1853 en 1854 bij het opbouwen ene gevangenis besteed werden. Ik stelde natuurlijk debrief in uw handen en gelasten uw mondeling als nu uw oor opgaven te justificeren. Het geen u te minder moeilijk moest vallen, daar geu kon het beroepen op de voorschriften u in mijn schrijver van de vijfde dezer gegeven en die we mondeling meer malen uitvoerig bespraken. Tot hier toe is alles eenvoudig en geleidelijk. Maar gisteren kwam het in mijn kantooren met de gerenvallierde brief des residentes in de hand en begon te spreken over de moeilijkheid ter afdoening van het daarin voorkomende. Ik ontwaarde bij u wederom zeker een schoom om sommige zaken bij de ware naam te noemen, iets waarop ik u reeds meer malen opmerkzaam maakte, onder andere onlangs in tegenwoordigheid van de resident, iets wat ik daar perkorting halfheid noem en waar tegen ik u reeds dik was vriendschappelijk waarschuwden. Halfheid leidt tot niets. Halfgoed is niet goed. Halfwaar is onwaar. Voor vol tractement, voor volle rang, na een duidelijke volledige eet, doepen zij een volle plicht. Is er soms moed nodig die te volvoeren, mijn bezitterdien? Ik voor mij zou de moed niet hebben, die moed te missen. Want afgescheiden van de omtevredenheid met zichzelf, die een gevolg is van plichtverzuim of lauwheid, waart het zoeken naar gemakkelijker omwegen, de zucht om altijd en overal botsing te ontgaan, de begeerte om te schipperen, meer zorg en inderdaad meer gevaar, dan men op de rechte weg ontmoeten zal. Gedurende de loop enerzeer per langrijke zaak, die tans bij het Goeverdement in overweging is, aan waarin ga eigenlijk anshalve behoorde betrokken te zijn, heb ik u stilswijgend als het ware neutraal gelaten en slechts lachend van tijd tot tijd daarop gezins speelt. Toen bijvoorbeeld onlangs uw rapport over de oorzaken van gebrek en hoornsnood onder de bewolking bij mij was ingekomen en ik daarop schreef, dit alles mogen de waarheid zijn, het is niet al de waarheid, nog de voornaamste waarheid. De hoofdoorzaak zit diepig, stemde hij dit volmondig toe en ik maakte geen gebruik van mijn recht, te eisen, dat ge dan ook die hoofdwaarheid noemen zou.  Ik had op mijn inschikkelijkheid vele redenen en onder andere deze dat ik het onbillijk vond op eenmaal iets van u te voorderen wat vele anderen in uw plaats even min zouden presteren. U te dwingen, zo op eenmaal de routine van achterhoudendheid en mensenvrees, vaarwel te zeggen, die niet zo zeer uw schuld is als wel die der leiding welk u te beurt viel. Ik wilde eindelijk eerst u een voorbeeld geven hoe veel eenvoudiger en gemakkelijker het is, zijn plicht geheel te doen dan half. Tans echter, nu ik de eer heb u weder zoveel dagen langer onder mijn bevelen te zien en nadat ik u herhaaldelijk in de gelegenheid stelde princiepes te leren kennen, die tenzij ik dwaal, ten laatste zullen zegen vieren, sie voet nog 131, wendste ik dat ga die aannaamd, dat ge u de niet ontbrekenen, maar in onbruik geraakte kracht eigenmaakte die er nodig schijnt om altijd naar uw beste weten ronduit te zeggen wat er te zeggen valt. En dat ge dus geheel en al varen liet die onmandelijke schroom om flink voor een zaak uit te komen. Ik verwacht dus nu een eenvoudige, maar volledige opgave van wat u voorkomt de oorzaak te wezen van het prijsverschil tussen nu en 1853 of 1854. Ik hoop ernstig dat jij geen enkele zinsneden van deze brief zult opnemen als geschreven met de bedoeling om u te krenken. Ik vertrouw dat je me genoeg hebt leren kennen om te weten dat ik niet meer of minder zeg dan ik meen. En bovendien geef ik u nog ten overvloede de verzekering dat mijn opmerkingen eigenlijk minder u betreffen dan de school waarin je tot Indies-Amtenaar gevormd bent. Deze zich constant attenuonte zou echter vervallen wanneer je langer bij mij omgaande en het goeffernement onder mijn leiding dienende voortgingt ten slender te volgen waar tegen ik mij verzet. Gehebt opgemerkt dat ik mij van het uw wel edel gestrengen heb ontslagen. Het verveelde mij. Doe het ook en laat onze wel edelheid en waar het nodig is onze gestrengheid elders en vooral anders blijken dan uit die vervelende, zinstoerende titulatuur. De assistent-resident van de Bak, Max Havelaag.  Het antwoord op deze brief bezwaarde sommigen van Havelaars voorgehaars en bewees dat hij niet zo onrecht had toen hij de slechte voorbeelden van vroeger een tijd mede opnam onder de reden die pleit te konden ter verschoning van de regent. Ik ben in het meedelen van deze brief de tijd vooruit gelopen om reeds nu te doen in het oog vallen hoe weinig hulp Havelaar van de controleur te verwachten had zodra geen heel andere, meer belangrijke zaken zouden moeten genoemd worden bij de rechten naam. Wanneer reeds deze Amtenaar die zonder twijfel een braaf mens was, zo moest worden toegesproken om de waarheid te zeggen waar het slechts de opgave der prijzen van hout, steen, kalk en arbeidsloon gold. Men beseft al zo dat hij niet alleen de strijden had met de macht der personen die voordeel genoten van mistrijf, maar tevens met de besroomtheid der genen die hoe zeer dat mistrijf eventueer afkeurende als hij zich niet geroepen of geschikt achten daar tegen met de vereist te moeten optreden. Misschien ook zal men na het lezen van die brief enigszins terugkomen van de minachting voor de slaafse onderworpenheid van de javaan die in tegenwoordigheid van zijn hoofd de ingebachte beschuldiging, hoe gegrond ook, lawhartig terugtrekt. Want als men bedenkt dat er zoveel oorzaak was tot vrezen zelfs voor de Europese beanten die dan toch geacht kom worden iets minder blote staan aan vraag, wat wachten dan de arme landbewonig die in een dorp ver van de hoofdplaats Geheel en al in de macht zijn er aangeklaagde onderdrukkers verviel. Is het wonder dat die arme mensen verschrikken over de gevolgen van hun stoutheid die gevolgen zochten te ontwijken of te verzachten door de moedige onderwerping. En het was niet alleen de controleur Verbrugge die zijn plicht deed met een schuwheid als vroegend zou aan plichtverzuim. Ook de JAXA, de Inlandse hoofd dat bij de landgaard het ambt van publieke aanklager vervuild, tratteliefsavonds, ongezien en zonder gevolg in Havelaars woning. Hij, die diefstal moest tegengaan, dint het was opgedragen de sluipende dief te betrappen. Hij sloop als waar hij zelf de dief die betrapping vreesde met zacht het tredet huis aan de achterzijde in. Na zich eerst hebben overtuigd dat geen gezelschap daar was dat later hem zou kunnen verraden als schuldig aan plichtsbetrachting.  Was het wonder dat Havelaars Siel bedroefd was en dat Tine meer dan ooit nodig had zijn kamer binnen te treden om hem op te beuren als ze zag hoe hij daar zat met de hand onder het hoofd. En toch was voor hem met grootst bezwaar niet gelegen in de schoen valligheid van wie hem daarzijde stonden, nog in de medeplichtige lafhartigheid van wie zijn hulp hadden ingeroepen. Nee, geheel alleen desnoods zou hij recht doen, met of zonder hulp van anderen dan. Ja, tegen allen al waren het ook tegen henzelf die behoefte hadden aan het recht. Want hij wist hoe haar invloed had op het volk en hoe als eenmaal de armen onderdrukten opgeroepen om luiden en voor het gerecht te herhalen wat ze hem avonds en snachts hadden toegevluisterd in eenzaamheid. Hij wist hoe hij de macht had op hun gemoederen te werken en hoe de kracht zijn er woordend sterker zou zijn dan de angst voor vraag van districts hoofd of regent. De vrees dat zijn beschermelingen zouden afvallen van hun eigen zaak weerheelt hem dus niet. Maar het kostte hem zoveel die oude adipatie aan te klagen. Dat was de reden van zijn tweestrijd. Want ook aan de andere kant mocht hij niet toegeven in deze weerzin daar de gehele bevolking afgescheiden nog haar goed recht evenzeer aanspraak had op medeleiden. Vrees voor eigen leed had geen deel in zijn twijfel. Want al wist hij hoe ongaarder in het algemeen de regering een regent ziet aanklagen en hoeveel gemakkelijker het sommige valt de Europese beambte broodeloos te maken dan een inlands hoofd te straffen. Hij had een bijzondere reden om te geloven dat al juist op dit ogenblik bij de beoordeling van zulke zaak andere grondstellingen dan de gewone zouden voorheersen. Het is waar dat hij, ook zonder deze mening, eventieer zijn plicht zou gedaan hebben. Te liever zelfs als hij het gevaar voor zich en de zijnen groter had geacht dan ooit. We zijden reeds dat moeilijkheid hem aantrok en hoe hij dorste naar opoffering. Toch hij meende dat de aanlockkelijkheid van een zelfoffer hier niet bestond en vreesde als hij in het eind zou moeten overgaan tot ernstige strijd tegen het onrecht zich te moeten speenen van het riddelijk genoegen die strijden hebben aangevangen als de zwakste. Ja, dit vreesde hij.  Hij meende dat er aan het hoofd van de regering een goeverneur generaal stond die zijn bondgenoot wezen zou. En het was een eigenaardigheid te meer in zijn karakter dat deze mening hem van strenge maatregelen terughield. Langer juist dan iets anders hem zou weerhouden hebben omdat het hem stuute het onrecht aan te grepen op een ogenblik dat hij het recht voor sterker hield dan gewoonlijk. Ik zei de immersreeds in de proeverder beschrijving van zijn inborst dat hij naïef was bij al zijn scherpte. Laat ons trachten op te helderen hoe Havelaar tot die mening gekomen was. Zeer weinig Europese lezers kunnen zich in juist denkbeeldvormen van de hoogte waarop een goeverneur generaal staan moet als mens om niet beneden de hoogte zijn er bediening te blijven. En het gelde dan ook niet als een te strenge oordeel wanneer ik de mening aankleef dat zeer weinigen geenen misschien aan zo zware ijs hebben kunnen beantwoorden. Om nu niet al de hoedanigheden van hoofd en hart te noemen die daartoe nodig zijn vestigen men slechts het oog op de duizeling wekkende hoogte waarop zo eensklapps de man wordt geplaatst die gisteren nog eenvoudig burger heden macht heeft over miljoenen onderdaanen. Hij die voor weinig tijds nog voor scholen was onder zijn omgeving zonder daarboven uit te steken in rang of gezag voelt zich op eenmaal onverwachtsmeestal opgeheven boven een menigte oneindig groter dan de kleine kring die hem vroeger toch geheel voor het oog verborgen. En ik geloof dat ik niet ten onrechte de hoogte duizeling wekkend noemde die inderdaad herinnert aan de duizeling van iemand die onverwachts een afgrond voor zich ziet of aan de blindheid die ons treft wanneer we met snelheid worden overgebracht van diepe duifsternis in scherp licht. Tegen zulke overgangen zijn de zenuwen van gezicht of hersenen niet bestand ook al waren ze overigens van buitengewone sterkte. Indien al zo reeds in zichzelf de benoeming tot Goeverneur generaal veel al de oorzaken van bederf meedraagt ook van de zulke die uitstekend was in verstand en gemoet wat ze dan de verwachte van personen die reeds voor die benoeming leden aan veel gebreken. En als stellen we voor een ogenblik dat de koning altijd goed is voorgelicht als er zijn hoge naam tekend onder de akte waarin hij zegt overtuigd te wezen van de goede trouw de ieverende bekwaamheden des benoemde stedenhouders.  Al nemen we aan dat de nieuwe onder koning ieverig trouw en bekwaam is. Dan nog blijft het de vraag of die iever en vooral of die bekwaamheid bij hem bestaat in enemaat hoog genoeg verheven boven middelmatigheid om aan de eisen van zijn roeping te voldoen. Want de vraag kan niet zijn of de man die te schraven hagen voor het eerst als Goeverneur generaal het kabinet des konings verlaat op dat ogenblik de bekwaamheid bezit die nodig zal wezen voor zijn nieuw ambt. Dit is onmogelijk. Met de betuiging van vertrouwen op zijn bekwaamheid kan slechts de mening bedoeld zijn dat hij in een geheel nieuwe werk ging op een gegeven ogenblik bij ingeving als het waren weet een zal wat hij te schraven hagen en niet kan geleerd hebben. Met andere woorden dat hij een geni is een genie dat op eenmaal kennen moet en kunnen wat kende nog kon. Zelke geniën zijn zeldzaam zelfs honderd personen die in gunsten staan bij koningen. Sie voet nood 132. Daar ik van geniën spreek gevoelt men dat ik wil overslaan wat er zou te zeggen vallen van zo menige landvoogd. Ook zou het me stuuten in mijn boek bladzijden in te voegen die het ernstig doel van dit werk zou de bloot stellen aan de verdenking van jacht op schandaal. Ik ga dus nu de bijzonderheden die bepaalde personen zouden raken voorbij maar als algemene gezichtgeschienenis van de gouverneurs generaal men ik te mogen opgeven. Eerste stadium Duiseling Wierhoekdronkenschap Eigenwaan Onmatig zelfvertrouwen Minderachting van anderen vooral van oudgasten. Tweede stadium Afmatting Vrees Moedeloosheid Nijging tot slaap en rust Bovenmatig vertrouwen op de Raad van Indië afhankelijkheid van de algemene secretarii Hijmwee naar een Hollandse buitenplaats Tussen deze beide stadieën en als overgang misschien zelfs als oorzaak van die overgang liggen dysenterische buikaandoeningen. Ik vertrouw dat velen in Indië bedankbaar zullen wezen voor deze diagnose.  Ze is nuttig toe te passen want men kan voorzeker houden dat de zieken die door overspanning in de eerste periode stikken zou aan een mug later na de buik ziekte zonder bezwaar kemels zal verdragen of om duidelijker te spreken dat een beambte die geschenken aaneemt niet met de doelzicht te verrijken bijvoorbeeld een bos pizang ter waarde van enige duiten met smaad en schande zal worden weggejaagd in de eerste periode der ziekte maar dat iemand die het geduld heeft het laatste tijdperk af te wachten zeer gerust en zonder enige vrees voor straf zich zal kunnen meester maken van de tuin waar de pizang groeide met de tuinen die daarnaast liggen erbij van de huizen die in de omtrek staan van wat er in die huizen is en van nog een en ander meer at libitum sie voet nog 133 ieder toe met deze pathologisch wijsgierige opmerking zijn voordeel en houden mijn raad geheim ter voorkoming van de grote mededingie vervloekt dat verontwaardiging en droefheid zo vaak zich moeten kleden in het lappenpak van de satieren vervloekt dat een traan om begrepen te worden moet voor gezeld gaan van gegrijns of was het de schuld mijne onbedrevenheid dat ik geen woorden vind om de diepte te peilen van de wonden die er kankerd aan ons staatsbestuur zonder mijn stijl te zoeken bij figaro of polychineel stijl ja daar liggen stukken voor mij waarin stijl is stijl die aantonen dat er een mens in de buurt was een mens wie het te moeite waard geweest waren de hand te reiken en wat heeft die stijl de arme havenlaar gebaat hij vertaalde zijn traanen niet in gegrijns hij spotten niet hij zocht niet te treffen door bondheid van kleur of door de grappen van de uitroeper voor de kermistent wat heeft het hem gebaat kon ik schrijven zoals hij ik zou anders schrijven dan hij stijl hebt gehoord hoe hij sprak tot de hoofden wat heeft het hem gebaat kon ik spreken zoals hij ik zou anders spreken dan hij weg met gemoedelijke taal weg met zachtheid rond borstigheid duidelijkheid eenvoud gevoel weg met al wat hij herinnert aan Horatius justum actinacum trompetten hier en scherp gekletter van bekenslag en gesis van vuurpijlen en gekras van valse snaren en hierin daar een waar woord dat het mee insluipen als verboden waar onder bedekking van zoveel getrommel en zoveel gefluit stijl hij had stijl hij had te veel ziel om zijn gedachte te verdrinken in de ik heb de eerst en de edel gestrengheden en de eerbiedig in overweginggevingen die de wellust uitmaken van de kleine wereld waarin hij zich bewoog als hij schreef door drong u iets bij het lezen dat u begrijpen deed hoe er wolken dreven bij dat omwedig en dat geniet het gerammel hoorde van een blikke toneeldonder als hij vuurs loeg uit zijn denkbeelden voelde men de hitte van dat vuur tenzij mijn geboren komis was of gouverneur generaal of schrijver van het walgelijkst verslag over rust gerust en wat heeft het hem gebaat als ik dus wil worden gehoord en verstaan vooral moet ik anders schrijven dan hij maar hoe dan zie lezig ik zoek naar het antwoord op dat hoe en daarom heeft mijn boek een zo bond aanzien het is een staalkaart bepaal uw keuze later zal ik u geel of blauw of rood geven naar uw wens Havela had de gouverneurs ziekte reed zo dik was waar genomen bij zoveel leiders en vaak in animavili want er zijn analogische residenst, controleurs en surnumeraer ziekten die tot de eerste in verhouding staan als mazelen tot pokken en eindelijk hij zelf had aan die ziekte geleden reed zo dik was had hij dat alles waar genomen dat hij de verschijnselen daarvan vrijwel kende hij had het tegenwoordige gouverneur generaal in het begin van de ongesteldheid minder duizelig gevonden dan de meeste anderen en hij besloot hieruit dat ook de verdere loop der ziekte een andere richting nemen zou het was om deze reden dat hij vreesde de sterkste te zullen zijn wanneer hij in het eind zou moeten optreden als verdediger van het goedrecht daar inwoners van labak einde van hoofdstuk 15 voetnoten voetnoten 127 de gewone lezer houdt dit voor een fictie wel nu ook hier schreef ik de waarheid een commandant duklarie zag desmorgens bij het baden een lijk de rivier afdrijven en hij herkende de man die in zijn tegenwoordigheid dus avonds te voeren zich bij de assistent resident had aangemeld met de klachten de heer carolus had hem doen gelassen de volgende dag op de bureau te komen maar er werd zorgedragen dat hij niet terug kwam geheel afgescheiden van duklarie's getuigenis was het haveler bekend dat hij te gewoonte was en dit wist ieder in het labakse de resident best van campen zo goed als elk andig voetnoten 128 de wijze waarop haveler te handelen had in de eerste plaats was hij gebonden aan eet en instructie twee factoren die hem voorkomen dezelfde weg aanwezen als zijn karakter en de menselijkheid maar hij zou te doen krijgen met het nergens beschreven geest der governement waarvan zijn onmiddellijke chef de zeer ondadanige dinaar was die geest wilde niet dat er recht geschieden maar slechts dat de uiterlijke toestand rustig bleef ieder had het oog op eigen welstand alleen op bevordering op pensioen hoeveel javane men om dat doel te bereiken straffeloos moest laten uitplunderen en vermoorden deed niet tot de zaak zo de slijbingen zo de van twisten en dit keurte natie goed wel verre van het haveler dank te wijten dat hij zich opofferde om aan die onzedelijke toestand een eind te maken gist de onbeschaamtheid zover dat men tans begint hem zijn onbaat zuchtigheid aan te rekenen als vergrijp hij had als de andere dus eerst zijn tijd moeten uitdienen om pensioen te krijgen met andere woorden hij moet het deelnemen aan de schilmerij om ten slotte zijn onwaardig leven te eindigen als collega van van twist hoe onbeschaamd ook deze stelling wezen mogen ze heeft er verdiensten van oprechtheid of van brutale openheid al tans wie ze verkondigt is voorzeker een slecht wezen maar deert hem niet dat men het weet alabonneur zeer godgeleerde dokter van vloten minder bevalt mij de huigelarei van de velen die havelers handelwijze suppliem vinden oh ja maar geen hand uitsteken voor de zaak die hij verdedigt mijn behoorde de moed te hebben zijn er geweten loosheid voetnoot 129 men ziet hierover in de minnebrieven vraagpunten aan de controleur paragraaf 18 voetnoot 130 als boven paragraaf 11 voetnoot 131 beginselen van bestuur die ten laatste zullen zegenvieren ik erken dat dit er tot nog toe weinig naar gelijkt het sprookje dat er na 1860 in indien zoveel zou verbeterd zijn behandelde ik reeds op een eerder bladzijde wat onder veel anderen redenen alle verbeteringen de weg staat is onze kieswet het bederf in de staat idee 286 dat tans alleregen erkend wordt is niet de genezen voorwe van dat immoreel en onpraktisch torpecchiaans vot verlost zijn geheel afgezien van de indische zaken is deze waarheid ook op Nederland zelf van volle toepassing voetnoot 132 wil men dit zelfs opvatten als sarcasme mij wel eenvoudige waarheid is dat weinig koningen groot genoeg zijn om iets groot naast zich te dulden de meesten zelfs hebben behoefte aan het bijzonder kleine de afschuw van uitstekendheid gaat niet zeldem boven het eigen belang en menig hoge plaatspersoon ziet liever zijn eigen zaak en die van het algemeen de gronden gaan dan dat hij iemand naast zich stellen zou wiens verdiensten de zijnen over schaduun deze waarheid is oud en hoe terug ook niet onbegrijpelijk maar dat een geheel volk wiens belangen daardoor worden verwaarloosd genoeg neemt met zo'n dom en jalozie komt me vreemd ervoor ook hier alweer staat onze grondwet alle verbeteringen de weg de koning mag niets wezen het zij zo toch waarom toch de bepalingen omtrend gezachtsverdeling zo ingericht dat die bij voortduring in zijn omgeving niet veel anders te aanschouwen krijgt dan middelmatigheid men moest zo'n arme koning dan toch de kans laten dat hij ins eindelijk iemand naast onder of boven zich kreeg die wat meer betekende dan de verwachtenis van uit de kamer voortgekopen ministers sommig beweren na ik hoor dat onze koning bij de nazi niet geacht is of het waar is weet ik niet ook niet of hij achting verdient maar hij lieve meent men dat het omgekeer de mogelijk is dat die koning de nazi achten kan volgens de stalen die hij dagelijks van haar onder de ogen krijgt en die hem notabene worden opgedrongen als de elite van het volk hoe overigens dit alles in werkt op de benoemingen van landvoogten voor insulinde heeft de ondervinding voldoende geleerd voor dat amt het gewichtigste in de staat blijkt ieder goed genoeg te wezen met zijn maar er passen in het kader van de klik die vandaag toevallig op het kussen zit hierover een onhoofstuk in de nieuwe druk van specialiteiten voetnoot 133 Zekercontroleur Bauer werd heel in de beginnende regering van Van Twist uitslans dienst onslagen omdat die geschenk aan had aangenomen niet strekkende om zich te verrijken ik ontleende onderstreepte woorden aan het besluit zelf zie daar de echte huigelende moraliteitspreutsheid Van Twist die gezworen had de bescherming van de inlanden als zijn eerste plicht te beschouwen mag die plicht verwaarlozen en toch zijn tractement in ontvangst nemen maar een controleur die niet om zich te verrijken en de zonder het minste uitzicht op het grond bezittend lidmaatschappen in de eerste kamer zich een bos pizang laat opdringen wordt met schande weggejaagd ik zou ver lopen om iemand te zien die een plaatsbekledend bij binnenlands bestuur zich nooit schuldig maakte aan de vreselijke misdaad die de heer Bauer werd in de landste gelegd gelijk ik reed ze in de tekst opmerkte behoort het aanbieden van geschenken als de hier bedoelde beschouwd te worden als een goed als een plichtpleging als uitdrukking van beleefdheid volgens de zeden van het land dat ik in weerwiel hiervan het aannemen van geschenken afkeur gelijk het het aanhalen der Ossense vertelling eerder voldoende blijkt doet nu niet tot de zaak mijn bedoeling is de huigelarei van de landvocht in het licht te stellen die aan zulke kleinigheden zijn deugd verspilde en onverschillig toezag dat de aanzijnsorg toevertrouwde inlanders uitgeplunderd en vermoord werden het was dezelfde van twist die er door hem zelf afgeschafde wijze van werving voor het indisch leegig weer invoerden de brave man menen dat zij de toets der zetelijkheid niet kon doorstaan heel juist onnozelen javaanse jongens werden van regeringswegen door onderofficieren met behulp van dobbelspel en hoeren in het net gelokt zeker zeker dat kan inderdaad de toets der zetelijkheid niet doorstaan maar wel konden de toets der zetelijkheid van de godsvruchtigen van twist doorstaan deze wijze van werving weer in te voeren en die man is in Nederland geacht zal het niet bij zulke toetsverhoudingen weldraan eer worden tuchthuisproef te zijn voor de tiendemaal sommer ik de autofficier van het indisch leegig die in de nieuwe Rotterdamse corant deze bewering een onwaarheid noemde zijn lastig in te trekken zie overigens in der noten op idee 534 einde voetnoten bij hoofdstuk 15 deze liepenvox opname behoort het publieke domein hoofdstuk 16 van Max Havelaag door Miltetuli dit is een liepenvox opname alle liepenvox opname behoort het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als gewilligig ga naar liepenvox.org opname door Anna Simon 16 de hoofdstuk Havelaag ontving een brief van de regent van Tiangior waarin deze hem meedeelde dat hij een bezoekwijnse te brengen aan zijn oom de adipati van de bak deze tijding was hem zeer on aangenaam hij wist hoe de hoofd in de prijjanger regentschappen gewoon waren een grote wilde tentoonstep sprijden en hoe de Tiangiorse Tumongong zulk een reis niet zou doen zonder een gevolg van vele honderden die alle met hun paarden moesten geherbergd en gevoet worden Gaarnal zo had hij dit bezoek verhinderd toch hij pijnste vruchteloos op middelen die het konden voorkomen zonder de regent van Rancas Betoeng te kwetsen daar deze zeer trots was en zich diep beleegd zou gevoeld hebben wanneer men zijn betrekkelijke armoede had opgegeven als bewegenheden om hem niet te bezoeken en wanneer dit bezoek niet te ontwijken was zou het onmisbaar aanleiding geven tot verswaaring van de druk waaronder de bevolking gebukt ging het is te betwijfelen of Havelaag's toespraak een blijvende indruk op de hoofden gemaakt had bij Velen was dit zeker niet het geval waarop hij zelf dan ook niet gerekened had toch even zeker is het dat er een roep was opgegaan in de dorpen dat het toewand die gezag had de Rancas Betoeng recht wilde doen en al hadden dus zijn woorden de kracht gemist om terug te houden van misdaad ze hadden toch aan de slachtoffers daarvan de moedgegeven zich te beklagen al geschieden dit dan ook slechts schoor voetend en in het geheim ze kroopend saavonds door de ravijn en als Tine in haar kamer zat werd zijn meermalen opgeschikt de onverwacht geruis en ze zag door het open venster donkere gedaanten die voorbij slopen met schuwen tred Weldra schrikten ze niet meer want ze wist wat het beduidde als die gestalten zo spookachtig om het huis waarden en bescherming zochten bij haar maks dan wenkte zij deze en hij stond op om de klager stopt zich te roepen de meeste kwamen uit het district Parankoetjeang waar deze regent schoonzoon hoofd was en hoewel dat hoofd gewist niet verzuimde zijn aandeel van het afgeperste te nemen was het toch voor niemand een geheim dat hij meestal roefde uit naam en te behoeven van de regent het was aandoenlijk hoe die armen lieden op Havelaars riddelijkheid vertrouwden en overtuigd waren dat hij hem niet groepen zou om de volgende dag in het openbaar te herhalen wat ze dus nachts of de vorige avond in zijn kamer gezegd hadden dit toch waren mishandeling geweest voor allen en voor velend dood Havelaar tekende aan wat ze zeiden en daarna gelastigheden klagers naar hun dorpen terug te keren hij beloofde dat de recht zou geschieden mit ze zich niet verzetten en niet uitweken zoals het voornemen was van de meesten meestal was hij kort daarna op de plaats waar het onrecht geschieden ja vaak was hij reeds daar geweest en had gewonelijk des nachts de zaak onderzocht voornoog de klaar er zelf in zijn woonsteden was teruggekeerd zo bezocht hij in die uitgestrekte afdeling dorpen die 20 uren verwijderd waren van rank als betoeng zonder dat nog de regent nog zelfs de controleur verbuggen wisten dat hij afwezig was van de hoofdplaats zijn bedoeling hiermede was het gevaar daar vraag van de klagers af te wenden en tevens de regent de schaamde te besparen van een openlijk onderzoek dat gewiss onder hem niet als vroeger met een intrekking van de klacht zou afgelopen zijn zo hoopt hij nog altijd dat de hoofden zouden terugkeren van de gevaarlijke weg die ze reed zo lang betraden en hij zou in dat geval zich vergenocht hebben met het voordelen van schade loostelling aan de beroofden voor zover het vergoeden der geleden schade mogelijk bezig zou maar telkens nadat hij opnieuw met de regent had gesproken deed hij de overtuiging op dat de beloften van beterschap eidel waren en hij was pitter bedroefd over het mislukken van zijn pogingen we zullen hem nu enige tijd aan die droefheid en zijn moeilijke arbeid overlaten om de lezer de geschiedenis te verhalen van de Javaan Tsaitja in de Dessa Badoog ik kies de namen van dat dorp en de Javaan uit de aantekeningen van Havelaaf zie voetnood 134 er zal daar in het spraak zijn van afpersing en roof en wanneer men wat de hoofdstrekking aangraat bewijzkracht mocht willen ontzeggen aan een verdichtsel geef ik de verzekering dat ik in staat ben de namen op te geven van 32 personen in het district Parankujang alleen aan welke in 1 maand tijds 36 buffels zijn afgenomen ten behoeven van de regent of juist er nog dat ik de namen kan noemen van de 32 personen uit dat restrict die zich in 1 maand hebben durven beklagen en weer klacht door Havelaaf onderzocht en gegrond bevonden is er zijn vijf zodanige districten in de afdeling Lebak wanneer men nu verkiezt aan te nemen dat het getal geroofd de buffels minder hoog was in de striken die niet de eer hadden bestuurd te worden door een schoonzoon van de adipatie wil ik dit wel toegeven hoe zeer het de vraag blijft of niet de onbeschaandheid van andere hoofden op evenvastige onderrusten als hoge verwandschap het districts hoofd bijvoorbeeld van Chilang Kaan aan de Zuidkust kon bij gebreken van een gevreesde schoonvaardig steunen tot de moeilijkheid van het inbrengen in de klacht voor arme lieden die 40 tot 60 palen hadden af te leggen voor zijs avonds zich konden verbergen in de ravijn naast Havelaars huis en als men hierbij acht geeft op de velen die op weg gingen om nooit dat huis te bereiken op de velen die niet evenal vertrokken uit een dorp afgeschikt dat ze waren door eigen ondervinding of door het aanschouwen van het lot dat anderen klagers te beurt viel dan geloof ik dat mijn onrecht hebben zou in de mening dat de vermenigvuldiging met vijf van een getal gestolen buffels uit één district een te hoge maatstaf opleverde voor wie naar de statistiek vraagt van een getal runteren dat elke maand geroofd werd in vijf districts om te voorzien in de behoefte der hoofdhouding des regents van Le Wac en het waren niet buffels alleen die gestolen werden nog zelfs als buffel over het voornaamste er is in india vooral maar nog al het herendienst wettelijk bestaat een geringermaat van onbeschaamdheid nodig om de bevolking onwettig op te roepen tot onbetaald werk dan er vereist wordt tot het weg nemen van eigendom het is gemakkelijker de bevolking diets te maken dat de regering behoefte heeft aan haar arbeid zonder die te willen betalen dan dat ze haar buffelseisen zou om niet en al durfde de vreesachtige javaan naasporen of de zogenaamde herendienst die men van hem voordekt overeenstem met de bepalingen daarom trend dan nog zou hem dit onmogelijk wezen daar de een niet weet van de ander en hij dus niet berekenen kan of het vastgesteld getal personen tien javijftig fout overschreden is waar dus het meer gevaarlijke het lichter te ontdekken feit wordt uitgevoerd met zulke stoutheid wat is er dan te denken van de misbruiken die gemakkelijker zijn aan te wenden en minder gevaar de open van ontdekking zee voet tot 135 ik zeiden te zullen overgaan tot de geschiedenis van de javaan saïtia vooraf echter ben ik genoodzaakt tot een der afwijkingen die zo moeilijk kunnen vermeden worden bij het beschrijven van toestanden welke de lezen geheel vreemd zijn ik zal tevens daaruit aanleiding nemen tot het wijze op een der balletzellen die het juist beoordelen van indische zaken aan niet indische personen zo bijzonder moeilijk maken herhaaldelijk heb ik van javanen gesproken en hoe natuurlijk dit de Europese lezer mogen toeschijnen toch zal deze benaming als een fout hebben geklonken in de oren van wie op java bekend is de westelijke residenciën Bantam Batavia Prijangg Krawang en een gedeelte van Chirabon tezamen genomen Sunderlanden genaamd worden geacht niet tot eigenlijk java te behoren en om nu niet van de overzeeg gekomen vreemdelingen in die we gewesterden te spreken de oorspronkelijke bevolking is inderdaad een geheel andere dan op midden java en in de zogenaamde oosthoek kleding volksaard en taal zijn zo geheel anders dan meer oostwaard dat het Sundanees of Orangunung Sifoot 136 van de eigenlijk gezegde javaan meer verschilt dan een Engelsman van de Hollander Tustaanige verschillen geven dikkels aanleiding tot onenigheid in het oordeel over indische zaken Immers wanneer men nagaat dat java alleen reed zo scherp is afgedeeld in twee ongelijkszordige delen zonder nog te letten op de vele onderdelen van die spitsing kan men berekenen hoe groot het underschijp moet wezen tussen volkstammen die verder van Alcander wonen en zelfs door de zee gescheiden zijn Biedelands Indie alleen kent van java kan zich evenmin een juist denkbeeld vormen van de Malijer de Amboines de Batte de Alvour de Timorese de Dayak de Boogie of de Makassar alsof hij nooit Europa verlaten had en het is voor iemand die in de gelegenheid was het onderscheid tussen deze volkeren waard te nemen dikkels vermakelijk om de gesprekken aan te horen grappig en bedroevend tevens de redenvoeringen te lezen van personen die hun kennis der indische zaken opdelen te Batavia of de buitenzorg meer malen heb ik me verwonderd over de moed waarmee bijvoorbeeld een gewezen Goeverneur-generaal in de Kamer der Volksvertegenwoordiging gewicht tragt bij te zetten aan zijn woorden door voorgewende aanspraak op plaatselijke kennis en ondervinding ik stel hoge prijs op wetenschap die door ernstige studie in het boekvertrek verkeerden is en vaak zond ik verbaasd over de uitgebreidheid der kennis van indische zaken die sommige tonen te bezitten zonder ooit indische grond betreden te hebben zodra nu een gewezen Goeverneur-generaal blijkend geeft zich zo'n kennis te hebben eigen gemaakt op die wijze behoort men voor hem de eerbied te gevoelen die rechtmatig loon is van veeljarigen nauwgezetten vruchtbare arbeid Groter nog zij die eerbied voor hem dan worden geleerden die minder moeilijkheden te overwinnen had omdat hij op verre afstand zonder aanschouwing minder gevaarlief te vervallen in de dwalingen die het gevolg zijn en er gebrekkige aanschouwing zoals onmisbaar tendeel viel aan de gewezen Goeverneur-generaal Ik zei dat ik verwonderd was over de moed die sommige bij de behandeling van indische zaken te toonspreiden ze weten immers dat hun woorden ook door andere woorden gehoord dan wie menen mochten dat het genoeg is een paar jaren te buiten zorgen te hebben doorgebracht om Indie te kennen Het moet hun toch bekend zijn dat die woorden ook gelezen worden door de personen die in Indie zelf getuigen waren van hun onbedrevenheid en die evenzeer als ik verbaasdaan over de stoutheid waarmee iemand die nog zo kort geleden vergeefstrachten zijn onbekwaamheid weg te steken onder de hoge rang die hem de koning gaf nu zo op eenmaal spreekt alsof hij werkelijk kennis troeg van de zaken die hij behandelt Telkens hoort mij nog klachten over onbevoegde immenning Telkens wordt deze ofgene richting in de koloniale staatkunde bestreden door het logenen der bevoegdheid van hem die zulke richting vertegenwoordigd en misschien waren het niet onbelangrijk een gezet onderzoek in te stellen naar de eigenschappen die iemand bevoegt maken om bevoegdheid te beoordelen meestal wordt een belangrijke vraag getoetst niet aan de zaak waarover ze handelt waarom de waarde welkom en toekent aan de mening van de man die daarover het woord voert en daar dit meestal de persoon is die doorgaat voor een specialiteit wij vorken iemand die in Indie een zo gewichtige betrekking heeft bekleed volgt hieruit dat de slotsom in haar stemming meestal de kleurdraag van de dwalingen die nu eenmaal schijnen te kleven aan die gewichtige betrekkingen indien het reeds geld waar de invloed van zodanige specialiteit slecht wordt uitgeoefend door een lid der volksvertegenwoordiging hoe groot wordt dan niet de voorbeschikking tot verkeerd oordelen als zulke invloed gepaard gaat met het vertrouwen des konings die zich dwingen liet zulke specialiteit aan het hoofd van zijn ministerie van kolonie te plaatsen het is een eigenaardig verscheinsel waar ligt voortspruitende uit een soort van traagheid die de moeite van het zelf oordelen schuwt hoe licht men vertrouwen schenkt aan personen die zich de verschijn weten te geven van meerdere kennis zodra slechts die kennis kan geputwezen uit bronnen die niet voor eer toegankelijk zijn de oorzaak ligt misschien hierin dat de eigen liefde minder gequetsd wordt door het erkennen van zodanig overwicht dan het geval wezen zou wanneer men van dezelfde hulpmiddelen had kunnen gebruikmaken waardoor iets als wetteijver ontstaan zou het valt de volksvertegenwoordiger gemakkelijk zijn gevoelen op te geven zodra het bestreden wordt door iemand die geacht kan worden een juister oordeel te verderd dan het zijne wanneer slechts zulke veronderstelde meerdere juistheid niet behoefte worden toegeschreven aan persoonlijke meerderheid waarvan de erkenning moeilijker vallen zou toch alleen aan de bijzondere omstandigheden waarin zodanig het tegenstander verkeerd heeft en zonder te spreken van hen die zulke hoge betrekkingen in indië vervulden het is inderdaad vreemd hoe men meer malen waarde toekent aan de mening van personen die volstrekt niets bezitten wat die toekennigen rechtvaardigd dan herinnering aan een zoveeljarig verblijf in die gewesten dit is te meer zondeling omdat zij die gewicht hechten aan dusdanige bewijsgrond toch niet geredelijk alles zouden aannemen wat hun bijvoorbeeld zou gezegd worden over de huishouding des Nederlandse staats door ieder die aantoonde dat hij 40 of 50 jaren in Nederland gewoond had er zijn personen die bijna even zoveel tijd in Nederlandse indië doorbrachten zonder ooit in aanraking gekomen te zijn nog met de bevolking nog met inlandse hoofden en het is bedroefend dat de Raad van Indië zeer dikwijls geheel of groot en deels uit zodanige personen is samengesteld ja dat men zelfs middel heeft gevonden de koning benoemingen te laten tekenen tot gouverneur generaal van iemand die tot deze soort van specialiteit te behoorden sie voelt een 137 toen ik zeile dat de vooronderstelde bekwaamheid van een nieuw benoemde gouverneur generaal moest geacht worden de mening in te sluiten dat men hem voor een genie hield was mijn bedoeling geen zins het benoemen van genie aan te prijzen buiten het bezwaar toch dat er lichen zou in het gedurig onvervuld laten van een zo gewichtige betrekking pleidt nog een andere reden hier tegen een genie zou niet kunnen werken onder het ministerie van Colonieën en dus als gouverneur generaal onbruikbaar wezen zoals genie wel meer zijn het waarom misschien te wensen dat het door mij in de vorm enerziekte geschiedenis opgegeven hoofdfeilen de aandacht trokken dergene die tot de keuze van een nieuwe land volgt geroepen zijn op de voorgondstelende dat al de personen die daarvoor worden in aanwijking gebracht rechtschapen zijn en in de bezit van een bevattingsvermogen dat hen enige ermaten zal in staat stellen te leren wat ze zullen moeten weten houdt ook het voor hoofdzak dat men met enige grond vertrouwen van hen de vermijding kunnen verwachten van die aanmatigende bedwetterij in het begin en vooral van die apatische slaaperigheid in de laatste jaren van hun bestuur ik heb er iets op gewezen dat Havelaar in zijn moeilijke plicht menen het kunnen steunen op de hulp van de gouverneur generaal en ik voeg erbij dat deze mening naïef was die gouverneur generaal wachten zijn opvolger de rust in Nederland was nabij we zullen zien wat deze neiging tot slaap berokkend heeft aan de lebakse afdeling aan Havelaar en aan de javaan Saïtja tot wiens eentonige geschiedenis een onder zeer velen ik tans overga ja eentonig zal ze wezen eentonig als het verhaal van de werkzaamheid ter mier die haar bijdraagt tot de wintervoorraad moet opslepen tegen de aardluid voor haar een berg die haar ligt op de weg naar de voorraadschuur telkens valt ze terug met haar vracht om telkens weer te beproeven of ze eindelijk vaste voet zou kunnen zetten op het steentje daarboven op de rots die de berg grond maar tussen haren en die top is een afgrond die moet worden omgetrokken een diepte die duizend mieren niet vullen zouden daartoe moet zij die nauwelijks kracht heeft haar last voor te slepen op gelijke grond een last vele malen zwaarder dan eigen lijf die om hoog heffen en zich overeind houden op een beweegelijke plek ze moet het evenwicht bewaren als ze zich opricht met haar vracht tussen de voorpoten zo moet die omslingeren in schuintse richting naar boven om ze te neerkomen op de punt die uitsteekt aan de rotswand ze wankelt wachtelt schrikt bezwijkt tracht zich te houden aan de half ontwortelde boomstam die met zijn kruin naar de diepte wijst een grasprit ze mist het steunpunt dat ze zoekt de boomslinger terug de grasprit wijkt onder haar tred ach de topster valt in de diepte met haar vracht dan is zij een ogenblik stil wel een seconde dat lang is in het leven van een mier zou ze verdoofd wezen van pijn door haar val of geeft ze toe in wat droefheid dat zoveel inspanning eidel was maar ze verliste moet niet weder grijpt ze haar last en weder sleept ze je naar boven om straks nog eens en nog eens neer te vallen in de diepte zo eentonig is mijn verhaal maar ik zal niet spreken van mieren welke vreugde of leed door de gofheid onze zintuigen aan onze waarneming ontsnapt ik zal verhalen van mensen van wezens die gelijke bewegingen hebben als wij het is waar wie aandoen u schuwt en vermoeiend medeleider ontgaan wil zal zeggen dat die mensen geel zijn of bruin vele noemen ze zwart en voor de zulken is het verschil van kleur bewegingen genoeg om een oog af te keren van die ellende of tenminste als ze erop neer zien daarop neer te zien zonder aandoening mijn verteling is dus alleen gericht aan hen die in staat zijn tot het moeilijk geloof dat er harder kloppen onder die donkere opperhuit en dat wie gezegend is met blankheid en daarmee samengaan de beschaving edelmoedigheid handels en godskennis deugd zijn blanke hudanigheden zou kunnen aanwenden op andere wijze dan tot nog toe ondervonden werd door wie minder gezegend zijn in huidskleur en zielen voor treffelijkheid mijn vertrouwen op medegevoel met de javanen gaat echt daar niet zo ver dat ik bij de beschrijving hoe men de laatste biffel roovt uit de kandang zie voet me tot 138 bij dag zonder schroom onder bescherming van het Nederlands gezag als ik het weg gevoeg het rund laat volgen door de eigenaren zijn schrijn in de kinderen als ik hem laat neerzitten op de trap van het huis deze rovers sprakeloos en wezenloos en verzonken in smart als ik hem van daar laat wegjagen met hoon en smaad met bedreiging van rottingslag en blokgevangenis zie ik eis niet nog verwacht oh Nederlanders dat ga daardoor zult aangegrepen zijn in gelijke maat als wanneer ik u het lot schetste van een boer wie men zijn koel ontnam ik vraag geen traan bij de tranen die er vloeien op zo donkere gezichten nog edele toren als ik al spreken van de vertwijfeling der berozen even min verwacht ik dat gezond opstaan en met mijn boek in de hand tot de koning gaan en zeggen zie o koning dat geschiet in uw rijk in uw schoon rijk van in ze linde nee nee nee dat alles verwacht ik niet te veel leed zinnen daarbij het maakt zich meester van uw gevoel om u zo veel gevoels over te laten voor wat zover is worden niet al uw zenuwen in spanning gehouden door de akeligheid ter keus van het nieuw kamerlid doppert niet uw verscheurde ziel tussen de wereldberoem de verdiensten van nietigheid a en onbeduidendheid b en hebt geniet hoe dure traanen nodig voor ernstige zaken dan maar wat hoef ik meer te zeggen was er niet gisteren slapt op de beurs en dreigde niet iets wat overvoer de koffiemarkt met daling schrijf toch zulke zinloze dingen niet aan je papa stern heb ik gezegd en misschien zei ik het wat driftig want ik kan geen onwaarheid leiden dit is altijd een vast principe van me geweest ik heb die avond ter stond aan de oude stern geschreven dat hij haast moest maken met zijn oorders en vooral zich in acht nemen tegen valse berichten want de koffie staat heel goed de lezer gevoeld wat ik bij het aanhoren van die laatste hoofdstukken weer heb uitgestaan ik heb in de kinderkamer een solitairspelletje gevonden en dat neem ik voortaan mee naar de kans had ik niet gelijk toen ik zei dat die schaalman allen had gek gemaakt met zijn pak zou mij in al dat geschrijf van stern en fritz doet ook mee dit is zeker jonge lieden herkennen die opgebracht worden in een deftig huis wat zijn dat voor mallen uitvallen tegen een ziekte die zich op een baard in het verlangen naar een buitenplaats is dat op mijn gemunt mag ik niet naar drie bergen gaan als fritz maaklaar is en wie spreekt van buik aandoelingen in gezelschap van vrouwen en meisjes het is een vast principe van me altijd bedaard te blijven want ik houd het voor nuttig in de zaken maar ik moet erkennen dat het met dik was veel moeite koste bij het aanhoren van al de gekkheid die stern voorleest wat wil hij toch wat moet het eind zijn wanneer komt er nu eindelijk iets degelijks wat gaat het mij aan of die havenlaar zijn tuinschoon houd en of de mensen voor of achter bij hem binnenkomen bij busseling en waterman moet men door een nauw gangetje naast een oliepakhuis waar het altijd heel vel is en dan dat gemaal over die buffels wat hoeven ze buffels te hebben die zwarte ik heb nog nooit een buffel gehad en toch ben ik tevreden daar zijn mensen die altijd klagen en wat dat schimpe op gedwongen arbeid aangaat dan ziet wel dat hij de prik van domineer wawelaar niet gehoord heeft anders zou hij weten hoe nuttig dat werken is voor de uitbreiding van het godsrijk het is waar hij is looters ho zeker als ik had kunnen gissen hoe hij het boek schrijven zou dat zo gewichtig worden moet voor alle maaklaars in koffie en anderen had ik het liever zelf gedaan maar hij heeft een steunende rosemijers die een suiker doen en dit maakt hem zo boud ik heb ronduit gezegd want ik ben oprecht in die dingen dat wij de geschiedenis van die saïtia wel kunnen missen maar daar begon opeens Louise Rosemeyer tegen mij op te staan het schijnt dat de sterren haar gezicht heeft dat er van liefde zou inkomen en daar zijn zulke meisjes doel op ik zou me echt een hero niet hebben laten afschrikken als maar niet de rosemijers mijn gezicht hadden gaar in de kennis te willen aanklopen met sternsvaardig dit is natuurlijk om door de vaarder te komen tot de oom die een suiker doet als ik nu te sterk partij trek voor het gezond verstand tegen die jonge sterren laat ik de schijn op mij alsof ik hen van hem wil aftrekken en dit volstract het geval niet want ze doen suikig ik begrijp volstract sternsbedoeling niet met zijn geschrijf er zijn altijd ontevreden mensen en staat het hem nu vrij hij die zoveel goods geniet in holland van de week nog heeft mijn vrouw karmillet de vorm gezet om te schimpen op de regering wil hij daarmee de algemene ontevredenheid aanvuren wil hij gouverneur-generaal worden hij is er verwaand genoeg toe om het te willend men ik ik voeg hem dit eer gister en zei hij ronduit bij dat zijn hollands nog zo gebrekkig was oh dit is geen bezwaar antwoordde hij er schijt maar zelf een gouverneur-generaal daarheen gezonden te worden die de taal van het land verstaat wat moet ik nu doen met zo'n wijsneus hij heeft niet tenminste eerbied voor mijn ondervinding toen ik hem van de week zei dat ik er eens 17 jaar makelaar was en al 20 jaar de peurs bezocht haalde hij busseling en waterman aan die al 18 jaar makelaar zijn en zeiden hij die hebben dus één jaar ondervinding meer zo ving hij mij want ik moet er kennen omdat ik van de waarheid houd dat busseling en waterman weinig van de zaken weten en dat het knuur zijn Marie is ook in de wacht verbeeld u dat zo'n week er was haar beurt van voorlezen aan het ontbijt en we waren aan de geschiedenis van Lot op één stil hield en niet verder lezen wilde mijn vrouw die eventueel als ik op godsings gesteld is trachten haar met zachtheid tot gehoorzaamheid over te halen omdat het toch voor een zedig meisje niet past zo hoofdig te wezen alles vergeefs toen moest ik als vader met grote strengheid haar beknoren omdat ze door haar hardnekkigheid de stichting van het ontbijt bedief wat altijd slecht werkt op de hele dag maar er was niets aan te doen en ze ging zover dat ze zeiden liever doodgeslagen te willen worden dan voor te lezen ik heb haar gestraft met drie dagen camera arrest op koffie en brood en hoopte dat het haar goed zal doen om tevens die straf te doen trekken tot zedelijke verbetering heb ik haar gelast het kapitel dat ze niet lezen wilde tien maal af te schrijven en ik ben tot deze strengheid vooral over gegaan omdat ik bemerkt heb dat ze in de laatste tijd of het van Stern komt weet ik niet begrepen heeft aangenomen die me gevaarlijk voorkomen voor de zedelijkheid waarop mijn vrouw en ik zo bijzonder gesteld zijn ik heb er onder andere een frans liedje horen zingen van berangier geloof ik waarin een arme oude wedelaarster beklaagd wordt die je naar jeugd op een theater zong en gisteren was haar het ontbijt zonder corset maar rie meen ik dat toch niet valzoenlijk is ook moet ik herkennen dat Frits weinig goed heeft thuisgebracht van de bitstond ik was redelijk tevreden geweest over zijn stilzit in de kerk hij veroerde zich niet en wende geen oog van de preekstoel maar later vernam ik dat Betsy Rosemeijer in het doodpak had gezeten ik heb er niets van gezegd want mijn moed voor jongen Lieden niet al te streng zijn en de Rosemeijers zijn een fatsoenlijk huis ze hebben aan een oudse dochter die met bruggeman in drogerijen getrouwd is iets heel aardig meegegeven en daarom geloof ik dat zo iets Frits van de Westermarkt afhoudt wat me heel aangenaam is omdat ik zo op de zedelijkheid gesteld ben maar dit belet niet dat het me ergert Frits zijn hart te zien verharden even als Faro die minder schuldig was dan hij omdat hij geen vader had die hem zo gedurig de rechten wegwees want van de oude Faro zegt de schrift niets domineer Wawelaar klaagt over zijn verwaandheid van Frits meen ik op de kategisatie en die jongen schijnt uit het pak van Schaalman alweer een noeswijzigheid gehaald te hebben dat de gemoedelijke Wawelaar dol maakt het is aandoenlijk hoe de waardige man die dik was koffie bij ons drinkt bij Frits op het gevoeltracht te werken en hoe de qua jongen telkens nieuwe vragen gereed heeft die de weerpakstigheid van zijn gemoet aantonen komt alles uit het vervloekte pak van Schaalman met tranen van gevoel op de wangen tracht de ijverige dinarders evangeliums hem te bewegen af te zien van de wijsheid naar de mens om te worden ingeleid in de geheimenissen der wijsheid gods met zachtheid en tederheid smeekt hij hem toch niet te verwerpen het brood des eeuwigen levens en dus doen het de vervallen in de klauwen van Satan die met zijn engelen het vuur bewoont dat hij bereid is tot in eeuwigheid oh, zei hij gisteren Wawelaar, meen ik oh, jongen vriend open toch de ogen en de oren en hoor en zie wat de heer u geeft te zien en te horen door mijn mond let op de getuigenissen der heiligen die gestorven zijn voor het ware geloof zie Stefanus als hij neder zingt onder de kei in die hem verpletteren zie hoe nog zijn blik ten hemel is gericht en hoe nog zijn tom psalm zingt ik had liever weer omgegooid zei Frits daarop lezer, wat moet ik met de jongen aanvangen mijn ogenblik later begon Wawelaar opnieuw want hij zijn ijverig dienst necht en laat niet af van de arbeid oh, zei hij, jongen vriend open toch de aanef was al zo even maar ging hij voort kunt hij ongevoelig blijven bij het bedenken van wat er van uw woorden zal als hij eenmaal zo'n gerekened worden tot de bokken aan de linkerzijde daar berste de deug niet uit in gelach Frits meen ik en ook Marie begon te lachen zelfs meende ik iets wat naar lachen gelijk te bespuren op de gelaad van mijn vrouw maar toen ben ik Wawelaar te hulp gekomen ik heb Frits gestraft met een boete uit zijn spaarpot aan het zenden in genootschap zie voet nog 139 oh, lezer dat alles treft me diep en men zou bij zulke leiden zich kunnen vermaken met het aanhoeren van vertelsels over buffels in Javanen wat is een buffel in vergelijk met de zaligheid van Frits wat gaan mij de zaken aan van die mensen in de verte als ik vrezen moet dat Frits door zijn ongeloof mijn eigen zaken zal bederven en dat hij nooit een flink makelaar worden zal want Wawelaar zelf heeft gezegd dat God alles zo besteert dat rechtzinnigheid tot rijkdom voert zie maar, zei de hij is er niet veel rijkdom in Nederland? dat komt door het geloof is niet in Frankrijk telkens moord en doodslag? dat is omdat ze daar katholiek zijn zijn niet de Javanen arm? zijn heidenen? hoe langer de Hollanders met de Javanen omgaan hoe meer rijkdom er zal komen hier en hoe meer armoede daar kinder dat is gods wilzo ik sta verbaasd over Wawelaar's doorzicht in zaken want het is de waarheid dat ik die stept op de godszins ben mijn zaken zie vooruit gaan van jaar tot jaar en Busselink en Waterman die om God nog gebot geven zullen knujers blijven hun leven lang ook de rosemijers die in suiker doen en een Rooms meid houden hebben onlangs weer 27% moeten aannemen uit de massa van een jood die fout was hoe meer ik nadenk hoe verder ik kom in de doorgronden van Gods onna spuurlijke wegen onlangs is gebleken dat er weer 30 miljoenen zuiver gewonnen is op de verkoop van producten die door de heidenen geleverd zijn en daarbij is niet eens gereken wat ik daarop verdiend heb en de vele anderen die van deze zaken leven is dit nu niet alsof de heren zeiden zie daar 30 miljoen ter beloning van hun geloof is dit niet duidelijk de vinger gods die de bozen laat arbeiden om de rechtvaardigen te behouden is dit niet een wenk om voort te gaan op de goede weg om gins veel te laten voortbrengen en hier te volharderen in het ware geloof heet het niet daarom bid en werkt want dat wij zouden bidden en het werk laten doen door het zwarte goedje dat geen onzevaarder kent oh hoe heeft wawelaar gelijk als hij godsjuk zacht noemt hoe licht wordt te last gemaakt aan ieder die gelooft ik ben pas in de 40 en zou kunnen uitschijden als ik wilde en naar 3 bergen gaan en zie eens hoe het met anderen afloopt die de heer verlieten gisteren heb ik Shaalman gezien met zijn vrouw en een jongetje ze zagen eruit als spoken hij is bleek als de dood zijn ogen puilen uit en zijn wangen staan hol zijn houding is gebogen schoon hij nog jonger is dan ik ook zij was zeer armmoedig gekleed en ze is geen weer geschrijd te hebben nu ik had er stomper merkt dat zij ontevreden van aan de tuur is want ik behoef iemand maar eenmaal te zien om hem te beoordelen dat komt van de ondervinding ze had een manteltje van zwarte zijden om en het was toch vrij koud van krinoline was geen spoor haar licht japonetje hing slap om de knieën en aan de rand was Franje hij had zelfs sensiaal niet meer om en zag eruit als of het zomer was toch schijnt hij nog een soort van trots te bezitten want hij gaf iets aan een arme vrouw die op de sluis zat Fridt zegt brug maar wat van steen is zonder een whip noem ik sluis sie voet met 140 en wie zelf zo weinig geeft doet zonde als hij nog weggeeft aan een ander bovendien ik geef nooit op straat dit is een principe van me want ik zeg altijd als ik zo arme mensen zie wie weet of het hun eigen schuld niet is en ik mag hij niet stijven in verkeerdheid zondags geef ik twee maal eens voor de armen en eens voor de kerk zo behoort het ik weet niet of Schaalman me gezien heeft maar ik ging snel voorbij en keek naar boven en dacht aan de richtvaardigheid van God die hem toch niet zo zou laten lopen zonder winterjas als hij beter had opgepast en niet luid, pedant en ziekelijk was wat nu mijn boek aangaat moet ik waardelijk de lezer om verschoning vragen voor de onvergevelijke wijze waarop Stern misbruik maakt van ons contract ik moet er kennen dat ik zeer opziet tegen de eerste kransavond en de liefdegeschiedenis van die saïtje de lezer weet er iets welk gezonde begrippe ik over liefde heb mijn denken slechts aan mijn beoordeling van dat uitstapje naar de gang is dat jonge meisjes zo iets aardig vinden kan ik ook begrijpen maar het is mij onverklaarbaar dat mannen van jaren zulke zotheden zonder walg aanhoren ik ben zeker dat ik op de aanstaande krans de triole vindt van mijn solitairspel ik zal beproeven niets van die saïtje te horen en hoop dat de man goud trouwt als hij tenminste de held is van de liefdehistorie het is nogal wel van Stern dat hij vooraf gewaarschoed heeft dat het een eentonige geschiedenis wezen zal zodra hij dan later aan wat anders begint zal ik weer toe luisteren maar dat afkeuren van het bestuur verveelt me bijna evenzeer als liefdegeschiedenissen men ziet er alles dat Stern jongens en weinig ondervinding heeft om de zaken goed te beoordelen moet men alles van daarbij zien toen ik trouwde ben ik zelf in een haag geweest en heb met mijn vrouw het Mauritshuis bezocht ik ben daar een aanrekking gekomen met alle standen van de maatschappij want ik had de minister van Financiën zien voorbijrijden en we hebben samen van een elke gekocht in de Venestraat ik en mijn vrouw meen ik en nergens heb ik het minste blijk bespeurd van ontervredenheid met de regering die je vrouw in de winkel zag haar tevreden uit en toen we zijn 1848 sommige ontdrachten wijs te maken dat in een haag niet alles was zoals het behoorde heb ik op de krans over die ontervredenheid het mijne gezegd ik vond geloof want ieder wist dat ik bij ondervindingspak ook op de terugrijs met intelligence heeft de conducteur schep vreugd geblazen en dat zou de man toch niet gedaan hebben als er zoveel verkeerd was zo heb ik op alles gelet en wist dus daar stond wat ik te denken had van al het morren in 1848 tegenover ons woont een jevrouw wie er neef een toko doet in de oost zoals ze daar een winkel noemen wanneer er dus alles zo slecht ging als Stern zegt zou zij er ook wel wat van weten en het schijnt toch dat het mens zeer tevreden is met de zaken want ik hoor haar nooit klagen in tegendeel ze zegt dat haar neef daarop een buiten woont dat hij lid is van de kerkerraad en dat haar aan pauwen veren sigaarkoker heeft gezonden die hij zelf gemaakt had van bamboo dit alles toont toch duidelijk hoe ongegrond het geklaag is over slecht bestuur ook ziet men daaruit dat er voor iemand die wil oppassen in dat land nog wel wat te verdienen valt en dat dus die schaalman ook daar al luid pedant en ziekelijk geweest is anders zou hij nooit zo arm zijn thuis gekomen en hier rond lopen zonder winterjas en de neef van die juffrouw tegenover ons is de enige niet die in de oost voor tuin heeft gemaakt in polen zie ik velen die daar geweest zijn en waar ik heel knap in de kleren steken maar dit begrijpt zich op de zaken moet men passen kinder zo goed als hier op Java zullen de gebraden duiven niemand in de mond vliegen maar moet gewerkt worden wie dat niet wil is arm en blijft arm dat spreekt vanzelf eind van hoofd succes team voetnoten voetnoot 134 de naam Saïtja is met een kleine letterverzetting ontleent aan de staat van gestolen buffels in de minibrieven daarin vindt men ook de namen der dorpen Badur en Chippurut voet 135 mijn berekening van wat er in indië verloren gaat onder de regering van één gouverneur generaal die zijn plicht niet doet is als gewoonlijk we kennen dat overdreven genoemd weinig hebben besef van de kracht der vermiddigvuldiging ook droogstoppels stond verbaasd toen hij over dit onderwerp iets aantrof inschalments pak ik vraag aan hen die zich zo makkelijk van de zaak afmaken hoe hoog dan volgens hun mening het bedrag is waarop één gouverneur generaal van de soort der van twisten en hij was de ergste niet aan de nazi te staan komt voetnoten 136 Orangunong bergbewonig doch op Java zeer speciaal de bewoner der bergen in de westhoek het woord alifuru alifuru harifuru alfuur heeft in een noordhoek van Syllebes in de gehele mulekse archipel en op New Guinea dezelfde betekenis of watans die van bewoner der binnenlanden het is dus eigenlijk geen volks of stamnaam gelijk door sommige gemeent wordt maar wordt even als het woord Nederlander dik was als sodaanen gebruikt voetnoten 137 uitgebrek aan ruimte en tevensom dat de hierbehandelde zaak in nauw verband staat met de meerendeels zo onjuist te begrippen over bevoegdheid in het algemeen wil ik hierover dit onderwerp niet verder uitwijden ik verwijs naar de laatste druk der specialiteiten Delft, bij Waldman voetnoten 138 Kandang om heining van Riel Paalwerk voetnoten 139 Frits had allerlei vragen gedaan zei het roogstoppel van die vragen kwamen er in het handschift een paar voor maar de heer van Lennep heeft gemeentste toen moeten we supprimeren waarom? toch niet omdat de warwelaars verlegen zit om met het antwoord het komiekste is dat van Lennep zelf hier hofmakende aan het begrompunt bijgeloof dik was met de Bijbelse vertellingen de spot dreef hij hield van Volteren meer dan ik en was Serens er schik als met hem zeiden dat hij op die openvlakke gedenker gelijk wat in zijn laatste levensjaren werkelijk het geval was dat hij in weerwiel van deze geestersrichting toch geen vrijheid voelde Frits te laten vragen vanwaar toch Noach zijn ijsberen voor de ark gehaald had en dergelijke bewijst, dunkme de gegrondheid bijna opmerking in Nood 11 zijn orthodoxe vriendjes te Amsterdam mochten niet gekrenkt worden in hun keukenmijden geloof gelukkig dat het aantal ongeruimdheden in de Bijbel zo groot is dat niemand verlegen hoeft te staan om de hier gesupprimeerde neuswijzigheden van Frits met beliebitje uitbereiding aan te vullen Voetnood 140 Sluis in plaats van Stenenbrug is werkelijk een eigenaardigheid in het Amsterdamse Vandienaard hoort mij naar velen daar zowel als elders De woorden gracht en wal bijvoorbeeld worden dikwas verwisseld men woont op de gracht en werpt iets in de wal Opmerkelijk is in de laatste spreekwijs uit onbewust terugkeren tot de oorspronkelijke betekenis van het woord daar wal een der zeer vele klanken is waarmee men het begrip water aanduiden Walvis, narwal, walrus is walros, zeepaard Op analogische wijs veranderde het woord tijk van betekenis en misschien ook dam Zo ook maar in omgekeerde richting de woorden tuin en gaarde Gedurende de loop der eeuwen verwisselde men telkens de benamingen van het continent en het continu dat nu om weer te keren tot droogstoppels Amsterdamismus het woord sluis oorspronkelijk niet uitsluiten de betekenis had van waterkering ligt in de reden Het is van de met zoveel naakgroost gezegende wortel kl of sl die eerst het begrip roepen daarna dat van sluiten en heerschap uitdrukten Zie hierover enige opmerking in de vijfde bundel ideeën waar evenwel de stof op verenaar niet uitgeput is De vruchtbaarheid er is gelieten haalt niet bij de rijkdom aan groost van de klanken kl sl of lk ls ik meent de slotte dat het ware woord voor sluis in de zin van waterkering is zeil of ziel toch daarvan kon ik tot nog toe de etymologie niet opsporen zeil zal wel van dezelfde wortel stammen Einde voetnoten bij hoofdstuk 16 deze liepenvoxtopname behoort het publieke domein hoofdstuk 17 van Max Havelaag door Miltetuli dit is een liepenvoxtopname alle liepenvoxtopname behoort het publieke domein voor m'n informatie of om je aan te melden als vrijwilligig ga naar liepenvoxt.org opname door Anna Simon Max Havelaag door Miltetuli 17e hoofdstuk sievoetnood 141 Saïtja's vader had een buffel waarmee hij zijn veld bewerkte toen deze buffel hem was afgenomen door het districtshoofd van Paan Kujang was hij zeer bedroefd en sprak geen woord vele dagen lang want de tijd van ploegen was naar bij en het was te vrezen als men de sawa niet tijdig bewerkte dat ook de tijd van saaien zou voorbij gaan en eindelijk dat er geen paddy zou te snijden zijn om die te bergen in de lombom van het huis ik moet hierbij voor lezers die wel Java toch niet Bantam kennen de opmerking maken dat in deze residentie persoonlijk gronteigendom bestaat wat elders niet het geval is sievoetnood 142 Saïtja's vader nu was zeer bekommerd hij vreesde dat zijn vrouw behoefte zou hebben aan reist en ook Saïtja die nog een kind was en de broertjes en zusjes van Saïtja ook zou het districtshoofd hem aanklagen bij het assistentresident als hij achterlijk was in de betaling van zijn landrenten want daarop staat straf bij de wet toen nam Saïtja's vader een kris die Pusaka was van zijn vader de kris was niet zeer schoon maar er waren ik zilveren