Familie en kennissen | Piet Paaltjens | Single Author Collections | Audiobook full unabridged | 6/6
Bedorven, deel 2. Uit Family & Kennesen. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Konders. Family & Kennesen door Franswa Haversmiet. Bedorven, deel 2. Ach nee, hij was niet verbannen. En hoe kon hij ook? Hij was zo sterk geworden. En hij had zich zo vast genesteld in de jaren of drie, vier, die frits onder ooms bijzondere leiding op het kantoor had doorgebracht. Aan den ene kant had oom zijn neef al langs ingewijkt in sommige verborgenheden van den handel. Waarvan hij met zekere nadruk en meer dan gewonelijk uitgestreken gezicht had gezegd dat het handel was. En neef had oom volkomen begrepen met andere woorden. Het toch al wankelige loof van deze jonge mens in eerlijkheid en goede trouw en bij name zijn laatste grijntje van innerlijk ontzag voor oom Gijs waren reddeloos verloren. Maar ter andere zijde had oom volgehouden hem beurtelings met zelfende vermaningen en met grove bedreigingen te dwingen tot een leven van slaafse onderworpenheid en vreugdeloos werken. Vandaar bij Frits, na dagen van dof en wanhopig gehoorzamen, tijden waarin hij zijn meester geregeld op allerlei manier om den tuin leiden, dan praten hij oom naar den mond. Maar veroorloofden zich ondertussen achter zijn rug ongeregeldheden van steeds bedenkelijker aard. Ik vrees dat hij oom bestal. Hij deed het zeker. Hoe kwam hij anders aan het geld dat hij, vooral wanneer geen boodschappen in haar buren gesteden waren opgedragen, verteerde? Hij speelde nog al toos. De staatsloterij hielp ook hem dieper zinken. Misschien trok hij wel eens wat. Doch wij weten wat men op die manier wint is vooral in jonge handen als van Frits lauter kwiksilver dat u zo weer door de vingers gelikt. En in welke poolen valt het dan? De sterk ontwikkelde jongeling van 17, 18 jaar, had een afgelegen kamertje, waarvan het venster zonder geraas open ging. En wanneer alles in huis sliep, deed dat venster zijn dienst. Eens klopten de stille wakers om gijs op, want dat zij iemand over den muur van de achterplaats hadden zien klimmen. Grote ontsteltenis die niet verminderde toenom, bij zijn onderzoek door het huis, Frits geheel gekleed en niet volkomen nuchteren te bed vond. Hij was blijkbaar juist van buiten gekomen en halst overhoofd in de veren gedoken, herhaling van vroegere geweldige toneelen.  Want ook nu bleek het dat een huigelaar te spelen eigenlijk niet in de aard van Frits lach. Hij liet zich een poos gedwee uitmaken voor al wat lelijk was en toen maakte hij zich gereed om oom bij al de trappen neer te smijten. Wat de gekrenkte vogt voor kwam, door zich zo snel als hij kon uit de voeten te maken. Het was geen geheim meer in de stad dat de oude man veel verdriet van zijn neefje beleefde. Er werd opgewezen als op een vernieuwde proef, hoe weinig vaak de meest christelijke opvoeding en de uitnemendste weldadend vermogen. Evenwel waren er enkele dwarsdrijvers die zo al niet de partij voor Frits opnamen, dan toch bewerden dat het volstrekt niet lauter lievegheid van om gijs was. Als hij de wezen bij zich hield en zij wilden wel eens weten wat voor een stumpert van een toeziende vogt was, van wie laatst iemand gezegd had, dat hij daar in die plaats waar de kinderen vandaan waren, den godsganselijke dag niets anders deed dan trekjes maken op de sociërtijd. Dus werd er buitenshuis gepraat en wat ging er onder dit alles om in het succes binnenste, zoals meest met naast bestaande, hoorde zij het kleinste deel van wat er gebeurde en van wat er door verontwaardigde vrienden derdeugd ten overvloede bij vermoed en verzonden werd. Doch al was zij ook geneigd het beste te hopen van haar broer, het kon haar niet ontgaan hoe zijn stemming en zijn inborst er niet bij wonnen, bij tussenpozen gemelijk en opvliegend of stil en afgetrokken en dan den indrukgevend of er iets was waarvoor hij niet doorst uit te komen. Deed hij haar haar wel eens bij zichzelf vragen of dat nu diezelfde frits was, van wie zij zich toch stillig herinnerde dat hij eenmaal een vrolijke, lieve jongen was geweest. Het is waar, voor haar was hij altijd nog het beste te spreken. Ja, als zij erover nadacht, kon zij zich geen enkel boos woord te binnenbrengen, dat hij ooit met opzet tot haar gericht had. Hij stopte haar dikwels, kleine geschenken, in de laatste tijd wel eens kostbare presenten toe, waarvan zij echterzelf de gebruik durfde maken. Soms vroegte hij er uitdrukkelijk bij, laat om er niets van merken dat jij het van mij hebt.  Dat hij niet eerlijk aan het geld gekomen was, om het te kopen, daar dacht zij natuurlijk niet aan. Zij schreef zijn waarschuwing op rekening van ooms Dwingelandij. O, die ongelukkige oomgeis. Te vergeefs deed zij haar best om enige verandering te brengen in dat gevoeldoze wezen. Hij had geen oog voor haar oplettendheden. Daarentegen had hij dagelijks twist met je vrouw Beerebijd die gaande weg en vooral tegen de avond zenuwachtige werd. Zij kreeg van die aandoeningen waardoor zij de borden en schotels liet vallen. En op een middag, onder de thee, tuimelde zij van haar stoel in den Kodendbak. Zulke verrassingen maakte een oom nog grimmiger. En Althoos moest suzen het dan in de eerste plaats ontgelden. Hij verweed haar dat zij te lui was om de jevrouw het werk uit handen te nemen. En dat zij niet vergeten moest hoe het op stuk van zaken genadebrood was, dat zij had. Doch wanneer Frits erbij was, zou hij het wel gelaten hebben om zo iets te zeggen eens dat haar broeder er toevallig op in kwam. Terwijl oom haar weer tot tranen toegekrengt had, gaf het jongemens een vuitsslag aan de tafel. Zoals het overgeervde meubelstuk, er waarschijnlijk nog nooit een ontvangen had. En daarbij stied hij een vloek uit die oom wezenlijk deed verbleken. Een vloek bij hem, oom gijs, aan huis. Dat was voor de eerste maal. De goede man gevoelde er zich geheel van omdaan. En zijn voornemen om den volgende zondag aan het nachtmaal te gaan, moest hij tot zijn innige spijt opgeven. Doch na die ontmoeting paste hij op om Suze nooit anders dan bij haar broersafwezigheid te beledigen. Meer dan eens beproefde de zuster met Frits een vertrouwelijk gesprek aan te knopen en dan te zien of zij hem niet zachter en gelukkiger stemmen kon. Zij raadpleegde haar moederlijke vriendin en die nam een predikant in de arm. Van wie zij hoopte dat hij meer invloed op den weerbarstigen knap zou hebben, dan zijn eigen domineren, die hem trouwens van de lijst zijn leerlingen geschapt had. Omdat Frits toch nooit op de categorisatie kwam. Dit was om schoots te grieven. De jongen kwam in kerk nog kluis, maar zo waren de tijden tegenwoordig. Het opkomend geslacht wilde van God nog zijn gebot horen.  Zeker was dat Frits geen lust had om te luisteren naar ooms dagelijkse voorlezing over de oordelen die aanstaande waren. Als oom den bril opzette, ruimde hij de kamer en het was al wel wanneer hij niet in de gang een schel gefluit of een operadeuntje liet horen. Voor Suze was dit gedrag van Frits zeer hinderlijk. Zij had geen grote achting voor haar oom en zijn godsdienstige begrippen waren de haren niet. Doch zij kon niet geloven, wat Frits vol hield, dat om gijs en door trap de huigelaar was. Dat iemand bidden kon zonder er iets van te menen, is geen haar ondenkbaar. Zij herinnerde zich haar eigen gebetjes, als zij haar broertje helpt om oom te bedriegen. En hoe zij toen ter goede trouw tegelijk vrouw en omdeugend was geweest. Dat maakte haar zacht in haar oordeel over haar tegenstrijdige in ooms handelswijs. En eveninnig, als zij zijn gebreken vervoeden, kon zij wensen dat de in zijn oog goddelijke bedreigingen, die hij aan zijn huisgenoten voorlas, zijn eigen verstokte gemoet nog eens wel dadig mochten treffen. Gij zei het een dweepstertje, Suze, was het antwoord van Frits op haar vriendelijke riddenering. En, wat zei het gij Frits, vroeg zij treurig, ik kan mij soms zo ongerust over u maken. Wat ik ben, Suze, hernam mij, maar dat heeft oom immers al honderd maal verzekerd. Ik ben brandhout voor de hel. Of nee, wil ik het u in skort en goed zeggen, misschien had er wat beters van mij kunnen groeien. Maar ik ben bedorven. En van een bedorven mens komt niets terecht. Frits riep Suze met tranen in haar ogen, maar hij was al weg. En in weken had zij geen gelegenheid om met hem te spreken. Helaas toen de gelegenheid zich opdeed, hoe was alles toen veranderd? Als een lopend vuurtje ging hij door de stad, Frits is opgepakt. Bij het afgaan van de beurs, valse wissels gemaakt, jongens, jongens, wat een slag voordien braven om gijs. Och kom, hij mag blij zijn dat hij dan deug niet kwijt is. Was dat een leven dat de man in de laatste tijd had nu? Hij zal voor eerst geen last meer van neef hebben. Je begrijpt dat heertje gaat de doos in. En die dat zijden, hadden het goed geraden. De omstandigheden waren niet in het voordeel van Frits.  En het was alleen uit aanmerking van zijn minderjarigheid dat het Hof hem veroordeelde tot niet meer dan 12 maanden eenzame opsluiting. Toch was het een afgrijselijk ogenblik toen Suze voor het laatst kwam, om afscheid van haar broer te nemen. Zij hing aan zijn hals en ze rijden of het hart haar breken zou. Frits slecht geworden, Frits onteeerd in het oog van alle mensen. Haar lieve Frits want zij gevoelde dat zij hem nog lief had. En zij wilden niet ophouden te geloven dat hij toch niet gans en al verachtelijk, dat hij niet reddeloos verloren was. Nee, dat wist zij beter. Als hij in de gevangenis, maar eerst tot inkeer kwam, dan. Later, wanneer hij zijn straf ondergaan had en zijn schuld aan de maatschappij was betaald, dan zou hij zeker wel weer een goed en gelukkig mens worden. Oom zij, God had hem losgelaten. Maar wat wist oom daarvan? Zij hoopt er nog voor hem. Zij vertrouwde nog op zijn toekomst. Dat had zij Frits willen zeggen. Daarmee hem troosten toen zij bij hem werd toegelaten. Daars voor dat hij naar de stafgevangenis ging. Helaas hoe verweed zij zich achterna haar zwakheid. Maar bij het zien van dat bleke verwilderde gelaat had zij er geen woord kunnen uitbrengen. En Frits liet haar stil uitschrijden. Hij ondersteundde haar terwijl zij aan zijn borst stond te snikken. Zelfs drukte hij een kus op haar voorhoofd. O, wat voelde zij nog lang daarna? De aandraking van die droge, brandende lippen. Maar geen geluid kwam er ook uit zijn mond. Alleen toen men haar weg wilde brengen. En zij hem nog eens. En nog eens om den Halsviel. Verbeelden zij zich, hem met een heze stem te horen halen. Bedorvend, Suze. Bedorvend. Hij had het wel mogen zeggen. Hoe ingekankerd slecht hij was, bleek hieruit. Dat hij zich ook in de gevangenis bleef misdragen. In een vlaag van zielende drift vergreep hij zich aan den commandant. En het gevolg was dat zijn straf tijd met zes maanden verlengd werd. Niets kon meer verdiend heeten. Twee dagen tevoren nog had hij een brief ontvangen van Omgijs, waarin die uitmuntende volgd hem zijn goddeloos leven weerens goed voor ogen had gehouwen.  En hem onder anderen ook geschreven had hoe er geen dag voorbij ging, waarop hij zijn knietjes niet boog, om vergisvenis af te smeken en bekering voor zijn diep gevallen neef. En in plaats van zich nu. Door zulke harde taal te laten vermurwen, was Frits zich als een bezetenen gaan aanstellen. En had den kostelijke brief in honderd stukken gescheurd. Anders geheel ontvatbaar, verbeteren aandoening, wilden enkelen van de bewaarders geloven, was de boos weer toch niet. Een paar lettertjes van zijn zuster konden hem week maken. En eens onder de godsdienst oefening barsten hij plotseling en heftig in tranen uit. De predikant verwondelde er zich over, want hij was op dat ogenblik pas aan de inleiding van zijn toespraak. En hij meende wel dat het de beschrijving was van een zeestrand, waar toe zijn tekst juist aanleiding had gegeven. Doch toen hij Frits opzocht en werenst terugkwam op de ontroering, die deze had laten blijken, wilde de ongelukkige van niets weten. En zo moest het dan geen oprecht berouw zijn geweest, waarvan zijn tranen hadden getuigd. Was het werkelijk geen berouw? Wat hem had doen wenen, terwijl hij had gedacht aan de oude batterij op Den Zee-Dijk en aan vrouw Haak, die hem en Suze thuis kwam halen, want moeder wachtte hem met het eten. En meintje had bandenkoeken gebakken. Of zulke laffe dingen had hij den vreemde dominee toch niet kunnen over vertellen. Maar toen het hem voor den geest was gekomen, had hij gewenst dat hij dood was neergevallen. En hij had zich herinnerd hoe hij eens als jongen van zeven jaar, terwijl ze den vuurtoren waren gaan bekijken, op de borstwering van den omgang was geklommen en dat ze hem er doodsbleek van schrik hadden afgehaald, want hij had kunnen vallen en dan zou hij dood geweest zijn. Dood, maar dat was toch beter geweest dan zoals nu, in de gevangenis en voor auto's bedorven. De maanden in een cel gaan wel langzaam om, maar er komt toch eens een engde aan. Frits werd ontslagen. Wat zou hij nu beginnen? Oom Gijs had zijn hand van hem afgetrokken, door de vraag was of hij daar veel bij verloor, te meer omdat Suze niet stil had gezeten. En door tussenkomst van haar vriendin, iemand had weten te vinden die den ongelukkige een plaatje toestond op zijn kantoor.  Indien Frits toen gewild had, maar hij had het in mezelf erkend. Hij was bedorven, hopeloos bedorven. Geen maand was hij in zijn nieuwe betrekking of de kas van zijn patroon kwam niet uit. Er moest uneerlijkheid gepleegd zijn. En wie kon het anders hebben gedaan dan het jonge mens dat al eens gezeten had? Ik geloof niet dat de zaak grondig onderzocht werd. Maar de boekhouder verklaarde niet te willen blijven als hij langer met iemand werken moest die hij niet vertrouwen kon. En Frits stond op straat. Hij had twee vondissen tot zijn last. Hij helpt hem dus niet of hij er al aan dacht om soldat te worden. Eindelijk, nadat hij een tijd had rondgezworven, zonder dat iemand begreep waar hij van leefde, kreeg Suze een brief die hij deed weten dat hij buiten slans was bij een reizenden kermistroep. Hij schreef het haar met een enkel woord op dat zij niet altijd ongerust over hem zijn zou. Hij had het goed. En als hij het niet minder kreeg, behoefde zij niet bank te zijn, dat hij ooit terug zou komen. Ik mag het leiden, gromde om. Hoewel hij nu, dat spreekt, met lichaam en ziel aan den Satan verkocht is. Suze geloofde het niet, zij wilde het niet geloven. Dit bloeiende kind van voorheen was tot een jongvrouw gereipt, nog al tooschoon. En misschien was zij schooner dan zij voorspeld had te zullen worden. Maar het frisse rood van haar wangen was toch merkelijk verminderd. En er kon een innige smart spreken uit haar donkerblauwe ogen. Arme Suze, God alleen wist hoe zij leed. Buitens huis was zij gezellig en zij ging er zelfs voor vrolijk door. Ook om gijs en die juffrouw hadden geen reden om het aan haar te wijten. Als de avonden in hun woning nog steeds raadeloos vervelend bleven. De lamp zo laat mogelijk op. Er stond trouwens een gaslantaarn op den Wal. En daarbij kon Om, als hij binnen was, besien. Om zijn pijp te roken. Of nu en dan onder de voorbijgangers iemand op te merken waar aan hij een hekel had. En tegen wie hij graag in zijn gal mocht uitspuren. En wat juffrouw Berenbijk betreft, die had er ook nog. Het spat in de pitje onder de trekpot bij. Zodat zij dus over een meer dan voldoende verlichting kon beschikken. Terwijl zij om beurte indoelde.  Met de benoud keelgeluid wakker schrikte uit een zakvlakonnetje. Haastig iets tegen het opkomen hardwaternam. En dan weer van voren af aan indoelde. Verder had de schemer nog dit voordeel. Dat Suze vrij haar gang komt gaan, als zij het al te kwaad kreeg. En zij wilde wel eens even schrijven. Zonder dat iemand er hinder van had. Maar ik moet zeggen, zij wist zich nogal in te houden. En dan gingen de brein naalden. Tip, tip, tip. En nog eens. God alleen wist hoe het haar binnen kon stormen. En wat zij leed. Terwijl die naalden zo vlug gingen. Ja ja, zij had haar pakje wel. Maar ik heb al gezegd, zij droeg het zo goed. En zo blij moedig mogelijk. Een oom had eens geschreven. Vandaag in, dag uit, de knietjes te buigen. Gelijk hij het genoemd had. Om te bidden voor iemands bekering. Doch hoewel zij er nooit over geschreven of gesproken had. Het zou mij verwonderen, als zij ooit insliep. Zonder de stille zucht of er voor haar broeder nog een zijn tijd mocht komen. Dat hij het hoofd weer zou kunnen ophffen. Als een die dood was geweest en hij was weer levend geworden. Hij was verloren, maar gevonden. Over andere bijzonderheden uit deze tijd van haar leven ga ik heen. Er was meer dan één die haar graanen zijn hand zou hebben geboden. Om haar gelukkig te maken. En in haar bezit gelukkig te zijn. Doch zij voortkwam elke tedere toenadering. In hoeverre haar dit soms zelfverlogening kostte, weet ik niet. Maar zij was als één die wachten. En die geen nieuwe taak van gewicht op zich durfde nemen. Voordat zij gereed zou zijn met het werk dat zij nu nog onderhanden had. Immer zij liet het niet bij een leidelijk hopen en vragen. Hoe menige brief ging er van haar naar een vreemde. Maar om meestal onbestelbaar terug te keren. En wat al betrekkingen knoopte zij aan. Ten einde op de meest kiezen manier frits de boodschap te doen toekomen. Dat zijn zuster hem nog al toos lief had. En dat zij alles zou doen wat in haar macht was om zijn geluk te bevorderen. Geen antwoord ooit bewees dat zij een stap naderkwam tot haar doel. Haar broeder weer hersteld te zien in wat zij zijn wezenlijke eer achten.  Door het eerste uur moest nog komen dat zij den moed opgaf en aan hem vertwijfelde. Zo werd zij meerderejarig. Oom Gijs moest graag of niet afstand doen van zijn vochtij. En uitkering van haar vermogen. In hoe ver de rekening klopte mocht oom voor zijn geweten verantwoorden en voor de enthousiën de vocht die echter niet in persoon had kunnen verschijnen. Want hij zat met het pootje en diende tegenwoordig zijn trekjes al toos te maken bij zich op zijn eigen kamer. Suze gevoelde slechts dankbaarheid dat zij nu vrij was om te gaan waarheen zij wilde. En zij maakte dan ook aanstons van die bevoegdheid gebruik om oom Gijs en Juffrouw Berenbijd aan elkaar's gezelschap over te laten. Had de strengen zee de meester van haar kunnen eisen dat zij haar jongen leven verder in hun zielloos bij zijn zou versuffen. Oom en de Juffrouw schenen het te vinden en de vindigheden die zij tot het ogenblik van haar vertrek horen moest over weldoeners die in hun grijsheid verlaten worden en dwazen maagden die zich in de armender wereld werpen deden haar met dubbele beslistheid haar kofferpakken en het huis waar wel zeggen waarin zij 16 jaar lang de zon nooit anders had zien schijnen dan door een lucht bezwaard het konendamp en kwaad aardige vroomheid of vroomkwaad aardigheid. Ik weet een hoekje in ons land niet zo heel ver van zijn oosterlijke grenzen daar zou ik nog wel eens een paar weken willen doorbrengen er is heide gij vindt haar gaan en boekwijd felten en houd gij veel van gras en bloemen te blukken ook daar aan kunt gij er u hard ophalen. Ergens misschien zijn meer nacht te galen maar wat gij vooral moeilijk elders in Nederland zo prachtig zou terugvinden dat zijn de eikenbomen die hier een schaduw uitbreiden over schilderachtige ouderwetselhoeven en schaapskooien of die vier hun reuzenkruinen uitsteken boven de beuken, dennen, berken en andere kinderen van het woud. Eén eik is er dien ik meer dan al hun liefheb wie er ooit behoefte gevoeld zijn krachten te herstellen met buitenlucht rust en gezonde voeding hem zou ik onderdien eik willen toveren.  Honderden jaren zeker staat hij daar al en hij is van dat lange staan geweldig dik geworden maar hij ziet er uit of hij het nog honderden jaren zal kunnen volhouden lang zijn voet gaat een straat weg die vrij wat stiller is geworden zeedert de spoortrain het landschap doorelt maar er bengelt toch nog menige vracht waren onder een eik door en de zondags bij mooi weer staat het er vol van rijtuigen want dan komen er van wijd en zijd zich overtuigen dat er in het logement achter de boom nog een goede kelder is en een voortreffelijke keuken. De kastelijn is in zijn goed hartige wel gedaanheid een levend uitgangbord maar de eer van het huis komt misschien nog meer toe aan de weergaloze bekwaamheid in koken en braden van moederde vrouw en aan de flinke en vriendelijke bediening van de dochter. Hier is het goed vooral in de week want op zondag kan het er wel eens wat druk lopen dan heeft er ter haast iets van een kermis doortrekkende muzikanten ontstemmen de vogeltjes met het Duitse volkslied zo vals mogelijk te blazen en de bende nagemaakte zigeuners weg de verbazing der boerenjoens en uw afschuw of medeleiden door met een paar kleine kinderen allerlei halsbrekende kunsten te verrichten. 