Sociale Perceptie: Gedrag verklaren | dr. Tila Pronk | Tilburg University | #4.3
Dit is deel drie van college vier. In dit gedeelte gaan we praten over hoe wij gedrag van andere verklaren. Dat is misschien wel het lievelingsonderwerp van sociaalpsychologen. We hebben in het eerste college al gesproken over de gouden regel in de sociaalpsychologie. En dat is dat het gedrag van mensen altijd een combinatie is tussen de persoon en de situatie. En je zou eigenlijk met alle beide factoren rekeningen moeten houden als je kijkt naar het gedrag. Maar we vinden dat best wel moeilijk. We hebben heel erg de neiging om gedrag toe te schrijven aan ofwel de persoon ofwel de situatie. En dit noemen we ook wel attributie. Dus attributie wil zeggen op welke manier kijken we naar de oorzaken van gedrag. Dus waar schrijven we eigenlijk het gedrag aan toe. Hier zie je een klein voorbeeldje van een jong meisje die haar huiswerk inleverd bij de meester. En de meester kan hier op verschillende manieren op reageren. Een meisje is te laat, ze levert haar huiswerk te laat in. En hij kan dan kijken naar dit gedrag als een uitkomst van de persoon. Dit noemen we dan interne attributieën. Schrijven toe intern aan de persoon. En hij denkt dan bij zichzelf, ze is te laat met het inleveren van haar huiswerk. Wat is er toch luid? Dus dan geef je eigenlijk de persoon de schuld van het gedrag. Je schrijft het toe aan de persoon. De meester kan ook met andere manieren reageren en het gedrag toeschrijven aan de situatie. En de meisje levert het huiswerk te laat in. En hij denkt bij zichzelf, oh, ze is te laat. Wat zou er aan de hand zijn? Misschien is er wel iets aan de hand in haar familie. Als hij dat doet, dan gebruikt hij een externe attributie. Dus hij schrijft het toe aan de situatie, aan de omstandigheden en niet aan de persoon. En die verklaringen van gedrag hebben heel erg veel gevolgen. Zo weten we dat onze verwachtingen, onze verklaringen, die zetten dus gedrag ingang. Dus bijvoorbeeld als een leraar slechte, of hele hoog, laten we beginnen met hele hoge verwachtingen van een student. Hij denkt bijvoorbeeld bij een student. Nou, ik denk dat deze student heel erg slim is, want ik ken haar broers en die hebben allebei open bij de klas gezeten. En die broers waren ook heel erg slim.  Dus stel je nou voor iemand waarvan hij hoog verwachtingen heeft, levert het huiswerk te laat in. Dan denkt hij nou, weet je, er kan gebeuren, is vast iets in de situatie van deze persoon, dat het gebeurd is, dat maakt niet uit. Terwijl als iemand iets goeds overkomt, waar hij ook hoge verwachtingen van heeft, denkt hij van, nou, ik verwacht ook iets goeds hiervan. En zie je wel, dit is gewoon een hele slimme student. En op die manier kan je in een soort van cyclis komen, dat als je als leraar hoog verwachtingen heeft, dat je ook positief gedrag vertoont en dat zo'n leerling ook helemaal oploeit. En ja, dit noemen we dus een zelfvervilling prophecy. Dat hebben we ook al eerder gezien. Met andere voorbeelden. Kijk ook maar eens mee met het andere plaatje wat je hier ziet. Een man die best wel onbeleefd is of een beetje boos geboord op een vrouw in een werk situatie vertoont dus negatief gedrag. Dan kan je dat toeschrijven aan de persoon. En dat noemen we ook al een dispositionele attributie of terwijl een interne attributie. En dan denk je, hey, wat is dit eigenlijk voor nare man? En ik wil niks met deze man te maken hebben en je gaat zelf ook negatief gedrag vertonen ten opzichte van die man. Terwijl als je rekening houdt met de situatie, dan denk je misschien, hey, misschien is die man wel heel erg onheerlijk beoordeeld. Dus ik heb daar eigenlijk wel begrip voor en dan zal je ook wel weer vriendelijker reageren aan de man. Dus die attributies die je gebruikt, zijn heel erg belangrijk in hoe je vervolgens gedraagt een opzichte van iemand. Nou, die attributies zijn ook belangrijk in de wetenschap. En wij moeten allemaal ook ons heel goed realiseren dat onderzoekers, wetenschappers, net als ik, ook niet helemaal vrij zijn van deze denkvouten. Zo is het zo dat als ik een bepaalde hypothees heb, een bepaalde verwachting, dat dit ook mijn gedrag kan beïnvloeden. Ook al wil ik dat niet. Dus stel je voor, ik ga onderzoek doen naar flirtedrag en ik heb een bepaalde verwachting, namelijk mannen flirten meer dan vrouwen.  En met die verwachting ga ik naar een discotheek en ik ga observeren, dan is er best wel een grote kans dat omdat ik verwacht dat mannen meer flirten dan vrouwen, dat ik veel meer vatbaar ben voor voorbeelden waarin ik zie dat mannen inderdaad flirten en vrouwen niet. En op die manier ben ik eigenlijk selectief in mijn aandacht en bevestig ik waarschijnlijk mijn eigen hypothezen. Dat is een gevaar. Dus het is in de wetenschap heel erg belangrijk dat wij eigenlijk blind zijn voor onze eigen hypothezus. Als ik een bepaalde verwachting heb, moet ik niet degene zijn die dat onderzoek uitvoert. Dan moet ik iemand die helemaal objectief is, die ook niet op de hoogte is van mijn hypothezus, maar die moet ik dan naar een bar sturen en zeggen, kijk eens naar flirtgedrag. En zonder een bepaalde verwachting en hou in de gaten of iemand een man of een vrouw is en kijk naar flirtgedrag. Dan pas heb je echt een objectieve beeld. En het mooiste is, en dat is bijvoorbeeld heel erg belangrijk op het gebied onderzoek naar medicijnen en de werkzaamheid van nieuwe medicamenten, is dat als het dubbel blinde procedure. Dat wil zeggen dat zowel de behandelaar, dus de arts, als de patiënten eigenlijk blind zijn voor konditie. Dus niemand weet of er een echte pill wordt uitgedeeld, een pill die dus het werkzaam medicijn bevat, of een placebo pill, een nep pill, dat moeten zowel de patiënten als de dokter niet weten om echt eerlijk onderzoek te doen naar de werkzaamheid van die medicijnen. Dus dit noemen we een dubbel blinde procedure. Omdat al deze vooroordelen, en die confirmation bias, en die zelfvervilling prophecies, ook allemaal natuurlijk plaats kunnen vinden in een wetenschappelijke context. Nou, stel je nou voor, we zien gedrag en we willen echt heel erg hard ons best doen om objectief te zijn. We willen echt kijken waardoor wordt het gedrag nou vertoond. Dan kunnen we letten op de volgende factoren. Consensus, onderscheidend vermogen en consistentie. Dit zijn de drie factoren die beschreven worden in het co-variatie model. De co-variatie model heeft dus als doel om echt objectief grondige analyse te doen van de oorzaken van gedrag. Nou, laten we even die drie factoren met elkaar doornemen. Consensus wil zeggen in hoeverre wordt dit gedrag ook vertoond door anderen.  Stel je voor, je zit in een heel groot stadion en iemand is aan het gillen. Dan kan je kijken, is deze persoon in zijn eentje aan het gillen? Net als die man op de dam tijdens dode herdenking, dat was één persoon terwijl de rest stil was. Wat zegt iets over wat hier aan de hand is, dan ligt het waarschijnlijk aan die persoon. Terwijl als iedereen aan het gillen is, bijvoorbeeld in een stadion en iedereen gilt, dan ligt het waarschijnlijk niet aan die persoon, maar dan ligt het aan de situatie. Misschien komt er net een hele grote popster het podium op en begint iedereen daardoor spontaan te gillen. Dus doet iedereen het of doet alleen deze persoon het? Dat is de factor consensus. De tweede factor is onderscheidend vermogen. En bij onderscheidend vermogen eigenlijk naar of die persoon in andere situaties hetzelfde gedrag vertoont. Dus gilt iemand alleen maar in een stadion of gilt hij ook in de supermarkt en thuis en op de universiteit? Als iemand altijd alleen maar aan het gillen is, dan ligt het misschien precies aan die persoon. Dus het is niet onderscheidend, die persoon vertoont dat gedrag nou eenmaal altijd. De laatste factor is consistentie. En dat wil zeggen, vertoont deze persoon dit gedrag opnieuw in dezelfde situatie. Dus gaat deze persoon altijd gillen als hij naar een stadion gaat. Dus niet altijd overal gillen. Nee, alleen als hij naar een stadion gaat, gaat hij gillen. Dus hij is gewoon heel erg enthousiast over stadion bezoeken en over het bijwoner van popconcerten of misschien een grote voetbalwedstrijd. Dus deze drie factoren helpen ons om een situatie te analyseren. Ik zal dit co-variatie model nog een keer opnieuw uitleggen aan de hand van een voorbeeld. Stel je voor je ontmoetje vriend Jack. Jack, die ken je al heel erg lang. En hij vertelt jou, ik heb mijn vriendin Jill ten huwelijk gevraagd. En je denkt, oh, oké. Jack en Jill, allebei 20 jaar oud, zijn nog niet zo heel lang samen. Wat is hier in de hand? Dan kan je het co-variatie model gebruiken om deze situatie te analyseren. Je kijkt dan eerst naar consensus. Consensus is Jack de enige die met Jill wil trouwen of wil eigenlijk iedereen wel met Jill trouwen. Misschien is Jill wel een supermodel megaaardig, heel erg behulpzaam, heel erg slim en gewoon echt een droomvrouw.  Dus Jack denkt, nu heb ik haar binnengehaald. Nu wil ik hem haar trouwen, ook want iedereen wil wel met haar trouwen. Consensus of wil eigenlijk helemaal niemand met Jill trouwen, alleen maar Jack. Consensus is de eerste factor. De tweede is onderscheidend vermogen. Misschien vertelt Jack jou, ik ga met Jill trouwen. Ik heb haar ten huwelijk gevraagd. En dan denk je bijzelf, oh, daar gaan we weer. Het vijfde huwelijk aanzoek van Jack in een jaren tijd, want telkens gaat hij op zoek naar een nieuwe vriendin om mee te trouwen. Jack is gewoon heel erg trouwlustig en die wil per se zo snel mogelijk trouwen. Dus hij ligt gewoon echt aan Jack. Jack is degene die dit gedrag vertoont keer en keer over en over again, zeg maar. Tot slot, consistency. Dat wil zeggen, zou Jack het aanzoek aan Jill opnieuw doen. Dus niet wil hij ook met allemaal andere vrouwen trouwen. Nee, zou hij opnieuw het aanzoek aan Jill doen. Zo ja, dan meent hij het waarschijnlijk. Zo nee, dan is er misschien iets anders aan de hand. Misschien was Jack wel heel erg dronken toen hij het aanzoek deed. Dus consistency zou hij dit opnieuw doen in dezelfde situatie geeft ook informatie over oorzaken van gedrag. Dus als je zo'n analyse doet van wat er aan de hand is en je verzamelt al deze informatie, dan kan je best wel op een goede manier vrij objectief oorzaken van gedrag toeschrijven. Helaas zijn mensen heel vaak helemaal niet zo objectief we maken namelijk fouten, attributiefouten noemen we dit. En dit doen we ook omdat we heel vaak niet zo heel veel informatie hebben of omdat we een beetje te moe zijn en niet de capaciteit hebben om zo'n grondige analyse te ondergaan. Er zijn twee belangrijke attributiefouten die ik graag met jullie wil bespreken. De eerste is de zelfdiendende attributie en de tweede is de fundamentele attributiefout. Nou, laten we beginnen met die zelfdiendende attributie. Dat gaat altijd over het gedrag wat wij zelf vertonen. Dus hoe kijk je naar je eigen gedrag? En als wij kijken naar ons eigen gedrag dan zijn we heel erg vergevingsezint.  Als wij iets slechts doen, we hebben een slechte uitkomst, dan maken wij heel graag geven we de schuld aan anderen of aan de omgeving, terwijl als er iets goed gebeurt dan schrijven we dat heel graag toe aan onszelf. Zelfdiendend, dus we beschermen op die manier eigenlijk ons ego. Dat doen we bijvoorbeeld als je een heel erg hoog tentamenscijfer hebt gehaald dan zeg je, yes, ik heb de tentamen echt supergoed gemaakt. Ik heb gewoon heel goed gestudeerd, ik ben gewoon best wel slim, ik kan dit gewoon. Goede uitkomst komt door mij, interne attributie. Slechte uitkomst, ik heb de tentamen niet gemaakt. Ja, dat is natuurlijk gewoon de schuld van die docent. Dat tentamen was veel moeilijker dan het oefententamen en daarbij was ik ook de hele nacht wakker omdat de buren heel veel lawaai maakte. Dus ja, het was gewoon echt niet mijn dag, het was gewoon niet mijn schuld. Dat zijn zelfdiendende attributies. Doen we dus als we kijken naar ons eigen gedrag. Hoe zit het met gedrag van anderen? Zijn we dan ook zo makkelijk en zo vergevingse zin? Nou, je raadt het al, nee. Als we kijken naar het gedrag van anderen, dan zijn we best wel eenzijdig. Als we kijken naar gedrag van anderen, vooral slecht gedrag, iemand komt te laat bijvoorbeeld voor een vergadering, dan denken we nou, die zal wel lekker bijuitgeslapen. Die zal wel een beetje luid zijn. En we houden eigenlijk geen rekening met de situatie. Dat iemand misschien gewoon in de file heeft gestaan. Of misschien is er wel echt iets ergs gebeurd, een auto-ongeluk of een andere situatie waardoor die persoon te laat is. De Fundamentele AttributieVoud wil eigenlijk zeggen dat wij de neiging hebben om gedrag van anderen altijd toe te schrijven aan de persoon en de situatie te negeren. Dat is heel veel onderzocht. Ook bijvoorbeeld in een klassiek onderzoekje waarbij studenten de opdracht kregen om te kijken naar speeches die gegeven werden. Dit waren speeches over Fido Castro. En in sommige gevallen mochten die studenten zelf kiezen wat hun standpunt was. Mensen mochten kijken naar een speech en die student had zelf gekozen ik ben heel erg pro Fido Castro of ik ben heel erg tegen Fido Castro. En in andere gevallen werden die studenten toegewezen aan een positie.  Dus de houding van degenen die de presentatie gaf was bepaald door de debatcoach van iemand die de opdracht gaf. En achteraf werden studenten die dus hadden gekeken naar die presentaties gevraagd wat denk jij, hoe zit het nou echt? Denk je dat die persoon voor of tegen dat de regie van Fido Castro is? En interessant genoeg keken mensen eigenlijk helemaal niet naar of iemand toegewezen was aan een positie ja of nee. Dus als iemand de presentatie had gegeven aan die Fido Castro dachten alle mensen die hadden gekeken o, hij zal wel anti zijn. Als iemand een speech had gegeven voor Fido Castro dachten ze, oh hij zal wel voor zijn. Terwijl in sommige gevallen was die positie gedwongen. Dus ze lachen duidelijk aan de situatie. En de andere was het duidelijk de persoon. Maar daar kunnen mensen heel erg slecht mee omgaan. Dus we vertonen de fundamentele attributievoud gewoon omdat wij heel erg geneigd zijn om te letten op de persoon en gedrag toe te schrijven aan de persoon. Daar zijn verschillende oorzaken voor en ik zal er drie met jullie bespreken. De eerste oorzaak is perceptuele sayansie. Dat is voor ons de persoon veel meer opvalt dan de situatie. Dat was al onderzocht in 1975 in dit slimme onderzoekje. Waarbij er twee mensen, dat waren eigenlijk dat werkelijk medewerkers van het experiment, die gingen met elkaar in gesprek, die hadden een gescript gesprekje, dus dat gesprekje was telkens hetzelfde waarin ze elkaar een beetje leerden kennen. En er waren zes omstanders. Die omstanders, dat waren dat werkelijke deelnemers van het onderzoek. Dat was de positie. Dus sommige keken naar acteur A, andere keken naar acteur B en tot slot waren er nog twee mensen die zowel acteur A als acteur B konden zien. En ze keken dus naar hetzelfde gesprek. Vervolgens werd hen gevraagd wie denk jij dat nou het initiatief nam in het gesprek? Wie vond je nou dat de meeste onderwerpen inbracht? En hoe mensen deze gesprekjes beoordeelden, die zagen van de perceptuele sayantie. Mensen die hadden gekeken naar acteur A, die dachten die acteur A, die persoon heeft echt het initiatief genomen. Dus wel mensen die keken naar acteur B, die vonden juist dat acteur B het initiatief had genomen. En de mensen die allebei zagen, die zagen vonden het een beetje 1550.  Dus hier zie je hoe belangrijk het is simpelweg wat je ziet waar jij aandacht voor hebt. Daar schrijf jij de oorzaken aan toe. En de persoon veel zichtbaarder dan situaties. De situatie neigeren we vaak. Is ook vaak onzichtbaar. We zien niet te vielen waar iemand in heeft gestaan als die te laat binnenkomt. Die zien we niet. We zien alleen de persoon die te laat is. Dus het is voor ons heel erg moeilijk om oog te hebben, om aandacht te hebben voor situaties die onzichtbaar zijn vaak. De tweede reden waarom die fundamentale attributie vaak voortkomt, is dat we dat automatische systeem en het gecontroleerde systeem weten we nog. En als we gebruik maken van het automatische systeem van informatie voor werken, automatisch denken, dan maken we vaker de fundamentale attributie fout. Dat wil zeggen als we bijvoorbeeld eigenlijk een beetje verveeld zijn, niet zo gemotiveerd om heel erg op te letten of we zijn afgeleid. We denken bijvoorbeeld aan bijwerken van onze social media profielen terwijl we met andere mensen in gesprek zijn. Dus op het moment dat we afgeleid zijn of niet gemotiveerd maken we vaker die fundamentale attributie fout. Dat geeft dus ook informatie in hoe je dat een beetje kan herstellen. Je kan het bijvoorbeeld herstellen door wel je best te doen en echt goed door te vragen naar waar komt dit gedrag nou precies vandaan. De laatste reden heeft te maken met eigenlijk de laatste reden waarom die fundamentale attributie fout voorkomt heeft te maken met hoe wij de wereld beleven. En daarvoor wil ik even terug aan naar college 1. Daarbij stelde ik verschillende vragen aan jullie. Vragen waar zo'n zelfs psychologen antwoord op kunnen geven en één van die vragen was waarom is het zo moeilijk voor slachtoffers om zich uit te spreken. Dat heeft ook te maken met de fundamentale attributie fout. Als mensen namelijk iets slechts overkomt. Mensen zijn het slachtoffer geworden van bijvoorbeeld een verkrachting. Ook dan kijken mensen heel vaak naar de persoon. We denken dus hey ja die persoon heeft dat ondergaan. Dan zal het waarschijnlijk wel de schuld zijn van die persoon. Dit noemen we ook wel victim blaming. Dat heeft te maken met een geloof in de rechtvaardige wereld. Wij willen heel graag geloven dat de wereld waarin we leven een eerlijk plek is. Waarin goede dingen gebeuren bij goede mensen.  En slechte dingen gebeuren bij slechte mensen. En als iemand dus iets naars meemaakt voelt het voor ons heel erg veilig. Om te zeggen ja maar dat is gewoon de schuld van die persoon. Dat is dus het slachtoffer de schuld geven. Want als je dat doet over een veilige wereld dan denk je eigenlijk bij jezelf ja mij kan dat nooit gebeuren. Want ik zou nooit zo laat alleen over straat gaan. Of ik zou nooit zo'n kort rokje dragen. Dus een slachtoffer de schuld geven van nare uitkomsten waar die persoon totaal geen schuld aan heeft is een manier voor ons om te geloven in een rechtvaardige en veilige wereld. Dat is dus ook een beetje wat er gebeurt bij de fundamentele attributiefoud. We beschermen ons eigen wereldbeeld. De wereld is een veilige plek. Een plek waarbij mij geen slechte dingen over komen. Door andere mensen de schuld te geven van nare dingen die hen gebeuren. We hebben het gehad over die attributiefoud die zelfdiende attributie de fundamentele attributiefoud en wat wel belangrijk is om die twee op het eind nog even te integreren met elkaar. Dus als onze goede dingen overkomen we hebben zelf succes dan denk je ik ben gewoon geniaal fantastisch. Terwijl als iemand een succes heeft denk je nou die heeft ook gewoon mazzel. Dus we kijken niet op dezelfde manier naar de gedrag van onszelf en gedrag van anderen. We hebben een verschil in inzicht en dat wilde zeggen dat op het moment dat we met elkaar in interactie zijn dat degene die het gedrag vertoont een ander beeld heeft dan degene die het gedrag observeert. De observator als er bijvoorbeeld iets slechts gebeurt schrijft de observator het gedrag toe aan de persoon die zegt ja het is gewoon jouw schuld. Terwijl de acteur degene die het heeft meegemaakt die schrijft het gedrag toe aan de situatie. Ja maar het lag niet aan mij, het lag aan de situatie. Er stond dan ook de oorzaak van heel veel discussies en heel veel conflicten bijvoorbeeld bij partners. Waarbij als bijvoorbeeld de man te laat is voor een afspraak met de vrouw dat die zegt ja maar het lag niet aan mij, het lag aan de situatie. Er stond dan ook een hele grote file. En die vrouw zegt ja je bent gewoon weer te laten weg gegaan van je werk. 