Zonde in het deftige dorp | Johan de Meester | Published 1900 onward | Audiobook Full | Dutch | 3/5
Hoogstuk 16 van De Zonden in het Deftige Dorp. Dit is een Liepevoxtopname. Alle Liepevoxtopname, bijvoorbeeld het publieke domein, vorm je informatie of je aantemiddelingsgewiddegig ga naar Liepevoxt.org, opname door Anna Simon. De Zonden in het Deftige Dorp van Johan de Meester. Hoogstuk 16. Neeltje Klaverg was nooit bijzonder gesteld geweest op haar kamaraat Dina. Ze hield niet van die mooie manieren. Ook had ze haar wel eens werelds genoemd. Gerusit hadden twee Marzelden. Toch ermokte een stille vrok. Buiten de deur klaagte Neeltje Garnen dat ze het anders gewoon geweest was. Dan begreep men gemoedelijker. Dan bedacht de baas uit het boter- en kaaswinkeltje waar Neeltje getigde babbelen placht met de vrouw, die altijd naast haar op lidmaten zat, dat de korte, dikke, prokdalige neel, om te zien, toch ook heel geen partuur was verdienen. Nadat Herman Dina teleurgesteld had door met kerstmis niet over te komen, en eerst dit bedrog haar het klare besef gaf van haar tropele verhouding tot hem, maakte haar behuilde ogen Neeltje achterin volgens nieuwsgierig, zenuwachtig, beurtelings iets wat boosaardig verheugd en korselig, dochtaanslotte, achterdochtig. Toen ging ze opletten, zag ze, begreep. Oneenigheid brak licht uit bij die spanning, en bij een gekibbel smeed ze haar het vermoeden als een zekerheid voor de voeten. Dina, hoonde ontkennen terug, vluchtte naar de kinderkamer, had een avond en nacht van angst voor verklikken, dacht, met haar eigen luchthartigheid, Neeltje, die de volgende morgen gewoondeed door haar logening overtuigd, kreeg twee dagen later te horen. Als jij het niet zei, moet ik het doen, ik heb er met moeder over gesproken, beriep zich toen op Dr. Stork, dat die beloofd had me vrouw interlichten, liep zavonds naar vrouw Klaverg en ontving daar genadig beloft of een uitstel. Tot opeens de dokter kwam zeggen, dat men het nu toch wist in het dorp. Wat Neeltje niet begreep, die dag, was wat dominee haar in de keuken kwam zeggen. Zij trachten zijn woorden te verklaren uit een verregaand verantwoordelijkheidsgevoel van de vrouw me man en min achterdine er slechts testen meer om, daar dominee zich een verwijter van maakte, dat hij van haar toestand nog niets had gemerkt. Aan meneer Herman had Neeltje niet gedacht en dacht zij nog niet. Hoe nederig Dina bij Neeltje's moeder had zitten soebatten om haar niet bij m'n vrouw aan te brengen.  Daar, zo min als in de keuken, had de gevallende haar verleider genoemd. Neeltje had niet willen vragen. De verhouding was vajanden gebleven. Dina, auto's, groots, bleef stucht doen, ook terwijl ze van Neeltje afging. Wel brandde de vraag Neeltje op de tong. Zij verdacht er een palfrenier van, de vorige zomer meegekomen met Amsterdamse mensen die een pas gebouwd huis hadden bewoond. Pietje, het meisje van de dames van Eerde, had Dina gezien met de tuinjongen van Bloemenheuvel, die ook dik was met Dina's broerliep, en Pietje's vraag of er wat zijn kon tussen die twee, had Neeltje gebracht tot toespelingen, welke bij Pietje gebotten waren op een zo beslist ongeloof, dat Neeltje uit balorengheid alles wat ze wist, was komen te vertellen, in weerwielder belofte van zwijgen. Voor het bewust zijn van Neeltje Klaverg, de altijd wat stuurse, zeer eerzame Neeltje, was haar kamaraat een gevallende, die zich over haar zonde nog meer hadden schamen, daar zij diende in de pastorie. Toen dus in de avond de bel was gegaan, en Neeltje bij het openen van de huisdeur, vrouw Van Rooyen voor zich zag, bereidigde zij onmiddellijk. Je zou hier maar even wachten. En liet de vrouw op de mat in de gang, hoewel de meisjes bij mevrouw wedelaar verlof hadden, haar moeders en zusters bij zich in de keuken te laten. Al had mevrouw haar niets gezegd, Neeltje meende in de veranderde omstandigheden een reden te hebben om zo te doen op eigen gezag. Dina, onthutst, bleef ook even staan, doch glipte schielijk om Neeltje heen, en was voor haar in de keuken. Daar dronk zij, verwart en angstig, snel aan de pomp een kopje leeg. Toen Neeltje van Van Rooyen bij mevrouw had gelaten, kwam ook zij in de keuken, en ging, met haar stoel stommelend op het plankier, in nors zwijgen zitten kouzen stoppen. Even draalde Dina, besluitenloos, wachtend of haar niet gezegd werd, dat ook zij bij mevrouw moest komen. Daarop wachtelde zij naar boven. Neeltje, als stoppende, luisterde scherp. Ging Dina naar de kinderkamer, zij zou daar slapen. Doch ze bedacht dat Dina er nog van alles te doen had, dat Dina's goed daar was. En ze stopte. Nijdig, ijverig, rukte en trokse de naald en de onwillige wol door de steken, over de aangedoede vuist, en beluisterde elk geluidje in huis.  Ook Dina luisterde, boven in donker, voor de deur daar kinderkamer. Terwijl ze in de keuken was, had ze iemand de trap horen afkomen en de huisduur uitgaan. Dominie bleek het niet te zijn, die keuchte en liep heen en weer op zijn kamer. Dina, duizelig in het duister, steunde met de hand op de deurknop. Toen de jonge mevrouw klinkte van Garderen, van haar walen, na de verrassing der voge benoeming van haar man tot burgemeester in een Velu's dorp, in de tijd van hier zou vertrekken, en haar kindermijd Dina van Rooyen weigerde met haar mede te gaan. Had alijden zich bij de pinke getoond. Ze maakte een visite op het kasteel, en de oude mevrouw van haar walen zelf wilde wel zo vriendelijk zijn, nog eens bij haar pleegtochter te informeren. Het bleek dat Dina stelig niet meeging. De jonge mevrouw klinkt er zelf, spakt Dina over de dienst bij alijden. Zulk een keurig meisje van goede manieren was juist bij de kinderen dubbel veel waard. Als domineesvrouw in dit dure dorp, had alijden met de dienstboden debwares gehad. Zij was aan deftige erboden gewoond, dan er voor de pasterie hier bereikbaar bleken. Een meisje als neeltje, hoe gewillig, was van een soort met welke het alijden moeilijk viel, te huishouden, te leven. Deze Dina was als de boon in de utechte. Wedelaar schrikte even op, toen alijden hem als een blij nieuwtje vertelde, nu dat meisje te kunnen krijgen. Onder je vrouw Wilmerdink waren er dienstmeisjes in zijn huis geweest, heel wat invoudiger nog dan neeltje. Zou die Dina bij hen kunnen wennnen, na een dienst als bij de jonge klinkers, individa, en met zoveel personeel? Bezwarend tegen dat meisje, had hij niet. Zij was eenzijner kategisanten. Voor de lidmaten had ze zich nooit aangemeld. Toch zij kwam uit een braaf, fatsoenlijk gezin, en haar grootmoedig, de oude wedewer van Rooijen, die met haar dochter de wedewer plaat aan de schijf weg woonde, was een innig, godvruchtige vrouw, bij wie domineen gaar in een bezoek bracht. Dina kwam, en wende wel. Alijda Konhaar, ook in de huiskamer, veel meer overlaten, dan ooit aan de gehoven, heus sloordige henkje, wie zij de dienst al had opgezegd, nog voordat zij van Dina hoorde. Domineepreest Dina evenings.  Zij was zeer attent, zorgde voor zijn ontbijt, wanneer alijt, moe, nog had boven moest blijven, waarsoe de hem dik was voor kategisatie wanneer hij de klok dreigde te vergeten. Nu had zij hem zo teleurgesteld. Get daar is zitten, zijn vrouw tegen Dina's moeder. Vrouw van Rooijen zat op de punt van een stoel, en hoorde m'n vrouws verwijten aan. Schanderlijk, pitste die, was het geweest, dat Dina de toestand voor haar had verzwegen, en diep verklaarde m'n vrouw zich gegrift, dat zij, vrouw van Rooijen, niet wat komen spreken. In het huisje aan de Schenkelweg was over dit onderhoud weken te voeren, gedacht en beraadslaagd, telkens weer en telkens meer, veel beraadslaagd en meer gedacht, het onderhoud dat vader met domineen zou hebben, het onderhoud dat moeder met domineen of met m'n vrouw zou hebben, waarin de zaak zou worden geschikt. Dat woord schikking was van moeder. Uit haar gedachten was het lot van haar dochter niet weggeweest sinds de zondagnaamiddag in het keuketje, toen vader naar zijn moeder was, en Piet met zijn meisje gelukkig de deur uit. Toen had vrouw van Rooijen een schrik als een slag op het hoofd gekregen. Om te grienen vond ze geen tijd. Vader bij grootmoeder bleef nog al weg, doch het mod regende. Piet kon elk ogenblik erin komen, met mijn natuurlijk, en mijn was de eerste tegenover wie de moeder schaamte over haar kind moest voelen, want mijn mocht aan aanpakken in hekel hebben, als thuisgehoude dochter verwend zijn, versoenlijk was ze daar niet van. Niet moedig had haar voor Piet gekozen, doch toen vader zijn jongen betrappend op een gezicht of een ongeduld om het week geldt dat hij aftoeg in huis, z'avond tegen moeder gezegd had. Er is toch niks aan de hand met mij? Had moeder verzekerd, wat ze vastwist, dat met die meid zo iets nooit zou gebeuren. Er was natuurlijk ook niets gebeurd. Piet en mijn bleven eerlijk verkeerend. Aan moeders ogen mocht mijn het niet zien, wat Dina haar er net bekend had. Haar schrik, haar smart, haar vrok. Moedig had ze die eigenste middag weg moeten dringen, eerst voor mijn en toen voor vader. Dienavond dors het vader niet zeggen. Het was toch ook iets om niet te geloven. Dien uit de pasterie, in de kraam.  Als de deern niet dat portretje getoond had, waarop Sting geschreven, voor Dintje van Herman, en die briefjes met verzen en andere fratzen, zou moeder geen ogenblik hebben getwijfeld, of Dien hield stil van wie het kind was. Dinsdagsavonds sprak moedig met vader dat hij zou weten wanneer Dien vrijdag op kerstdag kwam. Het had over de meid gedruind en gekraakt, maar geslagen had vader niet. Wel gedreigd en natuurlijk gescholden, geraast, veel gevlukt ook, maar niet geslagen. Daar was moeder voordoende geweest. Dinsdagsavonds ook lang nog in bed. Zelf had ze de klok van tweeën gehoord. Al maar leggen pakkezeren. Daar hem in de voegde nog wat van gezijd, want die makkelijker berusten, en sedert ertuikens met hem van gepraat en er al door over gepiekerd. Hoe Diena, haar knapper Diena, die de vader van Mijn en andere buren voor de lol wel, de dame, noemden, zo olidom had willen wezen, moeder kon het nog niet begrijpen. Tuikens ook beriste het in haar op dat het niet waar was, dat de meid loog onder apenkool de waarheid verborgen. Tuikens ook moest moeder weer denken aan die knapper palfrenier uit de nieuwe vellen op de hoek van de molenaan. Hem, met zijn grote stadsmanieren, moedig, had hem nooit veel vertrouwd. Hij had om Dien heen gedraaid, heel de zomer. Met de winter was die verdwenen, dan wonen ze mensen in Amsterdam. Het zou moeder pernieuwen of men hem weer zag. Als het van die was, Dien bleef het ontkennen, zij, dat ze nooit niks om de vent had gegeven, hield straf en alsmaar vol, van Herman. Zou ze misschien uit ballorigheid het met de jonge heer hebben aangelegen? De achterdocht bleef vroet en inmoedig. Nooit gaf ze haar dochter een kans dat die kon denken, moeder geloofd het. Op elke uitlegging en verzekering en herhaling deed moeder Norse zwijgen toe. Toen Diena ondersnikkend bezweren dat ze de waarheidspak, dat hij het was, dat ze dol was geweest op de jongen, dat die beloofd had te trouwen, in een stukje krant uit de zak de briefjes en het pretretje haalde, had moeder het bekeken zonder een woord, maar de ding is genomen en weggesloten in de la van het kastjeweg en op slot. O, dat straffen, dat moeder Dien deed, met op al wat ze zij te zwijgen, het elke vleug van nieuw vertrouwen, bod afsnijdende, angstigmakende, bedroefd Norse zwijgen.  Alleen met vader, spakt moeder wel, dan was Diena weer naar de dienst en Piet was uit of naar zijn bed. Bij vader dronk moeder haar achterdocht weg, dan niet geen twijfel, de jonge meheer die gesmoesd had en bij Dien in de kamer geweest was, door de auto's afgesloten gehouden, maar avonds stiekem ontsloten tussen deur, nadat de googemert het slot had gesmeerd met het oliespuitje van zijn fiets. Al dergelijke kleinigheden waren moeder bekend. Met jouw drift bereik je niets, had zijn vader overtuigend verweten. Moeder hoorde geduldig dien uit en besprak met haar man de schikking. Schikking, had vader verwond het gevraagd, toen moeder opeens zo'n ongewoon boord wist. Wat dacht je dan, was het antwoord geweest. Ze zellen haar technien laten zitten. Meen je het zo, had vader geleizigd, nadat drift bij hun gauw bij de pakken neer. Haar stoel bij die van haar man geschoven, bijna vluisterend snel spreekend, de handen, de polsen, de halve armen omvringend met de schoot van haar schort, de ogen starende afgewent, reken de moedig alles voor. Was het een rijke luidszoom van de buitens geweest, er zou misschien meer hebben aangezeten. Je zag soms dat een heer wou zorgen voor het kind, dat hij een vast jaargeld toestond. Trouwen deed er bekans nooit een. Nooit hoorde je daarvan een motje praten als bij de luid mensen. Trouwen deed zo'n heer alleen als het niet meer buiten de meid kost, dan mochten ze samen hebben geleefd. Dit was kinderspul van Effen. En hij hebt zo gezijd van trouwen. Ach, een neidig schouder ophalen van moedig, een langzaam als aarzelend boezelvingend, een gouwe blik naar haar man die in rauw gezicht trok en naar een stoot aan haar stoel op een liste gertoon, de uiteenzetting van wat moeder getroost hield, dat ervaardig een jongkuit de pastorie was, de eigen zoon van Dominé. Nou ja. Oh, hij zei, nou ja. Moeder zag het anders in, hoor. Die had misschien nog zo stom niet gedaan. Zo'n smots was haar luiddien toch ook niet om er eigens te vergooien met niks geen kans. Moeder hoopte vast op een schikking. Wat Dominé zou zeggen als hij het hoorde, de vrouwme man van zijn oudste zondje en wat het trots een medam van haar stiefzoon. En dan bleef er nog de praatjes wat het derp zou horen en zeggen, zo is blijf toch niet geheim.  Maar de mensen mochten niet tegen die naar raken en vooral ook niet tegen haar lui. In het beklag bij de vrouw Maraicdom, dan waren ze in alle haar lekker veilig. Vader mocht geen ruzie maken met Dominé niet, met mevrouw niet, met niemand. Nederig zijn, niets gelden, klagen. Klagen, dat diensten gaat kunnen vergeten. Klagen ook voor Dominé. Nederig afwachten, niks over haast doen, misschien liep het zakje dan nog gezond. Gijs van Rooien hoorde zijn vrouw aan en dacht, ik heb toch een pinter, wief. Sloome duikelaar, dat hij zelf was, maar aan al dat had hij nou nooit niet gedacht. Volgens harenvoorschriften ontving hij de dokter, toen hij de eerste maal over Dina kwam spreken. Hij zei zo wat niks en moeder vroeg enkel of dokter het asseblief nog niet wilde vertellen. Nederig kon alvast niet. Nederig bleven ze tegen de dokter, nooit een woord over Dominé's zoon. Nederig wacht de moeder van Rooien tot mevrouw haar zou uit haar roepen. Nederig zat op de punt van de stoel. De handen had zij kruislinks overalkandig tegen de borst aangelegd tegen de strakgespanne omslachtdoek, welke haar schouders afrondend de smaller romp als versrucht hadden. In het roeven deemoed hing het hoofd scheef voorover onder het zwartvolle kapje van gofffabrieksgebrei. Een enkele maal had zelfs in ontroering met de rug daar linkerhand onderlangs de neusgeveegd en, of de aandoening haar te sterk werd, levendig het vlees om de mond bewogen. Eens flitste even haar blik naar mevrouw op en ook trok de mond zich verbredend soms neer, terwijl de rimpels in het taanige oude gelaad plotseling velle haken geleken. Op te verwijten haar gedaan had vrouw Van Rooijen en kom met een trurig «Eug, mevrouw» geantwoord, dat twee maal ook moedige doefheid verklankt had onder het vrevelig worden door de in de hooghartige toorn minder dan gewonelijk slepende stem. Vrouw Van Rooijen meende iets meer nu te kunnen durven en zij met een heilstem haast vluisterend. «Tveel Dina zo moeilijk, mevrouw, om te spreken. Mevrouw begrijpt toch, ook voor mevrouw? We moeten onze zonden beleiden, vrouw Van Rooijen. Ook voor de mensen moeten wij ze beleien. Door te zwijgen heeft Dina haar schuld maar verergard. «Nou jij, had vrouw Van Rooijen gedacht, naar haar spreken. En haar hoofd was nog meer voorover gegaan, terwijl haar hand streek langs de ogen. Wat mevrouw antwoordde, viel tegen.  In Vredes naam nog er is opgedoeld, hoe voorzichtig ze ook wel blijven. Dina heeft niet alleen schuld, mevrouw. Wat wil je daarmee zeggen? Ze zag er zo tegenop dat te zeggen. Mevrouw heeft haar zoveel wel gedaan. Mevrouw bespeurde plotseling, dat het vaccinelichtje nog altijd brandde onder de taakpot. Door tastend nam zij deze op. Blies, blies nog eens. Het lichtje was uit. Vrouw Van Rooijen slaakte een diepe zucht. Ze scheen onder smart vroeging gebogen, niet te bemerken wat mevrouw deed. Nu had mevrouw de spraak terug. «Als, zo spakselwaardig kan, mijn stiefzoon deze zonde werkelijk heeft bedreven, dan neem ik aan dat het Dina nog moeilijker viel dan anders om ons alles te zeggen. Maar voor haar moedig was er dan dubbele reden geweest om mij te waarschuwen. Nu heeft Dominé het van de dokter moeten horen, die op jullie verzoek zo lang heeft gezwegen. Dokter is zo goed voor Dina geweest. En vrouw Van Rooijen begon te schrijven. Deze openbaring van droevheid had niet de verwachte uitwerking. De toon van mevrouw bleef groots en hard. Dina moed haar beschuldiging waarmaken. Je begrijpt dat ik, na al haar bedrog, nu allerminst reden heb, haar hierin maar dadelijk te vertrouwen. Ach, mevrouw, weerzuchte de vrouw, haar toon was die van in smart perusten. De zaak is ongelofelijk, mijn stiefzoon heeft zich nooit misdragen. Mijn dochter ook niet, dacht vrouw Van Rooijen, doch ze zei. Ach, mevrouw, hoe ken men vrouw tenke, zoudien zo iets kennen liggen? Ze waagde het enige vertrouwelijkheid door haar stem te doen klinken. Op dit ogenblik ging, zonder dat er was geklopt, de deur open. Dominé stapte langs haar heen. Goedenavond, vrouw Van Rooijen, zei hij. De stem klonk gesmoord, toch volstrak niet onvriendelijk. Vrouw Van Rooijen vond dat Dominé juist van pas kwam. Vrouw Van Rooijen houdt vol dat Herman zich met haar dochter zou hebben vergeten. Met deze woorden voerde mevrouw Dominé dadelijk in het gesprek in. Uigus, mevrouw, volhouden is toch het woord niet. Mevrouw wensd dat ik al het zal zeggen. Dominé, mevrouw het gewild, dan me vroeger zou hebben gesproken. Ja, zei Dominé, met verstikte stem, een stem als als hij zwaar verkouden. Dat waren beter geweest. Vrouw Van Rooijen keek even naar mevrouw, die ongeduldig op haar stoel verschoef. Dominé zei het zo onverschillig, het leek of hij met zijn gedachten ver weg was.  Hij was tegenover mevrouw in zijn leunstoel gaan zitten, en had de bril van het gezicht genomen en vreef de glazen met het slip van zijn jas. Mevrouw schuimde tussen het gerij op haar thee tafeltje, het hoofd thee moedengebogenhoudend begleurde vrouw Van Rooijen pijden. Ze schrikte, toen Dominé, vlugger dan zijn vermoede, de bril opgezethebbend haar aanzag en zeiden, God's hand, rust zwaar op je huis, vrouw Van Rooijen, maar denk aan wat Job tot zijn huisvrouw gezegd heeft. Zouden wij het goede van God ontvangen en het kwaaden niet ontvangen? Dina heeft gezondigd tegen u en tegen haar vader, het meest heeft zij tegen God gezondigd. Ik had dit nooit van haar gedacht, het smart bij diep van mijn kattigizante, het gief mij meer dan ik kan zeggen. Natuurlijk zal ik vaak met haar komen spreken, de heer zal mij sterkend dat mijn woord iets op haar vermag. Vrouw Van Rooijen had zich gebukt tot het tip van haar bonderschort en vreef snikkend zich met die punt in de ogen. Dominé en vrouw zijn althoos goed voor Dina geweest, zei ze, tussen de woorden snikkend. Ze heeft ons wel slecht beloond, zei mijn vrouw. Weer kwam er een zwijgen, waaronder vrouw Van Rooijen zich afvoeg wat het haar kon brengen, overtuigd dat zij wijsteed, nederig de mond te houden. Zouden ze het erom doen, dacht ze neidig. Toch ze zag Dominé met de zaktoek werken, hij hunde, bewoog hele povenlijf in de berede diepe leunstoel. Toen, weer met een vreemd verstikte stem, zei hij, ik behoef wel niet te zeggen wat het voor ons zijn zou, mevrouw en mij, als Dina nu werkelijk waarheid spreekt, en zij haar zonde bedreven moest hebben, hier, onder ons dak en met mijn zoon. Dominé stem was haast onverstaanbaar geworden, het was een vluisterend van heese klank. Evene hield hij de zaktoek voor het gelaten, toen ging hij voor het, op het ogenblik kan ik er niet meer van zeggen, ik mag dat niet, eerst moet ik mijn zoon in het verhoor nemen, hij heeft mij nooit redend tot wantrouwen gegeven, en dus mag ik mijn zonde als deze niet aanvrijven, laat er op het zeggen van Dina, die ik trouwens nog niet heb gesproken.  Met vrok, met een moederleed, dat over de ontsteltenis nooit als heen geraakt, dat troost dat gezocht in slimheid van baatsucht, was vrouw Van Rooyen, na weken wachtens, met haar dochter meegekomen. Het verbijden, in alle kansen van uitslag overdachten, het als bezijverde bezoek, en neidig met al de haat van stansverscheel der armen bij de rijke geroepen, en daar uit de hoogte, zonder achting, zonder inschikkelijkheid, berispt, had zij naar mevrouw geluisterd. Het aanhoeren was wakend geweest, een afwachten met optringend omgeduld. Dominees eerst de woorden hadden het wantrouwen aangescherpt, daar ze, onbegrijpelijk voor haar, te onpas kwamen, toch nu zat zij gerust gesteld. Ze waren er, Dominees sprak daarvan, en nu trof haar Dominees toon. Die man, ja gut, hij kost het niet helpen, je moest met hem te doen hebben ook, zo chagrinig als hij het zei, wel moest hij praten van Joppense vrouw. Omdat dus Dominees verklaard had, op het oogomlijk nog niks te kunnen zeggen, meende vrouw van Rooyen, toen moedde gerust aan een ontrentematen van haar geduld, en ze zij met bedeest zacht stem. – Daar is toch geen haas bij, Dominees? Dacht nu, begreep haar leider verkeerd, en schrikte. – Wel bij het vertrek van Dina, snipperte zij, en keek haar man aan, die, op zijn beurt vrouw van Rooyen aanzient, kalmeerend uitlegde, dat mevrouw, in haar eerste ontsteltenis, Dina, al daadelijk vannacht haar huis had willen ontzeggen, docht dat de zaak geschikt was met Neeltje, dat Neeltje nu bij de kinderen sliep. – O, ja, man, wenkte Allait ongeduldig. – Het is best zou, Dominees, themende vrouw van Rooyen, gemoedelijk. – Anem, dacht ze, zal het niet leggen, zat met de goede man te doen. – Kinderen, je kost er waarmee doormaken. – Vrouw van Rooyen zuchte bij deze gedachten. Toen, terwijl haar blik langs Dominee een bevrouw ging, pukten ze zich, onbeleefd op te staan, en vroeg of zij dan nu maar gaan zou. – In goede verstandhouding, meende zij, was het afscheid, toch voelde zij, buiten de kamer gekomen, even onder haar schort, in de rok, naar het harde pakje in haar zak. Het waren de briefjes en het portretje. – Het was vanavond niet nodig geweest, ze daluit te tonen, en ze zaten er veilig nog. – Haar dochter, niet aantreffend in de keuken, vroeg zij vriendelijk aan Neeltje of Dina bovenwezen zou.  – Neeltje antwoordde stuurs uit niet te weten, lid haar lomp weg staan, en vroeg eerst na haar ogenblikje of ze Dina nog spreken wou. – Nog vriendelijker, antwoordde vrouw van Rooyen, dat zij haar graag even genacht gezegd had. – En op de mat aan de huisdeur bleef ze fluisteren, tot Dina, op hun belruk uit de huiskamer, versrekt haaste. – Mod naar binnen, moedig. Einde van Hoogstuk 16 Hoogstuk 17 en 18 van de zonde in het deftige dorp. – Dit is een Libyfox opname, alle Libyfox opname behoren tot de publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilligig, ga naar Libyfox.org opname door Anna Simon. – De zonde in het deftige dorp van Johan de Meester, Hoogstuk 17. – Bij der zenuwspanning had een verschil van mening tussen wedelaren en zijn vrouw even verheftigd. Het was een eilingsbaraatslagend geweest, met de bitsheid van snelgezegde tegenwerpingen door haar en de droeve angst van radeloze wijverlingen bij hem. – Tegen Stork had Alleyda een antipatie, welke zij in de loop daar jaren, bij al zijn oplettendheid voor de kinderen, niet te boven was gekomen. – Uiten deed zij die weerzin niet anders dan met kleine woorden of met gebaartjes van instemming, wanneer bijvoorbeeld vreule constanzen klaagten over die man met zijn vreemde manieren. – Aan wedelaag deed zij er zeldem van blijken. Storksgedrag in deze vreselijke zaak van Dina had de oude afkeer aangebitst, met een ergenis over verongelijking, daar een eigen familielid, uit voor haar onverklaarbare beweegreden, voor die van Rooyens geporteerd scheen. Toen zij alleen bij haar teta van was gebleven nadat zij hem naar wedelaag had gezonden, was deze aanstoot de verhitting van haar gepijnzin geweest. – En nu had wedelaag, zodra vrouw van Rooyen de kamer uit was, haar gesproken van wat hem geheel vervulde. Dat Herman dadelijk over moest komen, dat dit de jongen misschien moest geseint, dat Stork het zogat voorgesteld. – Wat, maar man! Al haar samengeperste trots van in een burgerfamilie getrouwde jongvrouw was door haar vrevel heengevaren, toen ze met deze uitroep van verbolgen verbazing de bemoeizicht van Stork en het verregaande van zijn ijver spotend verraakte.  En onmiddellijk was zij praktisch geworden en had over de mogelijkheid van Herman's schuld onverhoolig gesproken met schelijke woorden, in termen onverbloemd en nuchtig, zoals zij nooit anders zou hebben gebruikt, die nu uit haar waren gepresst door het besef dat haar huis in gevaar, haar lieve eigen gezin in gedrang kwam. Opgewonden had zij het waarschijnlijk genoemd, dat Dine nu hier binnen geopend, wel blijkend zou, de schromelijke beschuldiging niet te kunnen volhouden. En de onrust voor een ziende op wedelaars gelaad, had zij haar vertrouwen opgedreven en als een zekerheid voorspelt dat Dine haar door de man zou vallen, vanavond nog haar verleider zou noemen en de aanklacht tegen Herman geheel terugnemen. Meteen had zij driftig om Dine haar gebeld. Wedelaar, kortig van angst en volging, had op het laatst verwezen gezwegen, in half bewust zijn zijn lieve woorden spreken, even die uitkomst zien scheberen, hoeveel zijn dieper besef er niet meer aan geloofde. En nu stond Dine terzijde voor hem, in het midden der kamer, naast de tafel, lange gestalte achter de stoel, waarop haar moedig daar net had gezeten. Dine begon dominee, het klonk als een aanroep, een kreeg van leed, er volgde niets op de hees flauwe klank. Dominee had haar niet aangezien, wel even het hoofd iets opgeheven, nu zat hij weer diep gekromd en snikte. Je ziet hoe dominee leidt. De afdwaling van een kategisante is op zichzelf al genoeg geweest om dominee diep te schokken, maar je hebt de jonge meneer genoemd als je mede schuldige. Nu zie je wat dat is voor zijn vader. Als niet alle goede gevoelens in je dood zijn, zul je ons nu de waarheid zeggen. Dine sprak niet, haar lep heb bewogen, terwijl zij strak mevrouw aankijk, met toffe door groot open ogen. Daarna week haar blik en zonk. Ze zag niet naar dominee, ze wist zijn smart die had zij op overgehoord. Ga daar zitten, beval mevrouw. Onhandig trok die na de stoel van de tafel en viel er op neer, plots haar moeheid gevoelend. Zeg ons nu de volle waarheid. Zacht, bijna gefluisterd, toch vast achter ookandig kwamen de woorden. Mevrouw en dominee weten alles. Nee, heftigde alijder op, zo kom je niet van me af. Je bent dus zwangig, niet waar? Ja, mevrouw. Zeg me na, mevrouw, ik ben zwang. Dina's schouders schokten, zo vloeg de handen voor het gelaten.  Wil je nu je schuld beleiden? Even een luid uitsnikken, terwijl hoofd en bovenlijf in smart-trickingen bewogen, toen van achter de handen met het helstem. Ben zwanger, mevrouw? En onmiddellijk een luiderschrijn. Zedert wanneer? Uitgesnikt werd. Augustus, mevrouw, wedelaarslijf, voer op tot een richtheid. Het hoofdheffend, de oogensluitend, zuchtte hij met open mond. En nu, Dina, denk aan het behoud van je ziel, bezwaar je gemoet niet met nog een zonde. Als je het niet doet om ons, uit medeleiden met dominee, bedenkt dan dat God de leugend zwaar straft. Wie is de vader van je kind? Dina sloeg de hand aan de tafelrand tot een steun. Dominee had het hoofd naar haar toegewend. Met haar groot open ogen zag zij dominee aan, en prevelend zij zet aan de vader. Hech, de jongeneer, herman! Wedelaars hoofd zonk op zijn hand. Toch een leiden gaf het niet op. Je begrijpt dat dominee vanavond nog naar Edinburgh schrijft, en dat men in herman, als je onwaarheid spreekt, desnood hierheen zal komen om ons van zijn onschuld te overtuigen. Troef, wee moedegaast, kwam het antwoord. Dat kan niet, mevrouw. Hij zou me trouwen. Hij heeft me genoeg gezijd en geschreven. Gesreven? Kreeg je priven van hem? Niet meer na zijn vertrek, maar hier, in de vakantie, schreef je briefjes. Moeder zou ze dominee geven. Heeft je moeder die? Waarom heeft ze ze ons dan niet laten zien? Nog, verzwaarde dreiging, de vraagtoon. Wel was de moed ook al leiden ontsonken, doch zij wilde de schuld niet aanvaarden, niet uit liefde voor wedelaar, niet uit moederlijk zelf behoud. Hierom drong zij zich wanthrouwen op. Als de moeder briefjes had kunnen tonen, dan was zij daar straks wel mee aangekomen. Maar, het was waar, er was daar geen aanleiding toe geweest. Zij, nog wedelaar, had gedacht aan het vragen naar enig bewijs. Eigenlijk hadden zij helemaal verzuimd aan die vrouw, wat ook, te vragen. Op haar last was Gauw van Rooyn gekomen, en zelf was zij schuld dat het gesprek niet had opgeleverd. Een onmacht woeder vervulde al leiden. Dina had bescheiden geantwoord, niet te weten waarom moeder de briefjes had achtergehouden. Wel, schrik te zijn van mevrouw Hardreigton. Je begrijpt dat we je zomaar niet geloven. Dominé zal natuurlijk schrijven, en we willen die briefjes zien. Je kunt nu gaan.  Je blijft dus van nacht nog hier in huis, maar je weet, neelt je slaap bij de kinderen. Is de verschikking van het bed er goed klaar? Ja, mevrouw. Dan kun je gaan. Als gevondesten bleven de ouders. Ja, nu moet je Herman schrijven. Ik begin ook wel te vrezen dat Dina de waarheid spreekt. Maar natuurlijk komt hij niet over. Niet over? Nee, natuurlijk niet. Ik kan Dina niet dadelijk missen. En het is ook beter haar niet zo op eens te laten gaan. Het zou wat vreed zijn, liet zij wedelaar aanziend, bedachtzaam volgen. Ik dacht zo, over een grote week. In die tijd kan Herman natuurlijk niet komen. Stel je voor dat hij haar hier vond. Bovendien zou het immers voet geven aan de praatjes in het dorp, zo de mensen opeens hem zagen. Schrijf hem een flinke brief. Dan zal hij even min tegen de waarheid durven ingaan als in een gesprek. Maar ik zou niet te lang wachten met die brief. Vanavond nog, leeft de wedelaar op. In Doffenraadeloosheid had hij na zijn vrouw geluisterd. De lieve, zij dacht altijd verstandig. Toch haar overreden kwam nu toch slechts schijnbaar uit kant te voort. En in hem dronget. Herman moest komen. Maar ja, als Dina nog hier in huis bleef, Alleyt kon zonder hulp niet zijn. Ook was het vreed tegenover het meisje, haar als het ware het huis uit te zetten. Arme, gevallende, wat zou van haar worden? Herman kon altijd nog komen. Dus eerst schrijven? Was dat voldoende? Daar Alleyt erop aan dron, dat hij spoedig zou schrijven, kon wedelaar eindigen met zijn vrouw ook nu gelijk te geven. Hij moest zich uitspreken tegen zijn jongen. God zou hem steunen. Ach, als het zo was. Hoogstuk 18 Alleyt daar belde Neeltje en liet deze opruimen. Wedelaar keerde terug naar zijn kamer. Dina, die omtreuzelde in de kinderkamer, daar ze wist dat Neel binnen bezig was en ook nog moest sluiten, hoorde dominee komen. Ze hield zich stil toen haar voorbij ging. Lusje had zich weer bloot gevoeld. Ze trokte dekentjes los en nam ze aan het voeteind iets minder ruim om beter te kunnen instoppen achter het kind haar rugtje. Neel zou er zich niet druk om maken of de kinderen bloot lagen. Even trantelden ze nog achter de betjes. Toen ging ze maar, sloopt de zolderdrap op. Het was zo vreemd.  Ze had geen werk meer. Ze dors niet anders dan alles nu maar op Neel te laten aankomen, minder nog uit angst voor mijn vrouw, dan uit voorzorg om niet weer herrie met Neel te krijgen. Bovengekomen in Duisternis bedacht ze dat de lantaren waar Neel mee naar bed plachtig aan in de keuken onder het aanrecht stond. Ze kon niet besluiten terug te keren. Ook in donker vond ze het wel. Het was trouwens niet helemaal duister. De maand ging. Trapp en Kamerdeurg liet ze op een keer. Ze dacht geruchtloos alles te doen om uitstilte te luisteren. In verstikkend hunkeren spannen ze haar gehoor tot een waarnemen van elk geluidje beneden. Ze luisterde het laatste stommelen af in de slaapkamer van mijn vrouw. Ze hoorde Neel zwaar lopen door het lege benedenhuis, rukken aan dingen en schuiven met luiken, de voordeur sluiten, het nachtslot eerst, de ketting dan, de plofstappen terug door de gang, de plaatsdeur doen knarsen bij het open doen, even later bij het sluiten. Toen daar het nachtslot, nog keuken gestommel. Eindelijk kwam ze naar boven gestompert. Nu wilde die naar nog stiller zijn, bang dat Neel met wat voorwensel ook naar Zolder zou komen om haar te pesten. Ze bedwong een drang tot kuggen. Rillend zat ze op in de kilheid van het ongewone Zolder leeg. Haar afgunst verkroppend tachtte ze Neel te horen bij de kinderen. Tot het eindelijk alles still was. Ook van de straat kwam geen enkel geluid meer. Toen wist ze dominee nog in zijn kamer. Ze wist het, al door bezig aan hem. Dat de jongen maar niks liet horen. Dat dat kon. Nou, toen bekend was, dat ze hier wisten. Want haar brieven waren terecht. Vroeger had ze kunnen denken van niet, zoals zij schreef en met die Engelse namen. Maar al op de brief van 28 december had ze het adres gezet, Gee van Rooyen en Schenkelweg. En moeder had nou nog eens nagevraagd. Ombestelbare brieven met een adres achterop kwamen terug. Moeder had gewild dat ze die vanlaast zou antekenen. Maar zat het niet over haar hart verkregen. Antekenen een brief met haar schrift bij de heren van de post. Wat gaf het ook als zij niet wou? Niet dorsst of niet wou, dat bleef hetzelfde. Moeder zij alsmaar. Nooit had hij het gewild. Of ze het dan zou hebben gedaan.  Wat had hij niet alles verteld van de oost met die platen uit dat boek? Ze zag ze nog voor zich. Zo zouden zij wonen. Veranda, groot als op Veldheim. Zwarte meiden en knechs. En zoveel als je wou. De mevrouwen deed je nooit niks. Delie heette in het land. En Delie had herder geleerd. Was het om daar te wonen. Op verlekkerd. De rijke neef van m'n vrouw, m'heer van Woest, had mee over dat land te zeggen, die het vroeger klaar gespeeld had, dat herg in Edderburg studeerde. H'm zou her vragen om een betrekking, zeggen dat het niet ging met studeren, dat hij graag zijn kost wou verdienen. Met die zijn voorspraak weer je dat. Bezoeren had her er, dat hij zou vragen. Maar m'heer van Woest was op reis met de familie weg tot oktober. Tegelijk aan die m'heer en haar huis, aan zijn vader, dat hij geen dokter meer wou worden, dat hij stikte in al die botten. God nog eens toe, als zij toen niet. Maar ze hadden gek gemaakt, heel de zomer. De mooie dienen, maar ze liep, net of iedereen er wou trouwen. En die niet trouwden waren nog ergig, net de menieren in zo'n vroomdorp. Die engerd van een berkemijer die de lelijke dochter van Hovink getrouwd had, keek d'r aan. M'heer van Sieten, die halve nicker van Den Engelenburg, nam eens midden in de dorpstraat z'n strohootje af voor die naar de meid. De sociëteit kon z'n middags met Wim niet voorbij. Toch kon je niet strakker kijken als zij deed. Nooit was er wat op berlopen te zeggen. Nooit had ze gelachen bij eens van de heren. En geen dorpsjongen had ze ook maar dat toegegeven. Chris, ja, hun had ze graag mag leien, maar er niet geweest was. En als moeder dat niet zo had tegengewerkt, want Chris had er zeker getrouwd. Als moeder er op pad aangedrongen, was hij deuze eigenste winter al niet meer met z'n mensen teruggegaan naar Amsterdam. Stalknecht bij Westrick was die geworden, en zij was nou je vrouw Plett. Een aardige knapper jongen was die, en hij had genie in haar, maar moeder had een balloren gemaakt. Als moeder dwars was, deze stuurs. En dan was er maar, omdat hij nou graag schiek voor de dag kwam. Daar mot je toch, als paffenier? En dan in Amsterdam gewoon.  Pik, fijne vent, was die, oh dat jong. Nou was haar kans wel verkeken, kon beters vinden als één met een kind. Woelend, ventelend, dat de zijplank der Bedstee telkens wipte en zij op de stoot van Schrik verkromp, onderging zij de ontwoering van de dag in een heet hoofdig flotten van haar gedachten, een kortzige lichtheid van denken en voelen, maar bij indrukken en herinneringen wilden en toch helder volledig waren. Zo veel jongens hadden al onmorgelopen. Op één had zij het lang gezet, van dat zijn kind van elf was af. Als Evert Polsbroek had willen deugen, wat had moeder geraast en gekeven. Vadig was bij vrouw Polsbroek gaan dreigen. Later kreeg ze een afkeer van hem. Ruzimaker, telkens dronken. haar wel had ze vaak nog van hem gedroomd. Van toen ze veertien was, hij twintig, en hij fluitend achter de rand kwam. Fluit de kondie als een vogel, her was niks om te zien, groud bleek, en maagig, aakleg maagere handen. Maar als ze er aan keek, had hij iets. Een goudgele schijn in zijn lichtbruide ogen, een glans die versprong, maar de telkens weer was, net of daar kleine palletjes in hingen. Ze beleefden naar kijken, als ze er aan keek. Vreemd was het tussen huli gegaan, zomaal opeens, na lang nooit niks. Opeens was die beginnen te kijken. Eerst zonder spreken, en nooit een lach. Toen was die boven, zenuwachtig vluisterend, met veel woorden begonnen. Over een toch maar klein standje dat zij onder het eten van mevrouw had gekregen. Of ze dat zomaar verdroeg? Versrekt was ze afgedeinst. Gud, meneer! Toen de kinders in bed waren, was hij in de eetkamer weer begonnen. Dat vader zoveel perspen niet goed vond, maar nu eenmaal nooit optoors tegen ze vrouw. Dat het vroeger in huis heel anders toe ging. Vroeger, voordat vader hertrout was. En Almarch had hij haar aangekeken, en voor het eerst had ook zij gekeken, in die ogen waar je diep in zag. De volgende avond had hij haar opgewacht op de schenkelweg. Onvoorzichtig, want Dickels bracht de vader of Pieter weg na een uitgaansavond, en het was die naavond maan. Dien, meid, ik hou zoveel van je. En weer, dat hij het niet kon horen als mijn vrouw tegen haar uit de hoogte deed. Het was het eerste geweest, wat ze met elkaar hadden meegevoeld.  En toen, het was het eerste geweest, wat ze met elkaar hadden meegevoeld. Hekel aan de dikke mama. Zoals hij dat kon zeggen. Mama, net als een pop, en dan weer als een liplap. Mama, of de vreulen van mijn papa. Het grapje waar je ermee deed lachen, waardoor ze ook meelijn met hem kreeg, omdat hij zich niet meer thuis kon voelen in het huis van zijn eigen vader. Ik ben democrat, de vreulen vergiftigt ons huis en mijn vader. De drift daarmee, die zo is zij. Het was alles zo gauw gegaan. Doordat hij zo ernstig in al zijn doem was, nooit vrolijk en uitgelaten als Leo, had ze vastgedacht dat het menis was bij hem. Zijn afgunst was zeker menis geweest. Op alles van het nieuwe hier was de jaloers. Haten, D.I. Loes en Jopie. Haar had dat ellende gemaakt in het begin, zelfs na eenmaal dol op kinders. Juist door het verzorgen van die hier, doordat mijn vrouw het zo overliet, veel meer overliet dan mijn vrouw Klinkig. Zo verzot was ze geworden op kinders dat ze gezeten had met verlangende eigen. En als her van zijn moeder vertelde hoeveel je had verloren aan die, dan voelde ze ook wel meelem met hem. En dan wond de jongen zich op. Een kind van Haar, wat zou je ervan houden? Als hij niet zeke dingen gezegd had, auto's ernstig en met zo'n warmte. Van een vriend had hij verteld, een vriend die teutrigt op studielag. Die had ook kennis aan een burgermeisie, waar hij zondags mee wandelen ging. Eens in het bos had zij gezegd, zou je me trouwen als ik een kind kreeg. En toen had die jongen dadelijk geweten, eerlijk had hij gezegd, nee, nooit. En daarna hadden ze niet meer gewandeld. Haar had dat met opzet verteld, hij wou er mee zeggen. Mijn vriend was eerlijk, hij zei nee. Als ik nou ja zeg, ben ik net zo eerlijk als hij. Oh, ze had hem wel begrepen. En als hij dan alles van Indië zei, die vastheid waarmee hij dat voorstelde. Van iedere ander, van zijn eigen broer Leo, had ze nog kunnen denken, praatjes.  Maar heer, die zo ernstig was, net zijn vader, nooit dacht je bij hem, wat is die nog jong? Toen hij zei, zonder jou kan ik niet leven dien, wie zou dat toen niet hebben geloofd? Die pondere tek verborgen, de schouders hoog tot een stud getrokken, schuin het hoofd naar boven gewend, lach zij roerloos, met open ogen, staarend in Duistig, in ondoorzichtbaars. De moeheid spande strak over haar hoofd, haar ogen branden en zij moest kijken. Telkens dwingen zij de leden tot sluiten, doch dan voelde zij erger vermoeidheid. Het enige dat zij wist, was onmacht. Al haar pakkezeren gaf niets, als ze maar iemand had om te vertrouwen. Even dacht zij aan bidden. Ze kon niet. Wat moeder zei, wat vader zei, wat iedereen zei, en ze wou het niet zeggen. Verstikkend kopte dat. Ongelijk. Eén ding was er. Ja, dat. Ach, dat. Nooit zou ze toegeven, dat die jongen van de zomer haar had belogen met wat die zei. Als ze zich maar was blijven verzetten, net die ene laatste nacht, als die deur er maar niet was geweest. Drie avonden had zijn weggestuurd, telkens de tussendeur, s'avonds gesloten. Toen, zo ellendig als hij daar sting, al die tristigheid in z'n ogen, waar het nachtlichtje met silverpikjes in spiegelde. Hoe woest, plieft je het nachtlicht uit, toen Joop maar even verschoven ze betje. Was hij toen maar niet angstig geworden, maar het was hij immers gebeurd, dat Joop wakker het van geen nacht ligt, en dan die vrees voor gerucht in donker. Zo licht was hij ergens tegen gestoten. Inerschrik had ze niet meer geweten. Zou ze zich zo in hem hebben vergist? Aan dominee had hij wat geschreven. Al die brieven, net voor kerstmis, zat het aan dominee wel kunnen merken, dat was iets ervan geweest. Maar wat en hoe? Het leek niet over haar, ze was het anders zeker gewaar geworden. Nooit een woord, geen blik, nooit niks. Ze was de meid, niks meer voor die mensen, tot nou de dokter alles verteld had. Als dominee wat had vermoed of geweten, was de mededeling van dokter niet zoals een donderslag neergevallen. Nee, hergaat vast van haar niet gerept, dat d'rste niet, dat woude niet, daarom bleef die weg met kerstmis, gaf hij geen asum op al wat ze schreef.  Meneer van Woest was ook nooit gekomen, die was zeker dominee komen bezoeken als herm om een betrekking verzocht had. Her had zich bedacht en liet haar met het kind. Ach nee, god, ze geloofde het niet. Die jongen in zijn eenzaamheid, hij was bang, hij dorset niet zeggen, want hij hield in zijn hart van zijn vader. Maar nou die twist, nou zou hij er spreken. Door haar el-hoofdigheid zuiselden weldoend zinnetjes van zijn zelfbeklag en zelfbehagen, waarmee hij haar goed geloof had gevlijt, dat geen meisje nog hem lief had, dat hij nooit had gegeven omstand, dat vader wel een eenvoudig man was, maar de vreulen het huis op bedorven. Leo houdt met de wolven mee, die is bij de mama in kas, die brengt flikjes mee voor Jopie. Dan, opeens, stond her daar als een engert met zijn zwart doorspikkelde stondneus, zijn zware kaken met maagere wangen. Verschrikt, geergerd, lach ze meerwakker. En meteen verscherpte haar denken tot het troostend overleg, dat her ook tegenover haar opeens was losgekomen. Hij bereidde nooit iemand voor, wachtte zijn tijd af en deed opeens. Toen voelten ze zacht alle dingen verlomen, zag ze nog, vaag, een ruime veranden. Met zware adem droomden ze voort. Tot, plotseling, wat, had ze geslapen? Ze keek in duisternis, ze wist niet. Luisterend zat ze half overeind. Ze had iets gehoord en ze meende vlak bij haar. Was daar iemand? Ze hoorde het weer. Het klonk over manslijmen ontbonden. Toen, of iemand hevig verkouden, zich snoed. God, het kan van meneer, de domeneer. Domeneer was nog altijd op. Ze dacht er te gissen hoe laat het zijn kon. Vlak onder haar in zijn kamer, was hij. Aanvankelijk door zijn niet verroeren, bang zich te doen horen, hem te stooren. Toen dreef een warmtedrank van ontzag, van medeleiden, van zelfverwijd, van gemeenschapsgevoel haar de bedstee uit. Zij beproefde lenig te doen en zich licht te maken. Even schrikten zij van een kort kraken in de reeds verlaten bedstee. Geruchtloos bewogen de blote voeten, voorzichtig over de mattenvloer. Geruchtloos verwijden zij de opening der Kamerderg en achter de op een keer staande zolderderg luisterde zij en keek. Volslagen donker was er beneden en alles lag stil. Zwaar tikte de overloopsklok haar maatslag. Kon ze van Domeneer gedroomd en gemeent hebben hem te horen. Zij verkromp van schrik daar de toerenklok vloeg.  Eenslag, als vlak boven haar, een geluid dat hoorbaar zich loswikkelde en meteen loodzwaar bondste neer. Vermoeiend raadselden door haar gedachten wat die ene slag zou wezen. Half wat? Het zou toch niet één uur zijn. Dat kwam haar van haar nachtrust terecht. Doctor had Vermoeiend goed slapen. De gangklok tergte met rustige tikgang. Ze bedacht dat hij altijd wat achter liep. Nog wat ergenis van Herg in augustus. Leo en Herg hadden zelfs gekeven omdat Herg had geklaagd, nooit deugt er een klok hier. De klokslag, afwachtend, bleef ze staan, schouder trekken van verkleuning. Daar sloeg hij. Eens. En meteen in de kamer hoorden zij stommelen, stoelverschuiven. Het was dus geen droom geweest. Dominee was er. Eens slag, dus één uur of half één. Nooit zat Dominee zo laat op. Verlee je zomer, toen iets uurtig moest spreken, had me vrouw juist geklaagd dat het avonds zo laat werd. Bijna twaalf uur had ze gezegd. Hij had aan Herman zitten schrijven. Tot één uur in de nacht een brief. Een verlangen gulpte, kon ik hem lezen. Toch meteen dook ze samen, ze zag de weerschijn van elkaar slecht. Ze dorg zich niet verroeren om hem te zien gaan. Ze hoorde zijn patoffelstappen, het sleurven van het slaapkamerslot, de dofferknars, toen het dicht schoot. Daarna was het haar of ze nog kind was, en thuis, naar haar bedje onder de pannen gestuurd, daaruit geslopen luisterde bij het thuiskomen van moeder, of vader of piet. Hetzelfde bedeest angstige deed haar als lichamelijk klein zich gevoelen en zwak, terwijl zij rillend, tippelde naar de bedstee. Toen, de overspanning te boven, vond haar gezonde natuur de slaap. Einde van hoofdstuk 17 en 18. Hoogstuk 19 en 20 van De Zonden in het Deftige Dorp. Dit is een Liepevox-opname. Alle Liepevox-opnamen behoren dat publieke domijn. Voor meer informatie of om je aan te melden als gewiddiger, ga naar liepenvox.org. Opname er Anna Simon. De Zonden in het Deftige Dorp van Johan de Meester. Hoogstuk 19. Achter op de eerste verdieping, in de vierkant ruimen, schemer verlichte, zwaarste de kamer, door vrienden bij het hertrouwen, nieuw en naar Aleida's smaak gemuubbelt, hunkerde dominee wedeleug vergeefs naar rust. Hij dwoong zich op bewegingloos liggen, uitverreeest dat Aleide ontwaken zou. Door de stilteverbreking van zijn binnenkomen en uitkleden had zij heen geslapen.  Zijn horloge had hij nog in de studeerkamer opgewonden en de deurder slaapkamer had hij eerst geopend toen de uitgeblazen kaars niets geen nawalm afgaf. Alvorons, zo geruchtenloos als zijn er stramheid mogelijk was, zich behoedzaam te vleien in het Ligimo, had hij, staande, in een ootmoetssmaking, zijn gemoet uitgezucht naar zijn god. Gekneeld bij de stoel na het sanbet was hij niet. Heel de avond, met de voornacht, was één aanroepend geweest om ontverming. Nu lag dominee wedelaag iets wat onthutst. In de eenzaamheid der nachtelijk stille steerkamer, had hij niets geweten dan noodruft naar de goddelijke langmoedigheid en smartelijke liefde voor de afgedwaalde. Niets van buiten was tussen zijn denken en bidden ingekomen. Hierom gaf hem nu ander leven. Hij let angstvallig op of de slaap van Aleide geregeld was. De schrikkelijke tijding had de lieve zo droef doen ontstellen. Nu door godsgoedheid een tweede wezen meegenoot van haar rust was het onwaardeerbare evenwicht van haar gestel hem een geruststelling waar hij niet dankbaar genoeg voor zijn kon. Uit de kamer der kinderen deed een vreemd geluid hem schrikken. Angstig luister wachtte hij bevreesd voor een nieuwe verkoudheid van Jopie. Toch nu hoorde hij, het was snorken en herinnerde zich de klacht van Aleide tijdens Dina's ziekte toen neelt je ook in je sleep dat deze wel rondte. Als het Jopie mij niet hinderte, er was zo weinig nodig om die te doen wakker schrikken. De engelachtige, tere knap zo fijn gevoelig in alles zo fijn wat mocht er in godsraad besluiten voor hem staan geschreven. Ach, die ontzettende valstrikken der zonden, waarin de jongelingen geraken. Meer liefhebbers der welusten dan liefhebbers gods. Herr was, rein en godsvreesend geweest. Wat al kwaad kwam niet voort uit onkuishijd. Hoe had onder haar druk der leugend zich opgetast in dit jongen gemoet. O, wedelaar wist het nu. Hier stond Satan. Charakter, geweten, kinderhard doorzinnelijke zonden tot lompen verscheurt. De zonden welke zelfs de heidenen zonden noemden. Welke gistelijke zonden waren ook bij herg niet voortgekomen uit deze. De menselijke natuur laat niet toe geruime tijd anderen te bedrigen, zonder ook zichzelf te bedrigen. Ook de fariseen bedrogen zowel zichzelf als anderen. Zij wisten niet dat ze huigelaars waren. En zo was het mogelijk dat herg zich als had ingespind in de leugen. De verklaring voor de brieven van december wist de vader niet te vinden.  Het mensenhard is zo bedrigelijk. Van wat al vermag het zichzelf te overreden. Toen de gruwelijkheid en de vloek der zonden herg in wanhoop in doodsangst brachten toen kon hij hebben gedacht het nog of nog weer goed te maken door aan de heilige dienst zich te wijden. En zelfs daarbij hebben vergeten dat met verheimelijke en lichen de lijst zijn erzonden slechts langer werd. Hoe anders de verraad verzoek in zij niet verheelde door driftige plotselingheid uit te leggen. De wanhoop had het ingegeven. Had herg met het plan vertrouwd gemaakt als met een mogelijke uitkomst. Want nee, nee, dat het alles opzettelijke, wel bewuste leugen, lauter, een schijn verzoek geweest was, deze schandaat was niet aan te nemen. De afgedwaalde ligt nedig met ketenen aan de hielen. Hij heeft ogen van glas en handen van hout. Zijn beneveld verstand top zich in blindheid omtrendt iets zelf en onttrempt de werkelijkheid van alles rondom hem. Doch tot het domme slechtheid van zo met het heilige te spotten enkel om in de benouwing daar schuld zijn vaardig een rat voor de ogen te draaien, daardoor kon hert niet zijn gekomen. Het bijoogmerk was bedroefend genoeg. Wat lage, armzalige, zelfzuchtige bewegereden. Het berouwte paaien met een goedmakende daad. Het hogeheerlijke, hogeheilige was een zoenoffer te begieren. Ach! Doch eronder schoel het berouw. Zo dit nu maar duurzaam mocht zijn gebleken. Een zelf verwijtende gedachte vleimde weder het vader hart. Als om een pijn sloeg domine wedelaar onder het dek de hand aan de borst. Het berouw had niet geduurd, doch her was ook aan zich overgelaten. Het verlof om het kerstmis weg te blijven was een droever vergissing, was onvoorzichtig, na later geweest. Domine wedelaar gevoelde een benouwing van zijn vaderlijke zwakheid. Zij hadden deze leidensdag toukens gevolterd, gelijk in de weken van Hermans brieven. Doch nu, met het besef van de slechte rentmeester, die het hem toevertrouden zeker verloren weet. Hij had een ziel voor onachtzaamd. En het was de ziel van zijn kind. Mijn zoon Absalom, mijn zoon schrijden het door zijn gemoet. Hij voelde zich koud, maar ook onmachtig nederliggen. Wel hadden de verschrikkingen gods zich tegen hem gericht. Oh, hij verwierpt de kastijding dus almachtig en niet. Doch hij, de herder van de gemeente, na later in zorg, juist voor dit schaap.  Als zovele volussen daverende berispingen des Bipols op het schuld besef van de vader in. We de herderen die de schapen mij naar wijden ombrengen en verstrooien, spreekt de heren. We de nietige herder de verlater der kudde. Ach, de woorden des heren uit Ezekiel. Ik zal ze redden uit al de plaatsen waarheen in zijn verstrooit zijn, ten dagen der wolken en daar donkerheid. Ik zal ze uitvoeren van de volken en zal ze vergaderen uit de landen en brengen ze in hun land. Daartegenover het droevenwoord van na hem. Doe we herders zullen sluimeren. En Jezus ontverming in Markus met schapen die genen herder hebben. Er tussen kreunde telkens het klaagwoord mijn zoon Absalom, mijn zoon. Over de pastorietuin van den Hogen kwamen slagen daartoor onklok door de nacht. Doe meneer Wedelaar hoorden ze niet. Evenmins loeg hij achter op het als een uurwerk regelmatige ademen naast hem van zijn aanleiden. Nog op het als onregelmatiger stoten de kamerwand door de geluid ter dienstmijd. Ruch gekomt, pijnste hij staarend voort en wist zich in donkere winternacht en voorzag voor dit leed geen dagenraad. Hoe zou God zijn het toren afkeren? Hoogstuk 20. Langzaam, opzettelijk treuzelend, had Herman Wedelaar met Azal de Egyptenaar om en door Edinburgh Castle geslenderd. Beide liepen de tijd te doden en stelden nog weer het naar huis gaan uit. Azal was meegegaan om te praten en Herman hoorde dat praten aan omdat hij niet alleen wilde lopen. Zij waren gekomen langs Grass Market door die buurt met nog geestige dingen van oudheid en waar vlakboven, rauw opeens, de rots opsteekt met de burgt. Geweldig. Azal had, zacht, verteld en betoogd. Geheimzinnig, zo zacht en altijd harmonisch. Vrij zuiver zijn Engels en dan zowel luidend. Nochtans luisterde Herman verveeld. En toen ze op de Esplanade waren aangekomen plotseling op die hoge ruimte zorgde Herman voor enig afstand. De toeschouwersgroep was klein vandaag. Het was geen weerum te zien exerceren. Een iets wat verhaavende Reverend stond met twee beslist antimodieuze gezellinnen, te midden van volkskinders, een paar giegeljefjes die men zelfs in Schotland heeft en enige mannen. Eén vaste getrouwen, stram gekrond oudje, dat blijft maar nooit één dag verzuimde de oefeningen der Highlanders aan te zien. Het was werkelijk grappig en het plein was als altijd mooi en de uniformen deden het steeds.  Al de rijen prongfiguurtjes stonden op de winterse grijsheid van het oude Hofplein evenkeurig recht en grilig kleurend als Herman zich tevelden bloeiende tulpen herinnerde in winters voorjaar bij Haarlem. Kranige kerels waren er onder, al kwamen de meeste niet uit het Hoogland. Toch ze waren vooral kostuums en een onschuldig staan en verplaatsen had Herman, terwijl hij even gielden een verlegingspel. Toen het koud werd, was hij doorgelopen en had Azaal nog meegekregen, de glibberig getrappen voorbij Argoel Tower op naar de bovenste patterij, waarin toch al bejaarden, Highlander, het kleine mutsje kokets geef op, de armen gekruist, bij Mons Mek, het oude kanon, zat niet te doen op de borstweering, luchtig en op zijn gemak, of het volstrekt geen winter was. Even hadden zij daar getampt. Mist, betes, stad haar vormen af, gingen ellende van Eringbergen, die Vlardenevel, die alle genieten van vergezicht onmogelijk maakte. Herman hield van dit staan op een hoogte. Hoelang hij nu al in Schotland toefde, klimmen en voorverschieten komen, het gaf hem nog altijd voldoening, verruiming. Toch vandaag was het troosteloos. Heel de prachtstad lag in één, viesgrouwe damp. Rillend, op eenmaal van koude bevangen, wende Herman zich om en keek in de gazelle ogen van de Egypteneig doodig wachten. Deze zij die stad niets, ook niet bij zonlucht. Herman maakte een schimpsgeut op het weder, hij haast het zich weg, nu naar beneden, en gedwee vroeg de Azal zich opnieuw naar zijn wens, doorzwijgend te volgen, wel begrijpend dat de hollanger nu toch niet luisteren zou. Zij liepen snel om warm te worden. Herman hield van deze buurt. Hij had tol graag een onderrak gevonden daar in de stichting van Patrick Gannes. Toch meneer van Woest had hem in dat pensioont van Mrs. Knight gestopt en hij was er nu eenmaal gebleven. Oh, hij moest er niet aan denken. Al die armelijke tristheid. Wat lag University Hall heerlijk open en dan hun pension in die dooye straat. Onwillekeurig verlangzaamde hij zijn gang en onmiddelijk schrikte Azal zich ook daarnaar. Vriendelijk lachten de funke ogen de metgezel nu even toe en voorzichtig begon Azal weer te praten. Zijn keep losom zich geplooid als een pornoes, liep hij met zijn welluidende stem van het verzet te vertellen, in zinnen die aandelen als Litaniën, waar woorden van abstract vage hevigheid iets onbestemt gevaarlijks aangaven.  Een ongewisse kleurigheid als stenen van onzekere waarde aan een oude, metalen keten. Herman vond het soms interessant. Zijn omgang met de Egyptenaar was eigenlijk van de laatste weken. Azal woonde sinds het begin van de cursus in hetzelfde pensioont met hem. Toch lang gewandeld hadden zij nooit en even minthuis zich afgescheiden. Herman had vaak opgemerkt dat er onder de andere studenten van het pensioont waren die langer gesprekken met Azal voerden. Deze wist zoveel en zoveel erlij. Hij nam in door zijn zacht welluidend spreken. Hij behoorde tot een andere wereld en boeide met het eigen beschaving welke innerlijk en uiterlijk met de Europese verschilden en nochtans telkens trof door gans onverwacht overeenkomstig. Ook aan de Schotten en Engelsen verborgen hij zijn dweepend verlangen niet naar een eigen, vrij Egypte. De grootvader was gesneuveld in de oorlog met de Turken en zijn oudste boerder gaf de Parijs een anti-Engels maandblad uit. Herman, die in de zomer, toen zijn hekel aan de medische studie hem onder andere vervuld had met een avontuurlijk verlangen naar Indië, voor het eerst Multatuli was gaan lezen, dweepte gretig mee over Egypte en overtrof zijn camarade in het afgeven op de Engelsen. De telkens weer opgevatten gesprekken waren hem een welkomen afleiding. Hij konden zich gemakkelijk bij opwinden en werd er studeerkamer doorgekeken en bijzonderheden te pasdeed brengen uit toestanden van het heel oude Egypte. Deze middag luisterde hij met moeite. Azal lette op geen omgevend zodra hij, sprekende, hard op kondromen. En Herman werd daar kregel onder. Wat hij de dag tevoren gevlijt had, dat voorbijgangers, de jonge man die zo vreemd zijn mantel droog nakeken, ergerde hem nu. En toen Azal, al maar met zachte stem voortredenerend, zonder goed een vlaklang studenten heen liep, viel Herman haterlijk uit. Hij kon dat met één ding vervuld zijn, niet doelden. Al op het gymnasium was hem verweten, dat hij zijn aandacht zo moeilijk bijeen hield. En nu, oh, hij verwenst Azal. Want nu kon hij, die zich altijd zo gemakkelijk liet afleiden, even minder nalaten, telkens aan hetzelfde te denken. In woerende wanhoop beneden hij de Egyptenaarddienst hoge stemtijd, daar hij nu even afgetrokken, iets ellenders. Eerst op het college, nu met een lange wandeling, had hij vergeefs getracht zijn gedachtend tot rust te brengen. Af van dat ene, ellendige, de brief. Die ochtend had de brief er gelegen.  Onmiddellijk wist hij zeker de brief. Wat had hij al niet verwacht, zei hij op maanden. Eens had hij, thuiskomend, gevraagd of er ging telegram voor hem lag, en kon dat hij de nacht te voeren, half wakende, half nog in de droom, gestadig voelde hij zich onveilig als een gevonneste, wie een inhegtenisneeming bedreigd. Hij had zich voorgesteld dat Vadig plotseling voor hem zou staan, of meneer van Woest zou komen, of er was aan de Lord Rector geschreven. Studenten met hoge beren hadden iets van zijn angst gekend, toch niet die diepe vrees en voeging dat radeloos vragen, wat zou er gebeuren. De eerste brief van Dine, met het onmogelijk wanstaltig adres, had voor de bezorging zo gesworven als de meesters night om het couver verzocht had voor haar neefje die een verzameling aanleid. En onmiddellijk had hij begrepen van haar, van wie anders kon dat zijn. Maar had zij schrijvend dorscht, naar hier? Hij had er gauw om moeten liggen, het kwam van een nicht die niet wel bij het hoofd was. Glimm lachend had hij de brief doorgezien met een gevoel of hij weg zou zinken. Dine was zwangig en schreef over trouwen. Lachend had hij hem in de zak gestoken en nog zoiets gezegd van een volwassen meisje. Later had hij zich verwonderd over zijn handig comedyspel. Maar de dag en de nacht met dat eerste briefje, met voor het eerst die bonk op het lijf en de nachten de dagen erna, al de plannen en al de angst. Toen haar brief kwam met haar zvaarders adres achterop, had hij begrepen nu gaat ze dreigen. Hij wilde hem ongelezen verbranden en angstig had hij hem toch geopend. Ze dreigde niet, schreef net als vroeger dat nederig, klagerig verzoeken stijven zinnetjes hanenpoten. Het was wel goedig, maar ze hield aan en het had hem nog radelozer gemaakt dat ze goedig deed en bescheiden. Elke brief van huis was een kwelling en Tuygens kreeg hij hem juist aan de lunch. Tuygens had onverschilligheidsspel, een glad of blij gezicht bij het lezen en Tuygens de voltering wat zou er in staan. De brief die komen moest, over dat ene. Geen gezwam als over zijn theologieplan. Het konden enkele regels zijn. Nu die zware, dikker ontvangend had hij toch ter stond begrepen. Hij haalt hem in de zak gestoken. Dat met een effe te vrede gezicht.  Onverschillig gepraat tot hij weg kon. Daarmee was één ding gedaan, het ontvangen. Hij was er, de brief, hier in zijn Colbert. Het ellendige ding was gekomen. Wat hij zo lang had verwacht en als bijna zeker vooruit geweten het was niet weggebleven. God had het hem niet bespaard, het was er. Als iets dodelijks was dit besef. Langzaam was hij de trap op gegaan. Hij voelde licht en moe tegelijk. De deur van zijn kamer had hij laten aanstaan, doorlopend tot aan het venster. Toen hij de brief uit de zak had genomen had hij bedacht dat de deur nog aanstond. Toen hij de deur dicht deed bij die plof en de knas van het slot was het als werd er aan hem iets gesloten, iets dat nu dicht was, voor altijd dicht. In een plotseling verzet, als tot zelf behoud, had zijn tegenzin deze uitvlucht gevonden, dat hij met lezen zou wachten tot savings, dat er schrik der ontvangst genoeg was voor nu. Gegooid had hij de ding in de kast, nog nagevoeld, ja, goed gesloten, en toen gevlucht uit huis, naar college. Toch daar had hij niets begrepen en naar Azal, nu op de wandeling, had hij nauwelijks geluisterd. Hij hunkerde eindelijk naar huis, om te weten. De uitval tegen zijn metgezel omdat deze een paar luid niet gezien had, was een uit ongedoeld bruskeren. Azal vroeg of hij liever naar huis wou. Voor de dweper, betekende de wandeling, betekende heel de omgang, niet veel anders dan een gelegenheid om over Egypte te spreken, over het verzet, de vrijheid. Nu het Herman niet interesseerde, deden ze beter thuis te gaan werken. Vlakbij Princes Street draaide Azal af, of het vanzelf sprak dat zij keerden. Deze toegeventheid maakte Herman verlegen. Hij wilde iets doen om goed te maken. Op een hartigheid meende hij was een middel, en zich inbeelden dat hij oprecht deed, gaf hij toe aan de drang om ervan te spreken. Zij had er een brief van huis was gekomen, een brief om een question, een question of love. Toen hij het woord uit eigen mond hoorde, hinderte hem de valse klank. Onder de diner sprak hij haast niet. Azal zag hem een paar mal aan, wat hij niet ontging. Die dacht nu natuurlijk onjaarste dingen, sprak er misschien met anderen over, en hij had alweer gelogen.  Hij was onnodig geweest iets te zeggen, en al tans verkeerd Azal dit te zeggen. Hij werkte zich telkens in nieuwe moeilijkheden, en dat ene was erg genoeg. Wat zou vaders schrijven? Ook voor het eten, bij het wassen voor diner, had de moed om de brief te lezen, hem ontbroken. En het moest toch? Ja, nu moest het. Verwezen, snel naar hem boven, zodra de maat het was afgelopen. De Kamerdeur deed hij op slot. Toen gauw licht gemaakt, open de kast, hij las. Vaders kribbelschift, zes zijdjes. Even oogt hij hier en daar, toen begon hij aan het begin. Ja, vader was erg bedroefd. Het was ook vreselijk voor vader. Al te licht toegegeven aan Lusten. Al te licht? Vader begreep dat niet, hij had zo'n ander temperament. Bedrogen? Wie bedrogen? Vader? Het theologieplan bedroog tegen vader? Herman schrikte. Nee, gelukkig, vader geloofde er toch zelf niet. Het zou voorzichtiger geweest zijn, vader daar niet zo gauw in te kennen. Van de lust om naar de oosten gaan, had hij hem even minder iets laten merken. Rustiger, las Herman voort. Vader was meer bedroefd dan boos. Hij had zonde gedaan. Dat wist hij. Vader verweet het niet eens zo hard. Schuld bewust, las Herman bezwaard. Hij besefte sinds lang, wat het zijn zou, voor thuis. Als hij het niet gebeurt, kon maken. Beschaand onderging hij het bedroefde berispen. Toch toen hij halverwege het vierde zijtje was gekomen, hield hij even op. In angstig gespannen nieuwsgierigheid liet hij schielig de ogen gaan. Eerst over het slot van de brief, toen over de rest van het zesde zijtje, toen over heel het vijfde. Zene wachtig vertrok hij zijn stoel. Las nu de rest van het vierde zijtje. Snellig en sneller nog het vijfde. Zijn blik gleed, regels langs, heen en weer. Tot bij het slot, daar langzamer. Vaders hand was daar onzeker. Of de letters waren later door vocht iets gevlekt. Toch was het te lezen. En nee, er stond niets. In een nog niet durven geloven, bleef Herman over de brief heenstaren. En nogmaals overzag hij de brief. Zijtje voor zijtje, zins nee voor zins nee. Niet alles lezend. Hij wist wat er stond nu. Door oogend voor laatste zekerheid. Nergens schreef vader iets over trouwen. Nergens iets over wat moest gebeuren. Zelfs niet dat Herman moest overkomen. Niet overdien. Herman zuchte, verwonderd. Het was zo vreemd.  Hij dors niet geloven. Ho, god, als het toch eens niet hoefde. Niet hoefde. Bij de handen in de zakken eisbeerde hij door de kleine kamer. Telkens bleef hij even staan. Telkens woelde de hand door het haar. Als iets onbetekend slacht nu de brief. Dat hij die een hele dag niet had durven openen. Dat hij maandenlang daar bang voor geweest was. Dat die vrees hem had gehinderd. Juist nu hem weer aan het hengsten wilde. Die goeie gevaardig. Hij had hem eens kent toen vader tegen Kerstmis al die lange bezwaren schreef tegen een plan van Theologant. Hij had toen al aan boosheid gedacht. Wat moest het idee niet voor vader geweest zijn? Juist wat hij altijd voor hem gewenst had. Zelfs nu was er geen boosheid in vader. En kobbedroeftheid. Arme vader. Het was verschrikkelijk voor hem. Wat zouden ze spotten en schelden in het dorp? Laf. Gemeen. Achter vader's rug. Vol schadevrijden zouden de liberale zijn. Dominees zoon die zo iets gedaan had. Vader doelde er zelfs niet op. En oh, dat vader het niet eiste. Herman gisterde plaatjes bijeen en hield ze dankbaar getroffen voor zich. Er vleugte een drang in hem aan om God te danken. Toch, dat kon niet. Zijn zonde bleef. Oh, als God het hem kon vergeven. Weer folterde het schuldbesef in hem op. Die geschiedenis van Amnon waar hij telkens aan gedacht had. Amnon, bij wie? De haat waarmee hij tamer gaten. Groter was dan de liefde waarmee hij haar gehad lief gehad. Juist zo voelde hij sinds maanden. Maar Tevens voelde hij mee, want hij was een maagd, zodat het in Amnons ogen zwaar was haar iets te doen. Maar dat vader schreef, licht toegegeven aan Lusten. Als vader met zijn strijd van jaren bekend was. Vader kon nooit zo geweest zijn. Vader had evenwicht in zijn natuur. Dan is het niet zo moeilijk rijn te blijven. Die van Christus zijn hebben het vlees gekruisd. Ach, hij had gestreden, geschmeekt. Onverhoord was zijn smeken gebleven. Zijn gebed was geweest als kaansoffig, doordat de zonde aan de deur lag. Dat had hij vader moeten beleiden, want een obsessie die zonde hem was. Hij had niet gedurfd, niet gekund, al de jaren, juist doordat vader zo was en zo deed, of hij nooit aan de mogelijkheid dacht van een overmacht in die dingen. 