Waarom is spijt zo'n verschrikkelijk pijnlijke emotie? - Tilburg University
Waarom is spijt zo verschrikkelijk pijnlijke emotie? Dit is de Universiteit van Nederland. Stel je voor, je hebt ergens hele erg spijt van. Je hebt iets doms gedaan, je hebt iemand beledigd, je bent niet op een verjaardag komen opdagen terwijl je dat beloofd had en je wil je excuses aanbieden. Nou, dat kan natuurlijk, dat kan je doen. Maar in de jaren 90 kon je dat op tv doen. Dat was een programma bij RTL4, dat heette Het Spijtme, waarin Caroline Tensen mensen uitnodigd om op tv hun excuses te komen aanbieden. En dat ging als volgt. Caroline Tensen nodigt iemand uit, die kwam daar vertellen, dat ging gepaard met een hoop tranen en emoties over wat er gebeurd was en wie die andere persoon was waar die persoon op spijt van had. En dat ging een medewerker van Caroline Tensen met een bosje bloemen naar die andere persoon toe om te vragen hoe dat allemaal gebeurd was. En uiteindelijk, je ziet het hier op het beeld, uiteindelijk is dan de vraag accepteren die mensen de excuses. Komen ze terug naar de studio en dan gaat de deur open en als ze daar dan staan dan hebben ze die excuses geaccepteerd en dan is het probleem opgelost. Superleuk programma, ik keek daarnaar in de jaren 90 toen ik aan het promoveren was op de Universiteit van Amsterdam en een vrij technisch promotie onderzoek had naar de rol van geanticipeerde emoties bij het maken van keuzes. Ik had net een artikel gelezen van 2 Amerikaanse onderzoekers, Tom Killovich en Vicky Medvec, die onderzoek deden naar waar mensen spijt van hebben. Zijn er nou vooral dingen die je gedaan hebt of zijn er dingen die je niet gedaan hebt en hoe gaan mensen dat oplossen en zij bewerden dat mensen vooral de spijt van dingen die ze gedaan hadden gingen oplossen. En toen dacht ik, hey, ik kan die theorie, kan ik toetsen in dit tv-programma. Ik bel RTL en ik zeg, kan ik dan van jullie al die opnames hebben want ik kan het gebruiken voor m'n onderzoek. En RTL zei, nee, daar hebben we geen interesse in. Wat hebben wij daar aan? We gaan niet meedoen. Dus ik schoot al in een depressie.  Totdat ik een dag daarna in de tv-gids keek en zag dat ze zochtend, want ze moesten toch wat uitzenden, de herhalingen van die shows van de vorige jaar gingen uitzenden. Dus dat heb ik gedaan. Ik heb een aantal videobanden gekocht. Ik weet niet of mensen ze nog kennen. En ik ben dat de programma gaan tapen, video aan en tapen. En ik heb uiteindelijk 3 jaar gangen kunnen opnemen. Dat waren in totaal 18 uitzendingen met daarin 84 cases van het spijtme. Die hebben we geanalyseerd, hebben gekeken. Waarom komen mensen daar nou? Komen ze nou omdat ze spijt hebben dat ze iets gedaan hebben? Iemand een klap gegeven, iemand beleidigd. Of komen ze daarom omdat ze spijt hebben van iets wat ze niet gedaan hebben? Niet op een verjaardag opkomen dagen of een vriend niet gesteund die moeilijke tijd had. En net als die theorie van Jillen Wietse Metzek suggereerde, vonden we dat mensen daar veel vaker komen voor dingen die ze gedaan hebben. Ongeveer 3 keer zo vaak als voor dingen die ze niet gedaan hebben. Een andere verspelling die we ook wilden toetsen, die ook uit die theorie kwam, is hoe lang duurt het nou voordat mensen daar komen? Want als mensen vooral wat doen aan acties, dan zal het langer duren voordat ze daar komen met hun inacties. En toen dachten we van tevoren, hoe gaan we dat onderzoeken? Dat zou vast wel moeilijk worden. Gelukkig in al die verhaaltjes vertellen die mensen gewoon wanneer dat gebeurd was. En als we dat niet vroegen, vroeg Caroline Denz altijd, zeggen we wanneer was dat eigenlijk. Dus dat was voor ons heel erg makkelijk. En we vonden daar dat ongeveer een jaar zat tussen het gebeurden en de mensen op tv kwamen voor de dingen die ze gedaan hadden ongeveer 3,5 jaar tussen de dingen die ze niet gedaan hadden waar ze spijt van hadden en ze op tv kwamen. Nou, dat was heel aardig. En dat, voor mij tonen dat aan, dat als je onderzoek doet naar zoiets als spijt, dat je ook gewoon dingen die in het echte leven kan gebeuren, kan gebruiken om onderzoek naar te doen. Nou, dat was een interessante onderzoek, hebben mooie publicatie overgeschreven. Maar is niet de kern van het onderzoek wat wij gedaan hebben naar spijt. Ik ben economisch psycholoog.  We zijn geïnteresseerd in hoe mensen keuzes maken. Hoe kiezen wij en hoe maken wij beslissingen. En spijt is daarbij de essentiele emotie. Spijt is de enige emotie die we voelen in context van beslissingen. Laat ik een voorbeeld geven. Ik werk en woon in Tilburg. Ik ga vaak op de fiets naar mijn werk. En als het regent en ik kom aan nat op het werk, dan heb ik spijt dat ik geen paraplu heb meegenomen. Ik heb geen spijt van de regen. Daar ga ik niet over, daar heb ik geen controle over. Spijt is de essentieel voor spijt. We kunnen veel andere emoties voelen als we beslissingen nemen. Je kan teleurgesteld zijn, boos, trots, verdrietig. Maar al die emoties kan je ook voelen als er geen keuze is. Je kan teleurgesteld zijn als je een cadeau krijgt dat je niet leuk vindt of je kan trots zijn als je kind een mooie prestatie bereikt. Of je kan boos worden als iemand voordringt. Er zijn geen keuzes van jezelf nodig. Maar spijt voel je alleen maar als je een keuze hebt gemaakt. Voor economisch psycholoog is spijt cruciaal. Er zijn twee andere elementen die belangrijk zijn bij spijt. De meeste emoties hebben te maken met iets wat gebeurt. Spijt heb je vooral van iets dat niet gebeurt is. Daarbij, omdat het te maken heeft met die keuzes, is het vooral ook erg pijnlijk. Want het richt je eigenlijk op je eigen rol in het veroorzaken van die negatieve uitkomst. Dus hoe voelt je dom? Je voelt je schuldig? Het is je eigen schuld en je baal ervan. Kan je nou herkennen of mensen spijt hebben? We zien hier zes mannen die spijt hebben omdat ze iets gedaan hebben met een vrouw. Die niet hun eigen vrouw was. Maar hun eigen vrouw kwam er op een gegeven moment achter. En dit is hoe ze eruitzien als ze dan hun excuses aanbieden. En ik realiseer me natuurlijk ook of dit nou een echte spijtbetuiging is. Of dat dit strategisch is, dat weet ik niet. Maar het aardige is, je ziet wel iets in die gezichten wat overeen komt. Die lippen zitten over elkaar gedrukt. Ze kijken eigenlijk een beetje naar binnen gekeerd en dat zelf verwijt. En die schuld zit in die spijt. En dat toont aan hoe complex die emotiespijt eigenlijk is. Dat is een complexe emotie.  Want we weten, tenminste weten allemaal, mensen die kinderen hebben of die wel eens in contact zijn gekomen met jonge kinderen of baby's, die weten dat baby's boos kunnen zijn en blij kunnen zijn. En misschien ook bang en verdrietig kunnen zijn. Maar onderzoek heeft laten zien dat kinderen pas spijt kunnen voelen als ze een jaar of zes zijn. Het is een vrij complexe emotie. Je moet eigenlijk mentaal tijd reizen. Dus je hebt nou een slechte uitkomst. Dan moet je terug reizen in de tijd naar je beslissing. En dan moet je een ander pad inlopen. En dan kijken waar je terecht was gekomen en die uitkomsten met elkaar vergelijken. En dan weet je of je spijt hebt. Nou, dat gaat bij ons heel erg snel, maar kinderen gaat het nog niet. Dus het is een complexe emotie. Het is ook een emotie met een slechte reputatie. Een collega van mij die zei altijd, toen ik bezig was met mijn onderzoek naar spijt, spijt is wat de koes gaat. En ik weet niet precies wat hij daarmee bedoelt. Maar ik denk dat hij bedoelt dat het niet zo nuttig is. Dat we niet achteruit moeten kijken, maar dat we gewoon vooruit moeten kijken. Ik denk dat hij dat bedoelt. Toen ik in 1996 promoveerde op mijn onderzoek aan de Universiteits van Amsterdam, toen zij een tante van mij, hartstikke leuk dat je nou gepromoveerd bent, maar het is niet zo nuttig dat onderzoek van jou. Het is eigenlijk niet echt toepassbaar. Ik zei, hoe bedoel je? Ze zei, ik heb nooit spijt. Ik heb nooit spijt. Nou, dat hoor ik wel vaker als ik met mensen praten van onderzoek dat ze nergens spijt van hebben. En dan stel ik altijd een wedervraag. Dan zeg ik, ga je willen naar de supermarkt? Kijk eens maar raar aan. Dan zeg ik, ja, natuurlijk ga ik naar het supermarkt. Ik zeg, heb je dan ook als je dan je karretje helemaal vol hebt, dat je dan naar de kassa moet en hoe vaak hoef ik niet verder te praten. En dan zeg ik, dan kies ik altijd de verkeerderij. Zegt het vervelend, hè. Ik zeg, nou, dat is nou ook spijt. Spijt is dus iets wat je niet gekozen hebt, iets wat eigen schuld is en wat heel erg pijnlijk is.  En ik denk dat dat nou juist de sleutel is tot het nutt van spijt. Spijt is nuttig juist omdat het zo pijnlijk is. Omdat het zo pijnlijk is, zorgt het ervoor dat wij onze vrouw te herinneren en van onze vrouw te leren. Een ezel stoot zich in het gemeen, slechts één keer aan dezelfde steen. Waarom? Dat doet heel erg pijn jezelf aan die steen stoot. Dus dan weet je wel waar die ligt. Nou, hetzelfde gebeurt met fouten die wij maken. Wij maken fouten en wij herinneren die beter. Daar is onderzoek naar. Willem Albert Wagenaar. Ik heb hem gestudeerd in Leiden, een van de meest briljante psychologen die we ooit gehad hebben. Die heeft een onderzoek gedaan waarin die zes jaar lang zijn eigen geugd heeft bestudeerd. Hij heeft een soort dagboek bijgehouden. Elke dag schreef er één of meerdere gebeurtings op die plaats vonden in zijn leven. En dat schreef het op wie erbij was en wat er gebeurd was en een aantal van die dingen. En aan het einde van die periode ging hij alles herinneren en ging hij kijken wat heb ik nou onthouden en wat heb ik niet onthouden. En wat hij vond is dat negatieve gebeurtenissen waar hij zelf de aanstichter van was waren de dingen die hij het best kon onthouden. Nou, dat komt over een met het. Dat zijn de dingen waarin we spijt voelen en die onthouden het best. En daarom leren we van onze fouten. We leren van onze fouten omdat we die goed kunnen herinneren. Daarom is spijt nuttig, omdat dat een soort dat je fouten niet vergeet. Spijt is ook nuttig omdat je je fouten kan goedmaken. Net als bij het spijt. Je hebt spijt en je probeert het ongedaan te maken. Daarom noemen we de abortenspil, ook de spijtpil. Dan heb je iets gedaan waar je spijt van hebt en dan kun je het proberen ongedaan te maken. Daarom hebben we de comportagewet. Vroeger dat mensen langs de deur kwamen om spullen te verkopen en dan heb je zo'n wet dat je twee weken lang jezelf kan bedenken. Of tegenwoordig koop je natuurlijk niet meer aan de deur maar dan koopen we online en dan zie je iets online wat prachtig is en dan wordt het thuis bezorgd.  En dan is het toch net niet de deur die jij dacht dat je gekocht had. En dan kan je daar nog, kan je dat ongedaan maken. Spijt helpt erbij om die keuze ongedaan te maken. We hebben zelf ook al wat onderzoek naar gedaan met consumenten die spijt hebben of consumenten die teleurgesteld zijn en we gekeken wat, wat doen die nou? Nou dan vind je dat inderdaad consumenten die spijt hebben van een keuze voor een dienstverlenen of een product die switchen. Die gaan volgende keer wat anders doen. Die kopen nooit meer bij die winkel of die kopen nooit meer dat merk. Consumenten die teleurgesteld zijn die zullen niet noodzakelijk switchen want je bent namelijk teleurgesteld als je zelf niks gekozen hebt en niks aan kan doen. Ik reis heel vaak met de trein en dat gebeurt me regelmatig dat als ik met de trein reis dat er weer een of andere trein uit valt en dan baal ik echt enorm anderhalf uur vertraging maar ja, ik heb dan geen spijt want ik heb geen andere keuze. Met de auto naar Amsterdam komen door de week geen goed idee als je uit Tilburg komt. Nou in die gevallen zie je dus dat spijt leidt tot switchen dat is nu toch van teleurstelling niet. Nuttige emotie, spijt we hebben allerlei leermomenten maar het interessante van spijt denk ik of een van de interessante elementen van spijt is dat je niet hoeft te zitten en te wachten tot dat je spijt voelt. Het berouw komt na de zonde maar spijt komt soms op tijd. Dat bedoel ik daarmee. Als wij een keuze maken kunnen wij van tevoren rekening houden met de mogelijke spijt die wij achteraf kunnen voelen. Er zijn een aantal economen die hebben beslistheorie in de jaren 80 ontwikkeld de spijtheorie en die gaat er eigenlijk vanuit. Heel simpel idee. Als wij beslissingen nemen kijken we niet alleen naar de uitkomst die we kunnen krijgen maar we kijken ook naar hoe die uitkomst er met elkaar vergelijken. Als je dit kiest en die uitkomst niet zo goed wat komt er dan daaruit? Dat vergelijkt heel veel venend heb ik spijt van dus dat doe ik niet. Daar is tegenwoordig behoorlijk veel bewijs voor dat we op die manier kiezen.  Dat we niet alleen kijken naar de uitkomst maar ook naar de mogelijke emotie die we kunnen ervaren. Bijvoorbeeld recent onderzoek met mensen die pensioenbeslissingen moeten nemen. We weten dat veel mensen ondernemers, ZZP'ers niet genoeg pensioen willen bouwen en we weten uit recent onderzoek dat degenen die van tevoren daarover nadenken en dan denken we als dat mis gaat heb ik heel erg spijt van dat die veel meer maatregelen nemen om genoeg pensioen op te bouwen dan de mensen die er niet over nadenken. We weten uit ander onderzoek hier in de Universiteit van Amsterdam in de jaren 90 uitgevoerd toen zeg maar de eetsepidemie uitbrak. Toen waren ze geïnteresseerd en hoe kunnen we dat zorgen dat mensen condoms gaan gebruiken. Toen hebben ze adolescenten gevraagd na te denken hoe zou je je voelen als je net onbeschermde seks hebt gehad met een losse partner hoe zou je dan voelen daarna en dan geven mensen aan dat ze dan spijt zullen voelen en bezorgd zullen zijn. Nou dat is op zich niet zo vreemd maar ze hebben die mensen vijf maanden daarna gevraagd hoe vaak ze condoms gebruikt hebben bij hun losse contacten en dan vonden ze dat de mensen die nagedacht hadden over spijt aangave vaker condoms gebruikt hebben dan de mensen die daar van tevoren niet over nagedacht hadden. Het suggereert dat het ook nog kan helpen bij zelfbeschermend gedrag en dat onderzoek hebben ze ook nog gedaan met vaccinaties, met screening op huidkanker of borstkanker enzovoort. Dus als wij rekening houden met de mogelijke voelings van spijt achteraf dan kunnen we onze keuze zo aanpassen dat we onszelf in bescherming nemen en dat suggereert dat we dit ook kunnen gebruiken dat we het zich maar beïnvloedings tactieken kunnen maken of kunnen inzetten om te zorgen dat mensen hun gedrag aanpassen. Nou in Zwitserland hebben ze dat condom gebruik idee serieus genomen hebben ze een campagne begonnen waarin ze proberen mensen te focussen op de mogelijke spijt achteraf om te zorgen dat het leidt tot meer condom gebruik. Ik was een tijdje geleden een jaar of twee gleden in de Achterhoek en toen zag ik ineens een billboard staan je krijgt spijt als je te hard rijdt die idee dat als je verkeers overtreding begraat dat je daar spijt van krijgt.  Het is onduidelijk bij die reclame of je dat krijgt of je een boete krijgt of omdat je iemand doodraait beide zijn vervelend, zou ik zeggen. Nou, dat is een tactiek die volgens mij veel mensen gebruikt zijn of gebruikt worden. Ik weet niet of die werken maar ik weet wel dat de volgende werkt. Hier is een envelop die ik een aantal jaar geleden thuis kreeg bij mij in Tilburg in 50, 37 nd wonen transcespotentiële winnaars. Ik dacht, wat betekent dit? Nou, dit is een brief van de Postcode Loterij en ik dacht, ik moet dat niet. Ik gooi de brief, gooi ik op het oud papier en wat zie ik op de achterkant staan. Als de sommer kan je er van 10,2 miljoen in uw postcode valt staat u dan met lege handen uw winnende buren te feliciteren. Het zal toch niet zo zijn. Dit is de laatste kans dat u er wat aan kan doen. Nou, wij noemen dit een spijtappel een communicatieve uiting waarin mensen proberen je gedrag te veranderen door een beroep te doen op gevoelens van spijt en deze werkt. We weten, want hier hebben we onderzoek naar gedaan. Rick Pieters, een collega uit Tilburg en ik hebben een vragenlijstonderzoek gedaan met staatsloterijspelers en postcode loterijspelers. En we hebben gevraagd naar wat ze vinden van spelen in die loterij en of ze bang zijn om spijten te krijgen. En wat ze toen vonden is dat staatsloterijspelers vinden de loterij veel leuker dan postcode loterijspelers. Toch spelen postcode loterijspelers omdat ze vooral bang zijn dat ze achteraf spijt zullen krijgen. Dan zei ik eerder, spijt is nuttig want het zorgt ervoor dat we goede keuzes maken is dat hierna ook het geval als het zorgt voor loterijspelen. Ik denk het niet maar het zorgt er in ieder geval voor dat we onszelf beschermen tegen de mogelijke gevoelens van spijt achteraf. Spijt voel je dus als je een slechte beslissing hebt gemaakt of verkeerde keuze hebt gemaakt en het richtje op jouw eigen rol in het veroorzakken van die negatieve uitkomst. Dat is de reden waarom spijt zo pijnlijk is dat is de reden waarom je leert van je eigen fouten en die probeert te voorkomen. Dus op de vraag waarom is spijt zo pijnlijk is het antwoord het is juist zo pijnlijk omdat het daarom ervoor zorgt dat je voortaan betere keuzes maakt. 