Zes Novellen | Marcellus Emants | Single Author Collections | Sound Book | Dutch | 1/10
Zesnevelle van Marcellus Emans. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Julie van Walgem. Zesnevelle van Marcellus Emans. Voorreden. Die Engel, die nenen als himmelsvrouwt, die Teufel, die nenen als huilenleid, die mensen, die nenen als liebe. Heinrich Heine als jongeleiden. Voorreden. Het lag geavonkelijk niet in mijn plan een voorreden bij deze novelle te schrijven, welke voor de banier waren bestemd. Reeds was het avontuur voordat hij het schrift afgedrukt toen mijn mederedactoren mij verzochten deze schets terug te nemen. Zij vrezen dat de banier al die abonnees verliezen zou, welke granschikt kunnen worden onder de rubrieken, fatsoenlijke dames, bestuurderen van deftige leesgezelschappen enzovoort. Verschrikte over de mogelijkheid ener tergelijke uitwaking van mijn argeloos neergeschreven verhaal, boog ik ter stond het hoofd voor hun nauwkeurige bekendheid met de smaak van het lezen publiek en dan mijn stuk terug. Het nu te veroordelen tot de prullemant of het vuur was onmogelijk onverschillende redenen, waarvan de voornaamste bij een opvatting van deze novelle als een geheel is, waarin drie ontwikkelingstoestanden van hetzelfde gevoel worden behandeld. Om in de najaar stormen en fanny te kunnen schilderen, door maatschappelijke banden bekneld en onder de invloed van een overwegend verstandsleven, zich in het openbaar voor de schepter van het conventioneel fatsoenbuigt. Om in het geheim zijn doors naar genoten bevredigen en hoe hij al de ziekelijk wordt, verkwijnt of alle waardigheid verliest en zich in het slijk wendelt. Was het nodig in het diegewoordige maatschappij naar een voorbeeld uit te zien van de eenvoudigste toestand van het gevoelsleven, die waren het nog in vrijheid zijn innerlijke drang volgekant, die waarin de liefhebben de vrouw zonder een gebijgedachte aan de prikkel van verboden genot zich geeft alleen omdat zij lief heeft? Op mijn vraag wat in het avonduur erg is zou kunnen opwekken bij de fatsoenlijke dames bestuurderen van deftige leedsgezelschappen en de voort, werd mij geantwoord dat er eenige gemene woorden in voorkomen, een menigte ruwe uitdrukkingen in de mond van een liderlijke kerel en een alternugdere levenswijzijd in een gesprek tussen vier jonge lieden uit de deftige stand.  Dit alles maakte bij de afzonderlijke uitgave een inleidend woord noodzakelijk, eensteels om de fatsoenlijke dames bestuurderen van deftige leedsgezelschappen en ze voor het waarschuwen, anderdeels om hen te winnen voor de algemene beginselen die mij bij het neerschrijven deze novellen hebben geleid. Ik weet niet of het laatste mij geluk is al, maar wel het ze in alle gevallen beproeven. Dikwos komt het rustigste baanelkander te begrijpen. Wat op de eerste aanblik afschrikt, wordt later met geheel andere ogen beschouwd wanneer men de bedoeling kent waar aan het zijn ontstaan heeft te tanken. Onder de opmerkingen die mij ter oren kwamen over de drie tel novellen dat ik Mona kobe titelde, bevond zich de volgende. Het mensstom bestaat uit engelen en duivelen. Waarom geeft oudeur ons alleen specimena van de tweede soorten aanschouwen? Ik wil bij deze gelegenheid die vraag beantwoorden. Voraaf merk ik ook dat het mensstom, mijn zinzins, welvare vanuit de engelen en duivelen te zijn samengesteld, uitsluitend uit mensstom bestaat. En dat ik mijn garen een naturalist noem om mijn instemming te kunnen betuigen met de leer die tijnen aan balzac toedicht. Ozie du naturalist, l'homme n'est pas de raison d'indépendant supérieure sain parel mème capable d'atteindre personcelles for le vérité la vertue. Mais une simple force, de maimordric les autres russens van des circonstants sans du cré est sa direction. Om even wel langere uitweidingen te remijden over hetgeen men het recht heeft, engel en duivel, deugd en ondeugd, goed en kwaad te noemen, wil ik voor het ogenblikken in de zin van de gestelde vraag aannemen dat er engelachtige en duivelachtige mensen bestaan en deze kortweg engelen en duivelen heeten. Behalve dat ik dan aan een zwaar en noodzakelijk overwicht van een tuivelachtige in de wereld geloof, wil ik aantonen dat zich het engelachtige in de meeste gevallen aan de warneemingen van de kunstenaar onttrekt of onbruikbaar voor hem is. Voor de schrijver is het veel moeilijker dan voor de schilder om zich van schetsen naar de natuur te voorzien. De voorraadwetenschap waarover hij beschikken moet, alleen om het radarwerk dermaatschappij te kunnen begrijpen, wordt met de dag groter, terwijl het mentom al verder en verder doordringt in de kunst van zijn ware natuur zo diep mogelijk onder een aangenomen uiterlijk te verbergen.  Vooral de engelen bereiden hem grote moeilijkheden, terwijl deze in een jeugdge wereld hoofdrollen spelen en de kunstenaar in de gelegenheid stellen hen van alle kanten te beschouwen en levenstrijd te leren kennen en hun karakter te doorgronden, trekken zij zich in een oude wereld uit het openbaar leven terug of zien zij zich genootzaakt, de voordringende duivelen die slim genoeg zijn om de engelen deugde aan te nemen met hun eigen wapenen te bestrijden en dus terwille van het doel een beetje duivelachtig te worden. De duivelen daarin tegen kan ieder die wil in speel- en danshuizen op de openbare straat en in de recht zal een erg harde schade slaan, terwijl overigens hun duivelachtigheid zelf er iets mee brengt dat zij pogingen aanwenden zich bij u in te dringen ten einde van uw deugde voordeel te kunnen trekken. Gesteld, men overwint deze bezwaren, vervolgt de engelen tot in hun afgeliegendse schuilhoeken en slaagt er in hun harde te openen, men bemerkt dan dat er actieve en passieve engelen bestaan. De passieve engelen zijn aller aangenaamste mensen die goed beschouwd, meer aanspaak op algemene verreering hebben dan grote mannen als Voltaire, Napoleon, Franklin en andere voor wie standbeelden worden opgericht of over wie boeken worden geschreven. Wat zij begeren is een maatige voldoening hun erlevens behoefte ten einde zich zo stil mogelijk in de bestaande te kunnen schikken. Niemand geven zij aanstoot en niets verlangen zij te tornen. Toch hebben zij voor de artiest weinig waarde. De kunst, eist handeling, strijd en juist die passieve engelachtige eigenschappen van berusting, bescheidheid, nedrigheid enzovoort, stempele hen misschien in de maatschappij tot steupilaren maar in het kunstwerk brengen zij het hoogste tot kolisse waarop niets rust. Rest is de afdeling daar actieve engelen. Ik merk er iets op dat deze zeldzamer worden naar mate de maatschappij in ouderdom toeneemt. De oorzaken van dit verschijnsel zijn velen. Hun activiteit wil in het bestaande ingrijpen en wel, ze zijn nu eenmaal engelen, met hun goed en schoon doel voor ogen. In het reuzachtig lichaam van een ouder maatschappij is alles moeilijk aan het bestaandverband te ontdrukken. Of welk gebied de engel ingrijpen wil, overal weet hij dat hem een geduchteweerstand wacht. Met herkuleskrachten arbeidend kan hij zelf de meer doen dan een stoot geven waarvan hij in de regel zelf de gevolg niet aan schouwen zal.  Nu is dit voor een waardig engel voldoende maar terwijl de meeste naar een sneller en groter uitkomst treven die zij zich voorstellen met behulp van een beetje duivelachtigheid terwijl van het doel wel te kunnen bereiken, taken zich de beste schouderophalend in het passieve leven terug of naar een zeerklein gebied van werkzaamheid waar zij ongetwijfeld veel schoens kunnen vruchten toch waar de kunstenaar met zijn schetsboek meestal te vergeef zal aankloppen. Terwijl tussen duivelen en het duivelachtig hem bijna altijd tot een model zitten passieve duivelen zijn er natuurlijk niet kan hij van de engelen zelfs slechts een zeerklein getal voorbeelden bestuderen en zijn ook deze nog tickles met duivelachtigheid besmet. Zij daardoor zijn kunstenaar in zijn engelenstudie beperkt tot de ledenzijner familie een paar bijzonder goede vrienden en een of meer vrouwen welke hem haar hart hebben geopend. Waagt hij het echter in zijn geschrift dezen naar waarheid te tekenen dan kan hij bijna zeker zijn van bij alle in ongenade te vallen. De vriend die zijn goedgelijkend oliverfportrait Garnen voor een tentoonstelling afstaat is nooit met de schildering van zijn karakter tevreden en neemt het hoogst kwalijk wanneer hij daar boven zijn omstandigheden herkent. Als Engels schuurt hij de publiciteit. Toch waartoe die schetse waarom dat slaafse volge van de natuur roept hij uit. Moet een kunstenaar dan geen fantasie hebben? Dit is immers realisme, geen kunst maar fotografie. Op dit waazige bruik van het woord fotografie waarmee de onvruchtbare idealistjes zelfs een meester zich als lessen waarmene te kunnen veroordelen stel ik mij voor bij een andere gelegenheid terug te komen. Hier was het mijn doel de vraag uit te lokken naar de werkzaamheiter fantasie. Even onmisbaar als hij voor de kunstenaar is even gevaarlijk is een fantasie voor de kunst en wanneer zij niet behoorlijk in dom gehouden wordt groeit hij uit haar kracht, vermagerd en sterft het eigenlijk aan uitbetting. Een kunstenaar schapt niet, zegt Motta Tulli. Hij rangsgeekt. Wanneer wij dus aan de fantasie het uitvoeren beweend over dat rangsgeken opdragen een harde hulproepen waar het geld te besluiten trekken uit ze kon vaat tot ze kon ne va pa dan zijn daarmee de grenzen van haar gebied getokken en heeft hij geen aanspraak te maken op een brevet dé fancyon. De Nederlandse fantasie is al ver op de leidersweg die naar uitbetting voert gevoorderd. De schepping is geen geprek.  Zuidelijke landschappen door hen die nooit het zuiden hebben gezien bossen in de tesselse duinen waarnaar de bewoners van het eiland te vergeef zoeken. Tichterlijke opmerkingen en vissersmanden waaruit geen hun zeer op behoogd wijs kon worden dialecten op boerenlippen waarvan geen streek in ons vaderland het eigendoms recht reclameert werelden van kwaad die alleen dienen om het goede te doen uitkomen en zegenvieren en een heel luilekkerland van geluk tot de beloning die hun misstapjes juist zo weten indrichten dat zij nog gelegenheid hebben zich bij tijd te bekeren en dat zij vooral niet ontvattenlijk worden. Zodra het kunstwerk niet meer steunt op de oorspronkelijke schets naar de natuur en elke bijvoeging of weglading niet uitsluiten ten doel heeft, de indruk die de kunstenaar heeft ontvangen duidelijker weer te geven wordt het een lichaam gelijk waaraan beenderen en spieren ontbreken. Wie meent dat daardoor het ideale, onzichtbare, de geest nog helder er zal uitblinken neem er op het levend model in supervan. Het avontuur steunt op een schets naar de natuur en van het platte en gemeene heb ik slechts zoveel overgehouden als mij onontberelijk scheen voor de karakteristiek van personen en toestanden. Evenwel, waarom deze schets uitgewerkt een dener waargelijk zoveel of zelfs maar iets platts en gemeens in voorkomt is het niet de keuze van zijn stof die de kunstenaar kenmerkt? Garnen beaam ik de laatste vraag maar tekent protest aan tegen de bewering dat daarom het platte en gemeene wederom twee rijkbare woorden buiten zijn gebied zouden vallen. Overal waar hij in een karakteristiek type of in een karakteristieke toestand een kenteken van zijn tijd ontdekt heeft de novelisten terecht toetetasten. De verantwoordelijkheid voor de plattheit of verhevenheid tegen type of toestanden komt misschien op het publiek waarin die tijd scheest belichamt is, niet op hem die het zijn spiegel voorhoudt. Ik wil dat zal het misschien overbodig bewijst rachten te leveren dat het hier een meinstreven aan tans is geweest een karakter weer te geven dat voor onze tijd en vooral voor ons volk van diepe en treurige betekenis is. Mijn kentestelling dat de jeugd haar tijd moet hebben om uit te razen. De sterke hartstof heeft inderdaad aan die ogenblikken van tegeloosheid behoefte om zijn krachten te leren kennen. Toch wat is er tegenwoordig van die krachten en van het razen geworden? Wij zijn cool en redeneren nuchter.  Het verstand ziet de gevaren en onnagenaamheden van het uitrazen tijdig genoeg in en poogt aan de passie haar korten alleenheerschapijten ontniemen. Tegelijkertijd, echter, vlijende driften met schone beloften van genot en met de verzekering van gehoorzaam te zullen zijn aan het verstand zodra het noodzakelijk mocht blijken. Zitaar dus de mens op de golden middenweg. Maar de maatschappij heeft er duisterpati's op doen uitkomen, alle met dezelfde wegwijzers voorzien. Naar het verboden genot. Het woord verboden prikkelt sterk en de duister retten schijn. Wat verhindert dus een kleine afwijking van die simpele rechtenweg die gevolgd door een terugkeerd soliditeit, ons levenservaring zonder kleerscheuren verschaffen zal? Een beetje stoutigheid, voorafgaande aan een lange vatsigheid. Wij betalen een kleine entreeprijs. Er zijn donkere laadjes voor alle beursen. Gevoelen dat wij in de modder wandelen en zijn dus dubbel ingenomen met de heersende duisternis. Na verloop van korte tijd komen wij uiterst voldaan weer in het helderdaglicht terug. Niet eenmaal altijd met zichtbaar bespattelaarzen. Deze transacties, met zijn hartstochten, verkleinen en verlagen de mens. Vaak maakt hij dit en andere zelden in zichzelf op. Hij meent integen die al zeer verstandig zijn leven in een goede richting te hebben gestuurd. Waar heeft hij echter te vallig een blik in zijn binnenste dan wordt Geudus woord tot feit. Deem viert de slecht in zijn erhoud, deren zijn een eigen en basischoud. In zulke gevallen is het alleen de steeds klimmelde kleine geesigheid en lafheid die voor zelfverdietiging uit de wal ging van zichzelf en van het leven bewaard. De geestdrift die de mensen in de aanvang van z'n loba nog aanspoorden naar een schoon doel de handen uit te strekken, verdwijnt even snel als het schuim op kolzuur houdend water. En het nuchter verstand door geen willskracht gestuund brengt het slecht dat het wijfel die het bestaan van een dode boomant kent, omdat hij de kracht mist dient te vellen en die geloofd dat de boom niet dood is wanneer hij er toevallig het hoofd tegen stoot. In een storm- en drangperiode waar je ging stormen meer en de wilde golven van de drang zijn naar een mrasse gebodem afgeleid. De dolende ridders zijn avonturiertjes geworden en de romandes levens is verlaagd tot een betaald avontuur.  Dat ik tegenover de type van een krachteloze, gemakzuchtige, nuchtere tijd een vrouwelijke liefde komplaatsen van zeldzame warmte, voelkomen toewijding en zonder enige berekening scheen mij alleen reeds een voldoende waarborg tegen elke beschuldiging van onzeedelijkheid wezen. Of ik overtuigd heb? Ik weet het niet en ben zelfs zeker van het tegedeel waar het leeders geld ziet die het marktmaal de rezedigheid in de hoofdkneek van een wethouder zoeken. HEN begeer ik echt er niet. Wat overige aangaat hoop ik dat het werk zelf en in alle gevallen de verklaring afdwingen zal. Het werd met een ernstige bedoeling geschreven. Einde van de voorreden Zes novellen van Marcellus Emans Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org Opname door Marcel Koenders Zes novellen van Marcellus Emans Opname 1 Een avontuur, deel 1 Toen hij uit zijn slaapkamer in zijn nette salon trot waar de stralen, der septemberzon vrolijk glim en kantliggjes op het porcelijnenonbuitservies toverden viel zijn blik ter stond op een aangekomen brief die naast zijn handelsblad lag. Een brief behoorde niet tot de allerdaagse verschijnselen in zijn leven. Een man van zaken was hij niet en even min als hij ooit iets bijzonders aan bloed verwanten of kennisen te schrijven had kwam het in deze op hem met vragen lastig te vallen of met vertrouwelijke mededelingen te vereren. Men vermoedde vrij algemeen voor zover men zich met hem bezig hield dat hij de leerhuldigde uit het oog uit het hart. En zonder dat dit vermoede tot zekerheid was gereipt beëiverde zich iedereen deze zienswijze wederkerig op hem toepassen. Wie hem kende mocht hem kreiden omdat hij goed hartig was en niemand in de weg stond wie hem niet kende koesterde geen verlangen zijn kennis te maken. In dienstgij het hem gevraagd had zou hij dit alles u zelf bekend hebben. Hij zou u verteld hebben dat er reeds meer dan 14.000 sonnen over zijn hoofd waren heengesneld die hem even weinig gebracht als ontnomen hadden. En dat hij zich tans een juk van enkele hardnekkige gewoonten had gekrompt omdat zijn bestaan nooit door een groot doel beheerst was geworden. Zijn leven was aan een beekje gelijk geweest dat van een kleine heuvel afstroomt. Geen enkele rots ontmoet om tegen op te bruisen en eindelijk in een morass verloopt.  Er was een tijd geweest dat hij een ander kleurrijke beeld van zichzelf vormde, maar hij had zich leren kennen en toen was de begoogeling verdwenen. Aan dit ontwaken uit zijn jongelingsdroom knoopte zich de enige belangwekkende herinnering vast die zijn leven rijk was. Hij hield er niet van in herinneringen te leven. Maar het schrift van de brief bracht hem die ene weer met geweld voor ogen. Terwijl zijn blik op dit bekende handschrift rustte zonk hij met het hoofd op de hand geleund in zijn neunstoel neder. De oude beelden rezen uit hun doodslaap op en de herinnering voerden hem 16 jaren terug. 5 minuut daar het kondigde de conducteur aan toen op één der banen die Frankrijk en België verbinden de trein voor een grauw bestoofend perron stil hield waarop een loch een onvriendelijk stationsgebouw tromde. Dat zijn oorspronkelijke kleur reeds lang vergeten had onder de laag ass en roet waarmee de schoonste uitvinding onze eeuw bezig is de gehele wereld te bedekken. De bestoven reizigers haasten zich hun gevangenissen te verlaten en menig één was al de donkere zaal binnengetreden die zich de naam van het aanmatigde. Toen een beamte van den Groederenwagen haastig van portier naar portier liep met luiderstem den eigenaar van den koffer nummer 49 van Mésières roepend. Issy klonk het eindelijk uit de mond van de jong man met donkerblonde knevel die juist gereed stond zijn eerste klasse fumeur te verlaten. Het bleek 49 bij het overpakken de bodem was uitgezakt en de gelukkige eigenaar werd in bedenking gegeven den trein te verlaten zijn koffer te laten oplappen en snags met de volgende express zijn reis te vervolgen. De stationchef verklaarde zich bereikt het biljet voor die trein geldig te maken. Alles behalve gesticht door deze tijding, liet de man zich menig hardwoord ontvallen over de ruwe omhandigheid daar beanten die er een waar genoegen in schenen te vinden de hun toevertrouwde goederen zoveel mogelijk te beschadigen. Dit had echt geen ander gevolg dan de driftige opmerking van de beanten dat men de versleten koffer niet eens als passagiersgoed had moeten aannemen of schoon onze reiziger steekhouden door deze rillenering voelden berustte hij in zijn lot eensdeels omdat hij inzag welke gevaren zijn goed bedreigden wanneer hij op voortzetting van de reis aandrom meer nog om andere redenen die wij aansondselerend kennen.  Hij keek nu naar een drager uit die het vrak om hulsel voorzichtig naar een dicht bij gelegen hotel kon brengen. De stationchef was zo vriendelijk ook hierin behulpzaam te wezen en beval het hotel de jedo als het dichtstbij gelegenen aan. De drager schoofde koffer op zijn handwagen en geleide de reiziger naar het hotel. Dat inderdaad geen 5 minuten van het station verwijderd vlak aan de ingang lag der onogelijke stad. Het gehele ongeval scheen dus te zullen neerkomen op een oponthoud van een halve dag want in de nannacht zou wederom een trein in dezelfde richting het plaatje aandoen. Wat konden die weinige uren betekenden voor iemand die op zijn lange reis al zoveel dagen had vermorgenst. Onmiddellijk na zijn promotie had George van Doerhoven voor onbepaalde tijd van zijn moeder afscheid genomen met plan het een en ander van de wereld te gaan zien voordat hij de verkregend kundigheden en het heldere hoofd waarmee de natuur hem bedeeld had in de ene of andere lands betrekking aan de maatschappij dienstbaar maakte. 