Brieven van den nutteloozen toeschouwer | Louis Couperus | Essays | Speaking Book | Dutch | 1/2
maan die reeds vergaan is en in bierzachte glans misschien andere gedachten gevoeligheden zweven en vandaag met even een huiveren blik naar al de verschrikkelijkheid omlaag, verder onze arbeid in velden der gedachten en tuinen van droom wat zijn zij anders waard dan onze illusie er is immers niets meer over dan krijgsgedruis, muurzer gedondig zappel in bommen die ontploffen over brandende steden er is niets meer over dan duizenden lijken, bloedrode meren smokende horizonen niets meer over dan suprematiestreid rassenhaat mateloze ellende en neutraliteit wat betekent in die vreselijke hell op aarde een roman een novelle, een toneelstuk een gedicht niets dan wat ongelukkig onnozel woordenspel van de arme dromers en povere denkers die wij zijn nee het is beter één gedachte te hebben het vaderland één droom, de suprematie van het vaderland en voor die beiden, met de bouw je net vooruit de andere denkers en dromers te vernietigen tot de sterkste gelijk heeft want al het andere is immers onzin en kinderachtigheid of zien de zuiveren doden het anders einde van de zevende brief brief acht breven van de nutteloze toeschouwig door Louis Kruperis deze liep in vochtopname opname door Anna Simon brief acht Florence, 13 september we zijn in florans het is misschien heel daas dat we in florans zijn maar ik weet niet wat goed is deze dagen we stonden in Munchen voor 3 alternatiefs de winter in Munchen te blijven want als italië over een maand meedoet in de oorlog, zouden we de grenzen niet meer over kunnen naar Holland te gaan, en een heimweer naar Holland en familie is er wel in mijn ziel. Naar Florence te gaan, als steeds. Na vele bedenkingen en overwegingen hebben wij het laatste gekozen, niet heel zeker of wij in Italië geld zouden kunnen krijgen als in München. Dit is echt er vrijwel in orde, dus daar is niets over te toppen. We bewonen weer onze oude vertrekken, en ik hoop spoedig wat energie te hebben ze in te richten als naar gewoonte, maar nu heerst de wanoorden nog in mijn kamer als in geheel Europa. Mijn hoofd is dof en mat, mijn zenuwen trillen, en om mij drijft een immense melancholie, die is om alles. Lusteloos, langzaam beweegt mijn pens zich over het papier. Ik schrijf om iets te doen, maar het is alles overbodig. Het zou mij pijnlijk zijn geweest in München te moeten blijven. Een Duits winterclimaat is niet voor mijn verwende lichaam. Ik haat die pakketvloeren, slechtsluitende dubbele ramen, eterische gordijntjes en porcelijne toerkrachtels die je aan gloeiende kop en koude voeten bezorgen. Voor de zomer is dat alles te dulden, München is een charmante zomerstad. Voor de winter zou het mij miseren zijn. Duitse bedden zijn ellendig en zoveel zwijn te eten bekond mij niet. De stemming in huis verbitterde beide dag, trots de overwinningen en het aanstaande belegg van Parijs. Een zware druk lag op mijn borst van neutrale Hollander. Ik heb nooit van Duitsers gehouden, toch deze maand heb ik hen bewonderd. Ze waren prachtig, misschien niet om te beminnen, wel om te bewonderen. Eén ideaal reest voor allen. Ze zijn het enige volk dat na Yves weg leeft voor het ideaal. Of ik sprak met de rheumatieke Baron, met de oude Jodin, met de dienstmeisjes, met mijn kapper, met een kelner, met de dames van het pension, met een officier, een landweerman, een assessor, een acteur, een fotograaf, de brievenbesteller of wie ook, ze hadden allemaal dezelfde gedachten, hetzelfde idee, hetzelfde ideaal. Is dat niet prachtig? En aan ingesloten eenheid ziet daar het Duitse volk. Hunne lichte ogen gloeien allen voor dezelfde toekomstverwachting, te overwinnen. Op het een enkele, evenzakhartige de twijfel, als wij maar mannen genoeg hebben, dan antwoorden alle anderen. We hebben twaalf miljoen soldaten. Meer, voegt een derde erbij. We zullen vechten niet als de Engelsman tot een laatste penny, maar tot een laatste drop-op bloed. Ik heb hem bewonderd. Ik bewonder hen steeds.  Nee, ik heb geen sympathie voor hen, in de innigere betekenis van het woord. Aan wie zijn zij sympathiek? Hoe tikwels heb ik niet door een Duitse zelfwoere zeggen. We weten het wel, niemand houdt van ons, bestaan alleen. Ja, ze staan alleen. Oosterrijk Hongarije, La Vecchia Carcassa, schelde de Italiaan. Helpt hen niet, zij zullen die bondgenoot nog moeten helpen. En Italia, ik heb het in deze paar dagen overal gehoord, de antipatie voor Duitsland in Italië groeit, groeit iedere dag. Ik wist in Munchen niet dat zij zo hevig was, die antipatie. Ze weten het niet in Duitsland. Ze verwijten de Italiaanen wel hun onzekere houding van de aanvang, maar ze weten het niet, dat zij zo gehaald in Italië zijn. Om hun hartheid, om hun heerzucht, die zo zij overwinnen, alles zal verdrukken. Italië tot niets zal maken. Deze winter, zo niet eerig, verklaart Italië en de oorlog. Ze zijn tragisch, doordat niemand be minder Duitsers. Zij hebben groot willen zijn en machtig, maar niemand gunt hun grootheid en macht. Ze staan alleen te maaien, razend. Hoe lange zullen zij het volhouden? De laatste zegen van welke wij horen in Munchen, was Maubeutje, veertigduizend gevangenen. Hier wordt die zegen betwijfeldt. En nu is er geen sprake meer van Parijs te bezetten. Trekken de barbaarse legers zich terug naar de Latijnse grond. Ze zijn tragisch, die barbaren. Daarom gaat mijn medegevoel naar hen toe. Laat ik medegevoel zeggen en denken wij sympathie niet hetzelfde, maar intiemech, eniger van nuansen. Ze zijn tragisch, de woesten hunnen. Nee, ze zijn geen barbaren en hunnen. Ze zijn de subtiele geesten die de abstractste wetenschap, de abstractste kunst, filosofie en muziek, gevoelden en begrepen als geen barbaren en hunnen ooit deden. Ze zijn daarbij krachtig, gezond, jong, als volk. Maar dat volk heeft een tragisch gemis. En dat gemis is een gemis aan bekoring. Ontzij niet bekoren bemint hen niemand en wetent zij alleen zich met geweld te doen eerbiedigen. Omdat zij niet bekoren, zijn zij tragisch tussen de volkeren. En als zij ondergaan, zal niemand om hen rouwen. Als zij overwinnen, zullen zij gehater zijn dan ooit. Meestal ieder volk heeft een bekoring. De Engelsen, in hun eigen land, oefenen op wie hen bezoekt de bekoring uit van volmaakte gastheeren. Hunne hotels, hunne huizen geven de bekoring van het comfort. Zijzelf hebben de bekoring van gentlemenlike, ladylike, beschaving.  De minder bekoorlijke eigenschappen, hunne harten, maskeeren zij. Zij bekoren. De Fransen bekoren. Zij bekoren vooral de Duitsers, die een eerbied hebben voor een esprit. Hunne luchtige bevalligheid van levensopvatting. Zij bekoren trots hunne absoluut doorbarste decadentie. Voetnoot. En gedurende deze oorlog hebben de Fransen zich wel op de nobelste wijze gereabiliteerd. Eind voetnoot. Trots hunne allesverwicklende intrige zucht. Trots hun weenmakende vrouwe processen. Zij bekoren door een boek, door een toneelstuk, door een zin, een woord. Zij bekoren door vrouwe elegancie. Zij bekoren door hunne charme, die supreme is als zij willen. De Spanjaarden bekoren. Zij bekoren door hun onverschillige trots, die zich mengt met een bijna overdreven kortwazie. Zij bekoren door hunne vieren melancholie. Zo bekoorlijk in tegenstelling met hun zuidelijke heftigheid. Zij bekoren om een geur van moorsheid, die hangen bleef om hun ziel in. De Italianen bekoren. Wie, die kwam in Italië, werd niet bekoord als hij tenminste vatbaar was voor bekooring. In Italië is een bekooring die bijna betovering wordt. Ik heb Russen, Grieken, Oostenrijkers, Hongaren gekend. Ook Denen, Zweden, Noeren. Hunne zo verschillende zielen oefenen vaak zeer van elkaar verschillende bekoeringen uit. Ik heb nooit een Duitse ontmoet, die bekoerde. De Duitse mist alle bekoering. Hij heeft misschien geerft van de grootste ziele kwaliteiten, en de Goden gaven hem het reinste wat zij de mensen geven kunnen, het ideaal. Maar zij onthielden hem iets wat misschien overbodig lijkt, charme. Wat zijn ze hard, grof, doordringend, overheerserig, tacteloos in hun gesprek, in hun woorden? Wat zijn ze onbemiddelijk? Wat kunnen ze onverdragelijk zijn? Wat moeten de anderen niet in tact en toonspreiden om niet met hen dadelijk te twisten? Wat zijn zij weinig bekoorlijk? Ik durf het bijna niet zeggen, maar is nog een volk dat bekooring mist. En dat is dat andere germaanse volk, met zo heel veel andere goede, beste, praven, edele kwaliteiten, waaronder alleen geen bekoering. Maar toch heb ik Hollanders ontmoet die individuele bekoering uitoefenen. Een Duitse heeft mij nooit bekoord. Omdat gemis van het overbodige, de charme, zijn de Duitse tragisch. Zij mogen verliezen of winnen, ze hebben de grote rol. Nog Russen, nog Engelsen hebben die rol, dank mij. Nog de meegesleepte Fransen, nog de afwachtende Italiëren, nog de fatalistisch altijd ongelukkige Oostenrijkers. De Duitse zijn de protagonisten. Zijn de Belgen de getrapte, mishandelde, bloedende slachtoffers, ze zijn niet tragisch als nooit een slachtoffer was.  Zij zijn het smartelijke offer. Het in bloed gesleurde offer van de tragische misdaad der Duitse. Want wij weten nu allen dat België de misdaad was van de Duitse's. Daar, in München, in de beginne, en hoe zwak en hoe kort, pogten zij hun misdaad goed te spreken, terechtvaardigen. Nee, zij moesten de misdaad begaan als Macbeth die begin. Zij moesten in hun tragiek voortgestuurd door het noodlot. En daarom vrees ik voor hen, want de misdaad wordt altijd gestraft door het leven of het noodlot stuurde of niet. De misdaad gestraft, de ondeugd gestraft, dat wat wij belachten in de kunst, is niet altijd artistiek, misschien in de literatuur, maar het laatste oordeel is altijd rechtvaardig. Vaartwaarlijk heen, wat weet ik van dit alles? Ik, dichter, fantast, verbeelder, vinder, troveren, wat weet ik van deze dingen? Ik weet er niets van, maar ik denk er altijd over. Er is niets anders in mij dan dat, de oorlog, altijd de oorlog. O, niet meer dat altijd te denken, te genieten meer, de schoonheid van een boek, een schilderij, een antieke statu, een natuurstemming, het licht van een wolk, de vlucht van een vogel, de geur van een bloem. Dat is alles, alles, niet meer. Er is niets dan één sociemaar, de oorlog. We zijn in Florence, en we wisten niet, want zo stond het niet in de couranten, dat zo bloedig, zo tragisch geweest was, de rode week door geheel Italië in juni. De pers heeft niet alles gezegd. Het was heel tragisch, heel bloedig, de revolutie bijne. Vittorio Emanuele heeft zijn troon voelen wankelen. Na twee dagen is het evenwicht weer teruggewiegeld, maar hier in Florence is nog iets ervan gebleven. Het Florentijnse Scherzo is bijna weg van de galaten op straat. Die galaten staan nog somber, de brouwen fronzen, de blikken duisteren, de vingers krampen, en de werkelozen stromen toe. Een half miljoen teruggekeerde emigranten overvloeit het land. De moedermannen, uitgeput, zie ik der snachts slapen op stoepen in opene poorten. Zij ontdeden zich van hun doorlopend schoenen en hun gezwolle voeten, liggen naakt in stof en modder. Hunne moedercoppen zijn gebond tegen het harde steen. Zij liggen daar als honden. Of de vrouwen, overdag, zitten met haar vier, vijf kinderen op de treden van een standbeeld en wachten galaten, roerloos, de mannen af, die werk zoeken.  Het zijn tavereden, zoals ik ze twintig jaar geleden in Italië gezien heb. Zodat ik ze niet meer zag. Het is het weer opdoemende spook van ellende. De honger, die de revolutie voorgeaat, met haar bleke, holen gelaten. Revolutie, die misschien alleen oorlog bezweren kan. Oorlog, die verklaard zal worden. Wanneer? Dan zullen de tragische Duitsers hun zich verklaard hebende vijand meer kunnen tellen. Einde van de achtste brief. Brief negen, van brieven van een nutteloze toeschouwer door Louis Couperas. Deze liep je volks opname behoort tot de publieke domein, opname door Anna Simon. Brief negen, Florence, 21 september. Het ligt hier mijn karakter altijd te betureuren dat wat ik niet meer heb en niet genoeg te waarderen dat wat ik heb. Zo zou ik deze dagen in Munchen willen zijn. Zo betureur ik nu dat ik niet in Munchen ben. Want scene ter dag dat wij vertrokken, is in Frankrijk de terugtocht der Duitse legers begonnen. Hebben zich de reuzachtige epopeen ontrolt langs de erne en de marne. Is de Duitse hoop Parijs binnen te trekken, vereidelt. Ik heb in Duitsland bijgewond de dagen der afwachting en daarna de dagen der overwinningen. Ik zou in Duitsland nu ook de dagen der teleurstellingen willen bijwonen. Wat zullen ze vreselijk zijn, die teleurstellingen? Wat zullen ze overstelpend drukken op de Duitse ziel, die teleurgestelde verwachtingen? Wat zullen zij verbitteren, wie immer nog steeds overwinnaar waren? Ik kan mij de Duitzers niet voorstellen, zich en ookander bekennende dat de kans is gekeerd, dat de eerst zo woest overstelpende vloed tot een plotste ebben van wanhoop verworden is. Er moet reeds wanhoop zijn in het Duitse huis, dat ik bewoonde. Wanhoop onder die Duitse mensen daar, wie er trots een illusie, slechts nu en dan, aarzellend door rilt van dadelijk onderdruktewijvelmoedigheid, bleef glansen voor hun lichte, kortzige, starende ogen heen. Wat zal de angstige druk nog meer dan in die dagen toen de berichten maar uitbleven somberen over die mooie zomerstad, waar nu reeds de parken en bossen gele zullen gaan van vroege noordelijke herfst, waar de zo prachtige noordelijke herfst in harmonie met de wanhoops weemoed ter zielen, nu de bladeren zal beginnen te strooien, waar de noordenwinden die dwarlbladeren zullen voor zich uitwaaien.  Zo vroeg, zo vroeg, als of elk blad een vlarde meer waren van de trotsen Duitse verwachtingen, verwachtingen zo trots als de bomen zelf rond die Duitse stad. De bomen die ik zo vier heb zien verheffen, hun rijstaalse loverkruinen in de witte wolkmassas der blauwe luchten. De luchten die nu grouw en zwaar bewolkt, als een tragische hemel zullen drukken over de vertwijfelende zielen. Ik betreur bijna die donkere stemmingen in stad, lucht en mensen, niet te kunnen waarnemen als een schoonheid, een tragische schoonheid die mij is ontgaan. Want wie een man niet anders is dan de schoonheidszoekig. Hoe nutteloos, hoe zieleklein, voelt hij zich in deze verschrikking der dagen. Kan zelfs zich niet veranderen als de wereldorcaan woet om hem heen. Reusachtig die orcaan, als wij binnen haar cataclismen wegduiken. Kindelijke drift als onze geest opwaart en zich verbeeld tussen de starnhaarten aan schouwen. Ik moest liever waarderen in Florence te zijn. Al is ook hier de vreselijke druk niet te ontkomen. Al raad men ook hier de voorbereiding tot de oorlog. In de detachementen grouwe invanderie, die desnachts naar het station worden geleid. Florence is toch meer mij thuis dan München. Ik voel mij hier niet zo ontworteld. Ik voel mij hier thuis, ook in de straten. De Florentijnse gezichten en typisch doen mij, trots de preoccupatie, toch opgewekter, opwekkendig, aangenamer aan dan zij het deden daar gins. Het is vermoedelijk weer om de schoonheid die uit zich tegenstraalt. Wat zijn die bijerse koppen lelijk? Wat is de foule daar lelijk? En wat is die foule hier mooi, amusant, aardig, zelfs al wolter, inwendig iets in haar? De dag van de bres in de Portapia is gisteren rustig voorbij gegaan, hoewel men gevreesd had dat er een grote demonstratie plaat zou hebben voor de oorlog. Het was tevens zondag, maar de feeststemming was door de autoriteiten ingetoomd geworden. Veel politie op de been en de carabinerie niet in groot uniform. Geen rode pluimen naar het heel altoestrevende. Veel Florentijnse jongens op de been, een golvende zee van strooio hoedjes op de piazza, maar zij deden niet veel meer dan klappaaien als steeds. Desavonds een aarzelende illuminatie aan Palazzo Vecchio en Palazzo Ricardi, perfectuur. Iedereen klaagt, niemand heeft geld. In de vierdele spade, het aardige straatje, klaagend slagertje, kruideniertje, blikslagertje, schoenenlapper, fruitverkoopster en balladendame.  Niemand koopt ballades, al koopt men wel persiggen en vijgen en al laat men zijn ouders groen en lappen om geen nieuwe te behoeven te kopen. Wij kennen families die hun auto's verkopen, verminderen. Iedereen treft de financiële crisis. Of oorlog, of werk, hoor ik soms roepen op de straat. Dat is de publieke opinie, daar duizenden werkelozen vooral, maar zij manifesteert zich nog niet luidkeels. Geen vreemdelingen op de baan. De futuristen zullen nu moeten bewijzen hoe Florence zal kunnen bestaan zonder de vreemdelingen. Het schijnt dat in Rome de koning zeer onder de indruk is ter omstandigheden, dat hij zijn gegeven woord aan de Trippel Alliancie niet verbreken wil en dat hij om zich de volkstrang voelt, die de oorlog wil. Men zegt dat hij zwaar zenuziek is en ervan spreekt afstand te willen doen. Zoveertorio Emmanuel, die ooit toekwam, zou hem wel de nobelste rol toekomen. Maar indien hij dit deed, zou de republiek in Italië worden uitgeroepen en de meeste italianen zouden dit beschouwen als een disaster. Hoe het ook worden, Italië's afwachtende houding is zeer zeker al een heel weinig mooie. Gisteren heeft het printje van Piamon, 10 jaar werd hij een paar dagen geleden, voor het eerst iets publieks gedaan, een jeugdgemensenredder gedecoreerd. Men heeft hem vermoedelijk even op de voorgrond willen brengen, de kleine erf genaan van de troon, die zijn vader zo eerlijk nauw gezet van geweten onder zich voelt wankelen. En zo leven wij, dag na dag uitziende naar de dagen en dingen die worden gaan. 22 september. Een verontwaardiging is door de wereld gegaan, om de kathedraal van Raan die vernietigd is. De Duitsers doen dingen die hen gehaat maken bij allen. Ze zijn tragisch omdat zij alleen staan tegen wie telt hoevele vijanden. Zij zijn tragisch ook omdat zij zich nooit bemind maakten, omdat iedereen nu hen haatig gaat. Ze deden misdaad, een vreselijke misdaad, een afschuwelijke misdaad tegenover België. Ze deden opvlammen een grote, onblusbare haat meer. En toch, hun afschuwelijke misdaad was een immense misdaad, overstelpte door de tragische immensiteit ervan. Ik herinner mij in Munchen toen wij ervan hoorden. In stupefaxie riepen wij uit, waarom luik? Naive stupefaxie van onpolitieke zielen als de onze, die meenden dat neutraliteit nooit geschonden kon worden. Toch, trots alles, die misdaad was immens. Was er ene van een tragisch voortgestuwd volk. De verwoesting van leuven, nog niet opgehelderd.  Ik kan haar toch nog niet anders zien dan als een oorlogs onvermijdelijkheid. Is het mogelijk steeds in de oorlog van het heden te denken aan de schoonheden van het verleden? En de kanonschoten af te wenden van alle historische schoonheden? Was het zelfs niet te waarderen dat Duits officieren op dat ogenblik het stadhuis van leuven wisten te redden van de brand die het reeds omringde? Was Mechelens kathedraaltoren niet alleen getroffen omdat van die hoogte de Belgen reeds schoten? Tenminste, zo wilde ik het toen zo gaande beschouwen. Trots alle ingeboeren antipatie moet ons gevoel rechtvaardig blijven. Nu is de kathedraal van Ruins opzettelijk gebombardeerd en vernietigd. De verontwaardiging die door de wereld huivert is bijna vreemd. Om honderdduizenden soldaten vermoord, verminkt, verwond is geen verontwaardiging geweest. De oorlog, hoe vreed ook, is de oorlog. Een Mercer kanon heeft het recht om een fort in de lucht te noemspringen. Geen arterieere wereld heeft het recht een wonderbouw van kunst en geschiedenis opzettelijk te treffen. De wereld heeft het overal gevoeld. De verontwaardiging, die door de wereld huivert, is vreemd omdat zij minder verontwaardigd is over honderdduizenden mensenlevens dan over een kathedraal. Maar haar vreemdheid openbaart ons plotseling het onbetwistbaar ideaal in de mensheid. Zij openbaart ons onszelfen. De Duitsers hebben na hun grote misdaad de mindere misdaaden bedreven. Het is een mindere misdaad een kathedraal te vernietigen dan een land te verkrachten en te schenden. Maar de grotere misdaad had een verschrikkelijke, een grote tragiek, een zo grote dat de wereld gehuiverd heeft van ontzetting, dat zij even ontzet is geweest als verontwaardigd. De mindere misdaad mist alle grootsheid, mist alle tragiek. Het is er een van verbittering, van teleurstelling, van vraag, van woede. De kathedraal der geschiedenis van Frankrijk moest vernietigd worden. De kathedraal der koningskroningen, de kathedraal van Jean Dacke mocht niet meer bestaan. Dit is geen toevalligheid meer van krijgskans die wisselt. Dit is de barbaarse schandelijke razonij die twee hoge, uitstekende, gotische toorns eeuwenoude bloeseming van steen uitkies als mikpunt van bom op bom. Niet alleen om een kathedraal te vernietigen, om een volk te treffen in een monument zijn er tradities, in het sentiment zijn er eenmaal zo grote glorie. Dit is een onedelig gruweldaad. Laat ons rechtvaardig blijven. Gruweldaad van het Duitse volk. Gruweldaad van de generale staf. Of gruweldaad alleen van enkele Duitse hoofdofficieren.  Hoe het ook zij, de wereld oordeelt eens gezind. Dit is een gruweldaad van Duitsland. En wat rechtvaardigheid nog wilde lenen voor medegevoel aan de Duitse zaak, bezwijmd voor de verontwaardiging die zich van de gehele wereld meester maakt. Met België te schenden heeft Duitsland zich één onvoorzoenlijke vijand meer gemaakt. Met de kathedraal van haar raans te vernietigen, hebben de Duitse staf of andere officieren over hun gehele land de verachting van de gehele wereld opgeroepen. Dit is misschien onrechtvaardig, maar de Duitsers roepen zelf dan wat onrechtvaardige orde op. In deze tijd van wereldkoorts oordeelt de mensheid met impulsies. Nee, zij doen niets om zich bemint te maken. Zij doen alles dat men een haate gaat. Het is of zij zeggen, wij staan alleen, goed, haat ons. Wij zullen sterk zijn en onverbiddelijk en zonder gevoel. Zij vechten voor hun bestaan. Zij vielen in België om hun bestaan. Zij vernietigde leuven misschien om een misverstand. Zij vernietigde raans kathedraal uit bewuste verbittering. Zij zijn gezunken, moreel. Het is de vreed neerbuigende lijn van hun tragiek, van de vreeselijke, groeubare, grote misdaad te zinken in de mindere oevildaden, uit de zee van bloed en vuur te verzinken in het moeras van modder. Wat zeer weemoedig maakt in deze oorlog, is dat hij nergens sympathie opwekt, dat mens smart kan hebben met de verpletterden, maar dat men niet mede voelt, nog met de enen, nog met de anderen. Dat men zich voelt weemoedig neutraal, en zich in deze neutrale weemoed bewust wordt van een weemakende afkeer van allen. In 1678 bombardeerde de Venetius het in een moskee-herschapend partenon, een volk van kunst, geschiedenis en traditie, bombardeerde een monument van antieke, helendse beschaving. Ik weet niet of er toen zo hevige vondwaardiging de wereld doorvoeg om het in één stortende partenom als nu om de vernietiging van de kathedraal van Ruins. Ik betwijfel het zelfs. Maar Zedert de wereld ouder werd, al is het maar een paar eeuwen. Zedert heeft zij doorvoeld hoe inig, hoe dierbaar, hoe veel haar geworden zijn, alle dingen die getuigend van haar traditie, geschiedenis en kunst. Zij verteerd het om die eenmaal verlorenen, nooit meer weer te geven, antieke dingen. Zij wil ze zelfs in een wereldoorlog gespaard blijven zien, op alle gronden. De vernietiging van de Dom van Keulen zou haar even zo goed verontwaardigen als de vernietiging van de kathedraal van Ruins. 