Delftsche Wonderdokter | A. L. G. Bosboom-Toussaint | Historical Fiction | Sound Book | 11/14
Tweede deel van Hoogstuk 16 van De Delftse Wonde Rokter. Deze liep je volksopname boven het publieke domijn, opname door Anna Simon. De Delftse Wonde Rokter door ALG Bosbom Tusa. Hoogstuk 16, tweede deel. Ach nee, ik was al lang niet meer buiten kennis. Ik kon alles horen en zien wat er omging. Dat was juist het huiverlijkste van mijn toestand, viel Bastiaan in, zich halverwege opheffende. Ik wordt nog weer kil koud van het gedenken, te horen dat men ons voor een lijk houdt, en als er in zulke met ons mee te handelen, en geen lid te kunnen verroeren, geen woord, geen kree te kunnen uitbrengen, om het tegendeel te doen blijken. Dat was als een voorsmaak van de hel, waarof God mij de werkelijkheid had willen sparen. Maar die ik verdiend had, verdiend ook aan jullie aan, door mijn dringen en dwingen uit menselijke hoogmoed, waardoor de ongelukkige, in vertwijveling, met moord op het geweten, midden in de nacht zijn enige schelplaats werd uitgedreven. Oh, wat aan mij geschieden, hoe gruwzame leiden het ook waren, was niet dan gerechtige straffen. Dit innerlijk bewustzijn bleef mij bij onder alles. De waardige jaar op Jans, die je kende van aanzien, deed mij vragen, die ik wel verstand, maar waarop ik niet vermocht te antwoorden. Mijn tong was voor land, ik was stom. Ik was te minstens zo ver gebracht, dat ik dit door tekenen te kennen kon geven, en daarom, heerschoud, ik bede u, aanhoor mij, en wil met ons de Heere God prijzen en eerig geven, al is het ook dat wij een mens dank hebben te betalen. Daarna begreep Jaakop Jans, de wonderen dokter, dat hier geen gewone artsenijen zou debaten. Hij zag eenwijle zwijgend en aarzelend op mij. Daarop knielde hij neer, hier, bij mijn legersteden, en beide mijne als versteende handen in de zijne vattende, bad hij met mij, voor mij, met luide stem, en met zulk een vast geloofsvertrouwen, alsof hij de verzekerdheid had, dat er verhooring na volgen zou. En ziet, ik voelde als een levensgroed, mijn aderen door tentelen, onder die bezielende aanraking, onder die plechtige gemenschapsoefening, tussen die man naar gods harten met zijn heer. Waar mijn instemming, mijn dankbaarheid, kon ik nog niet uiten. De verlambde tong wijgde haar dienst. Daar had de waardige medicijnmeester, als bij ingeving, het middel gevonden, dat mij nodig was.  Hij rees op, en fluisterde mij zekere woorden in, die mij ganselijk door tilden, en mij het harte deden opspringen van blijdschap. Mijn tong was ontboeid. Ik slaakte een kreet van verrassing, van blijden verrukking. Ik kon met hem hot lof en dank brengen, voor de onuitsprekelijke dingen, die het hem had behaagd aan ons te doen. Ik zal de werken des heren vertellen. De rechterhand des heren is verhoogd. De rechterhand des heren doet krachtig gedaan. En Bastiaan, die als ingeeft verrukking de woorden van de psalmist tot de zijne maakte, scheen geheelde tegenwoordigheid van de schouten vergeten, die koel en strak inviel, als met opzet, om hem te ontnuchteren. En wat zei het Jacob Jans dan toch eigenlijk, dat u zo zeer trof. Hij is toch de man niet, om zich van dus genoemde toverspreuken of bezweringen te bedienen. Dat hebt ge met waarheid gezicht hier schout. Voor toverkonst en in groeulijkheden, die uit de duivel zijn, is hij de man niet. Viel vooral huilwitje in, Bastiaan wenkende, dat hij nu zwijgen zou. Toch deze was te veel ingeest heeft geraakt, om op die wenk te letten. Hij verkondigde mij de vervulling van mijn dierste wens, op mij tegelijk tot de diepste beschaming en verootmoediging strikte. Hij zei alleen deze woorden. De verloere zonen zijn het vaderhuis aangeland. Julian is door de heer gezocht en gevonden. Dat gaf mij een schok, of ik zelf uit de dood in het leven was teruggebracht. Nu ja, veel schoudt Gerrit in. Ik begrijp heel goed dat zulke berichten moet getroffen hebben. Gij die die jonker zulke een goed hart toe draagt, ondanks al het kwaad dat hij u heeft gebrouwen. Dat is prijselijk in u, en ik verheug mij met u in zijn terugkeer op de goede weg. Waarom je de waarheid te zeggen? Een miracle kan ik in dit alles nog niet zien. Het is meer gebeurd dat luiden die door heft gedrift of door eizelijke schrik sprakeloos zijn geworden, de spraken hebben weer gekregen door een nieuwe heft geschok. Zo ligt het geval hiernaar bij voorkomt. En is er stof om goede te danken? Daakt niets tegen zeg. Mijn zal toch wel en wijs doen, met het in de binnenkamer te besluiten en niet al te luid te stoffig, alsof hier wat gewonders waren geschiet.  Ja, kopiëns heeft ons reeds geheimhouding aanbevolen, antwoordde vrouw Heilwig, zacht moedig, maar vast. Hij, die hier het werkt als heren heeft gevocht, maar zou wij ganselijk zwegen, ziet, de stenen zouden haast roepen, onze ondankt op beschaming. Neem dat, zowel scheidlieden zelf wilt, hervat is goud heretrogisch. Ik dank u lieder voor uw ophelderingen, en menen dat ik u lieder voorders het stilzwijgen over deze zaak kan toevertrouwen. Hij achter het beneden zich, om met dit weepend echt paar verder te twisten. Alleen voegt hij erbij met zekere schamperheid. Eek onderstellen toch, dat ook de graswinkel nu voort, dat uw gansere herstelling, en de heding uur wonen, nog wel andere middelen zal aanwenden, dan simpelig voor u te bidden. Zeer zeker achtbare heren, viel hij weet je in. Hij komt nog dagelijks, en wacht zelfs zeker kostbaar poedig, dat naar zijn zeggen zondelingen zeer, tot de genezing der wonen zal medewerken. Vandaag is hij er nog niet geweest, maar het zou heel wel kunnen zijn, dat hij in de laatste avond nog eens kom opdagen. De waardige man gikt er zelf geen rusten. Nu, zo mogen hij de patiënt niet verachterd vinden, spaks houdt Gerrit, die er gans geen zwak op had, door Jacob Jans op zijn verkenningstocht betrapt te worden. Zo ga lieder het nodig acht, hem van dit bezoek te spreken, kunt jij zeggen dat ik het bracht, omdat ik wel tevreden ben, met uw lieder handelwijze in de kouzen van jullie aan. Ik zal je vaartje best de Spaanse wijndoetdoek komen, Bastiaan, dat zal geen schade doen aan het herstel uw krachten. En zijn mantelnemende wilde hij gaan. Maar Bastiaan had in tussend met zijn vrouw gefluisd, en deze, terwijl zij Gerrit Meermann behulpzaan was in het omhangen van zijn mantel, volg op oud moedigetoorn. Sinds uwe achtbaarheid zo goed gunstig voor ons gestemd is, zou ik uw edelen wel een verzoek willen doen. Welk verzoek zal dat zijn? Spreek. Zou jullie aan niet konden ontslagen worden? sinds het zich met Meermann nu zo goed heeft geschikt. Hij is niet gevapt om die zaak, schoon het waar het is, dat deze hem grootelijk zou konden schaden. Zou de arme jonger nog steeds gevangen moet blijven, zou Bastiaan dan door uw gunst niet de vrijheid mogen genieten en bijweiden te bezoeken.  Als Bastiaan weer hersteld is, hoop ik dat jullie aan weer een vrijheid zal zijn, antwoordde schout Gerrit ontwijkend. Maar in die niet achtbare heer, eens op de been, zal Meermann wel ras weer de oude zijn. Hmm, ik kan niet zeggen dat ik er voor ben, die twee samen te brengen. Beide zijn prikkelbaar, opgewonden, er zal al licht weer twist ontstaan. Vrees dat niet achtbare heer, sprak Bastiaan, wij zullen nu één van zin zijn, sinds hij mijn broeder is in het geloven. Zoveel te erger, jullie aan heeft nu tochal overhelling, om tot geestrijverij te vervallen. Dat zou er niet op verbeteren, als jij hem met psalmen en sermoenen in die neiging kwam te sterken. Dus al erg genoeg, dat Jacob Jant zich aan hem voor een wonderdoener uitgeeft. Achtbare heer, hier zekerlijk misvatting. Genoeg, en ik weet wat ik raafdenken moet, maar zo het er toekomen, mocht dat Bastiaan tot de jonker van Egmond werd toegelaten, boord hij wel te considereren, dat deze van voorname afkomst is. Hij mocht ook nog wel in de rang en voortuin zijn familie kan worden hersteld. Mogen de heer hem dat geven, met het hem geen schade doeleiden aan zijn onstervelijke zielen. Van daar zeg ik aan en toe, maar ik zou toch niet graag zien dat hij na een lospool en vecht uit te zijn geweest tot een ander uiterste oversloeg. Daar is nog een middenweg, en het is wenselijk dat hij die houden. En hiermee de zijt gegoed. Houd de gerust Bastiaan en doe mee het uren tot uw beterschap. Je hebt een goed wijf, en je zou er een paar naar mijn hart zijn als geluiden maar niet eenzelfde zwak had. Dat zwak is onze sterkte, spaak hij de echtgenoten, terwijl ze de handen in elkaar legten, met tranen van ontroeringen in het oog, nadat Helwig, eerbiedelijk, de schout van Delft uitgeleid had gedaan. Schout Gerrit had niet precies oorzaak om zeer voldaan te zijn over de uitkomst van zijn onderzoek. Maar toch maakte hij zichzelf diets dat hij gevonden had wat hij zocht, en dat hij stof had opgedaan om Jacob Jans aan te vallen over snoeverij op wonderkracht en boven natuurlijke tussenkomst, die alleen bestond in zijn verbeelding, terwijl men dweepers moest zijn als Bastiaan en zijn vrouw om dit gelovig aan te nemen.  Maar al was hij voornemens zich die satisfactie te geven, toch fluisterde een geheime stem hem toe dat hij ten onrechte verdacht en ten onrechte beschuldigde, dat hij de woorden van Jacob Jans, wel in vroomig geestrift gesproken, maar geen sinds met de opwinding in het dwaarse zelfverheffing, onheerlijk en willekeurig had uitgelegd, en dat hij niet had gevonden wat tegendienstvoorstelling getuigde, zodat hij toch in zijn biddeste beschaamd was over zijn boos opzet, en vreemd genoeg vrevelig weg onder die schaamte. Daar echter ongegrond de toren de allerbitterste is, moest hij de designen luchtgeven, en zo kwam die allereerst neer op het gans niet onschuldige hoofd van Bartels, die d'r anderen dages winnig doorgestreken werd, overzeker geval met een kuipersjongen, en gedwongen werd de moeder schadelloos te stellen voor zijn afpersingen, zonder dat het hem duidelijk werd uit welke hoek die stormwind tegen hem was opgekomen. Terwijl Gerrit Frans meerman, verlucht door die kastijding, dit uitvloeistel van spijt en vrevel, zichzelf het toerekende als een daad van strenger richtvaardigheid, en de voldoeningsmaakte dat het daarvoor bij andere geldt. Waarheid is, dat de arme weduwen hem met tranen van dankbaarheid te handen kusten, en daarna aan ieder wie het horen wilde, de grote goedertierdheid van Schout Gerrit Preys, en vertelde hoe strikte billijkheid deze jegens haar had geoefend. Terwijl deze duchtige magistraat in zijn hart overlegde, hoe hij de waardige Jacob Jans lastig zou vallen over een werk van Christeke liefde, en hoe hij meest dienst geduld op de proef stellen, dienst lang moedigheid tergen zou. Eer hij daartoe echter gelegenheid vond, werd deze op gans andere wijze uit zijn rust opgeschikt. Jacob Jans werd naar Den Haag ontboden bij de advocaat van Holland. De oproeping was geschiet in officieuze termen, maar de klem der officiële wettigheid liet zich toch voelen door de vriendschappelijke vormen heen, en het was een boden van de Staten van Holland die hem het stuk kwam overhandigen. Na de zienswijze van Dr. Gaswinkel moest er onverweld worden gehoorzaamd. De ontvangst was niet strak officieel, maar amekaal en voorkomend. Wel, Dr. Gaswinkel, wil toch de onheuze handelwijze van uw delse buurman verschoenen, dat hij u bij zich tot zagen ontbied. Maar de zaak in kwestie kon u helemaal geen uitstel leiden, zodat ik mij weer eens ter delft bevond, en zo was ik wel genoodzaakt, u deze overlast aan te doen.  De overlast heeft niets te beduiden, heer advocaat. Mag ik weten waarom ik ontboden ben? Allereerst ga zitten, Sparparneveld, hem een stoelwijzende. Wij hebben meer te praten, dan staande voed kan worden afgedaan. Die vergunning is me niet unwelkom, ik wil dan niet veel van vermoeienis, maar het is toch een stevige wandeling van delft tot in het haagse voorhoud. Te voet gekomen, zulke een eind op uw leeftijd, had ik dat kunnen vermoeden, ik had u laten afhalen. Waarom geen wagen genomen, tussen het eind ten dienste der publieke kauze dat ga hier zijn? Zou ik mogen weten in welk opzicht ik in deze geroepen ben, haar te dienen, heer advocaat. De schout van delft heeft mij geadverteerd, dat gij in het bezit waard, van belangrijke documenten, betreffen het de gepresumeerde aanslag, tegen het leven van zijn excelentie, de stadhouder. Verschoon mij, achtware heer, in het bezit van dergelijke documenten ben ik niet, alleenlijk zijn ze mij ter bewaring, toevertrout. Dat komt al vrij wel op hetzelfde uit, in zaken van justitie kan men zich met dergelijke onderscheidingen niet ophouden. Wie iets weet dat haar licht kan geven in twijfelachtige gevallen, die bewijzen onder zijn bereik heeft, die de waarheid kon uitbrengen, behoort dat uit te zeggen of uit te leveren. Met u wel nemen, heer advocaat. Schout meer man, schijnt u de waarde van de bedoelde stukken enigszins onjuist te hebben voorgesteld. Ze zijn ganselijk niet geschikt als bewijzen te dienen in een rechtszaak. Ze kunnen alleen strekken omzekere lidden op wie de verdekking zich toch gereed zich gevestigd heeft in een dubbelzinnig licht te stemmen. Sta mij toe waardige dokter, zelf te beoordelen, waar toe bedoelde stukken al of niet konden strekken, als ik er kennis van ze hebben genomen. Schout meer man had mij al vooruit verwittigd dat jij wat bezwaars maakt het om ze hem uit te leveren, maar tegelijk dat jij besloten waard ze aan mij ter inzage toe te vertrouwen. Ver oorloof mij u te zeggen dat Schout meer man mij in deze ondienst heeft gedaan. En wel met enige verdraging der waarheid. Toen hij de mogelijkheid stelde dat het aanvertrouwde stuk gerechtelijk van mij kon worden opgeeist, heb ik, onvoorzichtelijk wij licht en zonder erop verdachten zijn dat hij daaraf dit gebruik zouden maken, gezegd dat ik in zulk geval de advocaat van Holland als scheidsman zouden inroepen.  En bij deze wel bewaard zou achten wat bij mij niet langer veilig waren. Wel, mijn goede dokter wil nu niet al te scherp te ver me zien, in het belang deschenen die gij onder uw protectie hebt genomen. Wij weten zoveel dat wij gerechtigd zijn het ergste te onderstellen en de klare naakte waarheid zodiet te onderkennen is kan alleen de onschuldige dienen, de schuldigen geen nadeel doen in die deze regissingen bewaardheden die wij al reeds op goede gronden hebben gemaakt. Ik heb eerbied voor u een nauw gezetheid van conscientie maar zij moet niet te ver gaan. Schout meer man met het schantse beleid van deze zaakbelast zou in zijn recht zijn de uitlevering der bedoelde stukken bijwege van justitie van u op te vorderen. Toch moet opschudding meiden en wens een achtbaar burger zijn een stad om gelegenheid te sparen. De uitvlucht die gij zelf hebt bedacht is volvaardig door haar aangegrepen. Wij willen niet in de blinden tasten waar wij een lichtstraal konden opvangen. Gij zou dus schuldig maken tegen de goede cause, tegen de persoon van zijn excelentie zelf indien gij hier uw mede hulp weigerd het. Mij dunkt, ik zie het u aan dat gij overtuigd zijn vangt mij in recht om die stukken in te zien. Ik houd voorzeker dat gij ze bij u hebt. Ik heb ze bij me, dat is de waarheid. Want nu ik toch bij u een edelheid werd geroepen, nam ik mij voor u ter raadplegen over het gebruik dat ik vanaf mij betrouw de document wilde maken. Wel nu, geef het mij dan ter inzage, zonder lange man. Ik vermag niets tegen de ijs van Slans advocaat, sprak gaswinkel, in het blijkbaar moeite kosten, hier toe te geven. Maar ik moet u een edelheid doen opmerken dat mijn intentie met dit papier een gans andere was. Van dat geloof ik Garnen, maar ik moet hier een weinigje de dwingeland spelen om best wil, hervat er Barneveld, haastig het papier neemend dat gaswinkel langzaam en aarselend de voorsheim bracht. Het geen mij in deze bezwaard, ging gaswinkel voort, is dat ik zo zeer gehaast werd door het op ontbod van uw edelheid, tot mij de tijd ontbrak om allereerst een onderhoud te hebben met de heer de Giselle, die dat van mij had verlangt.  Ik heb nog moeite gedaan om zijn logies uit te vinden, dan te vergeefs. Al had jij dat uitgevonden, het zou je niet veel gebaat hebben, sprak Barneveld, even van het papier opziende, dat hij met belangstelling door zag. Gij zou de kooi toch ledig hebben gevonden, de vogelen zag aflogen. Is de baron de Giselle zo vertrokken, voeg gaswinkel verrast, en is het ook bekend waarheen? Naar Cullenburg, antwoordde Barneveld, even glimlachend. Naar Cullenburg, herhaalde gaswinkel, dat is toch vreemd. Om niet zo heel vreemd, dat ze toevluchtsoort van alle bankrouteers en de baron de Giselle heeft hij schulden, dat weet ik niet, maar hij is sinds lang valliet op het punt van eer, ondanks, misschien juist door die 2000 pistolen die ik zie dat hem verstrekt zijn door de heer de Longin, ging de advocaat voort, terwijl hij de ogen op het percament hield gericht. Nee, wacht, wij moeten zelfs de duivel niet zwartermaken dan er is. De Longin schijnt slechts de tussenpersoon te zijn geweest, om die belangrijke soms over te brengen en uit te betalen. Ja, wel, hier is de wissel waarop de Giselle Ressue heeft getekend. Dat getuigt nog niet eigenlijk tegen hem. In deze oorlogstijden is de correspondentie tussen Spaan's Brabant en de Stadse provincie nog zo gemakkelijk, nog zo veilig, om zonder grote precousien zulke soms gelds over te maken. De weg van het luikse gezandschap leiden over Brussel, wel niet ten naaste, maar het is niet vreemd op mijn juist deze koos. Maar nu, daar volgt wat de argwaan rechtvaardigt. De ene dienst is de andere waard. De zoon wordt aanbevolen, het doel van het gezandschap uit alle macht te helpen bevorderen. De vraag is nu maar welk doel? Het openlijke, dat een onderhoorgen van Philippse Tweede kan begunstigen, zonder dat men er hem een kiem van kan maken? Of het heimelijke, dat de nobelen vrijher van Grimswald gaat voorgesteld in uitvoer te leggen? Daar zit de knoop. De vermaningen van de vaardig zijn zeer gemoedelijk, maar zou haast zeggen dat er de rust van zijn oude dag aan hing, of die nobelen uitkomst al dan niet werd verkregen. De z'n schande, een edermand die de vriend van Oranje en Echtmond is geweest, en die God Peter het verbond daar edelen heeft getekend. In tijden van oorlog raken de begrippen van recht en onrecht, zonder linkser in verwarring.  Hier aan onderzijden acht men zich ook gerechtigd, tot alles wat de vijand afbreuk kan doen. Dat stem ik toe. Zijn genaden van Nassau zou de stoutste en bloedigste inval in z'n koningslanden konden wagen zonder gewetensbezwaar. Toch, zover ik weet, heeft Marit nooit moorders uitgezonden op Philippse Tweede om zijn vaders dood te vreken. Dit exempl behoorde men aan Spaanse zijden na te volgen, of meent hij anders? Hoe zou ik, moord en verraad, konden goedkeuren of ontschuldigen? Maar is het zeker, dat de oude baronde Giselle juist op zulke crimen heeft gedacht, toen hij zijn zoon zo gemoedelijk vermaandde om alle vleid te doen, en tijd nog geld te sparen om het nevendoel van zijn zending te bereiken? Dat toch blijkt, dunt mij uit deze regelen niet. Dat stem ik toe, maar toch, als men Nota neemt van de bijanstandighelen, die zijn niet in zijn voordeel, dat moet ik erkennen. Schoutmeermann bleek te een volle overtuigde zijn van zijn culpabiliteit, juist op grond van dit stuk. Hoe heeft Schoutmeermann zo iets konden beweren? Hij heeft deze brief zelf niet gezien. Nee, maar het feit alleen, dat de baron, die zo trots en wederstrevig was, alleen op uw bedreiging, dat jij ermee voor de dag zou komen, zo getwees geworden als een lamp, en alles verklaard en toegestemd heeft, wat jij wilde, is toch een bewijs, dat de openbaring van dit stuk hem zeer ongelegen zou komen. Dat geloof ik zelf, maar hij kan daarvoor andere reden hebben, dan juist die welke Schoutmeermann erin ziet. Ieder heeft het recht, de uitlegger te zijn, van zijn eigen gedachten en woorden, zonderling van die welke men in een vertrouwelijk schrijven aan een zoon heeft neergelegd. Daar wij het echt er niet, in onze macht hebben, de vader zelf inlichtingen te vragen, had ik gehoopt, in een onderhoud onder vier ogen, de zoon tot de verklaring der waarheid uit te locken, zo met mij daartoe de gelegenheid had gegund. Alsof hij u de waarheid zou gezegd hebben, als hij op moord of hoog verraad neerkwam, reken daarop, hij zou hij simpelijk gezegd hebben, wat hij kwijt wilde wezen, en daarmee, daarmee zou hij niet van mij af zijn geweest, er zijn wel middelen om iemand gemoed te doorgronden.  Ik heb goede dunk van uw mensenkennis, waarde dokter, maar toch, ik ga in deze liever op mijn eigen doorzicht af, dan op zijn uitlegging aan u. Er zijn geslepen filten, die als gladden alen, aan de hand ontglippen, juist als men meent, ze gevatten hebben. Veroorloof mij echter, u nog aan toelichting te geven, eergij het vondens der veroordeling veld. Uit de volle kennis, die ik door jullie aan heb verkregen, van de familiezaken des herende Giselle, zou het mij niet bevremden, dat de oude baron op particuliere aangelegenheden doelt, die hij zo dringend aanbeveelt, terwijl het voorthelpen en bijstaan der gezanten in het doel hun erzending naar het mij voortkomt, wel een weinigje als bijzaak wordt behandeld. Mogelijk alleen daarin gevoegd, omdat het in het eind een vriendendienst was, die door deze heren werd verleend. Bezie, wat ik u bidder mag, dat schrijven hun weilen uit dit oogpunt, en de bedoelingen van de oude baron krijgen een gans ander aanzien. Gij zei het spits vondig in het niet schuldig pleiten van uw klient, dat moet ik zeggen, maar uit de handelwijze van de zoon, zover wij die konden naaspuren, blijkt wel degelijk dat hij zich groter moeite heeft gegeven. Ja, tijd nog goud geeft gespaard om één der twee particuliere secretarisen van het gezandschap in zekere geheim zinnigen en misdadige ondernemingen bij te staan, terwijl ik hem niet van familiezaak heb horen gewagen, dan nu pas, ter ocasie van zijn voorgenomen reis naar Cullenborg. Daar ik diergelijke onverwachte invallen in tussen Wandtrouw ben ik zo vrij geweest, de graaf van Cullenborg te waarschuwen, deze reiziger in het oog te houden, als hij in zijn stad aankomt. Zo hij er aankomt, want de gans reis is mogelijk niet dan een pretekst om zich met goed fatsoen van hier weg te maken. Ik acht hem tot alles in staat, uitgenomen tot waarheid en eerlijkheid. Ik wendste dat ik uw kwaad vermoeden op goede grond kon tegenspreken, doch, hij lieve, geef u geen moeite om advocaat te zijn in het verloren proces. Mijn kwaad vermoeden rust op goede gronden, dus zijn eerste missie niet in deze provincie, en ik wantrouwde hem sinds lang. Het geen ik bovenal vrees te ontdekken, dat de prins van Oranje betrokken zou zijn in de duisteren meneen van zijn bedriggelijke zaak gelastigde, blijkt mij godlof uit deze stukken niet.  Van u wacht ik inlichtingen die beter in uw macht zijn dan het zuiveren van de verdachte boron. Zeg maar alles wat jij weet van die zekere juliaan die zich aan echt mond noemt. Na het antwoord dat er volgt op deze vraag behoeven wij niet te luisteren. Uitspreekt vanzelf dat jaak op Jans met ijverg deze gelegenheid aangep om voor deze kleen te pleiten, zo hij hoopte niet in een verloren proces. Maar het bleek hem tot zijn groot uit de leurstelling dat de advocaat van Holland zich niet gerechtigd achten in deze uitspraak te doen, en op eigen gezag de loslating van juliaan te bewerken. Hij had uit een korte woordenwistelling met Maurits op dit punt de zekerheid verkregen dat dienst preventies tegen de jongkman dieper lagen dan had kunnen wachten, en Barneveld had zijn invloed op de jeugd stadhouder al te zeer nodig voor de grote staatsbelangen om die te verspillen door deze te dwarsbomen in bijzaken waar het dienst persoonlijke opvattingen gold. En hoewel grasvenkel zich veroorloofde op te merken dat recht doen aan een onschuldig verdachte geen sinds als bijzaak mag worden beschouwd. Zelfs door hem op wie de ganse last van het staatsbestuur rustte, dit gemoedelijk argument werd met laconische koelheid beantwoord. Vooralsnog was er niet zin te doen. Later zou men erop voor zien. De vraag van Jacob Janss of hij door tussenkomst van de advocaat ging gehoor bij Maurits zou kunnen verkrijgen om bij deze voor jullie aan ten voorspraken te zijn, werd heusselijk beantwoord met een toezegging in de verte. De grote veldheer de Republiek had van de staten nieuwe veldtenten te geschenken gekregen die bij de aanstaande veldtocht moesten dienen, en deze was daarmee zo ingenomen dat hij zijn reeds het laten opslaan in het Malieveld en dat deze dagen niet in het hoofd had, dan krijgs en schietoefeningen met zijn volk en zijn officieren. Men wachten zelfs graaf Willem Lodenwijk van Nassau in Den Haag omdat Prins Maurits zich met deze wilde beraden over grote hervormingen op het gebied daar krijgskunst, eer met een nieuwe veldtocht ondernaam. Mochten dan ook eens iets worden gedaan tegen grondsterder arme soldaten, merkte Jacob Janss aan. Het al op zijn tijd waarde gedokte, zo men alle verkeerdheden tegelijk wilde goedmaken, zo men kans lopen de gehele orde van zaken om ver te halen, en daarmee is niets of niemand gebaat.  Patiëntie ook in deze, patiëntie aller eerst voor u in de causa van Julian, is u aanbevolen. En met die schralen troost kreeg de goede dokter zijn afscheid, die zich in deze wel niet kon beroemen wonderen te hebben verricht in het belang van zijn beschermeling. De advocaat zou voor deze spreken, de gelegenheid, dat was alles. Einde van hoofdstuk 16. We moeten in zijn kijkje nemen in de jonge huishouding der Gavine van Soms. De witte broodstweken hadden maar kort geduurd en de Lune Roos, zoals de Frans in het noemen, die er zich op verstaan, was ingevallen lang voordat de Lune de Mil haar laatste kwartier had bereikt. Het geen niemand verwonderen zal, die acht heeft gegeven op de vele brandstoffen die zich opgetast hadden rondom het jonge paar reeds bij de bruiloft en die maar een vondje nodig hadden om een huishoudig testvuur te doen om branden, dat niet licht geblust zou worden, omdat de oorzaak niet kon worden weggenomen. Verscheel van leeftijd, verschil van smaak, van karakter en eenheid van wil om niets volkander te wijken. Ter ene zijde, de zucht om te schitteren. Ter andere, de behoefte om een hoge rang op te houden en nog tijd boven, als huisgenote een zuster die zeer weinig geschiktheid had om als vredestichter op te treden. Naarlijks was de muziek en het gedruis der feesten dan ook verstomd, de vorstelijke gasten uit Delft weggetrokken en de overige genodigden voorgoed gescheiden om hun zweeks te gaan. Of reeds begon zich een gevoel van onvoldaanheid, van teleurstelling, meester te maken, van de jonge vrouw, terwijl het strak gelaad van haar gemaal al strakker begon te staan en zich op zijn hoog, jeugdig voorhoofd, reedst de rimpels der zorgen vertoonden. De leveranciers kwamen op dagen, door de geruchten die er gingen van hun financiële positie, ondanks de staties er voeren, tot zeker wantrouwen gestemd. De huis hofdmeester had gedaan wat hij kon om ze te stillen of het geduld te vermalen, maar hij vond zich toch te laat te gewonnen deze drukkende bijzonderheden de graaf mede te delen, die zeer koeltjes antwoorden dat hij er in voorzien zou. Maar hoe, dat is hij zelf niet, daar had gereed geld dat hij zelf bezat of ver en na niet toereikend was om te voorzien in de grote kosten die hij wel haast zou hebben te maken.  Afs gouverneur van de Vestingsstad Hulst in Zeeland was hij verplicht wel haast zijn post te gaan betrekken, en zijn uitrusting en die van zijn geleiden, zijn paarden, de reizen, het voeltallig maken van zijn regiement voor de naaste monstering, op een ogenblik dat er verschil heersten tussen de algemene staten en die van Zeeland over de repartitie van het krijgsvolk en men dus de betaalmeester zonder geld liet aan de colonel-overlatende hoe hij het intussen met zijn volk zou maken. Dit alles legte hem verplichtingen op die met de opperingste van de Heerlijkheid Muntzenberg voorwaar niet waren te voldoen. Zijn eerste beweging die hij ook volgde, sinds de les dat men die wand gehouden moet toen nog niet werd gepredikt, was zijn vrouw de Raadbelegen die schrander en vinding rijk was en weer hulpmiddelen zeker nog niet waren uitgeput. Zij genoot enige inkomsten uit de vadelijke erfgoederen die in Holland gelegen waren, was in het eind vrouwen van oud-Pijerland en dat was gans geen ledige eertitel. Dat was het ook niet, maar laten we de Gravin Sabine er zelf over horen. Toen de graaf bij zijn Gamalyn Bennett had, had deze juist een conversatie gehouden met haar zuster François'en die haar nogal in beweging had gebracht. Het ging haar een verhoogde bloos op de wangen had gejaagd, zonder blakketsel. Dit stond daar goed bij het schitteren haar ogen. De jonge echtgenoot vond haar bekoorlijk en aasde niet haar dit te zeggen, als geschikte inleiding voor het min aangename gesprek dat hij had te voeren. Zij antwoorde koel en verstrooit. Haren gedachten waren vervuld met het voorgevallen tussen haar en haar zuster, en bij gevolg moedigde zij de Gamalyn niet aan op die toon daar liefelijkheden voor te gaan. Waar het is, mevrouw, voer hij voort, dat ik eigenlijk ook niet tot u kwomen om te schetsen of om u het hof te maken. Er is aanleiding om eens ernstig met elkaar te spreken en in goed overleg te treden hoe wij het schikken zullen met onze geldzaken. Nu jij toch daarop komt, George, zal ik bekennen dat ik zelf er over pijnste hoe dit vervelend chapitre met u te behandelen.  Maar toch, het moet zijn, want behalve wat goud in mijn speelbeurs is al mijn gereed geld op, ik heb allerlei aankopen te doen voor mijn toilet en ik hoor van mijn kamernieuig dat deze delvenaars gans niet toeschittelijk zijn als het aankomt op het verlenen van krediet. Zo zult jij wel doen dergelijke aankopen nog wat uitstellen. Uitstellen, dat kunt jij licht zeggen, jij weet niet wat betekend als een vrouw aan zulke zaken behoefte heeft. Kleine gelen noemt men dat, en ze zijn het ook. Als men ze aan en bij ze geeft, worden ze nauwelijks opgemerkt. Alleen, als men ze mist, voelt men zich niet op zijn gemak. En ziet ieder het u aan, dat er iets was hapert. Een bloem of een veren in het kapsel, een borststrik, een waaiig, vers geparfumeerde handschoenen, allerlei in één woord dat ik u niet kan optellen. Dat is ook niet nodig, ik heb er toch geen verstand van. Alleen meen ik opgemerkt te hebben, dat jij een grote voorraad van die gelijke snuisterij had meegebracht. Zo is het, maar er moet nog altijd wat nieuws zijn. Het is er niet mee, als met uw rinkraag en gantalets, die men levenslang gebruikt. Ik wist niet, dat de wapenrusting der Edeldames zo weinig deugdelijk was. Het spijt me dat jij in deze zo onwetend zijt, want nu zult jij mij voor een uitzondering houden. Zelfs al waren dat, nog zou ik u niet beknibbelen in een wilde, die uw behoefte schijnt geworden, als jij, zelf, maar weet, hoe aan de gerede penning het te komen. Juist omdat ik dit niet weet, zou ik gijne zien, dat jij er mij van verzaagt. Ik, ik, dat is nu een inval. Ik kom u zelf waarschuwen, dat de huishofmeester nauwelijks weet, hoe de dagelijkse behoeften voor het gezin te bestrijden, want die dins de spreken van al het geen onze tafel vereist. Maar kan het zich moet dat al niet voorschieten, zonder ons mede lastig te vallen? Hij zegt dat hij redens lang in het voorschot is, en, ach, dat heeft niet te beduinen, dat achterstallige zal wel betaald worden, dat is van lateren zorgen. Ja, daar heb je gelijken, er is wat meer, dringend voorziening voordat, zal mijn staat en ere daaronder niet leiden, en de graaf deelde haar mede, wat hem zelf zoveel zorg en bekommering baarde.  De jonge vrouw hoorde hem aan met coole bevreemding. Ik kan me niet begrijpen, graaf, waarom jij daarover spreekt, het zijn immers krijgzaken, hoe wilt je, dat ik u daarin zal raden of helpen? Ik vraag ook niet eigenlijk raad, ik weet zeer goed op mij te doen staat en welke maatregelen te nemen, alleen, ik heb geld nodig, gereed geld, en daardoor roep ik uw medewerking in. De mijne, mij denkt dat zou vrij beter wezen, graaf Maurits of de here staten in te roepen, dat zijn lieden, die geld moeten schaffen voor de krijgstdienst, naar ik meen. Maar ik heb u immers gezegd, hoe het daarmee staat, en een afwachting van de uitspraak de generale staten, die ik zelf te zorgen voor mijn uitrusting en die van mijn volk, of, zoals ik u reed, zijden, ik verzaak de plichten van mijn stand, het geld mijn eer zou bieden, de uwen, mevrouwen, sinds wij echt genoten zijn. Zoveel te erg gegraaf, want ik zie niet, hoe ik, met de beste wilde wereld, u hier van dienst kan zijn. Ik kwam u immers reeds vorm met de bekend en is dat mijn geld opwas. Ik wachte dat jij met gulheid en gallanterie daarop zou het hebben geantwoord. Daarin zou ik niet gefalleerd hebben, mevrouw, zodat u de middelen had gehad, maar nu het tegenovergesteld het geval is, wacht ik zulke edermoedigheid van u. Zeg maar hoe? Gij hebt toch nog inkomsten te wachten van uw heerlijkheid oud-bijerland? Ongelukkig niet, die zijn reeds met kerstmis betaald zoals de uzansie is. En is dat alles reeds op? Met het andere? Wat wilt je? Ik heb dit huis in bewoonbare staat laten brengen, met huisraad en tapasriën laten voorzien. Ik heb moeten zorgen voor mijn bruitstwallet, voor nog een paar deftige gewaarden daar te boven, voor kleding en voeding mij naar bedienen, in één woord, die soms meer dan besteed, maar wat er nog aan hapert, kan gevonden worden uit de gelden ons door de Staten van Zeeland vereerd bij ons huwelijk. Mar Sabina, waar denkt jij aan? Daar hebben we sinds van geleefd. De dringendste kosten van de breidoft zijn er mee afgetaan. De vereering aan de Hofprediker, de speelieden en het volk te paard bij de gemaskerde optochten. Hem wat niet al? Vraag er zich moet maar naar.  Eerst met mij ontvang ik de huur van het huis te zagen, waarof de Staten van Holland mij de possessie hebben toegekend, hoewel ik juist met Frans Waze hoge woorden heb gehad op dit punt, daar zij blijft volhouden dat die inkomsten rechtens behooren aan Lameraal, onze oudste broer, alsof wij ons om die wildzang die in de vreemde zwerft moesten bekommeren. In elk geval hebben we ons allereerste bekommeren over onze eigenen zaken. Ik kan niet op mij wachten met de aanstalten voor mijn afreis. Gij schijnt wel haast te hebben om je vrouw te verlaten, George, sprak zij, met iets als verwijt. Een weinig in de hoop hem af te leiden van de hoofdquestie. Ik ben gehaast om op mijn post te komen, hernam hij cool, de vijand bedreigd sedand. Kan ik terugblijven van de veste, wie er wanneer mogelijk zullen belegerd worden? Dat zeker niet. Nu dan, Sabine, als gedit met mijn insight, wilt u een trouwe gade tonen en mij een offer brengen, dat u niet al te zwaar zal vallen, zorg hopen. Welk offer zou dat moeten zijn, was haar droge weervraag. Gij bezit schatten in Kleinodien. Ik vergniet dat gij ze verkopen zult, daar ik gevoelen dat het een jonge vrouw van uw rang hard moet vallen zich van zulke sieraden te ontdoen. Ik wens alleen dat gij u van zult spelen voor korter tijd, voor de tijd die wij nodig hebben om onze zaak op geregelde gang te brengen. Ik versta u niet wel, geloof ik. Een deel daarvan wens ik met uw goedvinden te verpannen bij India Lombarden, zoals menigmaal wordt gedaan. En wie zegt gij het? Ik heb daar meer dan eens in mijn leven toe moeten komen. Ja, ben men eens geëindigd met de beleden te verkopen, zo hoge boeken als dat slag van volk van ons vergt. Toch wil ik voor u doen wat ik kan, maar is het niet oefoegsaam en zal het niet wat optienbaren, zodat het mocht bekend worden, dat wij nu reeds zulke gebruikmaken van de huwelijksgeschenken dergieren staat en een anderen. Moeten het dan juist deze zijn? Ik heb geen anderen te missen. Hoe? En dan was geen stuk van uw bruidsgevaat dat niet schitterde van Edelgesteenten, maar je kan toch niet denken dat gij met gekleurd glas hebt gepronkt.  De paren en Edelgesteenten waar je men de klederen portuurt zijn zelden van grote waarde, maar overigens waren het al een juwelen van het echte water, paren van de zuiverste soort. Dan begrijp ik mij niet. Nog ik, dat gij, die een Duitse graafzijd mij zulke vragen kunt doen. Gij kent immer z'n gebruik. Hij zag haar strak aan met koele bevringing en trok de schouders op. Een vorstelijke bruid wordt op haar trouwdag getooid met al de juwelen en sieraden die de verschillende ledenhaar en familie konden samenbrengen. Zo waren die kostbaarheden niet uw eigenen. Wel, nee, hoopt gedat konden denken. Een enkel paarlsnoer, een armband en wat speelden en ringen uitgezonderd die geen beduidende waarde hebben, behoorde het alles aan mijn moei, de Palsgravin, aan de hertog in Van Luneborg, aan de landgravin van Hessen, uwe en mijne koezine, en toen deze of hunne zaak gelasterden weer naar hun land terugrijsten, moest er de kleinoodie in mee, dat sprak vanzelf. Wie had konden denken dat de dochter van Echmond zich aanstellen zou als een kraai die zich met geleende federen tooid, sprak hij met bitterheid. Zijn ergonies werd verscherpt door de grievende teleurstelling naar het redmiddel dat hij het willen aangrijpen, hem dus ontsonk. Zo de dochter van Echmond had kunnen raden dat de graf van Soms meer zou zien op de schitterende bruidstoei dan op de bruid, zou zij hem deze teleurstelling bespaard hebben, hij nam zij. De bitterheid stuite af op gekrenkte trots. Sabina, ik heb u lief om u zelfen en jij weet het wel. Wij wisten het vanokkandig dat wij geen vermogen hadden naar evenredigheid van onze afkomst en stand. Maar zo gij mij gezicht had dat uw bruidstooi, die een vorstelijk voortuin vertegenwoordigde, niet dan geleende pronk was, zou ik u geraden hebben om in alles matigig, voorzichtiger te werken gaan, en bovenal geen manier van leven met u hebben ingesteld die zo hoog boven onze krachten gaat. Gij zou toch niet gewenst hebben dat wij gingen leven beneden onze stand? Er kan nog veel besnoeid worden in onze omslachtige huishouding eer wij onze stand oneeer aandoen door te grote eenvoud. Hij nu weet dat hij over geen kostbaarheden hebt te beschikken die desnoods te gelden kunnen worden gemaakt, wordt het hoogtijd hier in huis alles op eenvoudiger voet in te richten.  Waar denkt gegaan George? Ons verminderen? Onze bedienen zouden ons met minachting aanzien zo wij er toe over gingen. De bedienen die ons daarom de behoorlijke achting weigeren konden op staande voet hun afscheid krijgen. Ik versta het zo. Doe gegaan u en zijden wat gij goed vindt. Ik voor mij zal de eer van mijn huis blijven ophouden zoals gewoonlijk. Ik ben niet getrouwd om vernedering te ondergaan. Gij bent getrouwd zoals ieder andere vrouw om uw echtgenoten gehoorzaam en u naar zijn wil te voegen. En wat mij belangt, ik ben het niet om mij door het speelzucht en de zwaazer hoogmoed van mijn germanin totaal te laten ruineren. Zo het u niet beliefd betere order op uw zaken te zagen zal ik het zelf doen. Het antwoord liet zich niet wachten. Het was scherper en weer pastiger dan het der zwakkere die daarom boven een slechte zaak voor stond geraden was. Dit lokte fellig dreigende repliek uit van de schravenzijde die vergat dat het zwakkere vat de verwende vorstendochter met zachtheid behoorde geleid te worden en die grof werd na koel en hart te zijn aangevangen. In één woord de vulkaan van de huiselijke twist kwam tot een uitbasting en braakte haar gloeiende lava in brede stromen uit. We werpen de sluier over dit smart electoneel waarbij ieder hunnig op het ijverigd bezig was om eigen levens geluk te verwoesten in het hart van de weerpartij. Het eindigde tot beide beschaming door het tussentreden van Jungfaf van Svaazen die met haar koel gezond verstand maar witser luim beide partijen tot zwijgen bracht toen ze beurtelings in het ongelijk te stellen en de toegebrachte wonen als met het brandeizig haar tong tot de schooien dat heette nu de verzoening. Tot een openbare oorlog kwam het niet weer er werd zelfs een vergelijk getroffen waarbij de modus Vivendo geregeld werd voor het vervolg maar de wortelder bitterheid was daarmee niet uitgeroet en bleef wedelig tieren in de diepte. De vormen bleef hun voortaan bewaard Nieuwe aanleiding tot strijd werd vermeden maar juist die ijzige koelheid nu voortaan onder hoffelijke manieren vermond getuigde van een innelijke verwijdering die van het slechtste betekenis was voor de toekomst van een echterlijk heil. De graaf vertrok naar de haag om rond te zien naar de middelen om orde op zijn zaken te stellen.  De gravin bleef achter in een staat van diepe neerslachtigheid waarvan ze de oorzaak in het omringende zocht in haar lot in de treurige verplichting van een hoge rang te moeten ophouden zonder de middelen daar toe. In haar echtgenoot die haar niet begreep en die haar wilde vernederen en overheersen. In haar zustig die niets voor haar over had en die haar kwelde in plaats van haar te beklagen. In de stad Delft waar mijn eigenlijk niet wist wat Liede van Rang toe kwam. In haar bedienen die roekeloos en onverschillig waren. In alles met één woord behalve in hetgeen waar zij het bovenal te zoeken had in haar eigen zelfzuchtig en ontevreden harte in haar eidelheid en haar streven naar de grootheid des levens zonder hogere zucht naar zedelijk grootheid. In het zich begrijpen aan het schijn in het voorbijzien naar werkelijkheid in het zoeken van die wereld die voorbijgaat met al haar begeerlijkheden. Was hij nu van haar behoogelingen teruggekomen waar haar huiselijk geluk waarmee zij zo roekeloos gespeeld had als een gebroken spiegel in scherven voor haar voetenlag en gevoelden zij de leegte die dit alles overliet genoeg om naar betere dingen om te zien. Om daar antwoord op te krijgen moet waar bespielen in haar eenzaamheid bij haar toilet. De grote bezigheid van de dag voor een vrouw van haar stand en zin. 