Van Oude Menschen de Dingen, die Voorbij Gaan | Louis Couperus | Literary Fiction | Dutch | 4/5
Hoogstuk 5 van deel 2 van van oude mensen de dingen die voorbij gaan. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van noteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org. Voorgelezen door Karola Jansen. Van oude mensen de dingen die voorbij gaan van Louis Coupéris. Deel 2 Hoogstuk 5. Martand de Floor kwam juist naar beneden. Boezem deinende de trap afschommelend en Omdaan belde juist aan de voordeur en oude Anna was maar blij. Ze hield van die beweging der familieleden in het benedenhuis. En zij ontving ieder met haar oude, blije gezicht en haar beleefde, gemoedelijke paraatjes. Terwijl de dikke poes in haar rocken, rug en staart opzetten tegen haar kuiten aan. Achter Tante Floor hangt de oude Dr. Roulofse trap af. Heup zwikkend op zijn ene stijve been en zijn enorme buik scheen Tante Floor in haar schommeling naar beneden te stuwen. Voorzichtigjes pas voor pas. Tante Stefanie was blij zich van Ina der Boork los te maken en zij zeiden, nu ga ik naar boven. Zij schoof in de gang langs het stijve been van Roulofs en dronk tussen Dan en Tante Floor naar de trap en in haar zenuwachtige haast, bang voor Ina, voor zonde, nu scherigheid, bang voor hel, struikelde zij bijna over de poes die juist tussen haar gevoeten doorslipte. Roulofs, zei Omdaan, ik dacht wel je hier te zien, ik was je anders dadelijk opkomen zoeken. Ja, ja, ja, zo, zo ben je weer terug Derx, zei de oude dokter. Ze gaf elkaar de hand en Dan Derx, der veus, zag dokter Roulofs aan als of hij iets zeggen wilde. Maar hij aangezalde en zei alleen tot Ina, wijvelend. Ga jij niet naar boven, Ina? Neen, Om, antwoordde Ina. In schijn beleefde blij de dokter Roulofs te hebben. Gaat u eerst, Heus, gaat u eerst, ik kan best nog een poosje wachten. Ik wacht nog wat in de voorkamer. Ja, dokter Roulofs voerde zich bij haar. Kou handen vrijvende, zei dat het hier warmer was dan boven, waar maar matig is gestookt werd. Oude takma had het nooit koud, die groeide immers altijd van binnen. Maar Tante Floor, die ook nog even in de voorkamer kwam, pufte en gooide haar zware, bonde mantel af, terwijl Ina haar hielp. Een mooie manteltante? Ja, a, a, kind, zo een oude vell, zei Tante Floor, mintprijzende.  Al van drie jaar geleden, maar lekker in Golland. Warm! Zij beat het laatste woord, blijden om de mantel in Ina's gezicht met rollende medeklinkers. Zij zetten zich alle drie en Anna vond het zo gezellig dat zij pruimen op branden bij een bracht, drie glaasjes op een blaadje. Of wil u liever thee, mevrouw Ina? Nee, Anna, je pruimen zijn heerlijk. De meid trok zich, blijden, terug, gelukkig over de beweging in het benedenhuis van haar oude mevrouw, die daar nooit meer kwam. Dat benedenhuis was haar, Anna's, rijk. Daar heerste de jevrouw ook niet, daar heerste zij. Ontving zij de familie en presenteerde zij de verversingen. Ina proefde een pruim, niet tevreden dat Tante Floor in de voorkamer mee was gekomen. Die oude dokter, jongere tijdgenoot van grootmama, het was wel mogelijk dat hij iets wist, maar zeker was het niet, want Omdan was immers pas zeedot zo kort, al wist papa zeedot 60 jaren. 60 jaren, de duur van dat verleden hypnotiseerde haar. 60 jaren geleden, toen was die oude, krukkende dokter, die nu niet meer praktiseerde, die nu alleen nog maar zo'n beetje, te samen met een jongere collega, grootmama en meneer Takma op de been hield. Een jonge man van 28 jaar, kort in Indië, één van de vele aanbidders van grootmama. Zij zag het voor zich en zij pogde het verder door te zien. Haare nieuwsgierigheid, als een intense lens, brandde een perspectief voor haar heen, glimpend van nieuw licht door de opake dichtheid van het heden. En zij begon. Die arme papa, hij is lang niet wel. Ik vrees zo dat hij ziek wordt. Moreel is hij ook zo gedrukt. Ja, Tante, Moreel is hij gedrukt, dus zeer dat hij Omdan heeft teruggezien, dan ik papa in lang gekend heb. Wat is het toch? Geldzaken zijn het niet. Nee, kind, geldzaken zijn het niet, maar wij blijven toch armen als de mieren. Waarom is Omdan naar Holland gekomen, vroeg Inna plots en snel. Tante Flor zag haar dom aan. Waarom? Om, om, ja, kind, ik weet het waardelijk niet. Ik val de dood, als ik het weet. Omga het in was geregeld naar Holland. Voor de zaken, voor de zaken. Altijd voor de zaken. Want ze nu weer bekonkelen samen, jouw papa met Omdan. Ik val de dood, als ik het weet.  Maar Rijk, zij schudde het hoofd, bijna in Innas gezicht, verwijtend. En Rijk woorden we er niet mee. En ze scharrelen al jaren langs samen. Een arm op papa, zegt de Inna na. Ja, ja, ja, zo, zo, uit, riep de dokter, schuinzittend, zijn buik ging voorover. We worden oud, we worden oud. Praat jij voor jou, riep Tante Boos. Ik ben niet meer dan 60. Dan 60, zo, zo, mummelde de dokter. Dan 60, ik dacht dat je ouder was. Nee, no, niet meer dan 60, zei Tante Flor beledigd. Ja, ja, dan ben je zo oud als Ottili. Zo, zo, zo, zo. Ja, zei Tante, ik ben net zo oud als Ottili stein. 60 jaren, zo, zo mummelde de dokter. Toen was u een jong mens dokter, zei Inna, met een lachje. Ja, ja, ja, ja kind, een jong mens. U schildt nog veel met Groot Mama niet waar. Ja, ja, ja, bevestigde dokter Roulofs heftig. 9 jaren kind, 9 jaren. En met Takma, 5 jaren. Ja, zo ja, 5 jaren, dat scherelijk wel met hem. Het is zo aardig dat u altijd zo samen is gebleven met Groot Mama. Met meneer Takma ging Inna liefjes voort. In Indië, een later hier altijd, in Den Haag. Ja, ja, we bleven maar samen. Zulijke oude de vrienden, zei Tante Flor, geroerd. Maar ze knipogen er tegen Inna, menende dat Dokter Roulofs trots het verschil van 9 jaren toch een heel intieme vriend van Groot Mama was geweest. Dokter, zei Plots Inna, is het waar, dat ze 60 jaar geleden, ze hield op, niets weten te zeggen. Zij was haar zin, listigjes, zo begonnen. En ze brak haar een fraas opzettelijk af. De oude dokter had een schok. Z'n buik, wie op zich van links naar rechts, hing nu over het gezonde benen heen. Wat, schreeuwde hij bijna? Hij keek haar aan met draaiende ogen. Een angst vertrok de grimpelde rondheid van zijn kolossale oude mondenskop, glatgeschoren met ingevallen mond, die nu open, kwijl over de bangen liepen liet vloeien tussen de afgebrokkelde tanden. Z'n oude handen, waarover het vel slordig hing in ruime plooien, krampte hij, opgeheven, liet ze toen zakken op de knie. Hij wist, Inna zag het dadelijk. En zij deed alsof zij schreeuw niet meer wat een uitroep naar een niet hore van doofheid.  Zij verhoogde haar stem en herhaalde iets luider, beleefde een kalm, duidelijk articulerend. Is het waar, dat 60 jaar geleden, groot mama, die toen toch al 37 was, nog een prachtig mooie vrouw was? Ja, die oude mensen hielden zich goed, beter dan wij. Ik ben 45, maar ik ben een oude vrouw. Na, na, zei Tante Floor, oude de vrouw. En de dokter mummelde. Ja, ja, zo, zo, oh, vroeg je dat, Inna. Ja, ja, zeker, zeker, groot mama. Groot mama was een prachtige, prachtige vrouw, ook toen ze al niet zo heel jong meer was. En Ottelie Steindan, zei Tante Floor, die was 40 toen Steinde op haar verliefd werd. Ja, zei Inna, correct, was het niet van Tante Ottelie, maar het is bewonderend zwaardig van jeugd. En zij staarde, met een verholen blik van haar voornamel, moe knippende ogen naar de dokter. Hij zat gezakt op zijn stoel. Hij zat als een oude, vervallen, difforme massa, te gestapelde ruïne van een man en een mens. Een oude, oude leefmonnik, maar in ruimer klede jas. Een ruim vest dat drapeerde over zijn omvang. De angst van zijn draai in de ogen was gedoofd en zijn buik hing links, zijn hoofd rechts. Het was of een inertie hem beving, na de schrik, de te groot aandoening van zo egen om Innas vraag, om het fatidieke getal van 60. Welwetende knikten zijn enorme kop, en in het winterlicht van buiten pakte de scherre schampen zijn glimmende schedel. Ja, ja, ja, zo, zo, mummelde hij nu, bijna idiot. Hij stond moeilijk op, omdat Daan Derks naar beneden kwam, gevolgd door Stefanie, gevolgd door oude meneer Takma, die door niemand op de trap geholpen wilde worden, hoewel Anna toch angstig toezag, de poes terugjagende naar de keuken, bang als hij was dat ze tussen de voeten van de oude hier zou glippen. Groot mama is moe, zei Daan Derks. Dan zal ik maar niet naar boven gaan, zei Inna. Nee, Anna, dan ga ik maar niet, dan kom ik wel eens goud terug. Groot mama heeft al zo heel veel bezoek gehaald. Toch draalde zij, ging nu heen, ziek van onbevredigde nuscherigheid, die haar een brandende honger gaf in de ziel. Tante Stefanie nam ook afscheid, zeernde dat mama minnetjes was vandaag, en het laatste ging de oude Takma, voorzichtig berekenend, maar strammetjes recht. Inna meende dat ook hij moest weten.  Wat was het, wat was het toch? Die oude mensen wisten het, alle. Kom, wij gaan naar Guis, deden aan, zei Tante Floor. Onze wagen staat voor de deuren. Ga jij eerst, zei Daan Derks, aarslunt. Ik wou nog even met Roulos praten. Ik ben blij dat ik hem weer eens zie. He, altijd praten, zei Tante Floor, ontevreden als haar man niet bij haar bleef. Ik send jou de wagen dan straks. Ze nam afscheid, schommelde weg. Inna zeiden, neer Takma, mag ik u thuis brengen? Takma knikte, stilletjes goedkeurende. Goed kind, dat mag jij wel doen, zei de oude man, en nam haar arm. Hoewel hij zich flink hield, nooit een rijtag wilde, vond hij het altijd wel gerustellend en gezellig, als er iemand terug met hem meeden ging, de nas zou laan door, de hoge brug over tot aan zijn huis en de Mauritskade. Hij vroeg dat geleide nooit, maar nam het graaner van de een of de ander aan. Inna dacht echter, zei, zou niets durven vragen aan oude Meneer Takma. Verbeeld je dat hij iets wist en ook schrikken zou op straat, hij zou een broer daarvan kunnen krijgen. Nee, daar was hij te verzichtig toe, maar zei wel ziek, ziek van de nieuwsgierige honger in Aziel. Wat was het? En hoe zou zij het weten komen? Daan Derks bleef met de oude dokter alleen. Z'n papagaiprofil treelde en zijn pittige vogelogen, dezelfde van Tante Steffanie, knipte herhalelijk als in ene emotie, terwijl zijn kleine maag er gestalte als nog meer verschrompelde bij de gestapelde colosmassa van de dokter. Tempelierachtig scheeft torenend op het enige zonde en het andere tekorten hinkende been. Rulofs zei Daan Derks, dat doet me plezier je weer te zien. Ja, ja, zo, zo. Het is nu al vijf jaar geledertijd dat je het laatste naar Holland kwam. Een hele tijd, ja, ja. We worden oud, we worden oud. Je dacht je moeder niet zo te vinden. Ja, ja, ik breng haar tot de honderd. We zullen zien. Misschien overleeft soms allemaal Takma en mij zo, zo. Ja, zei Daan Derks, mama is weinig veranderd. Ze is een krassenvrouw, ja, ja, en dat is ze altijd geweest. Ze is fris in de geest, haar geheugen is goed, dat is een geluk. Ja, ja, zo, op tien leeftijd. En ook Takma, houdt ze goed, houdt ze goed, ja, ja.  Ja, zo worden we alle oud, ik ook, ja, ja, ik ook. Maar Daan Derks was zeer nerveus. Hij had beloofd aan zijn broeder Harald heel voorzichtig te zijn, niet te praten, maar zei dat de twee maanden, dat hij wist, brandde hem het geheem, de ontzettinger van, in de ziel van man van zaken, die voor het eerst, hoe oud hij ook was, een grote emotie buiten die zaken om had ondervonden. En hij kon zich niet weer houden. Het huis was stil, Anna terug naar de keuken. De oude vrouw zat boven, alleen met de juffrouw. Eén klein gasvliegt in de voorkamer was ontstoken, een ander in de gang. Naarmiddag schemer, in stilte, zeefde door de atmosfeer van het kleine huis, waar de oude vrouw zolang al leefde, zolang al had zitten wachten aan haar raam, boven, op haar hoge stoel. Roelofs, zei de Daan Derks. Hij was een hoofdkleiner dan de dokter. Hij nam hem bij de knoop van zijn vest. Ja, ja, zei Roelofs, wat Derks? Daan Derks keek om zich heen. Geen in dat stille benedenhuis kon hem horen. Hij zei de, en zijn stem bibberde in ontzetting. Roelofs, ik heb het gehoord. Wat, scheelde de dokter, doof. Ik heb alles gehoord, in Indië. Wat, scheelde de dokter, niet doof meer, maar ontzet. Ik heb alles in Indië gehoord. De dokter keek hem aan met draai in de ogen, en in zijn glap geschoren de mannigskop kwelde de opene hanglippen en stonks in adem tussen de brokkele getanden. En hij pakte op zijn buurt Daan Derks bij een knoop vast. Wat heb je gehoord? Ik heb alles gehoord, raalde Daan Derks, in Indië. Ik weet, ik weet alles. Je weet alles? Ja, ja, je weet alles, wat, wat weet je zo, zo. Van, van mama, van Takma, van... Zij zag elkaar aan in de ontzette ogen. Van mijn vader, zei Daan Derks, en zijn ontzette stem fluisterde en huiverde. Van mijn vader, dat wat jij ook weet, dat wat jij altijd hebt geweten, dat Takma, mijn vader, in die nacht, toen hij bij mijn moeder was, zijn eigen wapen. Een kris heeft ontvrongen, een kris die hij de vorige dag van de regent had cadeau gekregen. Je weet, je weet, riep de dokter. Oh, god, ja, ja, ik, ik heb nog nooit iets gezegd.  Ik ben 88 jaar, maar ik heb, ik heb nooit iets gezegd. Nee, je hebt nooit iets gezegd, maar de lijfmijd van mama. Maboute, ja, Maboute, die heeft het aan haar zoon verteld, een mantrie op Tegel. Maboute is gestorven en de mantrie maakt er een chantage van. Hij is bij me geweest om geld. Ik heb hem geld gegeven. Ik zal hem geld geven, iedere maand. Dus je weet, ja, ja, oh, god. Zo, zo, dus je weet, Derks, je weet. Ja, ik weet. Wat vertelde de mantrie? Wat had Maboute verteld? Dat mijn vader Takma te lijf wilde gaan met een kris. Dat Takma hem de kris ontvrong terwijl? Terwijl wat? Ja, ja, terwijl wat? Terwijl mama, mijn moeder? Ja, ja. Om mijn vader de arme geslagen had, om hem tegen te houden. Oh, god, ja, ja. Om hem tegen te houden, zich te verdedigen. En dat Babo achter de deur had horen zeggen, ja, ja, ja, oh, god. Haar had horen zeggen, ik haat je, ik haat je, ik heb je altijd gehaat. Ja, ja, oh, god. Ik heb je altijd gehaat en ik hou, ik hou van Emil. Ja, ja, en toen, en toen heeft ze tegen Takma gehoepen, bijna luid. Emil, geef hem een por, liever hij, dan jij. Oh, god. De dokter zakte, zware massa, neer op een stoel. Je weet het, Kruindei. Het is 60 jaren geleden. Ja, ja, oh, god, zo, zo. Ik heb het nooit, ik heb het nooit gezegd. Ik hield zoveel van je moeder. Ik, ik, ik schoude het lijkt de volgende dag. Ja, ze lieten het wegdrijven in de kali. Ik schoude het lijkt de volgende dag en ik, ik begreep. Ik had al begrepen, want ik had je moeder al die morgen gezien. En zij eilde in koorts en ik, ik beloofde, ja, ja, ik beloofde haar niets te zeggen. Oh, god. Oh, god, als ze, als ze van m'n houden wilden. Oh, god, oh, god, derks. Derks, daan. Ik heb nooit, ik heb nooit wat gezegd. En god weet wat de mensen toen, toen jaren geleden. 60, ja, ja, 60 jaren geleden hebben gedacht, hebben gesproken, gekletst, gekletst zonder het juiste te weten. Tot het alles is doodgebloed. Tot het te laat was het blijk opnieuw te schouwen. Na maanden, na hoeveel maanden? Ik heb nooit, ik heb nooit wat gezegd.  Oh, god, nee, nee, zo, zo. Toen ik het wist, roodofs kon ik niet in Indië blijven. Ik moest Harrod zien, jou zien. Ik moest mama zien, ik moest Tacma zien. Waarom? Ik weet het niet, ik moest jullie zien. Oh, ze moeten hebben geleden, ik heb medeleiden met haar, met Tacma. Ik moest jou zien, dat je zeggen, ik wist dat je... De mantrie wist het van mij? Doe maar boete. Ja, die wist alles, het kring. Ze heeft jaren, jaren zwegen, ik wist zelfs niet meer, dat ze leefde. Toen heeft ze het aan haar zoon verteld. Ze dacht dat mama al dood was. De zoon kende bediende van ons huis, hij is te weten gekomen dat mama nog leefde. Oh, god, oh, god, ja, ja. Ik geef hem geld, iedere maand. Tot mama dood is? Ja, tot ze dood is. Oh, god, oh, god, ja, ja. Maar Rulofs, wat je niet wist? Nee, nee, wat, wat wist ik niet? Dat Harrod. Dat Harrod, je broer? Wist. Dat Harrod wist? Ja, ja. Dat hij wist? Hoe wist Harrod? Oh, god, ja, zo, hoe wist Harrod? Harrod wist, want hij had gezien. Hij had gezien? Harrod had gezien? Hij was daarmee, in de berg, hij was in de pasangraan. Harrod? Hij was een jongen van 13 jaar, hij is wakker geworden. Hij heeft mama, takma, mabooten gezien, die droegen net lijk van mijn vader. Hij heeft gedlopen in het bloed van zijn vader, Rulofs. Hij was 13 jaar, hij was 13 jaar. Hij heeft nooit vergeten wat hij heeft gezien. En hij heeft het altijd geweten, zijn leven, zijn hele leven lang. Oh, god, oh, god, ja, ja, is dat waar, is dat waar? Dat is waar, hij heeft het mijzelf gezegd. En ook hij? Hij heeft nooit gesproken? Nee, hij heeft nooit gesproken. Hij is een beste kerel, ja, ja, een braver kerel. Hij wil geen schander brengen, ja, zo, op het hoofd van zijn oude moeder. Daan, daan, oh, god, ja, ja, zo, zo, daan, spreek jij ook niet, spreek nooit. Nee, ik zal niet spreek, ik heb gesproken met jou, met Harrod, omdat ik alles met hem bespreek, zaken, en, en alles. Hij heeft met ik was geholpen, in Indië, met een vieze historie die ik daar heb gehad, in mijn tijd, ja, god, in mijn tijd. Ik heb altijd alles met Harrod besproken.  Met jou heb ik gesproken omdat ik wist dat je wist. Ja, ja, ja, god, god, zo, zo, maar daan, derkst, spreek verder niet. Nee, nee, ik zal verder niet spreek, niet met Stefanie, niet met Anton, niet met Ottili, hun kind. Ja, ja, hun bijder kind, stil, stil, daan, het zijn zulke oude dingen, ze zijn allemaal al voorbij. Waren ze maar voorbij, maar ze zijn niet voorbij, zo lang mama en takma nog leven. Ja, ja, nee, nee, je hebt gelijk, zo langs leven zijn ze nog niet voorbij, maar ach, ze zijn oud, langs al het niet meer duren, ze gaan voorbij, ze gaan voorbij die dingen, langzaam, maar ze gaan voorbij. Het is zo heel lang geleden, zo, zo, en de mensen bemoeien zich niet meer met één van ons allen. Vroeger ja, ja vroeger spraken ze, de mensen, over mama en takma en de kinderen, over Anton, over jou, die vieze historie in Indië, over Ottili, veel over Ottili. Dat is nu alles voorbij, dat gaat voorbij, we zijn oud. Ja, ja, wij zijn oud. Hij zakt het terug in zijn stoel, zijn een masse helden met schuinen buik of zij voorover op de grond zou vallen. Op dit ogenblik klonk van boven een schellekreet, geperst, maar doordringend als van een oude keel die gewoord werd, en bijna tegelijkertijd werd de deur bovenop gerukt en riep de jevrouw, Anna, Anna, kom gauw! Daanderks was een oude man, maar een huivering smeet als een koude stroom uit over zijn rug. De dokter was opgeschikt, wankelend op de benen, richtte zijn deforme was hij eindelijk opriep. Wat is er? Wat is er? En de beide mannen haasten zo snel zij konden zich de trap op, Anna achterna. Boven waren twee lampen ontstoken en de oude vrouw zat recht op haar stoel. Haare ogen, bovenmatig vergroot, pelden met een starre ontzetting. Haar mond, na de geel die zij had uitgeperst, was open gebleven en maakte een donkere holte, en haar ene arm was opgeheven, wijzende met uitgestrekte vingen naar de hoek van de kamer bij de étager. Zo bleef zij al versteend en verstart, verstart de starblik in opene mond, verstart heel het oude gelaten in bovenmatig geschrik, versteent het gebaar van haar stijvenarm, als zou zij die nooit weer kunnen laten zakken.  En de juffrouw en Anna, die nu samen tot haar in overspanning naderde, vroegen, Mevrouw, mevrouw wat heeft u? Is u niet wel? Is u niet wel? Da, haar, stotten de oude vrouw. Daar, daar! En zij staar de star en bleef wijzen. De twee mannen waren op de drempel verschenen en instinctmatig wenden hun oude blik zich naar de hoek bij de étager. Daar was niets te zien dan wat de oude vrouwer zag en duidelijk zag. Opreizen voor haar oude ogen, eropreizen zag in de paroxysme van de jaren lang haar oversteltende vroeging. Tot zij op eens weer zag. Tot zij zag, al tien, twintig seconden lang, waarin zij versteende en waarin zij verstaarde en het oude bloed in haar niet vloeide meer. Nu ontving zij een schok. De hand viel neer in de schoo, zijzelf verveelde terug in het rechte kussen van haar hoge stoel en toe vielen de ogen. Dat heeft mevrouw Weleensmeer, zij, vluisterend oude Anna. Zij wisten, behalve Daan Derks, het aller dat mevrouw het Weleensmeer had. Zij beijverde zich om haar heen. Zij was niet vlauw gevallen. Zij opene, spoedigde ogen herkende de dokter, herkende de beide vrouwen, maar zij herkenden niet haar zo'n Daan. Zij zag hem strak aan met een huiverschokplotseling, alsof een gelijkend is haar trof. Moeder, moeder, riep Daan Derks. Nog staarde zij, maar zij begreep, dat hij niet was de materialisatie van wat zij zo even gezien had. Begreep zij, dat hij een zoon was, die gelijk op de vader, hem die zij eerst had liefgehad en toen had gehaat. Haar staarende blik doofde, maar de rimpels van haar gelaad in de na-huivering bleven onbeweegelijk in hun diepe groeving als ingesneden en ingeetst. Over haar hand en pols, om haar geheel tot bewustzijn te brengen, streek Anna met zacht regelmatige paar van lichte massage tot het oude bloed weer vloeiende. Naar bed, murmelde de oude vrouw. Naar bed. De beide mannen gingen, liet haar aan de zorg der vrouwen. Onder aan de trap huiverde het benedenhuis, vlouver ligt, vol doodstille schaduw. Daan Derks greep de arm van de dokter terwijl die moeilijkjes de trap afstrompelde van een zieke been op het gezonde ween. Wat heeft ze gezien, vroeg Daan Derks. Stil, zei de oude dokter, ja, ja, zo, zo. Wat heeft ze gezien? Ze heeft Derks. Ze heeft je vader gezien.  In de keuken mioude angstig de poes. Einde van hoofdstuk 5 van deel 2. Een opname van Karole Jansen, Rotterdam, 10 oktober 2007. www.karolejansen.nl Hoogstuk 6 van deel 2 van van oude mensen de dingen die voorbij gaan. Dit is een opname voor LibriVox. LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org. Vorige lezen door Karole Jansen. Van oude mensen de dingen die voorbij gaan van Louis Coupéres. Deel 2, hoofdstuk 6. Tante Adèle Tacma, haar sleutelmantje aan de arm, rustigjes aan bedrijven, kwam uit de eetkamer in de gang. Want ze had de brieven bestellen gezien en ze hoopte op een brief van Ellie. Lot en Ellie waren de Florence waar zij samen druk werkten in Laurentiana en in archieven, omdat Lot stofverzamelde voor een historisch werk over The Medi-Cheese. Ze waren tot Naples toe geweest en op hun terugreis moe van zoveel gezien te hebben. Voor Ellie was geheel Italië nieuw, waar zij de Florence gebleven. Hadden er zich geïnstalleerd in een pension en werkte samen. Ellie scheen gelukkig en schreef opgetogen brieven. Tante Adèle keek in het brievenkastje. Ja, waarlijk, een brief van Ellie, een brief van Gohpapa. Tante Adèle las altijd de brieven aan Gohpapa voor. Dat was een gezelligheid en de brief was toch ook voor haar. Ja, de kinderen zouden nog drie maanden zeker wegblijven. Het was nu begin januari en dan was er sprake van zouden ze zich kampjes opschieten bij Steen en mama Ottili voor het tijdje om eens te zien of het ging. Ging het niet, kampjes hun eigen gang weer te gaan. Ze hadden het reizen nog in het hoofd en verlangden nog niet naar een definitieve installatie. Mama Ottili was naar Londen gegaan. Ze had daar haar twee jongens, John en Hugh Trevelli. Mary was in Indie getrouwd. Mama Ottili had het waarlijk niet alleen kunnen uithouden en Kwaad was er zeker niet aan dat zij haar twee zonens op ging zoeken. Als die twee zonen maar zulke afzetters niet waren geweest. Geld hadden ze altijd nodig. Dat wist Tante Adèle van Ellie en Lot. Tante Adèle bezorgde nog even wat zij te doen had beneden.  Sprak met de keukenmijd, sloot de provisiekast, streek een tafelkleedglat, zette een stoelrecht tegen de wand om niet meer beneden behoeven te komen en rustig tijd te hebben de oude heer Ellie's brief voor te lezen. In welke lectuur hij altijd grote schik had omdat Ellie schreef met vrolijke verven en met talent. De brieven gaven hem altijd een prettige morgen en na Tante's lectuur las zij ze dikwijls over en over. Nu ging Tante naar boven, tevreden de brief te hebben en zij klopte aan de deur van het kantoor van de oude heer. Zij kreeg geen antwoord en menende dat hij voor een oogblik was in zijn slaapkamer, ging zij daarheen. De deur stond open en zij trot binnen. De tussendeur van het kantoor stond open en zij trot binnen. In zijn gewone stoel voor de schrijftafel zat de oude man. Hij sliep. Hij hing in zijn stoel en hij trof haar hoe heel klein hij was als verschompelde zijn rust. Zijn oog geschenen toe en zijn hand lag op een opene laden van zijn bureau. Een papierenman stond naast hem. Andere papieren en brieven lagen over de tafel heen. Hij slaapt, sprak zij bij zichzelf en om hem niet wakker te maken, sloopt zij op de punt ter voeten door de opene deuren heen. Zij wilde hem in zijn rust niet stoor als zij vanzelf niet wakker werd, alleen reeds door haar binnenkomst. Hij was zo oud, zo heel oud. Het speed haar dat zij nog wachten moest met de brief van Ellie te lezen. Zij had niets meer te doen, de zorg voor het huishouden was afgelopen. De twee meiden rustig deden haar werk. En Tante Ardell in de eetkamer zette zich bij het raam. Sleutelmandje naast zich blij dat alles netjes was opgeruimd en zij las het morgenblad dat gekomen was. Straks zou zij het boven brengen. Buiten sneeuwde het. Een stille, witte rust dommelde door de kamer en door het huis. Even klonkte stem van een meid, verdovde naar de keuken toe. Tante Ardell las rustig de vier bladen door. Toen stond zij op, in de handmandje, brief van Ellie en Courant, en ging zij opnieuw naar boven. Zij klopte aan het kantoor, maar de oude man gaf geen antwoord. Zij opende nu zagjes de deur. Hij zat nog steeds in zijn stoel in dezelfde slapende houding van zo even.  Hij scheen echter nog meer verschompeld. Oh, zo klein in zijn korte jasje. Tante schrikte en zij trapt nader. Zij zag dat zijn ogen niet waren gesloten, maar glazen staarde in het verre verre vagen. Bleek werd Tante Ardell en bevde. Toen zij de oude heer geheel was genaderd, zacht zij, dat hij dood was. Hij was dood. De dood had hem overvallen en een lichte aanraking was voldoende geweest om in zijnen van oude dombroze aderen het bloed te doen stilstaan, voor altijd. Hij was dood en naar het scheen zonder strijd gestorven, alleen omdat de dood was nadergetreden en hem even met kille vinger aangeroerd had op hart en op hoofd. Tante Ardell bevde en barste in snikken uit. Zij belde, zij riep angstig de meiden, die dadelijk bijde kwamen. De oude heer is dood, riep Tante Ardell, snikkende. Ook de beide meiden huilde. Zij waren drie vrouwen geheel alleen. Wat moeten we doen, je vrouw? Keetje, zei Tante Ardell, gaat dadelijk naar Dr. Tielens en dan naar Meneer Steindeweert. Weet niemand anders, familie van Meneer is er niet. Maar Meneer Steindeweert zal ons zeker helpen. Neem een rijtuig en ga dadelijk. Breng Meneer Steindeadelijk hier. Mijn vrouw Steinde is naar Londen. Ga, ga, gauw, Keetje. De meid huilende ging. Hij is dood, zei Tante Ardell. De dokter kan niets voor hem doen, maar de dokter moet constateren. Door, laten we Meneer op bed leggen en hem zag je ze aan uitkleden. Zij tilde de oude man uit de stoel. Tante Ardell aan het hoofd. Door aan de voeten. Hij woog niets in de handen der vrouwen. Hij was zo licht, hij was zo licht. Zij legde hem op bed en begon hem te ontkleden. Het jasje dat zij hingen over een stoel, tuiten van achteren, beheelde rugvorm van de oude man. Keetje had Steindeweert thuis gevonden en hij kwam met haar mee in het rijtuig. Zij waarschuwde aan het huis van Dr. Tielens, maar de dokter was uit. Tante Ardell kwam in de vestibule Steindegemoet. Door het grote huis beneden dommelde een stille, witte rust. Buiten sneeuwde het dichter. Ik wist niemand een jijstijn, riept Tante Ardell, snickende. Ik heb je ook laten komen omdat ik weet, de oude heer heeft het mij gezegd, dat je executeur testamentaire bent. Ja, de oude heer is dood. Hij is als een pluimpje weggeblazen.  Vommorgen bracht ik hem zijn ontbijt, als altijd. Toen is hij voor zijn tafel gaan zitten, papieren naa kijk. Ik kreeg een brief van Ellie en ging naar boven en vond hem. Ik dacht, slapende. Ik ging weer weg om hem niet wakker te maken. Maar toen ik terug kwam, zat hij nog zo. Hij was dood. Hij is dood, Stein. 94 zou hij gauw worden. Stein bleef bij Tante Ardell tot de dokter gekomen was. De dood had geconstateerd. Stein zou zich pomoen met alles wat gedaan moest worden. Hij telegrafeerde aan zijn vrouw naar Londen, want dit had hem Tante Ardell gevraagd. Hij telegrafeerde aan Lot en Ellie naar Florence voor de begravenis zouden die zeker niet in Den Haag kunnen zijn. En hij ging daadelijk naar zijn zwaar, Harold Derix, die hij thuis vond na haar tweede ontbijt. Harold vroeg hij, wat moeten wij doen, wat mama aangaat? Wij kunnen het haar niet zeggen, niet waar. Harold Derix was in zijn stoel teruggevallen. Hij kreunde van pijn die dag en hoewel hij niet klaagde, vervrong zijn smart gezicht pijnlijk en kwam zijn adem met doffe stoten. Is de oude heer Dood, vroeg hij? Hij zei er niets meer, steunde. Voel je je zo lang, vroeg Stein? Harold Derix knikte. Wille ik Dr. Tileswaar schuwen dat hij bij je aankomt? Harold Derix schudde van neen. Er is niets aan te doen, merci, Frans. Ik weet wat ik eraan doen kan, vooral maar kan berusten. Hij zweeg weer, staarde voor zich uit, de hand aan de ogen, omdat het door sneeuw gereflecteerde buitenlicht hem stak in het gezicht. En met doffe stoten de schokken herademde hij. De oude heer was dood, de oude heer was dood, eindelijk. Het ding, het frisselijke ding ging voorbij. Was nog niet voorbij, sleepte, ritselde, staarde hem aan met zijn starre spookogen die hij kende van zijn kinderjaar af, maar het ging, het ging voorbij. Oh, hoe had hij niet uitgezien naar de dood van de oude man? Hij had hem gehaat, de moordenaar van zijn vader, die aan zijn kinderjaaren lief was geweest. Maar kind eerst en jongeman later had hij steeds gezwegen om zijn ne moeder. 60 jaren lang had hij gezwegen.  Nu eerst had hij gesproken met Daan, omdat die ontzet was uit Indië gekomen, alles wetende, zo laat alles wetende, na de dood van de baboe die gesproken had met haar zoon, de mantrie. Hij had hem stil in zich gehaat, de moordenaar van zijn vader. Toen was zijn haat gekoeld, had hij begrepen passie en zelfverdediging. Toen had hij medeleide gevoeld voor de oude man die zijn vroeging zo lange jaren moest slepen. Toen was zijn medeleide erbarming geworden, diep, trillende erbarming voor beide, voor Takma en voor zijn moeder. Geef hem een poor, liever dan jij. Oh, die passie, oh, de haat van jaren her in de vrouw die zij toen was geweest, nog jonge en altijd verleidelijke vrouw, zij die nu verleefde haar allerlaatste dagen. Herinnerden zij zich? Herinnerden zij zich? Op de rechte stoel in die rode schemering van het Ramgordein? Hij, Harold Derks, hij had verlangt naar de dood van Takma, verlangt naar de dood van zijn moeder, opdat voor hem beide, de oude mensen, het ding, het vreselijke ding geheel zou voorbij gegaan zijn en zich zou storten in het diepst van het verleden. Hij had verlangt en nu, nu was de oude man dood. Harold Derks heradende. Nee, Frans, zeiden hij met zijn zachte doffe stem. We kunnen het niet aan moeder zeggen, bedenk hoe heel oud ze is. Dat dacht ik, we moeten voor haar de dood van de oude man verzweigen. Voor Dr. Roulops is het onmogelijk te verzweigen, maar ook hem zal het wel treffen. Ja, zei Harold Derks, je hebt Otelige telegefeerd. Adele wilde het. Ja, zei Harold Derks, ze is zijn dochter. Wist zij het? We hebben er nooit over gesproken. Ik heb er ook nooit over om mama gesproken. Ik geloof dat Otelige het vermoedde. Jij bent executeur testamentaire. Dat dacht Adele. Ja, zei Harold Derks, hij zal zijn geld voor het meerdeel nalaten aan Ellie en aan Otelige. Wanneer is de begrafenis? Maandag. Lot en Ellie zijn er nog niet hier. Nee, het is onmogelijk op ze te wachten. Gaat er stoed door de nasolaan? Het is de weg naar het kerkhof. Het is beter een omweg te maken, niet te gaan langs het huis van mama. Zij zit altijd aan het raam. Ik zal ervoor zorgen. Wanneer kan Otelige hier zijn? Ze kan vanavond de nachtboot nemen. Ja, dat zal ze zeker doen.  Ze vermoedt alles. Ze hield veel van de oude man, hij van haar. Ik moet weg, Harold. Zou jij het aan Dr. Rudolphs willen zeggen? Ja, zeker. Dat zal ik doen. Als ik je verder nog helpen kan met iets. Merci. Laat we elkaar vanmiddag bij moeder vinden. We moeten zoveel mogelijk de familie waarschuwen geen woord bij mama los te laten. Wij moeten het voor haar verzweigen. De schok zou haar dood zijn. En Harold dacht, als zij dood was, was het ding voorbij. Maar zij mochten haar niet vermoorden. Toen Stijn de deur openmaakte, kwam hij op de gang Ina tegen. Zij had hem zien komen door het raam. En nu scherig wat hij met haar vader had te bespreken, was zij naar boven geslopen en had haar loops even geluisterd. Dagstijn, zei de zij. Zij noemde hem niet oom, om zo weinig verschil van leeftijd. Is er iets gebeurd? Zij wist al. De oude heer Takma is gestorven. Ina, zei haar vader, zei haar groot mama te zeggen. Wij willen het voor haar verzweigen. Het is zo een slag voor de oude vrouw dat zij er misschien onder blijven zou. Ja, zei Ina. We zullen er niets van zeggen aan groot mama. Meneer Takma was rijk, niet waar. Ellie erf zeker alles. Ik weet niet. Zestijn, vermoedelijk. Lot en Ellie zijn ineens rijk. Denk er dus aan Ina, niet waar, zei haar vader. Hij drukte Stijn de hand. Hij zou dadelijk naar Roelofs gaan. Vraag gestorven, vroeg Ina. Stijn vertelde de bijzonderheden. Hij liet zich ontvallen, dat hij Lot had gethelegrafeerd. En zijn vrouw, Tante Ottili. Waarom Tante Ottili, vroeg Ina? Omdat Aarzel de Stijn die zich had versproken. Het is beter dat zij erbij is. Ina begreep. Tante Ottili was oude Takma's dochter. Zij ervde zeker ook. Hoe groot denk je dat de oude man naarlaat? Heb je geen idee? Niet dat het mij interesseert. Geldzaken van een ander. Dat is Le Moindre de Messousie. Vindt je papa niet gedrukt, Stijn? Hij is zo gedrukt, zei dat hij Omdaan heeft teruggezien. Stijn, weet jij niet waarom Omdaan zo naar Holland is teruggekeerd? Zij hongerde nog van uw scherigheid. En zij bleef immer onvoldaan. Zij liep met haar honger rond. Dagen, wekenlang. Zij weten was in haar, altijd aanwezig. Zij sleeper slecht van de laatste tijd.  Met Tante Stefanie had zij nog eens willen beginnen te spreken om het toch achter te komen. Maar Tante Stefanie had haar besliss gezegd dat zij, wat er ook was, niet wilde weten. Omdat zij niet wilde iets te maken hebben met oud zonde. En dingen die niet behoorde, waren zij van haar eigen moeder. Zij ging haar niet aan. Ze kregen zelfs niet de vraag mistige herinnering die misschien even voor Tante's blik had geschemerd. Wat was er toch? Wat was er? Dat papa al wist, 60 jaar. Dat Omdaan wist, onlangs. En waarom hij naar Holland gekomen was? Oh, tot wie? Tot wie moest zij zich wenden? Nee, Stijn wist niets en verwondelde zich om haar vraag. Meende dat Dane zaken zou hebben als hij altijd had met Harald. En hij ging. Haaste zich naar Stefanie, naar Anton, naar Dane, naar Floor, naar de vanwelis en overal drukte hij op het hart de dood van de oude heer te verzweigen bij mama. Zij beloofde het alle. In éénzelfde behoefte van kinderen hun moeder te verzweigen, de dood van de man die zo lang in haar affectie gebleven was. Die zij, iedere dag bijna, over zich had zien zitten op een stoel bij het raam. En Stijn sprak met alle af zij zouden niet anders zeggen dan dat meneer Takma ziek was. Niet uit kon gaan. Hoe moeilijk het ook op de duur zou gaan. Toen ging Stijn naar Tante Adèle en zij zeiden hem Stijn, kunnen we die papieren in dit soort opruimen in het kantoor van de oude heer. Het is zo'n rommel, alles licht als zij het heeft gelaten. Ik zou haar liever meewachten tot Lot en Ellie terug zijn, zij Stijn. Sluit u de kamer gewoon af. Verzeegelt hoeft er niets. Ik heb al met de notaris gesproken. Hij ging en in het sterfhuis, de blinde dicht, bleef Tante Adèle alleen. De oude vrouw, daar gins in de nasolaan zo heel dichtbij, zag niemand anders dan haar kinderen, haar klein kinderen. Zij zou niets te weten komen. Maandag was de begrafenis. Woensdag eerst zou zij Lot en Ellie kunnen verwachten. Zij troffen het niet arme kinderen zo gestoord te worden in Italië in hun werk. Maar Ellie was toch voor de mensen de enige nabestaande van de oude man en zij was zijn erfgename. Tante Adèle was niet hebsuchtig.  De oude man zou haar zeker wel een mooie legaat hebben nagelaten, daar was zij zeker van. Wat haar spijten zou was het grote huis te moeten verlaten. Zij woonden er zo lang, had het zo heel lang verzorgt voor de oude heer. Het was haar lief, de meubels waren haar lief. Of zou Ellie het huis aanhouden? Zij dacht van niet. Ellie vond het somber en het zou te groot zijn, meen de Tante. Want Ellie deelde het vermogen zeker met Otter die stein. De mensen zouden er wel over praten. Dat is niet eens zo heel veel. De oude heer was, behalve van de familie Derks, afgestorven van de buitenwereld. En behalve Dr. Roulofs waren zijn het tijdgenoten dood. Nu waren uit die tijd alleen over de oude mevrouw en de dokter. Ja, zij, Tante Adèle zou zeker het huis moeten verlaten. En zij had haar tranen om in de ogen. Hoe keurig was niet alles voor toch zo'n oude inboedel. Wat haar speet was dat stein de papier in het kantoor niet in de buitenruimen. Hij had de kamer gesloten en haar de sleutel gegeven. Dat was nu in het nette huis de enige kamer waar Rommel was en stof lag. Naast het kantoor, in zijn slaapkamer lag de oude heer. Die avond zouden zij hem kisten, stein, dokter Tielen zouden dan komen. Het hele huis was still en netjes rondom de dode heen. Alleen was er stof, was er Rommel in het kantoor. En daar ging haar binnen. De kamer was gebleven als zij geweest was van het ogenblik af dat zij de oude heer uit zijn stoel hadden gebeurd. Zo licht, oh zo licht. En hem hadden gelegd op zijn bed en ontkleed. Tante Adèle opende de ramen. De koude winterlucht kwam binnen en zij trok dichter om de schouders de wolre pillerin die zij droeg. Met haar stofdoek stond ze een ogenblik verlegen, niet weetende waar te beginnen. Zij vond op tafel. Een papierenman stond vlakbij op de grond lagen papieren. Nee, zij kon dat zo niet laten. In Steen van Schennis, wat het zorg voor de oude man die daar naast leeflooslag te wachten hier een klein beetje orde te brengen. Zij schoof wat zij vond op tafel te zamen en legde dat in een portefuie.  Ze nam de stof af van het bureau, zette alles netjes recht, schoofde open laden dicht, sloot-ie. Zij raapte wat zij over het tapijt op en zij ontroerde, want zij zag dat het in één en het midden verscheurde brief was, een brief in twee stukken gescheurd. De oude heer had brieven verscheurd, dat zag zij in de papierenman. Daar vlakte de kleine verscheurde stukjes. Deze brief was hem klaarblijkelijk ontvallen op het allerlaatste moment, toen de dood naderde en hem tikte op het hart, op het hoofd. Hij had geen kracht gehad er iets in twee verscheurde brief verder in stukjes te verscheuren. De twee stukken waren aan zijn vingers ontginnipt en hij zelf was ontslipt aan het leven. Het roerde tant Ardelzeer, ze had tranen in de ogen. Besluiteloos bleef zij staan, de twee stukken in haar hand. Zou verder verscheuren? Zou wegleggen in de portefuie voor stein? Betel ze verscheuren, de oude heer had ze immers willen verscheuren. En zij verscheurde de twee stukken in vieren. Op dat ogenblik drong een onweerhoudbare impulsiehaar de blik op het bovenste stuk te vestigen. Het was nauwelijks nieuwsgeerigheid, want zij dacht zelfs niet in de hand te houden meer dan een heel inschuldige brief. De oude heer bewaarde zoveel. Een brief tussen honderd andere briefen die hij langzamerhand had menen goed te doen te verscheuren. Het was nauwelijks nieuwsgeerigheid, het was een drang van buiten, een impulsie buiten haar om, een geweld haar aangedaan tegen haar ogen of vertuiging van eerlijkheid in. Zij weer stond niet, zij las. Het was het idee, al lezenden, verder de brief te verscheuren en de stukjes in de mand te laten vallen. En zij deed het niet, zij las. Zij werd pleek. Zij was een eenvoudige rustige vrouw, rijp van leeftijd geworden in de kalmte van haar gezond maar onbewogen bloed, vreemd aan heftige zindelijkheid. Lectuur had haar rezil weinig aangedaan. En zinnen van hartstocht meenden zij, maakte auteurs om mooi te schrijven. Dat met pen en ink geschreven waren woorden als zij nu las op een geheel vergeeld papier met jarenlang verbleek de rode inkt, sloeg haar van ontzetting of er een rode vlam sloeg uit as, die smulde en die zij had geroerd. Zij had niet geweten dat zo iets zijn kon. Die heftige woorden van gloed wist zij niet, dat zo kon worden gezegd. Ze hypnotiseerde haar.  Ze was gezonken in de stoel van de oude heer en ze las. Niet anders meer kunnende dan lezen. Ze las van brandende dingen van hartstocht die zij nooit had vermoed. Van samensmelten van ziel en lichaam. Ziel, samen, lichaam, samen, gesmolten om toch te vergeten, toch te vergeten.  Zij las in een razennee van woorden over een zich opwindende, purpore krankzinnigheid om zich te stort en te vernietigen in alkanders ziel en om met nog niet uitgevonden zoenen samen weg te branden en weg te smelden in alkaarten smelten en niet meer apart te zijn samen te zijn voor eeuwen onafschijtbaar te zijn voor eeuwen in onslaatbare passie en zo te blijven en te vergeten vooral te vergeten oh god toch te vergeten die ene nacht die nacht en door de eerst zinperpere woorden begon te vloeien, het perper van bloed door de woorden van liefde hartstocht vloeiden nu de woorden van haathartstocht de razende blijschap dat die haath toch gekoeld was de juigende verzekering dat zo weer die nacht zou kunnen zijn de haath zich te tweede malen zo koelen zou de krankzinnige woorden bedrogen zichzelf want vlak daarop vroegen zij zich weer in wanhoop en verklaarde dat toch niet tegenstaande voldoening de herinnering was als een spook een bloedig spook dat niet meer verliet de haath zou zich altijd zo koelen ten derde ten vierde malen maar het bloedige spook was toch afgereiselijk dat maakte gek, dat maakte gek en de brief eindigde met de smeken toch te komen toch spoedig te komen om samen te smelt naar ziel, naar lijf en in de vervoering van die samensmelting te vergeten en het spook niet meer te zien onderaan de brief dit woord verscheur dadelijk en deze naam Ottilly Tante Adele bleef woorloos zitten het was onherroepelijk zij wilde dat zij niet had gelezen maar er was niets aan te doen en zij wist de brief was gedateerd van Tigal 60 jaar geleden flam sloeg niet meer uit de woorden op nu Tante Adele gelezen had maar voor haren verschikten ogen trilde het rood zij kromp in één van huivering en in dat trillende rood staarde de ogen zij voelde knikken haren knieën en ze weigende haar te doen opstaan door haat, hartstocht, jubelin, krankzinnigheid liefde passie en vroegingangst heen was duidelijk de brief riep als in onbewuste drang alles te zeggen, alles nog eens te voelen alles rood, duidelijk te beschrijven op een jarenlang geleden nacht een nacht in stille bergen bij een donkerbos bij een gezondere vieren een nacht in een verloren passengraan een nacht van liefde een nacht van haat, van verrassing van zelfverdediging van stijgende angst, van wanner op tot krankzinnigheid toe en de woorden riepen op een toneel van worsteling en bloed in een slaapkamer riepen op een groep van drie mensen die droegen een lijk heen naar de gezolle rivier niet meer wetende anders te doen terwijl de slagregen ruisend neerdavenden dat alles riepen de woorden op als gesuggereerd door drang van buiten een impulsie onweerstaan maar een mystiek geweld daar schrijfster aan gedaan om te zeggen dat wat zij logischer wijze haar leven lang zou hebben moeten verzwijgen om te beschrijven met pen op papier dat wat een misdaad was zodat haar brieven getuigenis werd om alles uit te schreeuwen en hel op te doen kleuren dat wat het veiligst was in vroeging ziel besloten te houden en uit te wissen op dat geen spoor meer verraden kon en de invoudige rustige vrouw in kampte van bloedtereip van leeftijd geworden over wat zich aan haar had geopenbaard eerst had die ontzetting rood voor haar geschitterd de ontzetting ener evocatie van haat en van liefdepassie nu plotseling rees voor haar op de huiskamer van een oude vrouw en zij zitten er aan een raam broos door de durende jaren en over haar takma beide in een stille afwachting van het voorbij gaan de oude vrouw zat daar nog gins in de andere kamer en wachten ook hij af de dag van morgen en die der laatste eer voor hem was alles voorbij god dat was het geheim van hun beide oude levens zo heftig hadden zij lief gehad zo heven gehaat en zo tragische misdaad altijd geheim hadden zij bedreven samen in eenzame bergnacht en zo bloed rode herinnering hadden zij altijd en altijd meegesleept hun lange lange levenslang en nu plotseling we zij tante Adèle alleen wat niemand wist zij wist alleen dacht zij en ze ontzettend van huiver wat te doen met die wetenschap wat met die vier stukken geel papier beschreven met bleekrode inktals met bloedletteren die waren getaand wat te doen, wat met dat alles te doen haar vingers wijgden de vier stukken in stukjes verder te scheuren en ze te laten vallen in de papieremand het zou haar zijn of zij medeplichtige was en wat met haar kennis te doen dat wat zij alleen wist drukke tot stikkes toe zou die tragische kennis haar eenvoudige vrouw nu eindelijk rillende stond zij op het was heel koud in de geluchtenkamer ze liep naar het raam om het te sluiten en ze voelde dat haar voeten wakkelde daar haar knieën knikten de ogen ontzettend schudden zij het hoofd heen en weer heen en weer werkt tuiglijk haar doek in de hand vreef zij de stof af hier en daar was daar niet met de gedachte bij en kwam terug op dezelfde plaats vrijvende voor de tweede en derde maal werkt tuigelijk zetten zij de stoelen recht en haar een gewoonte van netheid was zo groot dat zij de kamer verliet zijzelf bevende nog maar het vertrek in orde de stukke brief had zij weggesloten zij kon ze niet vernietigen en plots bezuilde haar een andere nieuwsgierigheid een andere impulsie buiten haar om een vreemd gevoel dat haar dron zij wilde de oude man zien en zij ging in de sterfkamer op de punten van haar pantoffels in het gedempte bleke licht lag wit op het witte kussen in het wit toegespreide bed het hoofd van de oude man de oogleden toegedrukt het gezicht bij neus en bij mond weggevallen in slappe rimpels van vergaand percament bij de oren wat dun grijs haar als een dof zilveren krans en dan de adel zag bij hem neer puilend haar ogen en schudde haar hoofd in ontzetting heen en weer daar lag hij dood jaren had zij hem gekend en verzorgd nooit had zij dat vermoed daar lag hij dood en dat alleen wat daar lag was over van liefde passie en hardstochthaat en van vroeging zeker een herinnering of was er nog een hiernaamaas met meer strijd en heviger vroeging en boete en straf misschien wat hij geleden had in zich hier ter wereld was hij niet gestraft zijn leven uiterlijk was hij was in aanzien gekomen tot bijna rijkdom hij had geen ziekelijke ouderdom gehad in tegendeels zijn zinnen waren scherp gebleven en zij herinnerde zich dat enkel hij dik was klagen de lacherig met bonemie die te veel dan dat ze oprecht zou zijn dat hij alles hoorde en verre van doof echt met de ouderdom dat hij zelf stemmen hoorde die niet waren welke stemmen had hij gehoord welke stem had hij horen roepen welke stem had hem geroepen ze konden al gescheurde en te lang bewaarde brief zijn hem verradende hand ontviel nee, hier ter wereld was hij niet gestraft zo niet zijn gehele leven straf waren geweest een koude huiver overviel Tante Adèle wat leefden mensen jaren naast een ander en kende hem niet en wist niets van hem af, hoe lang? 23 jaren leefden zij de armen nigt zo naast hem en de oude vrouw ook leefde zo hoofdschuddend in stupefaxie ging Tante Adèle heen sloog de handen in elkaar zacht met een gebaar van oude jevrouw in haar verbeelden zag zij de oude vrouw zij zat waardig en majestueus broosmaker in haar hoge stoel eens was zij geweest de vrouw die zo een brief had kunnen schrijven volwoorden, rood van passie en haat en krankzinnigheid en willen vergeten in het samensmelten er zinnen met hem hem die daar lag zo nietig, zo schaal zo oud dood nu eindelijk na jaren en jaren zij had zo kunnen schrijven nog brandde de woorden voor de oog van de in stupefaxie geslagen rijpere vrouw kalm in ziel en in bloed dat dat was dat dat zijn kon haar hoofd schudde steeds heen en weer einde van hoofd succes van deel 2 een opname van Karola Jansen 15 oktober 2007 www.karolajansen.nl hoofd succes van deel 2 van van oude mensen de dingen die voorbij gaan dit is een opname voor LibriVox alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org voorgelezen door Karola Jansen van oude mensen de dingen die voorbij gaan van Louis Coupérez hoofd stuk 7 de volgende morgen kwam Ott-Listijn de Weerd aan aan de hoek van Holland haar vergezelde een jong mens van bij de 30 een knappe flinke Engelse jongen geheel geschoren frisblond bloosend onder zijn reisbed breed in zijn geruute buis en korte broek ze namen de trein naar de nage Ott-Listijn was aangedaan ze kon zwijgen als zij wilde en ze hadden dus nooit overgesproken maar zij vermoeden, zij wist bijna zeker waar hun vader was en ze hadden hem als haar vader ook lief gehad hij is altijd zo goed voor me geweest zij zei in het Engels tegen Hugh Trevelli haar zoon ik zal hem heel erg missen en als je vader zei Hugh lakroniek dat is volstrekt niet zo verdedigde zich mama Ott-Listijn daar weet jij niet van Hugh de mensen praten zoveel hij heeft je geld gegeven om naar Engeland te komen waarom wist mama Ott-Listijn niet maar ze was soms oprechtere met Hugh dan thuis met Lot ze hield van beide die zonen maar ze hield van Lot omdat hij lief tegen haar was en ze hield eigenlijk meer van Hugh omdat hij zo knap was en breed en omdat hij haar Trevelli herinnerde hem van wien zij eigenlijk het meest had gehouden ze had nooit aan Lot gezegd dat de oude heer heel genereus voor haar was maar ze had dat wel eens aan Hugh verteld ze was blij met Hugh te reizen naast hem te zitten en toch was hij niet tevreden maar Hugh was meegegaan hij kwam nooit in Den Haag en het zou vooral nu maar complicaties geven met Stijn, meen ze Hugh, zeiden zij, streelend en nam zijn hand die zij hield tussen de haren Hugh, mama is wel blij met je samen te zijn, mijn jongen ik zie je zo weinig, ik ben heel blij maar je had misschien beter gedaan niet te komen in wel, zegt Hugh, Laconic en trok zijn hand terug om Stijn, weet je zet ik geen voet, ik ga in een hotel denk je dat ik die schurk van een stein wil zien die ploert om wie je mijn vader hebt verlaten dat kan je nagaan maar ik ga mee om mijn belangen moeilijkheid zal ik niet maken maar ik wil weten je erf van die oude man hij is je vader, dat weet ik, je erft zeker ik wil alleen op de hoogte zijn of je erft en hoeveel je erft, als ik dat weet ga ik weer terug verder zal ik het niemand lastig maken jou ook niet mama Ottilie zat voor zich te kijken ze waren alleen in het compartiment en ze zeiden liefkoosend boy, lieve boy praat zo niet tegen je moeder ik ben zo blij je te hebben ik hou zo in het geveel van je je lijkt zo op je vader en ik heb van je vader gehouden meer dan van Stijn, meer dan van Stijn die is het ongeluk van mijn leven geworden ik had met papa moeten blijven en met jullie, met jou met John, met Mary, praat niet zo hard boy het doet me zo in pijn toen, weest ze het lief tegen je moeder ze heeft zo niet, zo niets meer om zich heen Lot is getrouwd de oude heren is dood ze heeft zo niets meer niemand zal ooit meer lief tegen haar zijn als jij het niet eens bent en vroeger, vroeg heeft ze zoveel liefs gehad vroeger ja ze begon te wenen dat was van verdriet om de oude man van boosheid om Lot die getrouwd was van jaloeziep pijn om Ellie en van medeleiden met zichzelf als van een kind zocht haar haar hand de stevige hand van Hugh hij glimlachte met zijn mooie geschoren mond vond haar vermaatelijk voor zo'n oude vrouw maar begreep dat zij heel bekoorlijk kon zijn geweest iets vriendelijkers wecht in hem wakker en Rieuw liefd zij hij zijn arm om haar middel kom, hel nou niet, kom maar hier en hij trok haar naar zich toe zij nestelde als een kind aan zijn borst tegen zijn ruige buis hij klopte haar op haar hand en er een zoen op het voorhoofd gaf was zij zalig tevreden bleef met een diepe zucht zo liggen terwijl hij glimlachend en schuddend zijn hoofd neer zag op zijn moeder in welke hotel ga je vroeg zij twee steden zijde hij heb je nog wat geld voor me nee, Rieuw, antwoorden zij ik heb je alles gegeven voor de reis en alles wat je bij je had ja, boy, ik heb huis geen cent op zak maar ik heb het niet nodig wat je over hebt kan je houden hij grabbelde in zijn zak het is niet veel, zijde hij, tastende je kan me in Den Haag wel wat geven hoor als ik rijk ben later, dan mag je bij me komen wonen en dan heb je een gezellige oude dag zij lachte tevreden om zijn woorden en streelde zijn wangen gaf hem een zoen, zoals zij nooit lot deed dol was zij eigenlijk op hem hij was haar liefste zoon voor één ruwvriendelijk woord van Rieuw had zij meile gelopen één kus van hem maakt haar gelukkig, inderdaad gelukkig voor een geheel uur zij vond om hem te verteederen in haar stem en in haar streeling iets terug onbewust van vroegere jeugdige verleidelijkheid nooit zag Rieuw haar als een kleine vuurie, zoals Lot haar zag Lot dien zij vroeger wel eens geslaag had tegenover Wien zijn nog wat z'n impulsie voelde haar kleine vleure hand op te effen nooit voelde zij tegenover Rieuw die impulsie zijn mannelijkheid die van hun zoon temde haar en ze deed als hij wilde waar zij mannelijkheid lief had, gaf zij zich gewonnen dat had zij altijd gedaan en dat deed zij aan haar zoon ook nu aankomende in Den Haag nam zij afscheid van Rieuw en ze beloofden hem op de hoogte te houden hem smekende liefde zijn en geen onaangenaamde dingen te doen hij beloofde en ging zijn weg thuis vond zij haar man hoe is de oude heer gestorven vroeg zij hij vertelde haar kort het een en ander het zijde haar zijde zij, waarom niet Lot, als Elliesman haar haalde zijn schouders op vond het onoprecht dat zij dit vroeg ik weet het niet, zijde hij cool de oude heer heeft het zo beschikt trouwens, ik zal toch alles met Lot doen Lot kan overmorgen hier zijn vanavond wordt de oude man gekist morgen is de begrafenis wordt haar niet gewacht op Lot dokter Thielens vond het niet raadzaam zij vertelde niet dat Rieuw met haar mee was gekomen zij ging na het koffie drinken naar de Mauritskade om Helzde Adel Takma die zich goed hield, hoewel het voor haar stupe vak zien nog steeds weemelde van rode letters als karakters van bloed getaand en Otlis Steijn vroeg de oude heer nog eens te zien zij zag hem, wit in het gedempt de bleke licht, het gezicht oud wit op het witte kussen in het dunne krantje haar de oogleden toegedrukt te trekken bij neus en bij mond weggevallen in slappe rimpels van vergeeld parlement zij vrong zacht haar handen en weenden ze had de oude heer heel die fraat en voor haar was hij steeds aller liefst geweest als een vader als een vader altijd herinnerden zij hem zo papa Dirk had zij nooit gekend hij, hij was haar vader geweest hij had haar geliefkoos als kind al en hij had haar later altijd geholpen als ze eens in geldverlegenheid was geweest had hij haar berispt dan was het met zachtheid geweest omdat ze zo met haar leven speelde dat was een woord van hem geweest bij haar eerste scheiding van paus bij haar tweede scheiding van Travelli zij herinnerden zich dat alles in indië en in den haag van paus had hij veel gehouden van Travelli niet stein had hij, aprecou toch een braver kerel gevonden ja, hij had haar niet anders dan zacht berispt omdat ze zich en haar passies niet leiden kon en hij was altijd zo innig lief voor haar geweest ze zou haar missen oh, zo erg missen op de middagen in de beneden voorkamer bij mama of dus morgens als zij hem kwam opzoeken in zijn kantoor en hij gaf haar een paar bankbilletten met een zoen, zeggen ze maar niet over spreken hij had haar nooit gezegd dat hij haar vader was zij had altijd meneer tegen hem gezegd maar zij had vermoed nu voelde zij, wist zij zeker dit lieve, het laatste misschien ging haar voorbij, was haar voorbij gegaan tienavond kwam zij met stein mede en dokter Tiles kwam ook om aanwezig te zijn bij het kisten nee, zet dan de adel ze was niet bang in het sterfhuis en de meiden waren het ook niet zij hadden de vorige nacht ook rustig geslapen ook de volgende dag dient er begrafenis, zoals stand de adel kalm zij ontving dokter Roulofs heel rustig de dokter heigde en steende en steunde met de handen op zijn buik die schuin hing hij had eerst mee willen begraven gaan maar voelde er niet de kracht toe hij bleef dus bij adel de derkse kwamen, Anton en Harald en Daan stein kwam der burk kwam met zijn schoonzoon Frits van Wely en ook de vrouwen waren gekomen Otterly stein Tante Stefanie, Tante Florre Ina en het blonden vrouwtje Lili zij bleven met dokter Roulofs bij Tante Adel, die was heel kalm toen de stoet was gegaan spraken de vrouwen hoe treurig het was om groot mama de oude dokter begon te schrijden het was een treurig gezicht die oude man de vorm was een vervallen massa gezakt op een stoel te horen uitroepen zo, zo, ach ja te zien wenen maar Adel bleef kalm Otterly stein was het niet zij weende bitter en zij zagen alle dat zij een vader betreurde hoewel niemand ook niet stil tegen de ander dat woord had uitgesproken de volgende morgen had stein een samenkomst met de notaris en toen hij thuis kwam zij hij tegen zijn vrouw Adel krijgt een legaat van 30.000 Eli en jij hebben ieder een grote ton mama Otterly snikte goeie man stotten ze in haar snikken goeie man we dachten alleen Otterly, de notaris en ik, ter wille van mama zo min mogelijk over de nadaterschap te spreken er kent de oude heer maar als dochter er is geen sprake van herkennen hij laat je de helft na van zijn vermogen je deelt met Eli er gaat van Adel eraf gereken we dachten alleen de notaris en ik dat het ter wille van mama goed zou zijn er niet over te spreken met wie je niet van nodig heeft ja, zei Otterly, goed als je wilt, kan je wel zwijgen ze zag hem aan ik zal er niet over spreken maar waarom zeg je dat omdat ik in de boeken zie van de oude heer dat hij je dikkels geld heeft gegeven tenminste er staan posten aan OS ze kleurden ik behoefde dat jou ook niet te zeggen nee, maar je zei altijd dat je geld had gevonden in je kast en je deed je slorder gevoord dan je was de oude heer zelf verzocht me niet over dat geld te praten je hebt daarmee ook goed gedaan ik zeg alleen, als je wilt, kan je wel zwijgen zwijg dan ook nu je raadgevingen heb ik niet nodig furie de zij op, maar hij ging al de kamer uit zij balde haar een vuist oh, ze haten hem, ze haten hem zij kon zijn koude bastem zijn diep klinkende en afgemeten woorden niet uitstaan, ze haten hem ze hadden hem een klets in zijn gezicht kunnen geven om eens te zien of hij dan nog koel in afgemeten zou spreken ze haden hem meer en meer, iedere dag ze haden hem zo, dat ze verlangde naar zijn dood ze had gewend bij het lijk van de oude heer bij het zijnen zou ze genieten oh, zij wist nog niet hoe zij hem haden ze stelde hem zich voor dood, overreden, verminkten een mes in zijn borst of een schot in zijn slaap en wist dat zij dan in zich zou juigen het was alles omdat hij zo koel sprak en zo afgemeten en nooit meer een vriendelijk woord zijn en nooit meer haar liefkozen een ton dacht zij, het is een boel geld ach, ik had maar liever dat de goede man nog leefde en dat hij me nu en dan zo aardig een paar honderd gulden gaf dat zal ik zo vreselijk missen nu heb ik wel wat geld, maar ik heb ook niets meer en zij verong haar handen en snikte weer want zij voelde zich heel eenzaam de oude man dood giel, wel in Den Haag, maar in zijn hotel gelukkig, Lot kwam vanavond thuis einde van hoofdstuk 7 van deel 2 een opname van Karola Jansen Rotterdam 15 oktober 2007 www.carolajansen.nl hoofdstuk 8 van deel 2 van oude mensen de dingen die voorbij gaan dit is een opname voor LibriVox alle LibriVox opname zijn vrij van noteursrechten ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org voorgelezen door Karola Jansen van oude mensen de dingen die voorbij gaan van Louis Coupéres deel 2 hoofdstuk 8 zij kwamen de dag na de begravenis Lot en Ellie, moe van de reis en door hun werkelijk verdriet heen ontstemt Tante Adel, zij zouden op de Maurits kader logeren, zag het niet dadelijk want zij zelfen na zich goed gehouden te hebben de laatste 2 dagen wie heb zich snikkend in Ellie's armen zoals Ellie haar nooit had gezien en de snikken vrij weg zich baanend kreeg zij een zenuw toevall, viel ze flauw de juffrouw heeft het ook zo druk gehad en zo aaklijk zij door en Keetje beaamde dat en met Ellie brachten zij Tante Adel bij ik ben beter kind, het is niets, kom laten we gaan in de eetkamer, jullie zullen wel wat willen eten ze snikten nog steeds overspannen, maar deed ze geweld aan, aan tafel zag zij Lot zijn Ellie's ontstemming is groot papa gisteren begraven ja kind, doktatieles doors niet langer wachten dan was het eigenlijk nutteloos dat wij overkwamen, zij Lot hard zijn lippen trilde en harde strakheid was in zijn anders zacht blond gezicht we hebben jullie gethelegrafeerd zij Tante nog huilend en zacht om boven te komen omdat Ellie toch dadelijk in zagen moest hebben in de zaken ik had misschien alleen kunnen komen zij Ellie, om die zaken Stein is executeur testamentaire zij Tante zacht en hij dacht Stein vroeg Ellie waarom niet Lot de oude heer had het zo beschikt kind, als de man van mama Otili die erft ook, met jou mama vroeg Lot ja, zij Tante verlegen zij begrepen en vroegen verden niet maar hun ontstemming was zichtbaar Moe en tegelijk hard stonden hun beide gelaadstrekken mama zou vanavond hier komen om jullie te zien, zei Tante Adel Ellie schudde het hoofd van neen ik ben dood moe, zeiden zij ik kan mama vanavond niet zien, ik ga naar bed Tante ik zal mama wel ontvangen, zei Lot Ellie stond gauw op en ze ging naar boven Tante Adel volg daar Lot in een andere kamer zou zich verfrissen op de trap begon Ellie te wenen arme oude opa snikte zij haar stembrak in de kamer hielp Tante Adel haar mee zo moe kind ga je naar bed Ellie knikte kind is er iets, je hebt zo iets hard in je gezicht, iets wat ik van je niet ken kind, zeg me, je bent toch gelukkig Ellie glimlacht de vraag Tante misschien niet zo als ik het me gedacht had maar als ik niet gelukkig ben is het mijn eigen schuld Tante Adel vroeg niet verder zij dacht aan de opgetogen brieven die de oude man steeds zulke prettige ogenblikken hadden bezorgd en zij dacht hoe brieven toch konden bedriegen Ellie kleden zich uit, ging naar bed ik zal je maar alleen laten kind maar Ellie nam haar haar hand ze voelde een vertedering voor die vrouw die haar een moeder geweest was blijft nog Tante tot mama Ortely komt kind, zij Tante zoekende je bent toch niet ontstemd omdat mama Ortely meeerft zij is zijn dochter weet je ja Tante, dat weet ik nee Tante, daar ben ik niet over ontstemd ik ben alleen moe heel moe, omdat alles wat wij ons voornemen te doen zo nutteloos blijkt kind, zij Tante Adel, maar halfwoerende ik ook, ik ben moe ik ben dood op oh ik wou dat ik door zeggen wat, nee kind, nee ik durf niet wat is er dan nee kind, ik durf niet, nu nog niet nu nog niet, misschien later hoor, daar wordt gebeld, dat zal mama Ortely zijn ja, ik hoor ook steinstem ik ga naar beneden kind zij liet Ellie alleen maar zij was zo geschokt dat zij beneden opnieuw in tranen uitbarsten Ellie is zo moe zij zei tegen mama Ortely ze is naar bed gegaan, ik zou haar vandaag maar laten maar zij zelf was geheel van streek zij voelde dat het vreselijke geheim dat zij alleen wist, meende zij te zwaar wogen op haar invoudige ziel dat zij er onder verpletterd raakte dat zij het moest zeggen, dat zij het moest delen met een ander en zij zeiden, stein, stein terwijl Lot nu met zijn moeder is, niet waar wou ik je wel even spreken, als het kon zeker, zij stein zij gingen boven, vroeg stein ja, zet dan de aardel in de kamer van de oude heer ze bracht hem daar, het was er koud maar zij stak het gas op stein, zeiden zij, het spijt me wat ik gedaan heb, ik heb die papieren wat geruimd het was zo'n rommel op de grond lag een brief een verscheurde brief, de laatste die de oude heer wou verscheuren ik weet niet hoe stein, maar zonder het te willen of te wensen, heb ik die een brief gelezen ik wou, om al het geld van de wereld ik kan er niet mee blijven rondlopen alleen, alleen het maakt me gek en op de duur bang en zenuwachtig kijk, hier is de brief, ik weet niet of ik goed toe, misschien had ik beter gedaan de brief maar te verscheuren dat was toch de wens van de oude heer zij gaf hem de vier stukken maar dan is het nog het beste zij stein dat ik de brief verscheur en niet lees hij maakte al een beweging, maar zij hield hem tegen en mij, daar alleen rondlaten lopen, met iets iets dat ik niet zeggen kan nee, nee, lees, in godsnaam te willen van mij, stein, om het met me te delen, lees steinlas er was een stilte in de kamer, een koude winterstilte van verlatenheid alleen suizde het gas uit de getaande letters van het vergeelden en verganen in vieren gescheurde papier af, spookte omhoog haat, passie, krankzinnig juiging, krankzinnelijk en vroeging om een nacht van bloed een indische bergnacht davrend van stortregen met dit alles hadden deze twee mensen niet te maken, zij waren er vreemd aan, maar toch zweemde het ding dat voorbij ging tegen hun lichamen, hun zielen, hun levens het deed hen ontstellen nadenken, huiverend elkaar nu in de ogen kijken zij, de vreemde aan het ding, dat voorbij ging het is ontzettend zij stein, en niemand die dat weet nee, zetant Ardell dat weten alleen jij en ik maar stein was ontevreden we hadden die brief niet mogen lezen, zei ik weet niet hoe ik het gedaan heb, zetant Ardell en dronk me iets ik weet niet wat, ik ben niet nieuwsgierig ik had de stuk al in de hand om ze nog kleiner te verscheuren ik heb de twee stukken gescheurd in vieren werkt tuigelijk verscheurde stein, de vier stukken in achten hoe je, vroeg tante Ardell de brief van Nittige, zei stein zou je niet aan Lot nee, nee, zei stein wat heeft Lot ermee nodig, daar hij verscheurde de brief, liet de stukjes heel klein vallen in de mand voor zijn ogen trilde, bleek rood de hem vreemde passies van vroeger en wolkte op toch zag hij de kamer winterkoud en stil verlaten door de oude heer alleen zuisde het gas ja, zei tante Ardell weet dat niemand meer weet dan wij oh, stein, het heeft me toch verlucht dat je het weet, dat jij het weet oh, wat is het leven vreselijk, dat er zulke dingen gebeuren ze vrong de handen schudde het hoofd heen en weer kom, zei stein zijn groot lichaam huiverde kom, laten we gaan tante, bevende, deed het gas uit zei gingen de donkere kamer bleef winterkoud en stil verlaten stein verscheurd, lag de brief in de mand einde van hoofdstuk 8 van deel 2 een opname van Karola Jansen Rotterdam 15 oktober 2007 www.karolajansen.nl hoofdstuk 9 van deel 2 van oude mensen de dingen die voorbij gaan dit is een opname voor LibriVox alle LibriVox opname zijn vrij van uteursrechten ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org voorgelezen door Karola Jansen van oude mensen de dingen die voorbij gaan van Louis Coupéres deel 2 hoofdstuk 9 ach, zei oude Anna zuchtend we zullen onmogelijk het altijd voor mevrouw kunnen verbergen