Stille Kracht | Louis Couperus | Literary Fiction | Audiobook full unabridged | Dutch | 4/5
Hoogstuk 5 van de Stille Kracht. Dit is een Librifox opname die vrij is van auteursrechten, opgenomen door Karole Jansen, de Stille Kracht van Louis Coupérez. Vijfde Hoogstuk, Paragraaf 1. Eva Ellersma was in een stemming van lusteloosheid en spleen als zij nog nooit in Indië had ondervonden. Na al haar arbeid drukte succes van defensiver, na de huiverende angsten voor opstand, slijmode het plaatje gemoedelijk weer in, als was het wel tevreden weer te kunnen dommelen als altijd. Het was december geworden en de zware regens waren begonnen, als altijd de vijfde december. De regenmoeson. Onveranderlijk. Trat in op Sint Nicolaas. De wolken die een maand lang zich al zwellende en zwellende hadden opgetast aan de laagte der Kimmen, gordijnde haar watervolle zeilen hoger tegen de uitspansels aan en scheurde open als met ene razenij van ver uitlichtende elektriciteiten. Plast de kletstralende neer als daar niet meer omhoog op te houden rijkdomen van regen, nu de tevolle zeilen scheurde en al de waterwielde giet stroomde als uit één scheur neer. Desavonds was Eva's voorgallerij overvlogen door een verdolle zwerm van insecten die zich vuurdronkend en ondergang storten in de lampen, als in een apotheose van flammerdoot en met haar wiek bewegende stervenen lichamen de lampenglazen vulden en bestrooiden de marmure tafels. Een koeelere lucht ademde Eva in, maar een waasmist van vocht uit aarde en bladeren sloeg aan op de muren, scheen te zweten uit meubels, te taanen op spiegels, te vocht vlakken op zijde, te schimmelen op schoenen of de neeraazende stromenkracht en natuur al het kleine en fijn glinsterende en bevallige van mensenwerk zou bederven. Maar bomen en louver en gras leefden op, leefde uit, woekerde velig omhoog, in duizenden tintelingen van nieuw groen en in de oplevende zegen van de groene natuur was de neerduikende mensenstad van openvielenhuizen nat en paddenstoelvochtig, verweerde tot schimmelgroen al de blankheid ter gekalkte pilaren en bloemenpotten. Eva lag aan de langzame geleidelijke ruïne van haar huis, haar meubels, haar kleren. Dag aan dag, onverbiddelijk bedier ver iets, rotter wat weg, beschimmelde, verroest er iets.  En geheelde esthetische filosofie waarmee ze eerst zich leerd had van Indië te houden, te waarderen het goede in Indië, te zoeken ook in Indië naar de mooie lijn, uiterlijk, en naar het inwendige mooi van ziel, was niet meer bestand tegen het stroom van het water, tegen het uiteenkaken van haar meubels, tegen het vlakken geworden van haar japonen en handschoenen, tegen al de vocht, schimmel en roest die haar bediervaren excieze omgeving die zij om zich heen als troost had ontworpen, geschapen, als troost voor Indië. Al het beridineerde verstandelijken van zich te schikken, van toch iets liefst en moois te vinden in het land, van al te overmachtige natuur en geld en politie zoekende mensen, voor ongelukte, storten in, nu zij elk ogenblik gedwongen werd kribbig te zijn als huisvrouw, als elegante vrouw, als artistieke vrouw. Nee, onmogelijk was het in Indië zich te omringen met smaak en exquisiteit. Ze was hier nog slechts een paar jaar en zij voelden nog wel wat kracht te strijden voor haar westerse beschaving, maar toch begreep ze al beter dan de eerste dagen van haar aankomst het zich maar laten gaan van de mannen naar hun drukke werk, van de vrouwen in haar huishouding. Zeker de geluidelooslopende bedienen, werkende met zachte hand, gewillig, nooit brutaal, zij trok ze voor boven de luidruchtig stampende meiden in Holland, maar toch voelden zij in geheel haar huis een Oostelse tegenstand tegen haar westerse ideeën. Het was altijd een strijd om niet onder te gaan in het maar laten gaan, in het maar laten verwilderen van het te grote erf, achter onvermijdelijk behangen met groeselig wasgoed der bediende en bestooit met afgeknabbelde mangas, in het maar laten vervuilen en ontwerven van haar huis, de groot, de open, de bloot aan weer en wind om met Hollandse zindelijkheid te worden verzorgd, in het maar blijven schommelen, ongekleed in sarongen en kabai, de bloot te voeten in meldjes, omdat het heusten warm te zoel was zich te kleden in een japonofpenuaar, die men doortranspireerde.  Voor haar was het dat een tafelsavond haar man steeds gekleed was, zwart jaschen hoge boord, maar als zij zag zijn vermoeide trekken waaruit al meer en meer de strakken over vermoeide bureau trek staarden, bovendien hoge boord, maanden zij hem zelf een volgende keer aan, zich maar niet te kleden na zijn tweede bad, en dulden zij hem aan tafel in een wit jasje of zelfs in nachtbroek en kabai. Zij vond het iets vreselijks, iets onzegbaars verschrikkelijkst, het schokte geheel haar beschaving, maar heus, hij was te moe, en het was te druk een zoel om anders van hem te vergen. En zij, pas twee jaren in Indië, begreep meer en meer het zich laten gaan in kleding, in lichaam, in ziel, nu zij iedere dag iets meer verloren van haar hollandse frisse bloed en haar westelse energie, nu ze wel toegaf dat men in Indië werkte als misschien in geen ander land, maar alleen werkte met dat doel voor ogen, positie, geld, ontslag, pensioen en terug, terug naar Europa. Wel waren er andere, geboren in Indië, nauwelijks in enkel jaar eens uit Indië weg geweest, die niets van holland wilde horen, die aanbaden hun land van zon. Zo wist zij waren de lusis en zo wist zij waren er andere, maar in haar kring van antenaren en planters was het bij iedereen hetzelfde levensdoel, positie, geld en dan weg, weg naar Europa. Iedereen rekende uit de jaren die hij nog zou werken moeten. Iedereen zag in de toekomst de illusie van de Europese rust. Een enkele, als van Oudeik, een enkele antenaar die misschien zijn werk lief had om zijn werk en omdat het harmoniëerde met zijn karakter, vreesde de toekomstige pensioentijd die dom vegeteren zou zijn. Maar van Oudeik was een uitzondering. De meeste diende en planten voor een latere rust. Haar man immers ook beulde zich af om als hij assistentresident was geworden, over enkele jaren zijn pensioenten nemen, beulde zich af voor zijn illusie van rust. Nu, zij voelde haar energie, haar ontsinken, met iedere druppelbloed die zij voelde, trager door haar matten, adere vloeien.  En in deze eerste dagen van een natte moeson, nu de groten van het huis onophoudelijk waterde de dik klater in de stralen, die haar irriteerde met hun gekletter, dus zij zag bederven in vocht en schimmel al dat materiële dat zij met smaak om zich heen koos, als haar artestieke troost in Indië. Nu kwam zij in ene ontstemming van lusteloosheid en spleen als zij nog nimmer had doorgemaakt. Zij had niet genoeg aan haar kindje, te klein nog om iets van ziel voor haar te zijn. Haar man werkte, werkte altijd. Hij was voor haar een goede, lieve man, een brave man, een man van grote eenvoud, die zij misschien alleen om die eenvoud genomen had, om die kalme rust van zijn glim lachend, frisse blonder gezicht en de stoerheid van zijn brede schouders, na een paar opgewonde jonge romans van dwepe en misverstand en woordenbislingen van hoogsielen voelen, romans uit haar jonge meisjes tijd. In een eenvoudige man had zij, die niet rustig en eenvoudig was, de eenvoud en rust van haar leven gezocht. Maar zijn de kwaliteiten voldeedden haar niet. Vooral nu, langer in Indië en verslagen woordende in de strijd met het land dat haar een natuur niet sympathisch was, voldeedt zijn rustige liefde van echtgenoot haar niet. Zij begon zich ongelukkig te voelen. Zij was te veelzijdig vrouw om geheel haar geluk te kunnen vinden in haar kleine jongetje. Het vulde wel met zijn kleine zorgjes van nu en met de gedacht aan zijn de toekomst, een deel van haar leven. Zelfs uitbedacht een gehele theorie van opvoeding. Maar het vulde niet haar leven geheel. En een heimwee naar Holland omving haar, een heimwee naar haar ouders, een heimwee naar het mooie kunsthuis waar men altijd ontmoet scheelde schrijvers, toonkunstenaars, uitzondering van artistieke salon in Holland, waar een oogblik te samen kwamen, anders altijd in Holland geïsoleerde kunst-elementen. Als een vage verre droom trok het vision haar voorbij, terwijl zij hoorde naar de aankondigende donderingen der Bastens woelen lucht, terwijl zij uitkeek naar de watervloed die daarna neergroot. Hier had zij niets. Hier voelde zij zich misplaatst. Hier had zij in haar clubje van getrouwen die zich om haar verzamelde, omdat zij vrolijk was, niets van diepere sympathie, van inniger conversatie dan alleen met van Helderen, en met hem wilde zij voorzichtig zijn om hem geen illusies te geven. Alleen van Helderen.  En zij dacht aan alle de andere mensen om erheen in Labouwangi. Ze dachten mensen, mensen van overal. En pessimistisch in deze dagen vond zij in alle het eigen wiste, het eigen ik erige, en het minder bemiddelijke het opgesloten in zichzelfen. Zij kon het zich nauwelijks uitdrukken afgeleid door de forse watermacht van de regen. Maar zij vond in ieder bewust en onbewuste dingen van onbemiddellijkheid. Ook in haar getrouwen, ook in haar man. In mannen, jonge vrouwen, jonge meisjes, jonge lui om haar heen. Ieder was zijn eigen ik. In niemand was het harmonisch voor zich en voor een ander. In die vond zij dit niet goed, in die dat hatelijk, die en die veroordeelde zij geheel. Het was een kritiek die haar trooseloos MW moedig maakte, want ze was tegen haar natuur in. Zij had garene lief. Ze leefde garene samen, spontaan, harmonisch met vele andere. Oorspronkelijk was er in haar een liefde voor de mensen en liefde voor de mensheid. Grote kwesties wekt haar emotie in haar. Maar al wat zij gevoelde vond geen weerklanck. Leeg en alleen vond zij zich in haar land, in stad en omgeving, waar alles en alles, grote dingen, kleine dingen, hinderde haar ziel, haar lichaam, haar karakter, haar natuur. Haar man werkte, haar kind verindigde al, haar piano was ontstemd. Zij stond op, probeerde de piano met lange ganaas die uit liepen in de foyerzauber van de Waalkuren. Maar de regen aaste sterker dan haar muziek opzong. Toen zij weer opstond, want hoper van luseloosheid, zag zij van helderen staan. Je laat me schrikken, zeiden zij. Mag ik blijven rijstafelen, vroeg hij. Ik ben thuis alleen. Ida is voor haar gemalari aan tozari en de kinderen zijn mee. Ze is gisteren gegaan. Het is een dure historie. Hoe ik dit een maand vol moet houden, weet ik niet. Laat de kinderen hier komen als zij een paar dagen zijn boven geweest. Is je dit geen last? Natuurlijk niet. Ik zal het Ida schrijven. Het is heus allerliefst van je. Je zou er mij zeker mee helpen. Zijn lachte nat. Ben je niet wel? Ik voel mij doodgaan, zeiden zij. Hoe men je? Ik voel mij iedere dag wat sterven. Waarom? Het is hier verschrikkelijk. We hebben na de regis verlangt. En nu zij er zijn, maken ze me dol. En ik weet het niet.  Ik houd het hier niet meer uit. Waar? In Indië. Ik heb mij geleerd om in dit land het goede, het mooie te zien. Het was alles te vergeefs. Ik kan nu niet meer. Ga naar Holland, sprak hij zacht. Mijn ouders zouden me zeker gaan er terugzien. Voor mijn jongen zou het goed zijn, want iedere dag verleegd hij meer en meer zijn Hollands dat ik zo energiek begonnen was hem te leren. En praat hij maar leis of ergen nog signeosh. Maar mijn man kan ik hier niet alleen laten. Hij zou niets hebben zonder mij. Tenminste, dat geloof ik. Dat is nog zoiets als een illusie. Misschien is het niet zo. Maar als je ziek wordt. Ach, ik weet het niet. Er was ene ongewonen doodmoeheid in geheel haar wezen. Misschien overdrijf je. We gaan hij opgewekt. Kom. Misschien overdrijf je. Wat is er? Wat hindert je? Wat maakt je zo ongelukkig? Laat wij eens inventaris opmaken. Een inventaris van mijn ongelukkig. Mijn tuin is een moeras. Dries stoelen van mijn voorgallerij kraken uiteen. Witte mieren hebben mijn mooie Japanse matten opgegeten. Een nieuwe zijde Japan is onverklaarbaar met vochtplekken uitgeslagen. Een andere is lauter van de warmte, geloof. Gaan tot losse draadjes. Daarbij verschillende kleinere miseries van dinaard. Om met het troost heb ik mij gestort in de voorjoedsouwer. Mijn piano was vals. Ik geloof dat de kakkerlakker tussen de snaren rondwandelen. Hij lacht een beetje. We zijn idiot hier, bij westelingen in dit land. Waarom brengen we hier geheel de naastlip van onze dure beschaving die het hier toch niet uithoudt? Waarom wonen wij hier in een fris bamboohuisje, slaapen op een tikker, kleden ons in een kind panjang en schitsen kabaai met een slendang over de schouder en een bloem in het haar als jullie cultuur waarmee je rijk wilt worden. Dat is een westels idee. Dat mislukt op de dure. Al onze administratie, dat is vermoeiend in de warmte. Waarom als wij hier willen zijn, leven wij maar niet eenvoudig en planten wij padie en liven wij van niets. Je praat als een vrouw, lacht hij een beetje. Het is mogelijk, zeiden zij. Ik spreek zo half uit aardigheid, maar dat ik hier voel tegen mij in, tegen al mijn westerzijd, in een kracht die mij tegenwerkt, dat is zeker. Ik ben hier soms bang.  Ik voel mij hier altijd op het punt overweldigd te worden. Ik weet niet waardoor, door iets uit de grond, door een macht in de natuur, door een geheim in de ziel van die zwarte mensen die ik niet ken. In de nachten vooral ben ik bang. Je bent nerveus, zeiden hij, deden. Misschien, sprak zijn mat terug, zien er dat hij haar niet begreep en te moe het verder te verklaren. Laat ons over iets anders spreken. Die tafeldans is toch vreemd. Ja, zeiden hij, verleden toen wij het deden met ons drieën, Ida, jij en ik. Het was zeker heel vreemd. Herinner je, je dien eerste keer, Adi de Luus, dat schijnt nu toch waar te zijn met mevrouw van Oudeik en de opstand, de tafel verspelde toen. Zou het niet onbewust onze suggestie zijn? Ik weet het niet, maar te denken dat wij alle eerlijk zijn en dat die tafel gaat tikken met ons praat volgens een alphabet? Ik zou het toch niet dik was doen, Eva. Nee, ik vind het onverklaarber. En toch verveelt het me al, zo wendt een mens aan alles onbegrijpelijke. Alles is onbegrijpelijk. Ja, en alles is banaal. Eva, zeiden hij, zacht, lachend, verwijtend. Ik geef de strijd helemaal op, ik zal maar kijken naar de regen en schommelen. Vroeger zag je het mooie in mijn land. In jouw land, dat je gaar naar morgen zou verlaten om naar de Parijs in toestelling te gaan? Ik heb nooit iets gezien. Je bent zo nederig vandaag. Ik ben treurig om jou. O toe, wees het niet. Speel nog wat. Hier, drink dan je bittertje, schenk je in. Ik zal spelen op mijn valse piano, die Eva harmonisch zal klinken met mijn ziel, ook in de war. Zij ging naar de middengalerij en speelde uit passival. Hij, voor, bleef zitten en luisterde. De regen, raasden neer, de tuin stond blank. Een heftige donderslag scheen de wereld uit één te doen kraken. De natuur was oppermachtig en in haar reuze openbaring waren er twee mensen in dit vochtige huis klein. Was zijn liefde niets, haar wee moet niets, en de mystieke muziek van de graal was als een kinderwijsje in de davorende muziek van die donderslag, waarmee het noodlot zelf, met grondelijke symbolen, scheen te varen over de in de zondvloed verdronkende mensen. Twee.  De twee kinderen van Van Helderen, hun jongen en een meisje, zes en zeven, waren in huis bij Eva en Van Helderen zelf ook kwam geregeld één keer per dag eten. Hij sprak nooit meer over zijn inne gevoel als wil hij niet verstoren de streelende liefdelijkheid van hun iedere dag samen zijn. En zij nam het aan, dat hij iedere dag met haar samen was, onmachtig hem af te weeren. Hij was de enige man in haar omgeving met wie zij spreken en luiddenken kon, en hij was haar een troost in deze dagen van spleen. Ze begreep niet hoe zij zo geworden was, maar ze kwam langzame hand in een totale appartie, in een soort nihiliserend niets nodig vinden. Ze was nooit zo geweest. Haar natuur was van levendigheid en opgewektheid, van zoeken, het mooie en bewonderen, van poëzie en muziek en kunst, dingen die zij van klein kindje af, van haar kinderboeken af, om zich heen had gezien en gevoeld en besproken. In Indië was zij langzame hand alles gaan missen waar aan zij behoefte had. Een nihilisme om te zeggen waarvoor alles, waarvoor de wereld en de mensen en de bergen, waarvoor al dat kleine dwarrelen van leven, maakte zich wanhopig van haar meester. En als zij dan last van het sociale drijven in Europa, de grote sociale kwestie, in Indië, de opkomende kwestie daarindoos, dacht zij, waarom de wereld als de mens zo eeuwig dezelfde blijft, klein en leidend en neergedrukt in al de ellende van zijn menselijkheid. Ze zag niet het doel, de helft daar mensheid leed armoede en streed zich uit dat duisteren omhoog, na wat? De andere helft vegeteerde dom-suffende weg in het geld. Tussen beide was een trap van tinte, van de duisteren armoede tot de suffende rijkdom. Over ze heen regenboogde de eeuwige illusies, liefde, kunst, grote vraagtekens van recht en vrede en ideale toekomst. Zij vond het alles om niets, zij miste het doel, en zij dacht waarom dat alles zo en waarom de wereld en de arme mensen. Zij had zich nog nooit zo gevoeld, maar er was niet tegen te strijden. Langzaam, iedere dag, maakte Indië haar zo ziek van ziel. Frans van Helderen was haar enige troost.  Deze jonge controleur die nooit geweest was in Europa, die geheel zijn opvoeding had gehad, de Betavia, zijn exames had gedaan, Blond, gedisigreerd, met zijn lenige hoffelijkheid, met zijn type van onzegbare vreemde nationaliteit, was om zijn een bijna exotische ontwikkeling dierbaar geworden aan haar vriendschap. Zij zeiden hem hoe zij die vriendschap heerlijk vond, en hij antwoorde niet meer met zijn liefde. Er was te veel liefst zo in hun verhouding. Er was in niets idealistisch, waraan zij beide behoefte hadden. In hun omgeving van gewoonheid glansde die vriendschap voor en uit als een heel exkieze glorie, waarop zij beide trots waren. Hij kwam veel, vooral nu zijn vrouw op Tussari was, en in de avondschemeringen wandelde zij naar de vuurtoren die aan zee stond als een kleine eifelkandelaber. Over die wandelingen werd veel gesproken, maar zij stoorde er zich niet aan. Op het fondement van de vuurtoren zetten zij zich, zagen uit naar de zee en luisterden het naar de verte. Prouwen, spookachtig met zeilen als nachtvogels, gleden in het kanaal met het zeurige zingen der vissers. Een weemoed van levensgelatenheid, van kleine wereld en kleine mensen, waarde om onder de sterre tintel luchten waar mystiek het zuidenkruis op diamante, of Turks half de maan soms horende. En boven die weemoed van zeur zingende vissers, vrak wankele prouwen van kleine mensen onderaan de kleine glimptoren, dreef een grondeloze immensiteit, luchten en eeuwen gelichten. En naar uit de immensiteit dreef het onzichtbare aan, als het boven menselijk goddelijke, waarin al het klein menselijke verzonk, versmolt. Waarom enige waarde te hechten aan het leven, als ik morgen misschien dood ben, dacht even, waarom al dat gewerwaren die drukte van mens als morgen misschien alles dood is? En zij zeiden het hem. Hij antwoordde dat in ieder leefde niet voor zich en zijn tijdstip van heden, maar voor alle en voor de toekomst. Maar zij, lachte bitter, haalde de schouders op, vond hem banaal, en ze vond er zelf ook banaal te denken zulke dingen die al zo dikkels waren gedacht. Maar toch, niet tegenstaan naar haar zelfkritiek, bleef haar drukke die obsessie van het nutteloze van leven als morgen alles kon dood zijn. En ene atom kleinte vernederde hen, hen beide, daar zittende, kijkende in de wijten van luchten en eeuwengelichten.  Toch hadden zij liefde ogenblikken, waren ze in hun leven alles, want als zij niet te veel voelden hunne kleinte, spraken zij over boeken, muziek, kunst en over de grote hoge dingen van het leven. En zij voelde dat zij niet tegenstaande de leestrommel en de Italiaanse opera van Surabaya niet meer waren op de hoogte. Zij voelde de grote hoge dingen heel ver van hen, en een heimwee voor beide nu, zich niet meer zo klein te voelen, beving hen, naar Europa. Beide hadden zij garen weggewild, weg naar Europa toe, maar zij konden geen van beide. Het kleine dagelijkse leven hield haar gevangen. Toen, als vanzelf harmonie samen, spraken zij over wat siel en wezen was, en al het geheimzinnige ervan. Al het geheimzinnige. Zij voelde het aan de zee in de lucht, maar stil zochten zij het ook in de triplende poot van een tafel. Zij begrepen niet dat geest of siel zich kon openbaren door een tafel, waar zij ernstig de handen oplegden, en die door hun vliegen van dood tot leven weg. Maar als zij oplegden de handen, leefden de tafel, en zij moesten wel geloven. Volgens vreemd alfabet kwamen verwartikkelste letters die zij aftelden, en de tafel als bestuurd door een spotgeest had telkens neiging te plagen, het verwarren, plotseling ophouden en groften zij naar vel. Samen lazen zij boeken over spiritisme, en zij wisten niet of zij geloven zouden of niet. Het waren stille dagen van stille in tonigheid, in het regenruisende stadje. Hun leven met elkaar was als iets on eigenlijks, als een droom, die waasde door de regen heen. En het was even als hun plotseling ontwakken, toen, op een middag, zij buitenlopend in de vocht te gelaan, en wachtende op van helderen, van uitleek haar naderen zag. Ik was juist op weg naar u toe, mevrouwtje, sprak hij opgewonden. Ik wou u juist wat komen vragen, wil u mij weer eens helpen? Waarmee, resident? Maar zeg mij eerst, is u niet wel? U ziet dat tegenwoordig die goed uit. Het is niets ernstig, zijde zij, matlachend. Het zal wel weer overgaan. Waarmee kan ik u helpen, resident? Er moest iets gedaan worden, mevrouwtje, lief, en wij kunnen niet zonder u. Mijn vrouw zei vanmorgen ook, vraag het maar aan mevrouw Eldersma.  En wat dan? U weet, mevrouw staat, van de overleden station, chef? De arme vrouw blijft achter met niets, alleen met haar vijf kinderen en enige beren. Heeft zich van kant gemaakt? Ja, het is heel treurig. En wij moeten haar helpen, er is veel geld daarvoor nodig. Lijsten laten rondgaan, dat zal niet veel geven. De mensen zijn vrijgeven genoeg, maar zij hebben de laatste tijd al zoveel geofferd. Met de ventie ver waren ze dol. Op het oogblik zal er niet veel te geven zijn met het einde van de maand, maar in het begin van de volgende maand begin januari, mevrouwtje, een comedievoorstelling van Thalia. Heel vlug, een paar aardige salonstukjes, en zonder omkosten. Een entree van 1.50, 2.50 misschien, en als u het op touw zet, is de zaal vol, komen ze van Surabaya. Daar moeten we mee helpen, niet warme vrouwtje. Maar resident zei Eva-moo, pas die tableau vivance, niet boos zijn, maar ik heb er geen lusten in altijd comedie te spelen. Jawel, jawel, het moet! Drong van Audeik opgewonden voor zijn plan, een beetje hoog aan. Zij werd kribber, zij hield van haar onafhankelijkheid, en vooral in deze dagen van spleen, was zij te mistrooster. In deze dagen van dron, voelde zij zich te vaasig, een dadelijk lief gevolg te geven aan dat verzoek van zijn gezag. Heus resident, ik weet deze keer niets, antwoorden zij kort. Waarom doet me vrouw van Audeik het niet zelf? Zij schrikte toen zij kribbig dat zijde. Naast haar lopende ontstelde hij en zijn gezicht betrok. De opgewonde vrolijke trek, de joviale lach om zijn dikke snor, was plotseling weg. Zij zag dat zij vreed was geweest in haar vroeging. En voor het eerst, plotseling, zag ze in dat hij, hoe voor liefd ook op zijn vrouw, niet goedkeurde haar zich onttrekken aan alles. Zij zag in dat hij er onder leed. Het was of dat licht voor haar werd, in zijn karakt. Zij zag het voor het eerst en duidelijk. Hij wist niet te antwoorden, zoekende naar zijn woorden zweeg hij. Toen zijde zij, aanhalig. Niek poos zijn resident, het was niet aardig van me. Ik weet wel dat me vrouw van Audeik die beslommeringen vervelend vindt. Ik neem zij haar garen uit haar handen. Ik zal alles doen wat u verlangt. Zenuwachtig had zij de tranen in de ogen.  Hij zag haar glimlachend nu wat schuin onderzoekend aan. Wat is u toch nerveus? Maar ik wist wel dat u een goed hart had en mij niet zou laten zitten met mijn plan en die goede moeder staat zou willen helpen. Maar niet duur zijn mevrouwtje en geen onkosten, geen nieuwe decours. Alleen uw geest, uw talent, uw mooie dikstje van Frans of Hollands. Wat u wilt. Daar zijn we nu eenmaal trots op in Labouwangi. En al dat moois wat u ons kosteloos geeft, is geheel voldoende om de voorstelling te doen slagen. Maar wat is u nerveus, mevrouwtje? Waarom haalt u? Is u niet wel? Zeg mij, kan ik wat voor u doen? Mijn man niet zoveel werkgever resident, ik heb nooit iets aan hem. Hij maakte een gebaar van niet te helpen kunnen. Het is zo, het is vreselijk druk, gaf hij toe. Is dat de zaak? En mij het goede van Indië leren inzien, is het dan dat? En nog een heleboel meer. Heeft u heimwee? Bevalt Indië u niet langer, bevalt Labouwangi u niet meer? Waar wij u allen op de handen dragen, u oordeelt over Indië verkeerd. Proberen ze het goede in te zien. Ik heb het geprobeerd. Gaat het niet langer? Nee. U is de verstandig om niet het goede van dit land te zien. U heeft dat land te lief om onpartijdig te zijn, en ik kan ook niet onpartijdig zijn. Maar zeg mij de goede dingen. Waarmee zal ik beginnen? Het goede wat men kan doen als ambtenaar voor land en volk, en dat in voldaanheid terug slaat op onszelfen. Het heerlijke mooie werken voor dat land en dat volk, het vele en harde werken dat hier vol een leven vult. Ik spreek niet van al het bureauwerk van uw man die secretaris is, maar ik spreek hem later, als hij assistent-resident is. Hoe lang moet dat nog duren? Het ruimen materiele leven dan? Waar aan de witte mieren knagen? Dat is valst vernuften, vrouw. Wel mogelijk resident, alles is ontstemd in en om mij, mijn vernuft, mijn piano en mijn armaziel. De natuur dan? Ik voel mij er zo niets in, de natuur overweldigt me en eet me op. Uw eigen werking? Mijn werking, een van de goede dingen van Indië. Ja, ons materiele mensen van praktijk nu er dan eens te bezielen met uw geest.  Resident, wat een complimentjes, is dat alles om de toneeluitvoering. En met die een geest goed te doen aan moederstaats. Zou ik geen goed kunnen doen in Europa? Zeer zeker, zeiden hij kort. Ga maar naar Europa, mijn vrouw. Wordt in Den Haag marlid van armenzorg met een blikje op uw deur en een riksdaalig. In de hoeveel tijd. Zij lachten. Nu wordt u onrechtvaardig. Ook in Holland wordt veel goed gedaan. Maar voor één ongelukkig doen wij wat u nu doen zal. Wordt dat ooit in Holland gedaan? En zeg mij niet dat hierdoor minder wordt armoeg leden. Dus? Dus is er hier veel goed voor u. Uw werking, het werken voor andere, materieel en moreel. Laat van helder niet te veel met uw dwepe, mevrouw. Hij is een charmante jongen, maar te literair is een maandelijkse controlereporten. Ik zie hem daar aankomen en ik moet weg. Dus ik reken op u. Geheel en al. Wanneer de eerste vergadering met de toneelbestuur en de dames. Morgenavond bij u, resident? Top, ik zal de lijst rond laten zenden. Wij moeten veel geld maken, mevrouw. Wij zullen ze helpen, moederstaats. Zijde zij zacht. Hij drukte harde hand, ging weg. Zij voelde zich week, zij wist niet waarom. De resident heeft me voor je gewaarschuwd, omdat je te literair was, plaagde zij van helderen. Zij zetten zich in de voorgalerij. De lucht brak open, een blank gordijn van regen daalde in rechte plooien van water. Een plaag van springhane sprong door de galerij. Een wolk van zeer kleine vliegjes ruiste in de wanthoeken als een eolische harp. Eva en van helderen legde de handen op het tafeltje en het hief met een ruk zijn poot op, terwijl de toren om hen heen zwarmde. Drie. Lijstiging rond, de toneelvoorstelling werd ingestudeerd na drie weken gespeeld en de toneelbestuur rijkte de resident een son van bijna 1500 gulden over voor moederstaats. Haare schulden werden betaald, voor haar een huisje gehuurd en haar gezet in een kleine modezaak waarvoor Eva schreef naar Parijs. Al de dames van Labuwangi deden moederstaats een bestelling en in nog geen maandtijds was de vrouw niet alleen voor een voldslage ondergang behoed, maar was haar leven geregeld, gingen haar kinderen weer naar school en had zij een aardige broodwinning.  Dat alles was zo vlug en zonder ostentatie in z'n werk gegaan en gaf zo ruime giften op de lijsten, de dames bestelde zo gemakkelijk een japon of een hoed, die zij niet nodig hadden dat even verbaasd was. En zij moest zich bekennen dat het egoïste, het eigen ikkige, het minder beminnelijke dat zij zo dik wil, zag in hun sociale leven, omgang, conversatie in trieken, kwaadsprikkerij, ineens op de achtergrond was verdrongen door een solidair talent tot goed doen, een eenvoudig weg, omdat het moest, omdat het niet anders kon, omdat de vrouw geholpen moest worden. Door de beslommeringen voor de voorstelling gerukt uit haar spleen, opgewekt tot vlucht doen, waardeerde zij dit goed mooie in haar omgeving. En zij schreef er zo enthousiast over naar Holland dat haar ouders, voor wie Indie een gesloten boek was, glimlachten. Maar hoewel deze episode iets zacht, z'n week zijn waarderend zin haar had opgewekt, was het maar een episode. En was zij dezelfde toen de emotiorom voorbij was. En niet tegenstaande zij voelde om zich heen de afkeuring van Labouwangi, bleef zij doorgaan geheel haar leven te vinden in de vriendschap van Van Helderen. Want er was verder zo weinig. Het clubje van Getrouwen, dat zij met zoveel illusie om zich heen had verzameld, dat zij te denieren vroeg, maar voor haar huis altijd open was, wat was het eigenlijk? Zij vond de Doorn de Bruins en de Randstofs zo goed als onverschillige kennisen, maar niet meer als vrienden. Zij vermoedde dat mevrouw Doorn de Bruin false was, dokter Randstof was haar te burgerlijk te plat, zijn een vrouw een onbeduidende Duitse huisvrouw. Tafel lieten zij wel dansen, maar zij hadden schik in de inhebte stommigheden, de veiligheden van de spotgeest. Zij met Van Helderen vatten het hoog ernstig op, al vond zij die tafel eigenlijk toch komiek, en zo bleef er niemand over dan Van Helderen voor haar sympathie. Maar in haar bewondering was ze van oudehek gekomen.  Zij had een potseling in zijn karakter gezien, en hoewel geheel verschillend van de artistieke bekoring die haar tot nog toe uitsluitend in karakter zat aangetrokken, zag zij de mooie lijn ook in deze man, die totaal niet artistiek was, die van kunst niet het minste idee had, maar die zoveel moois had in zijn invoudig mannelijke opvattingen van plichtbesef, en in de kant waarmee hij droeg de teleurstelling van zijn huiselijk leven. Want zij zag het, Eva, dat al aan bad hij zijn vrouw, hij Leonie niet goedkeurde in haar onverschilligheid omtrend al de belangen die zijn leven uitmaakte. Zag hij verder niets, was hij verder blind voor alles van de huiselijke kring, deze teleurstelling was zijn geheim en zijn leed, waarvoor hij niet blind was, in het diepst van zichzelf. En zij bewonderde hem, en haar bewondering was als een openbaring, dat kunst niet altijd het hoogste was in de dingen van het leven. Zij begreef plotseling dat de overdreven aanstellerij met kunst in onze tijd een ziekte was, waar aan zij zelf vergeleden had, en nog leed. Want wat was zij, wat deed zij, niets. Haar ouders, beide, waren grote kunstenaars, zuivere artiesten en hun huis als een tempel, en hun eenzijdigheid was te begrijpen en te vergeven. Maar zij, ze speelde vrij groep piano, dat was alles. Zij had wat ideeën, smaak, dat was alles. Maar in de tijd had zij met andere jonge meisjes gedweept, en zij herinnerde zich nu dat mallet dwepe, dat elkaar filosoferende brieven schrijven in een nagaapte moderne stijl met reminiscenties en kloos en gorten. Zo, in haar spleen, bracht toch haar pijnse haar verder, en ging evolutie door haar heen. Want het was in haar, het kind, haar ouders, bijna ongelooflijk dat zij niet altijd kunst het hoogste zou vinden. En daar was in haar dat spel en weerspel van zoeken en denken om te vinden haar weg. Nu zij zich geheel verloren had in hun land, vreemd aan haar natuur, tussen mensen op wie zij zonder het te laten merken neerzag. In haar land poged zij te vinden het goede, om het aan haar natuur eigen te maken en het te waarderen. Tussen de mensen was zij blij de die enkele te vinden voor haar sympathie en haar bewondering. Maar het goede bleef voor haar episode.  De enkele mensen uitzondering, en trots al haar zoeken en denken, vond zij haar weg niet en bleef zij in haar ontstemming van vrouw, die te Europees te artistiek was, niet tegenstaande haar zelfkennis en kunstverlogening, om met welbehagen rustig te leven in een indische binnenstad, aan de zijde van haar inbureau werk verloren man, in een klimaat dat haar ziek maakte, een natuur die haar overweldigde, een omgeving antipathiek. En in de helderste ogenblikken van dit spel en weerspel was het duidelijke vrees, de vrees die zij van alles het helderst voelde, de vrees die zij aanvoelde donzen. Zij wist niet van waar, zij wist niet waarheen, maar weblend over haar hoofd, als met de suizende slayers van een noodlot, dat door de zoelen regenluchten streek. In deze ontstemmingen had zij haar clubje van getrouwen niet om zich verzameld, want zij zelf deed geen moeite en haar bekennissen begrepen haar te weinig om haar op te zoeken. Zij misten in haar de vrolijkheid die hen eerst had aangetrokken. Nu kwam de ijversucht en vijandelijkheid meer los en men sprak veel over haar. Zij was aanstellig, bedankt, eidel, trots, ze had pretenties van alle de eerste te willen zijn in de stad. Zij deed maar of zij residentsvrouw was en gaf rente aan iedereen. Eigenlijk toch was zij niet mooi, kleden zij zich onmogelijk, was haar huis onbegrijpelijk ingericht. En dan haar verhouding met van helderen, hun avondwandelingen bij de vuurtoren. Op dosari, in de kletschop van het kleine nauwe hotel, waar de gasten zich vervelen als zij geen uitstappjes doen en dus in hun nauwe voorgallerijtjes, bijna zitten in Alkanes Intimiteit, bloeren in Alkanes Kamertjes, luisteren aan de dunne beschotjes. Op dosari hoorde Ida ervan, en het was genoeg om in het indische vrouwtje op te wekken haar blanke nonna-instincten en plotsting zonder verklaring haar kinderen aan Eva te ontnemen. Van helderen, voor een paar dagen bovenkomende, vroeg zij een vrouwje van uitlegging. Vroeg haar waarom zij Eva beledigde, door zonder reden haar de kinderen te ontnemen en bij zich boven te nemen, waar zij de hotelrekening aanzienlijk vermeerderde. En Ida maakte een scène met luide woorden met zenuw toevallen, maar van het geheel hotelertje davelde, die iedereen de oren deed spitzen en als een waai in de wind het bobbelende geklets opsweepte tot de zee. En zonder verdere verklaring brak Ida met Eva. Eva trok zich terug.  Tot in Surabaya, waar zij eens ging boodschappen doen, hoorden zij het lastere en leuteren en ze werd zo weven haar wereld en haar mensen, dat zij zich stil terugdrok in zichzelfen. Zij schreef van helderen niet meer te komen. Zij bezwoer hem zich met zijn vrouw te verzoenen. Zij ontving hem niet meer. En ze was nu geheel alleen. Zij voelde dat zij in geen stemming was om iets van troost te vinden bij wie ook van haar omgeving. Voor stemmingen als de haren was er in Indie geen sympathie en geen medebegrip. En daarom sloot zij zich op. Haar man werkte, maar zij wijden zich meer aan haar jongen. Zij dompelde zich geheel in de liefde voor haar kind. Zij trok zich terug in de liefde voor haar huis. Dat was nu het leven van nooit uitgaan, van nooit iemand zien, van nooit iemand spreken, van nooit andere muziek horen dan haar eigenen. Dat was nu de troost zoeken in haar huis, haar kind en haar lectuur. Dat was de vereenzelfiging waar toen zij na haar eerste illusie zijn energie hier gekomen was. Nu voelden zij altijd het Heimwena Europa, naar Holland, naar haar ouders, naar mensen van een artistiek ontwikkeling. En nu werd het de haat voor het land dat zij toch eerst had gezien overweldigend groot mooi met zijn koninklijke bergen en met het donzenden mysterie in natuur en in mens. Zij haden er die natuur en die mens en het mysterie maakte haar bang. Nu voelden zij haar leven met te denken aan haar kind. Haar jongen, de kleine Onno, was drie jaar. Zij zou hem leiden, een man van hem maken. Zodra hij geboren was, had zij de vage illusies gehad van haar zoon later een groot kunstenaar te zien. Het liefst een groot schrijver, wereld beroemd. Maar zij had geleerd zij der dientijd. Zij voelde dat kunst niet het hoogste, altijd is. Zij voelde dat er hoger dingen zijn, die zij in haar spleen, weliswaar, soms verlogende, maar die er toch waren, glans het groot. Die dingen waren om het woorden van toekomst. Die dingen waren vooral omvreden, recht en verbroedering. O, de grote verbroedering van wat arm was en rijk. Nu in haar eenzaamheid dacht zij er over als het hoogste ideaal waar haar gewerkt kon worden, zoals beeldhouwers werken aan een monument. Recht, vrede, zouden dan volgen.  Maar het eerst moest de verbroedering benaderd worden en zij wilde dat haar zoon er aan arbeiden zou. Waar, in Europa, in Indië? Zij wist het niet. Zij zag dat niet voor zich. Zij zag het eerder in Europa dan in Indië. In Indië bleef voor alle haar een gedachte het onverklaarbare, het raadslachtige, het bange. Wat was dat toch vreemd? Zij was een vrouw voor idealen. Misschien was dit alleen simpel de verklaring voor wat zij voelden en vreesden. In Indië. Jij hebt geheel verkeerde indrukken omtrend Indië. Zij raam aan soms. Je ziet Indië helemaal verkeerd. Stil. Je denkt dat het hier stil is. Waarom zou ik zoveel te werken hebben in Indië als het stil was in Labuwangi? Honden de belangen van Europianen en Javanen behachten gewij. De cultuur is hier zo krachtig beoefend als maar kan. De bevolking neemt toe, neemt altijd toe. Vervallen, een kolonie waar zoveel omgaat. Dat zijn van die idioten ideeën van van helderen. Ideën van bespiegeling uit de lucht gegrepen en die jij nabespiegeld. Ik begrijp niet zoals je Indië ziet tegenwoordig. Er is een tijd geweest dat je oog had voor het mooie en interessante hier. Dat schijnt nu helemaal voorbij. Je moest eigenlijk maar naar Holland. Maar zij wist dat hij het heel eenzaam zou hebben. Daarom wilde zij niet gaan. Later, als hij jonge ouder was, dan moest zij gaan. Maar dan zou Elders maar zeker wel assistent-resident zijn geworden. Nu had hij nog 17 controleurs, secretarissen, boven zich. Dat was zoals zei dat jaren dat uitzien naar een ver verwijderde toekomst van promotie als het smachten naar een vatamogana. Resident worden, daar dacht hij zelfs niet aan. Assistent-resident een paar jaar en dan naar Holland met pensioen. Zij vond het een trooseloos bestaan, zich zo afbeulen voor Labouwangi. Zij leed Amalaria en haar meid Saïna pigite haar, macerende met lennige vingers haar pijnlijke leden. Saïna, het is als ik ziek ben te lastig dat je in de kampong woont. Verhuis vanavond nog hierheen met je vier kinderen. Saïna vond dat lastig. Veel Suza. Waarom? En zij verklaarde het, haar huisje was haar nagelaten door haar man. Zij was haar aangehecht, hoewel het heel bovallig was. Nu, in de regenmoeson, regende het dikwels in en dan kon zij niet koken en kregen de kinderen geen eten. Het later repareren ging moeilijk.  Zij kreeg een ringet in de week van de Nyonja, 60 cent ging al op aan rijst, dan iedere dag een paar cent de vis, klapperolie, syrie, een paar cent de brandstof. Nee, het huisje repareren ging niet. Bij de Kanjing Nyonja zou zij het veel beter hebben, op het erf veel beter. Maar het zou Suza zijn, een bewoner voor het huisje te vinden, omdat het zo bovallig was. En de Nyonja wist dat geen huis in de kampong mocht leegstaan. Daar stond grote boete op. Zij bleef dus maar liever wonen in haar natthuisje. Snachts kon zij wel blijven waken bij de Nyonja, haar oudste dochtertje paste dan op de kleintjes. En onderworpen aan haar klein bestaan van kleine ellende liet Zainne haar leneige vinger sterkzacht, drukkend, glijden over de ziekenleden van haar meesteres. En Eva vond het troosterloos, dit leven van één direct staalder in de week, met vier kinderen, in een huisje waar het in de regende, zodat men er niet koken kon. Laat mij zorgen voor je tweede dochtertje, Zainne. Zij even op een andere dag. Zainne aarzelde, glimlachte. Zij had dat liever niet, maar durfde het niet zeggen. Ja wel, dronk even aan. Laat ze hier komen. Je ziet haar de hele dag. Ze slaapt onder de hoede van Koki. Ik kleed haar aan en zij heeft niets te doen dan te zorgen dat mijn slaapkamer netjes is. Jij kunt haar dat dan leren. Zo, jongen nog. Ja, pas tien jaar. Ja wel, dronk even aan. Laat zij je nu zo helpen. Hoe heet ze? Mina, ja? Mina? Nee, zei Eva. Zo heet al de Jait. We zullen een andere naam voor haar vinden. Zaina bracht het kindje, heel verlegen, een streepje bedak op het voorhoofd. En Eva kleed haar netjes aan. Het was een heel mooi kindje, zacht, donzig, bruin en liefjes in haar frisse kleertjes. Ze stapelde al zorgzaamde sarongs in de klerenkast en legde ergeurige witte bloemen tussen. De bloemen moesten iedere dag verwisseld worden met frisse. Uit een aardigheid, omdat zij zo aardig met die bloemetjes deed, noemde Eva haar melati. Een paar dagen daarna herkte Zaina neer bij haar jonja. Wat is zo Zaina? Of het kindje maar weer terug mocht naar het natte huisje in de kampel.  Waarom, vroeg Eva verbaasd, heeft je kindje het hiernaat niet goed? Ja, dat wel, maar het kindje hield maar meer van het huisje, zei Zaina verlegen. De jonja was heel lief, maar de kleine Mina hield meer van het huisje. Eva was boos en liet het kindje gaan, met de nieuwe kleertjes die Zaina heel eenvoudig weg meenam. Waarom mocht het kind niet blijven? Vroeg Eva aan de Lattakokkie. De kokkie dors het eerst niet zeggen. Kom, waarom niet kokkie? Drong Eva aan. Omdat de kanjeng het meisje melati had genoemd, met name van bloemen en vruchten werden, alleen genoemd, de dansmeisjes legde de kokkie als geheimzinnig uit. Maar waarom heeft Zaina mij dat niet gezegd, vroeg Eva, verbolgen? Dat wist ik immers volstrek niet. Verlegen, zei de kokkie veronschuldigend. Minta amponia. Het waren kleine voorvallen, zo in haar dagelijks leven van huisvrouw. Annek doodte in haar huishouding, maar zij werd er bitter om, omdat zij erin voelde een scheiding die altijd bestond tussen haar en de mensen en dingen van Indië. Zij kenden het land niet, zij zouden mensen nooit kennen. En de kleine teleurslijing in de episode vulde haar met evenveel bitterheid als de groter der illegies had gedaan, omdat haar leven in de iedere dag terugkeerende kleinigheden van haar huishouding zelf er kleiner werd en kleiner. Einde van hoofdstuk 5 van de stille kracht van Louis Coupérez. Voorgelezen en opgenomen in Rotterdam op 14 februari 2013 door Karola Jansen. Pargaaf 1, 2 en 3 van hoofdstuk 6 van de stille kracht. Dit is een LibriVox opname, vrij van oorteursrechten. Opgenomen door Karola Jansen. De stille kracht van Louis Coupérez, 6 de hoofdstuk Pargaaf 1. Dikwils waren de morgens fris, reingewassen door de overvloedige regens. En in de jonge zonneschein daar eerst de ochtend uren doomde uit de aarde op een teder waas, een blauwe uitwisseling van iedere te scherpe lijn en kleur, zodat de lange laan met haar villahuizen en dichte tuinen zich gehuifde in het bekoorlijke en vaga van een droomlaan. De droompillaren eilopreizenden als een visioen van zuilekanten. De daklijnen zich veredelenden in haar onduidelijkheid. De tinten daar bomen en siluetten daar louverkruinen zich lauterunde in zachte pasteldoezelingen van waazig roze en waaziger blauw, met een enkele heldere schijn van ochtendgeel en perpere vertestreep van dageraad.  En overheel dit krieken douden een frisheid als een sprenkelbad dat in sprenkeldruppels eilopfonteinden uit die gedrenkte grond en terugparelde in de kinderlijke zachtheid van de allereerste zonnestralen. Dan was het of iedere morgen de aarde in haar wereld begon voor de eerste maal en of de mensen niet anders zouden zijn dan pas geschapen in een jeugd van naiviteit en paradijs onwetendheid. Maar de illusie van dit ochtendkrieken duurde maar een enkel oog omdik. Nauwelijks enkele minuten, de zon, hoger stijgende ontgloeide uit haar waas van maagdelijkheid. De zon bralde op en stak uit haar trosse oriool van primende stralen, groot neer haar brandende goudschijn, gode trots de heerse haar ogenblik van dien dag, want de wolken tasten zich al te samen, kwamen grouw aangevaren als strijd hoorde van donkere geesten, aanspokende en blauwig diep zwart en dik zwaar loodgrijs en overwonnen de zon, en verpletterde dan de aarde onder blanke stortvallen van regen. En de avondschemering, grouw en haastig zakkende het ene vloers over het andere, was als een overstelpende droevenis van aarde, natuur en leven, waarin zij vergaten die seconden van paradijs in de morgen. De witte regen ruiste neer als een alles verdrinkende weemoedsmart. De weg, de tuinen dropen, en dronken de waterval tot zij als moerasplassen en overstroming schemerde in de duisterende avond. Een spookkele mist wademde op als met het beweeg van lome geestwaarden die zweefde over de plassen en de killenhuizen klein verlicht met hun walmende lampen waarom wolken van insecten zwarmden. Overal neerstervend met verzengde vleugels vulden zich met een killere melancholie. Een schaduende angstigheid voor het aandreigende buiten, voor de almachtige wolken hoorde, voor het grenzeloze groot dat met windvlagen aanruiste uit het verre, verre onbekende, hemelgroot uitspanselwijd, waar tegen de opene huizen als niet beveiligd schenen. Waarin de mensen klein waren en nietig met al hun beschaving en wetenschap en ziele emotie, klein als vriemelende insecten, onbeduintend, overgegeven aan het spel der van verre aanwaaiende reuze mysteries. Leonie van Audeik in de half-verlichte achtergalerij van het residenciehuis praten met Theo met zachte stem en Oeriep hurkte bij haar neer. Het is onzin, Oeriep, zei de zee vreevelig. Heus niet kan jengen, het is geen onzin, zei de meid, ik hoor ze iedere avond. Waar, vroeg Theo, in de waringin van het achtererf, hoog in de hoogste takken. Het zijn loaks, zei de Theo.  Het zijn geen loaks, Toan, heel te meidvol. Massa, Oeriep zou niet weten hoe loaks mouwen. Kriaow, kriaow doen ze dit, maar wij iedere nacht nu horen, dat zijn de Pontianax. Het zijn de kleine kindertjes die huilen in de bomen, de zielen van de kleine kindertjes die huilen in de bomen. Het is de wind, Oeriep. Massa kan jeng, Oeriep zou de wind niet kunnen horen. Booo, witte wind en dan bewegen de takken. Maar dit zijn de kleine kindertjes die krönen in de hoogste twijgjes. En de takken bewegen dan niet, alles is dan doodstil. Dit is de Tjelaka kan jeng. En waarom zou het Tjelaka zijn? Oeriep weten we maar durf niet te zeggen, ten toezal de kan jeng boos zijn. Kom, Oeriep, zeg het nu. Het is om de kan jeng Toan, de Toan resident. Waarom? Verleden met de Pasarmalam op de Alona Lone en de Pasarmalam voor de Orang Blanda in de Cabon Cotta. Nu, wat toen? Toen was de dag niet goed uitgereken volgens de Pentangans. Het was een ongelukkige dag en met de nieuwe put... Nu, wat met de nieuwe put? Toen is er geen Cedaka gegeven. Niemand gebruikt ook de nieuwe put. Iedereen haalt water uit de oude put. Ook al is het water niet goed, want uit de nieuwe put reist de vrouw met het bloedende gat in de borst. En Nonah Dottie... Wat? Nonah Dottie heeft hem zien lopen. De Witte Haji. Dat is niet de goede Haji, de Witte Haji. Dat is een spook. Twee mal heeft de Nonah hem gezien. Op Pajaram en hier. Hoor kan Jeng? Wat? Hoort u niet? In de hoogste twijgen kermen de kinder ziltjes. Het waait nu niet op het ogenblik. Hoor. Hoor. Dat zei geen Luwaks. Kriao, kriao, doen de Luwaks als ze krol zijn. Dat? Dat zijn de ziltjes. Ze luisterde de alle drie. Merktuiglijk drukte Leonie zich dichter aan tegen Theo. Zij zag doodsbleek. De ruime achtergalerij met de altijd gedekte tafel... ...strekte zich lang uit in het sombere licht van een enkele petroleum hanglamp. De plassige achtertuin schemerde natig op uit de nacht de Waringins. Tikkelde in de vondruppels... ...maar onbewogen in onderdringbare fluvelige lovere massa's. En een onverklaarbaar nauwelukswaarneembaar kreun... ...als een zacht geheim van gekwelde kleine zienen... ...zeurde hoog boven als in de lucht... ...als in de heel hoge takkerde bomen.  Nu was het een korte kreeg... ...dan was het een steunen als van een ziek kindje... ...dan was het zacht snikken als van gemartelde meisjes. Wat voor beesten zouden dat zijn, zei Theo? Zijn het vogels of insecten? Het rekerm en gesnik was heel duidelijk. Leonie zag spierwit en ze trielde over haar lichaam. Wees toch niet bang, zei Theo. Het zijn natuurlijk beesten. Maar hij zelf was kruidwit van angst... ...en toen zij alkander in de ogen zagen... ...begreep zij dat ook hij bang was. Zij klemden zijn armpersten zich tegen hem aan. De meid heurkte diep, nederig, in één... ...als duldende alle noodlot van onverklaarbare geheimzinnigheid. Zij zou niet ontvluchten... ...maar in de ogen daar blanker was als één denkbeeld... ...een denkbeeld om te vluchten. Plotsling, zij beide, de stiefmoeder, de stiefzoon... ...die bracht de schande over het huis... ...waren zij bang als met ene bangigheid... ...bang als voor een straf. Zij spraken niet, zij zedden alkander niet... ...zij bleven tegen elkaar aan... ...begrijpende alkanders beven... ...zij beide blanken kinderen van de indische grond van geheim... ...die van hunne kinderjaar af hadden geatemd... ...te geheimzinnige lucht van Java. Onbewust hadden gehoord... ...het vaag aandondzende mysterie... ...als een muziek van gewoonheid... ...een muziek die zij niet hadden geteld... ...als of het een mysteriegewoonheid was. Toen zij zo stonden en bevenden en zagen alkander aan... ...stakten wind op... ...en voerden mee het geheimder zieltjes... ...en voerden de zieltjes mee... ...de takken bewogen woest door elkaar... ...en nieuwe regen viel neer... ...een huiverende kilheid woeien aan... ...vulden het huis... ...een tochtslag woeien de lamp uit... ...en in de donker bleven zij nog een ogenblik... ...zij, trots de openheid en galerij... ...bijna in de arm van haar zoon en haar minnaar... ...de meid duikende aan hun voeten... ...maar toch maakten zij zich los uit zijn arm... ...maakten zij zich los uit die zwarte beklemming... ...van duisternis en angst... ...waardoor ruizelde de regen... ...huiver kil woeien de wind... ...en zij wankelden naar binnen... ...op het punt in zwijm te vallen. Theo, Oeriep volgde haar... ...die middengalerij was verlicht... ...het kantoor van van Oudeikstand open... ...hij werkte... ...besluiterloos bleef Leonies staan... ...met Theo... ...niet weten de wat te doen... ...de meid, privilend verdween... ...toen was het dat zij hoorde zuizen... ...en een kleine ronde steen... ...vloog door de galerij viel ergens neer... ...zij gaf een gil... ...en achter het schutsel dat het kantoor...  ...waar van Oudeik aan zijn schrijftafel zat... ...schijden van de galerij... ...storten zij zich alle voorzichtigheid kwijt... ...opnieuw in Theo's armen... ...zij ziddelde tegen elkaar borst aan... ...van Oudeik had haar gehoord... ...hij stond op... ...want van achter het schut... ...zijn ogen knipte als moe van werken... ...Leonie, Theo hadden zich hersteld... ...wat is er, Leonie? ...niet... ...zijden zij niet durven te zeggen... ...niet van de zieltjes, niet van de steen... ...bank voor de straf die dreigde... ...zij, Theo, stonden als schuldige... ...bij de spierwit en bevend... ...van Oudeik, nog bij zijn werk, zag niets... ...niet, herhaalde zij... ...de mattenstuk en... ...en ik struikelde bijna... ...maar ik wou je wat zeggen Otto... ...haar stem trilde, maar hij hoorde het niet... ...blind voor haar, doven haar... ...nu hij nog als verdiepte zijn stukken was... ...wat dan? ...Oerrip heeft mij doen raden... ...dat de bediende garen een sedeke hadden... ...omdat er een nieuwe put op het erf gebouwd is... ...die put, die al twee maanden oud is... ...zeg, gebruiken er het water niet van? ...waarom niet? ...ze zijn bij geloofig weetje... ...ze willen het water niet gebruiken... ...voor de sedeke gegeven is... ...dat had dan dadelijk moeten gebeuren... ...waarom hebben ze het mij niet dadelijk... ...door cario laten vragen... ...ik denk niet aan Leonie en uit mezelf... ...maar ik had ze toen de sedeke wel gegeven... ...de put is al twee maanden oud... ...het zou toch wel goed zijn... ...zij Theo Pappen, u weet zelf hoe javane zijn... ...ze zullen de put niet gebruiken... ...als ze geen sedeke gekregen hebben... ...nee, een zijde van ouderijk onwillig... ...schuddende het hoofd... ...nu een sedeke te geven... ...heeft niet de minste betekenis... ...ik had het garen gedaan, maar nu... ...naar twee maanden is het onzin... ...ze hadden het dan maar dadelijk moeten vragen... ...toe Otto, smijkt de Leonie... ...ik zou de sedeke maar geven... ...mama heeft het oerrip al zo half beloofd... ...tronk Theo zacht aan... ...zij stonden... ...bevende voor hem... ...spierwit als meekelingen... ...maar in hem afgetop... ...denkende aan zijn stukken... ...was een starre onwill... ...al kon hij zelf zijn vrouw iets weigeren... ...nee, Leonie... ...zaar hij daar beslist... ...en je moet nooit iets beloven waar je niet zeker van bent... ...en wenden zich af... ...ging het schutsel om... ...de stiefzoon... ...langzaam doeloos gingen zij vandaar... ...naar de voorgallerij... ...waar een vochtige duizel is... ...dreef tussen de aanzienlijk opgaande pilaren...  ...door de plassende tuin... ...zagen zij een witte gedaan te komen... ...zij schrikten... ...bang nu voor alles... ...met iedere siloet... ...denkende aan de straf... ...die hun in vreemdheid zou gebeuren... ...zolang zij bleven in het ouderlijk huis... ...waar zij schanden overal hadden gebracht... ...en zei de Sidderen... ...dat zij bij Eva Eldersma was geweest... ...in waarheid... ...had zij gewondend met Audi de Luce... ...en ze hadden voor de regel geschuld in de kampon... ...zelfs heel bleek... ...zij Sidderne... ...maar Leonie en Theo zagen het niet... ...in de duistere voorgallerij... ...even als zij zelf niet zag... ...dat haar een stiefmoeder bleek was... ...dat Theo bleek was... ...zij Sidderne zo... ...omdat zij in de tuin... ...maar in de duistere voorgallerij... ...waar zij zwijgen dicht naast elkaar... ...als in raadloosheid... ...zag Sidd haar stiefmoeder en haar broer... ...voelde zij ineens... ...zij wist niet waarom... ...dat het geen brutale javaan was geweest. Zij zetten zich bij hen... ...zwijgend... ...zij zagen uit... ...naar de donkere vochtere tuin... ...waarover de weide nacht aanzweefde... ...als met de reuze vleermuizenwieken... ...en in de woordeloze melancholie... ...de woude schremering zeefde... ...tussen de blankende pilaren van statigheid... ...voelde zij zich alle drie... ...dor die alleen... ...maar stiefmoeder en stiefzoom samen... ...stervensbang en verpletterd... ...om het vreemde dat gebeuren ging. Twee. En trots hunne angst... ...zochten zij elkaar desten vaker... ...zich voelende samen verbonden... ...door een nu onbreekbare samenvoeging... ...desmiddag sloop hij in haar kamer... ...en trots hunne angst... ...en zicht bij elkaar. Het moet onzin zijn... Leonie, vluisterde hij. Ja, maar wat is het dan? Vluisterde zei terug. Ik heb toch het kerm gehoord... ...en de steen horen zuizen door de lucht. En dan... ...wat? Als het iets is, stel dat het iets is... ...dat wij niet verklaren kunnen. Maar ik geloof er niet aan. Maar ik nog minder, maar alleen... ...wat? Dan... ...dan wat? Dan is het... ...niet om ons, vluisterde hij bijna onhoorbaar. Oeriep zei het in maar zelf... ...dan is het om papa. Ach, maar het is te dwaas. Ik geloof ook niet aan in onzin. Het kermen, dat is van beesten. En die steen... ...moet gehoord zijn door een ellendeling... ...een van de bediende, een vent die ze aanstelt... ...of is omgekocht. Omgekocht door wie? De regent. Ach, Theo. Oeriep zei, het gekerm kwam aan... ...van de kaboekbaten. Wat meen je? En dat zij vandaar uit papa plagen wilden.  Plagen? Omdat de regent van Nagjiba was ontslagen. Zij oeriep dat? Nee, dat zij ze niet. Dat zeg ik. Oeriep zei dat de regent toverkracht had. Dat is natuurlijk onzin. Die girl is een lammerling. En dat is de mocht om papa te treiteren. Maar... ...papa merkte niets van. Nee, we moeten het hem ook niet zeggen. Dat is het beste, we moeten het neeren. En de witte hudgie Theo, die... ...dor die twee maanden gezien heeft... ...en als ze bij van heldere tafel laten dansen... ...ziet ieder hem ook. Ach, natuurlijk ook een handlanger... ...van de regent. Ja, dat zal het wel zijn. Maar het is toch ellendig Theo. Mijn Theo, ik ben bang. Voor die een onzin, kom. Als het iets is Theo... ...dan is het niet om ons. Hij lachte. Ach wat, om ons. Het is voor de gekhouderij van de regent. Wij moesten niet meer samen komen. Jawel, ik hou van je. Ik ben dol op je. Hij zoende haar razend. En zij waren beide bang. Maar hij plageerde. Kom Leonie, wees niet zo bijgelovig. Als kind vertelde mijn wabomei... ...zij fluisterde aan zijn oor een verhaal. Hij werd bleek. Ach, wat een onzin Leonie. Er zijn vreemde dingen hier in Indië. Als ze wat begraven van je... ...een zakdoek of een stukje haar... ...dan kunnen ze... ...met alleen bezweringen... ...maken dat je ziek wordt... ...en wegkwijnt en sterft... ...zonder dat één dokter vermoed wat de ziekte is. Dat is onzin. Dat is heel zwaar. Ik wist niet dat je zo bijgelovig was. Ik heb er vroeger nooit aan gedacht. Ik denk er nu eerst aan... ...de laatste tijd. Theo, zou er iets zijn? Er is niets... ...dan elkaar te zoenen. Nee Theo, wees stil. Doe niet. Ik ben bang. Het is al laat. Het wordt zo goudonkel. Papa is al op Theo. Ga nu weg Theo, door het boet waar. Ik wil gewoon mijn bad nemen. Ik ben tegenwoordig bang als het donker wordt. Met die regens is er geen schemering. Verleden had ik geen licht in de badkamer laten brengen. En toen was het er al zo donker. Om half zes. En twee campreds vloegen er rond. Ik was zo bang dat ze in mijn haar zouden vast gaan zitten. Stil. Is dat papa? Nee, dat is Doddy. Die speelt met haar kakken toe. Ga nu weg Theo.  Hij ging door het boet waar, wandelde de tuin in. Zij stond op, sloeg een kimono om over de sarong die zijn maar losgeknopt onder de armedroeg en riep oer riep. Bawabarangmandi. Kanjeng. Waar ben je oer riep? Hier kanjeng. Waar was je? Hier, voor uw tuinder kanjeng. Ik wachtte, zei de mei het, met betekenis menende dat zij wachten tot Theo weg was. Is de kanjeng toe al al op? Suda, heeft al gebaat kanjeng. Breng dan mijn badgoed. Steek het lampje aan in de badkamer. Verleden was het lampenglas er gebroken en het lampje niet gevuld. De kanjengbade vroeg ook nooit met licht. Oer riep, is er vanmiddag iets gebeurd? Nee, alles was calm. Maar ach, als de avond valt alle bediende zijn bankanjeng, de kockie wil niet meer blijven. Ach, wat een sousa. Oer riep, beloof haar 5 gulden, present als zij blijft. Ook de Spanish bankanjeng. Ach, wat een sousa. Zo veel sousagen kent, oer riep. Nee, kanjeng, ik heb altijd mijn leven zo goed kunnen regelen, maar dit zijn dingen. Apelbolleboot kanjeng, die dingen machtiger dan de mens. Zouden het heusgeen Luwak zijn en een kerel die gooit met stenen? Masa kanjeng. Nu, breng maar mijn badgoed, vergeet niet het lichtje op te steken. De meid ging. En de lampen waren nog niet ontstoken. In de voorgallerij, alleen, dronk van oude ik thee, liggende op een rietenstoel, in nachtbroek en kabai. In de tuin hoopte zich de dikke schade op als waarde van onstofelijk flueel die die zwart neervielen uit de bomen. Toe kan lampoen, riep leonie. Kanjeng, steek toch de lampen op, waarom begin je zo laat, steek het eerst op de lampen, de lampen, waarom begin je zo laat, steek het eerst op de lamp in mijn slaapkamer. Zij ging naar de badkamer. Langs de langen rijden goedangs en bediende kamers die de achtertuin afsloten ging zij. Zij zag op naar de Waringins van Wins Hoogste takken zij volledig gehoord had het gekerm der zeeltjes. De takken bewogen niet. Geen adem van winds zuizelde. De lucht was beklemmend zwoel van dreigende onweerregen, regen te zwaar om te vallen. De lampen op de lampen ontstak oeriep het lichtje. Heb je alles gebracht, oeriep? Zija kanjeng. Heb je niet vergeten de grote vlakom met de witte ayarwangi? Innie Appa kanjeng. Nu, dan is het goed.  Geef mij voortaan toch een fijne handdoek voor mijn gezicht. Ik zeg je altijd een fijne handdoek te geven. Ik hou niet van die grove. Ik zal er even een halen. Nee, nee, blijf hier. Je moet door een toekombeesie de sleutels hier laten nazien. We kunnen de badkamer niet sluiten. Dat is toch te gek als er logees zijn? Ik zal er morgen aan denken. Vergeet het niet. Zij sloten deur. De meid heurkte neer voor de gesloten deur geduldig, leidzaam, onder de kleine en de grote dingen van het leven, alleen kennende trouw aan haar meesteres, die haar mooie sarums gaf en zoveel voorschot als zij wilde. In de badkamer schemende het kleine nickle lampje aan de wand over het groene gemarmen van de natte gevloer, over het water dat boordevol stond in het gemetzelde vierkante bassin. Ik zal smiddags maar vroeger baden, dacht Leonie. Zij ontdeed zich van Kimono en Sarong en naakt, zag ze even in de spiegel, haar siluet, van melkige molligheid, de rondingen van de vrouw van veel liefde. Het blonden haar goudde zich en een parelglans droop van haar schouders over haar hals en verschuidde de weg tussen haar kleine rondeborsten. Zij hief haar haren op, zich bewonderend, bestuderend of een rimpel zich ploiden, aanvoelende of hard haar vlees was. Haar ene heup welfde zich daar zij steunde op het ene been en een lange lijn van blank aangelegde golfing boodste streelend langsdij en knie, vloeiende weg bij de vreef van haar voet. Maar zij schriekte op in die studie van bewondering, zij wilde zich haasten. Snel vroeng zij haar haren samen en vreef zij zich in met een schuim van zeep en neemende de kayong stortte zij het water over zich uit. In lange vlakke stralen viel het zwaar van haar neer en als marmer glansde zij, gepoleist op schouders, porst en heupen in het licht van het kleine lampje. Nog meer wilde zij zich haasten, opziende naar het venster of de kamperets weer binnen zouden vliegen. Ja, zij zou voortaan zich toch vroeg op aarde, buiten was het al nacht. Zij droogde zich schielijk in een ruwe handdoek. Zij vreef zich even vlug met de witte zalf die oeriep altijd bereiden, haar tovermiddel van jeugd, lenigheid, harde blankheid. Op dit ogenblik zag zij op haar dij een klein rood spatje.  Zij lette er niet op, denkend aan iets in het water, een blaadje, een dood insect. Zij vreef het af, maar zich vrijvend zag zij op haar borst twee, drie, grotere spatjes, donker veel miljoen. Zij werd plotseling koud, niet wetend, niet begrijpend. Weer vreef zij zich af en zij nam de handdoek, waar de spatjes al achterlieten iets viesigs als van dik bloed. Een rilling huiverde over haar van hoofd tot voeten en plotseling zag zij, uit de hoeken van de kamer, hoe en van waar zag zij niet, kwamen de spatjes aan, eerst klein, nu groter als uitgespogen door een kwijlende seriemond. Sterfenskoud gaf zij een geel. De spatten, dikker, werden vol, als perpre kwasters uitgespogen tegen haar aan. Haar lichaam was vuilbezoedeld met een groeselig rinnende rood. Een spat sloeg neer op haar rug, op het groenige wit van de vloer vlakkelde, de smerige spuselen, dreven zij uit in het nog niet wegelopen water. In het basin bezoedelde zij het water ook en smolte viesig uiteen. Zij zag heel rood, vuilbezoedeld als onteer, door een schande van vies ver miljoen, dat onzichtbare serikelen van uit de hoeken de kamer samenschrapten en spogen naar haar toe, mikkend in haar haren, op haar ogen, op haar borst, op haar onderbuik. Ze gaf geel op geel, heel krankzinnig van het vreemde gebeuren. Zij stortte op de deur, wilde ze openen, maar er haperde iets aan de kruk. Want het slot was niet gesloten, de grendel was er niet voor. In haar rug voelden zij herhaaldelijk spugen en van haar billen droop het rood. Zij geelde om oeriep en zij hoorde de meid aan de andere zijde de deur buiten trekken en duwen. Eindelijk gaf de deur toe en radeloos gek, dol, krankzinnig naakt, bezoedeld storten zij in de armen van haar meid. De bediende liep het toe. Uit de achtergalderij zag zij aanlopen van Oudeik, Theo, Doddy. In haar uiterste krankzinnigheid, wijte ogen gesperkt, schaamde zij zich niet om haar naaktijd, maar om haar bezoedeling. De meid had de kimona ook bezoedeld, gegrepen van de kruk der deur en sloeg ze haar meesteres om. Blijf weg, gilden zij radeloos, kom niet dichter, kruiste zij gek. Oeriep, oeriep, breng mij naar het zwembad, een lamp, een lamp in het zwembad. Wat is er, Leonie? Zij wilde niet zeggen.  Ik heb getapt, op een pad, schilden zij uit, ik ben bang voor schurfd. Kom niet dichter, ik ben naakt, blijf weg, blijf weg, een lamp, een lamp, een lamp, dan toch in het zwembad. Nee, of zo, blijf weg, blijven jullie allemaal weg, ik ben naakt, blijf weg, baba, lamp. Door elkaar liepen de bediende. Eén bracht een lamp in het zwembad. Oeriep, oeriep, zij klampte zich aan de meid. Zij hebben mij bespogen met Siri, zij hebben mij bespogen met Siri. Zij hebben mij bespogen met Siri, zij hebben mij bespogen met Siri. Stil kan Jeng, kom mee in het zwembad. Was mij oeriep, oeriep, in mijn haren, in mijn ogen, oh god, ik proef het in mijn mond. Zij snekte radeloos los, de meid sleepte haar mee. Oeriep, zie, eerst brexa, of ze ook spuren in het zwembad. De meid trot binnen, rillende. Er is niets, kan Jeng. Gauw dan, baat mij, was mij oeriep. Zij weerp de kimono af, haar mooi lichaam in het licht van de lamp werd zichtbaar als met vies bloedbezoedelt. Oeriep, was mij, nee, haar geen zeep, het water alleen, laat me niet alleen. Oeriep, was mij dan toch hier, verbrand de kimono, oeriep. Zij dook in het zwembad, zij zwom, radeloos rond. De meid half naakt, dook mede, wies haar. Gauw, oeriep, gauw, alleen maar het allervelste. Ik ben bang, straks, straks spuren zij hier. In de kamer, oeriep, nu, nu overwas, in de kamer, oeriep. Roep dat er niemand mag zijn in de tuin, ik wil de kimono niet meer om. Gauw, oeriep, roep, ik wil weg van hier. De meid riep door de tuin in het javaans. Leonie druipend, steeg uit het water en naakt nat, elde zij langs de bediende kamers. De meid achter haar aan. In huis kwam van oude ik, krankzinnig van ongerustheid, lopen haar toe. Weg, Otto, laat maar alleen, ik ben het naakt, gilde zij. En zij storten zich in haar kamer en oeriep binnen, sloot zij alle deuren. In de tuin kropen de bediende bij elkaar, onder het afdaptegalerij vlakbij het huis. Zacht rommelde de donder en stil begonnen te regenen. Drie. Leonie, ziek een paar dagen van zenuwkoorts, bleef in bed. In Labuwangi sprak men erover dat het spookte in het residenciehuis. 