Willem Roda | Eli Heimans | Action & Adventure | Book | Dutch | 2/6
Hoogstuk 5 van Willem Rode. Deze liepenvoxtopname behoort het publieke domijn, opname door Anna Simon, Willem Rode van Edie Heimans, Hoogstuk 5. Een half uur gaans benoerde Doetinchem staat te midden van Dennebossen en Bouwland een vrij herenhuis. De sierlijke gevel met zachte, heldere kleuren beschilderd en bepleisterd en een kunstig aangelegd plant zoen, dat bijna tot onder de hoge vensters rijdt, geven het huis een vriendelijk voorkomen. De aangename indruk die vorm en tinten geven, wordt echter groot en deels bedorven door twee smakeloze gebouwen tussen welke zijwanden het herenhuis beklemt is. Deze gebouwen zijn hoger en groter dan het huis zelf en elk is van een dubbele rij kleine vensters voorzien. Zo hoog en zo groot en zonder enige versiering, zo regelmatig en zo stevig, zijn de kazerne achtergereuze en zozeer verschillen ze met het vriendelijke huis in Bouwtrand, dat het geheel doet denken aan een sierlijke werk de Venitiaanse bloemvaas tot brekendst toe bekneld tussen twee grouwe kulse potten. Rechthoekig op elk derbei de kazernes, staat een rij lage bakstenenhuisjes van allerlei vorm en groten. Deze vormen met de drie eerst genoemde gebouwen, welke gevels nagenoeg in een lijn liggen, de drie zijden van een rechthoekig plein. Het midden van deze ruimte wordt ingenomen door het circovormig plant zoen, waarin somers in en uithemse planten in kleurige bloemen of bladertooi prijken. Het plein is aan de vierde, open zijde, afgesloten door een gracht of liever door een brede sloot, waarover een houten brugje ligt, dat door een ontsagelijk ijzeren hek wordt versperd. Een dubbele rij statige dennen begrenst de straatweg die naar het hek voert en een gedeelte uitmaakt van een uitgestrekt, dicht bewassen park met eeuwenoude bomen, met slingerpaden en rustbanken. Zo was de aanblik van de Kruisberg, de voormalige strafgevangenis voor jongens, waarin Willem Roda verwezen was en die hij op een koude wintermorgen naderde met lode schoenen tussen twee veldwachters op de straatweg voortstrijdend. Hij zag haar bleek en ondaan uit. De rijkst veldwachters in blauwe uniform met witte tressen en kwasten stapt het zo dicht naast hem voort dat er nauwelijks ruimte om te lopen voor Willem overbleef. Een voorzorg die onnodig scheen, daar de geladen geweren die de geleiders over de rug toegen, de gevangenen de gedachten aan vluchten wel moesten benemen.  De veldwachters evenwel waren gewoon jongens over te brengen en wist er maar al te goed dat bij de getransporteerde de drang tot ontvluchten in het gezicht van de gevangenis het grootste is. Geen enkele beweging van Willem was zijn bewakers ontgaan. Ze hadden zeer goed opgemerkt hoe hij een angstige blik had geslagen op de hoge gebouwen die het drie taal juist van der zijde passeerde en een blik vol verlangen op de donkere dennenbossen in de verte. En werkelijk zou Willem de kogels uit de buksen getrotseerd hebben, in die de twee veldwachters niet als op een afgesproken teken zijn bij de polsen hadden gegeven. Hij rilde van schrik toen hij zijn gedachten geraden vond, maar trooste zich een ogenblik later op het gezicht van de smalle gracht en van het hek dat hoe goed ook gesloten wel over de klimmen was. Dat was in maar geen gevangenis die, zoals omens bij het afscheid nemen had gezegd, wel de eer toch niet de vrijheid liet. Daar kon men uitkomen wanneer men wilde. Hier blijf ik niet lang, mondpelde Willem binnensmonds en stapte reeds half met zijn lot verzoend dus er zijn twee geleiders de brug over. Eén der veldwachters trok aan de bel. Een bewaker in uniform opende het zware hek. Een ogenblik bleef Willem verwonderd staan. Rond om een groot, circovorme grasperk liepen doodbedaard en allen op gelijke afstand van de kander met de handen op de rug en twintig taal jongens, de meesten met galgentonisch. Ze doegen grijzen of verschoten blauwe killen, piloproeken, witgeschuurde klompen en hadden een grauwe hoepet zonder klep op de haren. Allen blikten Willem onder het lopen nieuwsgierig en brutaal aan. In het voorbijgaan mondpelde er een welkom, een ander, vanartig gefeliciteerd. Een derde wat luidig en brutaalig. Aangename kennismaking, fijn heertje, kom je soms ook uit Amsterdam. Dan zijn we landslui. Lekker levertje, zo rond draaien. Dat is jouw voorland ook, zei de volgende. Stilte, donderde de bewaker en zwijgend ventelde de levende cirkel verder. Willem werd in de kamer van de directeur gebracht. Uit de verlakte leren tas van één der veldwachters kwamen papieren en brieven tevoorschijn die de directeur vluchtig inzag, waarna de geleiders vertrokken. De directeur of de commandant, zoals hij gewoonlijk genoemd wordt, was een man met een ernstig doorvriendelijk voorkomen.  Hij boes hem de Willem die beven aan de deur was blijven staan, eer vertrouwen dan vrees in. Kom hierbij me staan, of, als je moe bent van de lange weg, kun je gaan zitten. Spakker zacht op deelnemende toon, terwijl hij Willem in de registres van het gesticht inschreef. Willem gehoorzaamde, maar bleef zijn pet door de handen draaiende bij de lessen naar staan. Zie zo, vervolgde de directeur. Je bent hier ingeburget, natuurlijk tegen je wil. Uit je verleden, dat ik door en door ken, weet ik met wie ik te doen heb. Ik geloof dat ik met jou wat breed voeriger kan spreken dan met de meeste jongens die hier gebracht worden. Je zult zien dat het van jezelf afhangt je het leven hier draagelijk te maken. Ten eerste eis ik stipte gehoorzaamheid voor mij en mijn onderschikten, zelfs in gevallen waar je meent onrechtvaardig behandeld te zijn. Word je, wat ik niet hoop, straf opgelegd, dan is daarvan geen hoge beroep. Bij tegenstribbeling of verzet wordt de straf onwormijdelijk verzwaard. Alle jongens zijn hier voor de wet van het gesticht gelijk, en alles gaat hierop militaire wijzen en daar half op commando. Toch is het hier geen kazerne. Is je soms mede gedeeld van welke aard dit gesticht is? Willem knikte toestemmend. Zo, en daar wie? Door meneer Omens, een advocaat, de vriend van mijn ouders. Nu, dan weet je ook dat dit gesticht alleen daarin van een gewone gevangenis verschilt, dat voor hem die er vertoefd de schande niet zo groot is, daar hij niet veroorderd was, en hij hierbovendien de gelegenheid heeft een ambacht te leren, om later een nuttig, misschien wel een geacht lid, daar samenleving te worden. Toch is het hier wel degelijk een gevangenis, al luidt de naam zachtig, want er bestaat hier voor de jongens geen vrijheid van handelen. Voerrechten kan alleen een voorbeelde gedrag geven. Vergeet het niet, als het je soms anders voorgesteld is. En daarbij, een enkele wandeling onder sterkgeleide uitgezonderd, voorlaat niemand dit gesticht zonder ontslagend te zijn. Of ontvlucht, dacht Willem, en keek door het venster naar het hek dat zo gemakkelijk over te klimmen was. De directeur meende dat Willem naar de draaiende jongens keek en daardoor zijn aandacht afgeleid werd. De jongens die je daar ziet lopen, doen dit voor straf, terwijl de anderen eten moeten zij wandelen en later afzonderlijk eten.  Bedenk dit wel, niemand is hiervoor zijn plezier, houdt men zich niet aan de wet, dan zijn de gevolgen vooruit bekend, eigenschuld. De directeur keek nog even een brief in, hem door de Rijksveldwachtig tegelijk met de papieren overgereikt. Ook moet je dit vooral niet vergeten, vervolgde hij daarna. Je krijgt nu een omgeving van 150 onbeschaafde jongens, voor 77 bestaande uit Dieven en Vagenbonden. Nu zul je mij een genoegen doen en je zelf een veel onaangenaamheden besparen, indien je je zo weinig mogelijk met de overige jongens bemoed. Vertel in geen geval waarom je hier gezonden bent, al houden ze ook voor een dief of diefjesmaat. Geheel doen echter alsof je de jongens niet ziet gaat ook niet aan. Je zou het aan duizenden lijk kleine plaggerijen bloot staan en het leven zou je verbitterd worden, zonder dat ik het ballet kan. Toch bewaar ik een zekere afstand. De bestuurder van de Kruisberg stakk een verste sigaar op en achterover in zijn armstoel gelund, kreeg hij Willem door de blauwe wolkjes heen enige ogenblikend scherp aan. Daarop ging hij voort. Een ambacht heb je niet geleerd, die schade moet ingehaald worden, want hier wordt van de morgen tot de avond gearbijdt. De keuze van een ambacht staat je vrij, behoudens mijn goedkeuring natuurlijk. Onderwijs in de school heb je geloof ik, liet meer nodig. Toch kun je, zolang je mij en de meester redend tot de vredenheid geeft, de uren voor het onderwijs bestemt met de onderwijzer alleen doorbrengen. Je hebt me begrepen, niet waar? Willem knikte. Ben je nog moe? Nee, meneer. Ik word je commandant genoemd. De commandant schelde. Een bewaaker klopte, kwam binnen en bleef met de hand aan de gegallen hele pet bij de deur staan. Major, deze jongen is nummer 83, Alcoven in het linker vleugel B. Visiteer hem, geef hem het pak en deel hem de voorschriften van de slaapkamer mede. Daarna leid je hem achterinvolgens door alle werkplaatsen en brengt hem op de boerderij. Dan kan hij een keuze voor een ambacht doen. Morgen onmiddellijk naar de revij pijmen brengen. Tot je dienst, commandant. Apropos, Willem, heb je honger? Nee, meneer, commandant. Volg dan de Major. Twee hoge trappen op volgde Willem de Major. Een lang, maagere jongens met gidswarte knevel en lange sik. Boven gekomen ontsloten beant de vleugel B.  Wat de commandant de slaapkamer had genoemd, was een grote zaal die haar licht ontving door twee rijen, kleine, hoge plaatste vensters. Willem had hen in zijn hospitaal bezocht en had zich de slaapkamer hier voorgesteld zoals hij die daar had gezien. Lange rijen kribben langs de wanden. Niets daarvan was hier te ontdekken. Slap eens hier op de grond, voeg jij de Major. Wel nee, in die alkovens, antwoordde deze en wees naar het midden gedeelte der zaal. Dit was ingenomen door een dubbele rij grijsgeschilderde vogelhokken. Daarvoor, althans, zag Willem ze bij de eerste oogopslag aan. Ze gingen leken dan ook bijzonder veel op de hocken voor de steltlopers in de diergaarden te Amsterdam. Deze slaaphokken, met de wijtse naam alkovens bestemd, waren met de rug een technokande geplaatst, zodat ze een langwerpig blok vormden, dat langs elk van de lange wanden der zaal een tamelijk brede gang, langs elke dakkorten, zegt een smalle doorgang vrijliet. Een grijze ijzerenplaat vormde de scheiding tussen twee naast de kander liggende alkovens, zodat elk hok drie ijzeren wanden had. De twee zijwanden en de achterwand. De zoldering bestond uit een netwerk van ijzerdraad met kleine, ruitvormige mazen. De voorzijde eveneens, toch die was in tweeën gedeeld. De ene helft diende tot deur van een zwaar hangslot voorzien. Alleen de vloer van het hok was van hout en daarvan werd de gehele lengte en de halve breedte ingenomen door een stromatras, waarop aan het hoofdeinde twee netjes opgerolde zindelijke dekens lagen en waar boven tegen de achterplaat een kastje hing met de zondigse kleren van de bewoner. Een plankje aan dezelfde ijzerenplaat bevestigd diende blijkbaar bij het uit- en aankleden tot zitplaats. Tegen het traaliwerk aan de voorzijde hing een bordpapiere plaatje waarop naam en nummer van hem die er slaper moest gedrukt stonden. Hier is nummer 83, zei de major, en met één der sleutels van zijn reuzachtige bos opende hij de alkoven. Daring dat kastje ligt je pak en je ondergoed. De klompunt krijgt je beneden. Moet ik hierin slapen? Voeg Willem Bevende en aanzelde het hok in te gaan. Ja, natuurlijk, waaranders. Kom, maak wat voort. Schoor voetend gehoorzaamde Willem. Hij bukte zich bij het binnenkomen van het hok, maar het was niet nodig. Het was hoger dan het scheen. Hij kon een ruimschoots rechtop instaan. Uitkleden, haast je wat? Willem dacht ook niet te gehoorzamen.  Doch, het was er niet mogelijk. Hij beefde te sterk. De major kreeg medeleiden. Wacht, jongen. Ik zal je helpen, zei hij op veel zachter toon dan hij tot nu toe had aangeslagen. Het betekent niet, als je maar eenmaal aan gewoond bent. Zou je het prettiger vinden als alle jongens je op je matras konden zien liggen en de bengels je allerlei overlast konden aandoen? Zoals het hier is ingericht, kan geen van de jongens die zien liggen en met geen vinger aanraken, want zodra je binnen bent, wordt er alkoven gesloten en ik heb de sleutel. Kom, trak nu dat pakje eens vlug aan, het is toevallig een nieuw stel. De commandant schijnt een goed oogje op je te hebben. Als je gehoorzaam en gewillig bent, kun je het hier wel een paar jaar uithouden. Denk er vooral aan, zolang je op de slaapzaal bent met geen van de jongens te praten. Dat is hier ten strengste verboden. De straffe op is afzondering bij het eten, water en brood, en als het nog weer gebeurt, kachot. Wacht, ik zal je even die lange haren afknippen. Die zijn maar lastig en neem het te veel tijd weg bij het aankleden. Hier, aan die lange riegel langs de wand, hangt voor elke jongen een blikke handenwaspak en, zoals je ziet, is daaronder tegenover elke alkoven een kraan aangebracht. Zorg dat je bak en kraan altijd blinken als een spiegel. Svintes is hierom 7 uur revijen, Sommers om 6, raten de Major voort, terwijl Willems blonden lokken stuk voor stuk op de grond vielen. Dan in vijf minuten opstaan, aankleden, bed opmaken en wassen, al weder zonder met je buurman te spreken of hem aan te raken. De bewakers kijken scherp toe en luisteren dag en nacht, dat verzeker ik je. Kom aan, nu ben je klaar. Leg dat pakje met kleren maar op de plank, dat wordt straks al weggehaald en dat krijg je terug als je ontslagen wordt. Tenminste, als je niet te sterk groeit. Al worden ze verkocht. Nu zal ik je de werkplaats laten zien. Willem en de Major, de eerst op kouzenvoeten, daalden nu de trappen weer af. We zullen eerst even bij de bewaker-klompenmaker aanlopen om te zien of er een paar klompen voor je te vinden is. In één der laag huisjes op het voorplein was de klompenmakers werkplaats.  Bij hun binnenkomen keken een tiental jongens nieuwsgierig op. Doorwijker zonder opkijken, commanderde de klompenmaker bewaardig en tegelijk hervatten allen de arbeid. Waarsbewerkelijk heeft hij een paar klompen klaar voor deze jongen. Was dat Major's vraag? Het tweede paar dat wil hem aanpasten is geen wel voor hem gesneden te zijn. In orde, zei de Major, ga nu maar mee. Hiernaast is de smederij. Even als de klompenmakerij was ook deze werkplaats vanbuiten gesloten. Allengs vervloog bij Willem de hoop op een gemakkelijk ontvluchting. Bij nacht opgesloten, in een ijzeren hok, werd de klompenplaats het als om wan hopig te worden. Achterin volgens kreeg Willem de kastelmakerij, de drukkerij met twee snelpersen, de boekbinderij en de koperslaggerij te zien. Overal werkte een tien A20 jongens van 14 tot 18 jaar onder opzicht van een bewaakig. Deze arbeidde zelf hard mee en onderweest de nieuwe dingen die zodra ze de eerste handgrepen kenden door de ouderen en meer geoefenen werden voortgeholpen. Aan de gasfabriek en meerdere werkplaatsen bevonden. Hier heb je de kerk, zei de major op een gebouwtje met oud-Hollands trapgevelwijzenden op welke bovenste treden een kopere kruis in het zon ligt schitterde. Mag ik eens van binnen zien? Vroeg Willem, bij wie langzamer hand de droefheid voor nieuwsgierige belangstelling plaatsmaakte. Ja, antwoordde de major, dat zul je anders nog dik was genoeg, maar je hebt vandaag geen werk meer te verrichten. Ga maar binnen. Dat is een katholieke kerk, merkte Willem aan, op het altar doelende. Is er ook een protestantse? Wel zeker, blijf maar even staan, antwoordde de major met een geheim zinnig veel beteken in het lachje. Hij ging enige treden naar het altar op en trok door middel van een koord een groen gordijn voor de nis waarin het altar stond. Zie je, nu is het een protestantse en wordt de preekstil weggenomen dan is het een israelitische kerk. Achterin volgens gaan zondags de jongens in groepen volgens ieders God dient ter kerk. Zou je wel willen geloven dat deze kerk met al wat er in en aan is door de jongens van de kruisberg is gemaakt? Daar luidt de bel voor het eten. Volg mij. Uit alle gebouwen die zijn verpijgingen klonken commando's en daarop marcheren de jongens in goede orde op de klotsende klompen naar de eetzaal. Ontmoeten twee troepen alkander, dan sloten ze zich belkander aan en trokken gezamenlijk verder.  Na het eten zal ik je de rest laten zien. Die troep aan, gelasterde Major. Ik heb nog geen hoor, Major. Doe wat ik je zeg en niet tegenspreken. Voor de eetzaal hield de troep bij welke Willem zich bevond stand. Door de geopende deur zag hij in een zaal waarin elk op drie schragen twee brede en zeer lange planken rusten die blijkbaar de dienst van tafel moesten verrichten. Aan het andere einde van de zaal bevond er in de overenscalen muur een loketje, geheel gelijk aan dat waardoor in de stations de plaatskaarties worden afgegeven. Een bewaker commandeerde forward. De troep trok de eetzaal binnen en marcheerde nu in één enkele langerij langs het loketje. Elke jongen werd op het oogomblik dat hij het schuifluikje voorbij trok, daaruit door een onzichtbare hand een blikke keteltje met soep toegeschoven en allen plaatste zich met de dampende ketel voor zich in de volgorde waarin ze gemarcheerd hadden aan de planken. Na het eten werden de keteltjes op dezelfde wijze afgeleverd naar de werkplaatsen. Ook Willem sloot zich weer bij de troep aan met welke hij binnen was gekomen. Achter de hoofdgebouwen wachten de mayor hem op en gezamenlijk gingen ze naar de boerderij. Ik zal je nu alles aanwijzen en noemen wat je te zien is, dan behoef je het niet aan de jongens te vragen. Sla ik iets over dat je verlangt te weten, dan vraag je maar. In de waskamer die ze voorbij gingen waren sommige jongens bezig ondergoed en kilen te wassen, terwijl anderen het schone goed op nummers legten. Maar ook alweer er jongens druk bezig waren met het reinigen van de stenen voet en zitbaden. De zandhopedaag die behoorl bij de speelplaats. Daar kunnen de jongens die de gehele week geen reden tot klagen hebben gegeven de zaterdagsmiddag Stoen en Ravotten naar Hartelust. Nu moeten we hier het land over. Deze tuinen en dit land waren in zomers een stuk of zes koeiengrazen, dat park en die bossen, dat alles behoort zover je zien kunt bij de Kruisberg. En wie verzorgen het vee in het land? De jongens die onder toezicht van de boer bewaker staan. Dan ga ik daarbij, Riep wil hem vast besloten. Ho, ho, niet zo haastig keeltje. Eerst eens kijken wat er bij de boer te doen is. Daar heb je ook geen prins en levertje, dat verzeker ik je.  En bovendien moet de boer je nog willen hebben en de commandant het goed vinden. Ik geloof dat er bij de boer al jongens te veel zijn en bij het kleermaken er juist één ontbreekt, zeiden de major, met een zeer bedenkelijk gezicht. Reeds de gedachte alleen kleermaker te moeten worden, deed Willem reelen van angst. O, meneer, toen een goed woord voor mij bij de commandant. Ik zou het bij de kleermaker niet kunnen uithouden. Hierbij de boer ben ik de minste niet opgesloten. De major boog zich naar Willem voorover en keek hem aan met de gezicht waarop duidelijk te lezen stond dat hij Willems bedoeling voorkomen begreep. Niet opgesloten, he? Die hebt goed gekeken, ventje. Als er ergens in het gesticht kans op ontvluchten bestaat, dan is het hier. Maar die kans is nog kleiner, veel kleiner dan je denkt. Kijk eens die kant op. Nee, daar niet, langs die dooi spart daar. Bedoelt u de twee jongens die daar spitten? Juist. Zie je daar achter die man staan met zijn groene jas en glimmende pet? Dat is de veldwachter bewaakig en dat stokje dat hij over zijn rug draagt is niet meer of minder maar een geladige weer. Als je het op een lopen zet heb je eer je team pas gedaan hebt een kogel in je korpus. Dat begrijp je. Dus als het je eigenlijk en alleen om te doen is een kansje op ontsnappen te hebben kies dan gerust een ander vak. Een kogel uit een veldwachterspuks kan ook nog missen, dacht Willem. Maar hij zei het wijselijk niet. En vol angst dat met hem die kleine kans benemen mocht en hij kleermaker of letterzetter zou moeten worden, hij blij in het toon. Major, wees toch als tubeliefd mijn voorspraak bij de commandant. Ik zal er u mijn gehele leven dankbaar voor zijn. De Major keek hem zich weer voor overbuigende een ogenblik strak aan. En, zult je nooit trachten te ontvluchten? Voeg hij, langzaam sprekend. Willem kleurde tot achter de oren. Het was hem niet mogelijk nee te liegen, nu hij eigenlijk aan niets anders dacht dan juist aan ontvluchten. Hij wilde iets zeggen, een ontwijkend antwoord geven, maar bracht niets dan enige onverstaanbare geluiden uit. Dat kan niet eens liegen, riep de Major verbaasd uit.  Wat sturen ze zo'n jongen dan hierheen? En snel, alsof hij zich vergist had en meer gezicht dan zijn betrekking voor oorloofden, liet hij erop volgen. Stel je gerust, je komt bij de boer, maar probeer het niet op de loop te gaan. Je bent toch binnen 24 uur weer thuisgebracht, is vijf uuren in omtrek bekend en bovendien loop je groot gevaar voor je gehele leven door een bukskogel verming te worden. Na het avond eten, wil hij het een paar dikke sneede brood bestond, ging Willem voor het eerst in de alkovenachterslot. Toen de sleutel rond knarsten, steeg hij met bloed naar het hoofd en was zijn eerste gedachte de ijzeren mazen met geweld uit okander te rukken. Al moest hij zich de vingers openrijden of, als het mislukte, zich het hoofd tegen de ijzeren platen te pletter slaan. Toch, voor het nog tot een begin van uitvoering kwam, deed zijn gezond verstand de opkomende driftbedaren. De tradis waren dun, maar stevig. Er was geen verbuigen of vervriken aan, en hij kwam immers bij de boer. Daar was, wat de miljoer op mocht zeggen, een ontvluchting, geen onmogelijkheid. Dit bleek immers juist uit de voorzorgen die er tegen genomen werden. Onder de deken, commanderde de bewaker van de slaapzaal en een minuut later waren de lichten gedoofd. Willem had er nog niet aan gedacht zich uit te kleden. Hij ging met het hoofd in de handen op het plankje zitten en dacht aan zijn ouders en zuster. Als zij hem zo eens zagen, zijn moeders houdt besterwen. Heet het tranen, bichelden lang zijn er wangen. In de zaal was alles doodstil. Steg zijn enkele luidenademhaling bewees dat er reeds in jongen in slaap was gevallen. Van een bewaker was niet te horen en natuurlijk niets te zien. Willem stond op en drukt er zijn gezicht tegen het koude netwerk. Hij had hoofdpijn. Er heerste bijna volslag het duisternis in de zaal. Een enkel glimlichtje op een blank geschuurde kraan flickerde zwak als een sterrtje tussen donkere wolken en bewees dat men zich niet onder de grond bevond. Pijnzend hield Willem de blik op het lichtpunt gevestigd. Eensklaps sprong hij met een kreet van schrik achteruit. Een sterke bundel lichtstraan viel op zijn gelaad en in de alkoven.  Het licht kwam voort uit de kleine dievelantaan van de bewaker, die op kouzen voeten de ronde deed om te zien wie nog niet sliep of tenminste niet tachtig te slapen. Ommiddelijk onder de dekensregel, of... Willem hoorde het slot der vriendelijke vermaning niet meer. In een oogwenk was hij onder de dekens verscholen. Met een stok die hij door de maasestak lichten nu de bewaker de dekens een eindje op. Nee, drommel schouder uit en uitgekleed. Voor ik de ronde gedaan heb is alles in orde. Begepen? De bewaker niet het schuifje voor het licht gehad in het lantaantje weer vallen en nog dieper scheen de duisternis in de zaal. Onhoorbaar en onzichtbaar sloop hij verder om waar hij iets verdachtsminnen te bespeuren eventjes het volle licht van zijn verraderlijke lantaan in de alkoven te werpen. Willem trachten de slaap te vatten, maar de veertig meegewerkte jongens maakten in hun slaap zulke lieflijke geluiden dat het bij dit neus- en keelconcert voor Willem onmogelijk was vijf minuten achtereen te slapen. Gelukkig voor hem op de nachtsbion smorgens geen rapport van de ongehoorzaamheid van de nieuweling. Of liever, de major bracht het niet over. Hij werd na een paar snedenbrood genutigd te hebben voor de commandant gebracht. Wel, heb je al een keus gedaan? Jawel, commandant. Met uw goedvinden zou ik het liefst van alles bij de boer willen werken. Ik beloof u, zolang ik er ben, verleidig en gehoorzaam te zullen zijn. Ik dacht het wel. Alle jongens uit grote steden en in de eerste vier weken hebben ze er veel lust in. Je verzoek is toegestaan. Misschien zal het boerenbedrijf je bleke wangen wat meer kleurig en bolheid geven. Je kunt gaan. Maar jor, breng Willem Roder bij de boer een bevel hem aan in zijn hoede. Je begrijp me, niet waar? Wel zeker, commandant. De volgende nacht werd Willem niet door het ronken en snorken zijn ermeden gevangen uit slaap gehouden. Misschien zelfs werd het aantal instrumenten uitgebreid. Hij had die dag gewerkt als een paard en menig goedkeurend knikje of tikje op zijn schoudig van de boer bewaakig was het loon voor zijn ijver. Maar nu was hij ook zo moe, zo moe als hij nog nooit geweest was. Hij was bek af, zoals de boer het noemde, en sliep pijnen voordat hij zich had ontkleed.  De veldarbeid beviel Willem uitnemend en de verspelling van de commandant dat zijn wangen, kleur en bolheid zouden krijgen werd bewaarheid. Hij werd beide dag groter, drie maanden verlopen waren, spitte en zijde, echte en ploegte hij tot de vluchtste boer-joen. De boer gaat volgens zijn eigen zeggen machtig vullen met hem op en liet de gewillige knaap meer vrijheid dan de overige jongens. Meer zelfs dan dienst voor Willem was, want als er een koe of een paard uit de nabijge lege wijden moest worden gehaald was de verzoeking uit hazerpad te kiezen bijzonder sterk. Hij moest aan al de redenen die zijn verstand hem ingaf voorbereiding geen lange vrijheid kon volgen en dat met de mislukte poging tevens de goede uitslag voor een volgende gelegenheid, onder misschien gunstiger omstandigheden, uiterst twijfelachtig moest worden. Dat hij geen twee jaren op de kruisberg zou blijven, stond bij Willem vast. De eerste drie maanden was het werken bij de boer prettig genoeg om tenminste dagig te vergeten dat hij in gevangenen was. Savonsechter en vooral snachts wanneer het slaap zich niet over hem wilde ontfermen boete er iets in zijn hoofd en zijn borst dat hij geen naam wist te geven. Een aandrang, een hartstocht, zeker iets dat zich met geweld wilde uitzetten dat ruimte wilde hebben, maar niet kom. Waarvoor de alkoven, de slaapzaal, het gesticht, de boerderij, ja, de gehele kruisberg met al zijn bossen en beemden te eng was. Telkens, als dat benauwende gevoel waar tegen hij zich niet verzet te komen Willem overviel, was zijn eerst gedachte vlucht des noods met geweld als list niet helpt. Maar wanneer hij hem daarop de onmogelijkheid van een vlucht zonder kleren hulp van buiten en geld, tegelijk met zijn eigen machteloosheid bij verzet, maar altijd duidelijk werd, kwam er een gedachte bij hem op die hem eerst deed rillen waarmee hij echt er meer en meer vertrouwd werd en die hem eindelijk zelfs toelachten. De gedachte en het laf hartigste, het slechste en het vreselijkste wat er jongen doen kan. De gedachte aan zelfmoord. Ze liet hem dag nog nacht met rust. Ze vervolgde hem overal waar hij ging, of stond, of lag. Weer lag hij rusteloos te wenten op zijn matras. Het scheen hem toe dat hij strenger bewaakt werd. Veel vaker dan gewoonlijk vied er een lichtstroom in zijn alkoven.  Maak er een eind aan, fluisterde de kwaarde stem in zijn binnenste. Een touw is er in de boerderij wel te vinden. Een strop is in één minuut gemaakt en bomen met laag dwarstakken zijn er een menigte in het bosje achter de koestal. Ouders, wilde je het daarvoor laten? Wat hebben die aan jou? Je bent immers een schantflek voor je familie. Wil je hen soms weer rijk maken als je hier blijft werken? Zo fluisterde de kwaarde stem steeds door. Toen de dag aanbak stond zijn besluit vast. Roda, bij de commandant komen. Bevalt de major naar de revijen. Willem schrikte. Zou die man ook nu weder zijn gedachte geraden hebben? Eens klapt zijnrennen hij zich dat de commandant hem in de laatste weken tijdens zijn zwaar moedigheid tikkels uit forstend had aangezien. Willem had er toen niet op gelet maar nu viel dit hem in. Zijn kwaad geweten deed zijn hart hevig kloppen terwijl hij in het spreekamer op de directeur wachtte. Eindelijk kwam deze en begon nog voor hij zitten ging. Willem, je ziet er in de laatste weken slecht uit. Gevoel je je ziek? Ziek niet, commandant. Wel ben ik dik wel zo benauwd. Ik weet niet wat mij scheelt. O, dat zal wel overgaan. Apropos, hier is een brief voor de burgemeester van Toetinchem. Wil je die even voor mij bezorgen? Ik kan op het ogenblik geen der bewakers missen. Willem vertrouwde zijn oren niet. Ik? riep hij op zulke een verbaasde en ongelovige toon dat de directeur en glimlach je nauwelijks verbergen kon. Ja, jij, tenminste als je plezier in hebt. Ik kan je niet dwingen buiten het gesticht diensten voor mij te verrichten. Maar het is heerlijk zomaar weg en een flinke wandeling zal je wel bevallen, dunkt me. En dan heb ik iets voor je ontvangen dat je ongetwijfeld genoegen zal doen. Maar ga nu heen, en als haast bij die brief. Je kent de weg toch wel, anders vraag je mij eens onderweg. Voorwaarts, staat er niet te suffer jongen. De mayor zal je uitlaten. Meer dromen dan wakend, half onbeust van wat hij deed, ging Willem het hek door. Hij wacht er nog of iemand meegezonden zou worden. Niets van die naart. De mayor sloot het hek achter hem dicht en wendste hem een prettige wandeling. Dat hij vrij was.  Wel tijdelijk, maar dat deed er voor het ogenblik niets toe. Hij rende als een dollet de weg op tot hij de Kruisberg niet meer zien kon. Vrij! Ik ben vrij! Geelde hij buiten zichzelf van blijdschap en buitelde over het gras langs de weg. Zwaaien hem met armen en benen. Sprong en dartelde als een veulen dat voor het eerst uit de stal in de molse voorjaarsweide komt. Het was of de lucht hier veel aangenamig. Het geboomd en het gras hier veel frisser was uiteindelijk had hij zich zat gedronken aan de vrije lucht en toen de vrijheidsroes hem weinig bedaard was, viel zijn oog op de brief die hij nog altijd in de hand hield. Hij was tamelijk gekreukt door de onstaumige bewegingen die hij had meegemaakt. Willem ging op het gras zitten en tracht er door vrijven en drukken er weer een weinig fatsoen in te brengen. Indien hij geweten had dat er zich slechts een onbeschieve felletje papier in vond, zou hij zich waarschijnlijk zoveel moeite niet getroost hebben. Nu staarde hij met bezorgde blik er een uur volk was aan. Over een uur kun je terug zijn, had de commandant gezegd. Wie weet hoeveel er al van om is, dacht Willem en draafde de weg naar het stadje op. Uit de boerenhuis en langs de weg kwamen de kinderen naar buiten lopen om hem te zien. Een reiziger voor het eerste in die streek kreeg verwonderd de vreemd gekleden jongen na. Daar heb je er een uit te gevaren is, riep een voerman tot de man die naast het paard voortstapte. Laten maar lopen die is gauw genoeg weer ingerekend. Willem stoerde zich er niet aan. Even min als aan de mensen in het stadje die hem nieuwsgierig aangrapten en maar niet begrijpen konden dat de politieagenten deden als of ze die jongen niet zagen in plaats van hem op te pakken. Nadat Willem de brief had bezorgd, sloeg hij zingend de weg naar de kruisberg weer in. Halverwege lokkte een schadurijk plekje tot rust en uit. In de verte glinzden de leiëdaken van het gesticht en daarzijden van de weg strikte zich een jong bos van dennen en berken uit. Willem ging op tussen de bomen die de weg begrensten en luisteren naar het vluisteren der bladeren die in de ochtend wind ruisten.  Geen sterveling was er op de straatweg nog in de omtrek te zien. Ik bied je een schuilplaats aan. Lispelde het gebladerte. Je bent nu in de gelegenheid. Maak er gebruik van. De commandant stelt zoveel vertrouwen in je dat hij niet eens je woord tot pand heeft genomen. Zol je dat vertrouwen beschamen? Vermaande een stem in zijn binnenste. De gedachte aan de commandant herinnerde hem tevens aan dienst woorden. De man had gesproken over iets dat voor Willem aangekomen was. Duidelijk kon hij zich de woorden niet meer te binnenbrengen. Hij was toen zo verrast en verbaasd door die onverwachte boodschap. Valt kon het wezen dat voor hem gezonden was. Ja, toch! Dat zal het zijn! Dat is het! Een brief van huis! Riep Willem zo luid dat een paar lijsters verschrikt opvlogen en meer vliegend dan loopend uit de vliegende af. Geef me je hand, Willem, zei de commandant, toen de heigende jongen in zijn kamertrad. Je hebt je flink gehouden. Hier is een brief voor je. En hij reikte hem een geopende brief over. Willem versond in weinige ogenblikken de inhoud. Alle thuis waren gezond. Zijn moeder, zelfs beter dan vogig. Ze maanden hem aan tot geduld, vleid en gehoorzaamheid. Nog maar een goed jaar, schreef zijn zuster. Moethouden mijn jongen, had zijn vader erbij gevoegd. Niet het hoofd laten hangen en kniezen. Alles komt wel weder terecht. Je herinnert je nog wel wat ik in de spreekamer van de gevangenis gezegd heb. Als het mogelijk is, gaan we zodra je terugkomt met ons allen een ander vaderland opzoeken. Als het mogelijk is, zeg ik nu, en bedoel daarmee als de middelen het toelaten, want Walling heeft me een proces aan gedaan om schadevergoeding te verkrijgen. Ik heb hem een billeke som geboden, maar hij heeft me eens geantwoord en eist door middel van de rechtbank een bespotterlijk hoog bedrag. Volgens ons omens evenwel wordt zijn ijs ongetwijfeld afgewezen. Ik wil het beste voor ons alle hopen. Mag ik deze brief behouden, commandant? Vroeg Willem ontroerd. Wel zeker, mijn jongen. Lees en herlees hem, zo vaak je wilt. En bedenk daarbij, dat de jongen die zulke ouders heeft wilde en staarde de commandant met wijd geopende ogen aan. Geen seconde had hij meer aan zijn afschuwelijk plan gedacht, en nu stond het opeens in al zijn afgerijslijkheid voor zijn geest.  Geloof me Willem, ik ben zoveel ouder dan jij. Ik heb een groot deel van mijn leven met ongelukkige mensen doorgebracht en kan dus bij ondervinding spreken. Geen mens, ook hij die zich op een bepaald ogenblik nog zo diep ramsalig gevoeld, weet of niet welicht een ramspoed in geluk te doen verkeerend. Geef me je hand erop dat je nooit meer aan zulke slechte dingen zal denken. Nooit commandant antwoorde Willem met trillende stem en dacht erbij weg van hier, vluchten, dat wel en zo spoedig ik de kans schoonzien. Maar leven blijven wil ik voor mijn vader die misschien nog armer zal worden dan hij er iets is en dat nog wel door mijn schuld. Einde van Hoogstuk V Hoogstuk VI van Willem Rode deze liepenvoxtopname behoort tot de publieke domein opname door Anna Simon Willem Rode van Eddie Heimans Hoogstuk VI na de korte lafenis die de directeur hem geschonken had en die de lange tijd weldadig op Willems gemoet en gestel werkte ging alles weer de gewone gang. De uren bij de onderwijzer doorgebracht toegen er het hunnen toe bij hem van een zwaar moedigheid te genezen. Ze werden grootendeels besteed en de brave oude, een man van veel levenservaring, tracht hem op te wekken om na zijn ontslag in een ander land door eigen arbeid een bestaan voor zich en voor zijn ouders te zoeken. De meester had volgens zijn zeggen een kennis in Queensland die hem door briefwisseling op de hoogte bracht van de toestanden Darginns. Hij vertelde Willem de licht en de schaduzeide van het leven in de jonge kolonie en dat op zoek een onderhoudende wijze dat zijn leerling geen inke woord verloor en hunkerde naar het ogenblik waarop hij erheen zou kunnen gaan. Zonder het te vermoeden wakkerde de onderwijzer met zijn levendige voorstelling van het vrije krachtige leven in Queensland Willem zucht tot ontvluchten niet weinig aan. Al zijn zinnen, al zijn denken had van nu af slechts één doel hulpmiddelen te vinden bij een ontvluchting en de hoofdzakken daarbij waren kleren die hem onkenbaar maakten een weinig geld en moed. Het toeval wilde dat de jongen wiens Alcove Ruchtelings aan de Zijnes vloot op de boerderij werkte. Waar het hard van vol is, daar loopt de mond van over, zegt een oud spreekwoord.  Geen wondig dat Willem de enige jongen met wie hij dagelijks in aanraking kwam tot zijn vertrouwde koos. Kees Knol, zo luidde de naam van Willems vertrouweling, was wegens mee de plichtigheid aan diefstal, ter Rotterdam tot gevangenisstraf veroordeeld en naar de Kruisberg gebracht. Hij was nog een van de bewoners, voor wie het gesticht ook in naam een gevangenis was. De jongen was verleid door slechte beelbedorven. Hij had oprecht barrau over zijn vochtige gedrag en was vast besloten nooit weder te stelen. Toch spreekt het vanzelf dat Knol er niet op tegen had, weer eens vrij langs Rotterdams straat aan te slenteren in plaats van te werken als een paard. Hij erkende spoedig Willems geestelijke meerderheid, schrikte zich leidelijk naar Willems plannen, beloofde al zijn pervelen op te volgen en niet te ondernemen zonder dienst voorkennis en goedkeuring. Ze zouden samen ontvluchten, dat was beklonken, maar hoe? Dat was de vraag en bleef het punt van hun overwegingen. Uit zijn vroeger leven had onze Knol ondanks een oprechtgemeend barrau nog zondelingen begrippen om Trenthet Mijn en Dijn overgehouden. Willem, ik heb al wat gevonden, fluisterde hij op een mooie september morgen Willem in het oorlog. Wat dan? Dag Jins! De grijsgroene ogen van Knol die vanzelf voldoening schitteren duidde de richting aan. Dag Jins tussen de aardappels ligt een oud buis, misschien van de werkman die je gisteren geholpen heeft. Het is vol gaten en geen cent waard, maar voor één van ons beiden is het mooi genoeg. Ik heb het ongemerkt weggemoffeld en in de dendelbosje verstopt. Als de vent terugkomt kan hij lang zoeken inrijd vindt. Zeg Jins, denk je dat je een van je vorige kameraden voor had? Als we goed willen stelen, hebben we niet nodig het van het land te halen. Kom me nu nooit meer met zulke dingen aan boord of ik geef het plan voor goed op. En spreek geen woord met je. Het is niet dat je zo'n fijne was, antwoordde Knol, verblufft, en geraakt je daar op volgen. Speelden we niet voor dominee. Hebben ze jou soms voor je plezier hier gebracht. Je zult ook wel wat uitgevoerd hebben dat niet pluisvassen. Dat heb ik ook, maar niet wat je denkt. Ik zal in geen geval me ooit iets toeigenen wat anderen behoort. Lever blijft mijn gehele strafdheid uit me hier verkniezen.  En leg nu maar heel gauw dat Buisveld de plaats waar het gelegen heeft of ik heb het laatste woord met je gesproken. Het is ook wat zo'n oud-fot brom de knol mismuilend. Noem je dat ook als stelen? Weet ik nu zeker van wie dat ding is? Misschien heeft de vent het alweer gegooid. Dan behoort het immers niemand meer toe. Dat is mogelijk. Beaan de Willem, nadenkend. In dat geval geef ik je permissie het te behouden. Maar eerst moet ik daarvan zekerheid hebben. Als de eigenaar morgen of overmorgen niet terugkomt, is het nog tijds genoeg het op de bergen. Het gevaar van de jongen was zo groot dat deze, hoewel schoor voetend, gehoorzaamde. Toen hij terugkwam, mobbelde hij. Als je zo doet, kregen we nooit iets peilkander. Zeg dat zo gauw niet. Jouw Buis heeft me op een gedachte gebracht. Het is wel het waas, misschien wel onmogelijk. Ik dacht, als we onze kielen in zijn andere kleur konden geven, dan zouden we twee vliegen in één klap staan. We hadden een ander Buis en nog maar één dat we niet behoeven te verbergen. Knol zette een pijnzend gezicht en legte de wijsvinger plat tegen het voorhoofd. Daar zeg je ze wat, een andere kleur geven, zwart bijvoorbeeld. Ja, maar schilderen gaat niet. Knolz, gezicht en houding werden hoe langer hoe filosofisch zich. Verven even min, dan worden beide kanten zwart. Ik heb het. We naaien er in de week voor waar we van doorgaan een zwarte voering tegen. Alles goed en wel, maar hoe komen we aan voering? En wie zal ze er in naaien? Geheel met hun plannen vervuld, die jongens, voor de schijn door te werken. Wat sta je er daar te smoezen? Wil je wanneer ze drommelschouw in je werk gaan? Riep de boer uit de verte. Verschikt, stofenwillem en knol van een kander. Een half uur later toon de knol een lange, scherpe spijker die hij in de aarde had gevonden. Nu zal ik eens zien of je slim bent. Wat kunnen we met dat dingetje uitvoeren? Voeg hij met een waanwijs gezicht. Wel, dacht je dat ik dat niet wist? Dat zal ik je eens netjes vertellen, knoletje. Je wilt er een gat mee boeren tussen onze alkovers om z'n nachts ongemerkt en ongestoord onze plannen te kunnen bespreken. Knol stond met open mond.  Je bent nog hoger meer dan ik dacht. Doe me plezier dat je zo'n goede ding van mij hebt. Maak het gat niet te groot en vooral niet te hoog. Laat mij voor deze keren eens begaan. Je zult eens zien hoe netjes ik hem dat lever. Zo gezegd, zo gedaan. Het gat werd zonder ongeval geboord. Samen of smoorts vroeg legden ze beurtelings oren of mond tegen de opening en de beraadslagingen werden ongestoord voortgezet. Toch zou het waarschijnlijk daar Willem standt vastig wijgerde iets te gebruiken dat door kapen moest verkregen worden bij plannemaken gebleven zijn in die er niet onverwacht en onverhoopt hulp van buiten was komen op dagen. In de stadje Doetinchem is een wijd en zijd bekend gymnasium. Uit alle delen van ons land komen hun jongens om daar hun opleiding te genieten voor de academie. Veel in deze gymnasiasten wie ouders elders wonen vinden huisvesting in een zeer groot herenhuis omring door uitgestakte tuinen dat aan de straatweg gelegen is die van Doetinchem naar de Kruisberg voert. Naast zondags wanneer een deel de jongens van de Kruisberg een wandeling deed kwamen gewoonlijk de gymnasiasten die op het herenhuis ruimzicht logeerden naar buiten lopen om hen te zien voorbij trekken. Eens dat Willem rode uit tot de wandelaars behoorde en als vleugelman op de zijde van de troep marcieerde die naar het huis was gekeerd zaten twee jongens op het hek van de tuin. 