Camera Obscura | Nicolaas Beets | Single Author Collections | Speaking Book | Dutch | 10/13
Gerrit Witzen, dokters lief en leed, het camera op skeura. Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opname behoort tot publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden of vrij wilgen, ga naar LibriVox.org. Camera op skeura van Hildebrandt. Gerrit Witzen, dokters lief en leed. Twee jaren later zat de jongeling, die wij als medekenskandidaat verlaten hebben, als medekensdokter in enige Gelderse stad aan Dombijt. De camera die jij hier gekozen had, was nog zoveel mogelijk op ten voet van een studentenkamer ingericht. Het eerwaardig geluid van een grote huiferland, dat de lijden met een paarspouder aan een behangse was vastgemaakt geweest, had in tussen in het waar moedige lijst gekregen. Maar het geveelde mensenbeeld, de doktoren zo aangenaam, hing ook hier, als tweedergarde van die zekere tabel, waar ook men een zachte overgang, den Apollo van Belvedere, in een kickfors veranderen ziet. Maar waar was het vrouwenbeeldje, dat zo sprekend op klaartje donzen gelijk? Lang had hij het te lijden nog voor zijn ogen gehad, maar daar de vriend van het zweetkamertje, die in het geheim was, had hem over de schoenen met de deuf op het hoofd lastig maken. En zeker Rotterdamse herinneringen, hem daarbij in kleur in het aangesicht juichen, was het zagjes aan na het achtervertrijk verhuisd, zonder op te houden, hem ook daar somweilen een bloos op te wangen te brengen. Twee jaren verliepen, Gerrit werd oorder, en zoals hij meent de wijzer. Hij zag vele andere meisjes, en dat ontbrak niet aan kleine verliefdheden voor een dag, of een week of een maand. De schoenen klaar aan, geraakten op den achtergrond. In Rotterdam kwam zij niet meer. Meneer en mevrouw Vernooye werd de schaarste hem bezocht. Haar naam werd zouden genoemd. Het portretje geraakte bij andere kunstvoerbrengselen in een portefeuille. Heden echter, daar wijden dokter aan zijn ombijt vinden, zien wij de herinnering aan een bevallig meisje weder bij hem opgewerkt. Voor hem ligt een brief van een vriend uit het zweetkamertje, die hem meldt dat hij het hart van een kolonneel van murft heeft en zijn een schone dochter, in spijt van zijn kneverbaard, getrouwd. Hij kan niet nalaten, erbij te berichten, dat de vooroordelen bij de krijgsmam tegen zijn persoon bij nader inzien toch zo sterk niet geweest waren, als hij zich in het eerst wel verbeeld had. Hij ook al getrouwd, mompel de gerrit, een zoekend advocaat.  Wat heeft hij mevrouw nodig? Maar ik, die zoekend dokter ben, ik behoorde lang gehuw te wezen. Welke dokter krijgt een degelijke praktijk, zolang hij niet een degelijke vrouw heeft? Een degelijke praktijk. Hij had nog zo goed als in het geel geen praktijk, met zoveel te meer collega's. Nog gisteren was er één kerstvers van de Utrechtse Hogeschool gearriveerd. Hij had geen praktijk, met zoveel te meer tijd, die hij toch niet in zijn geliefde boeken mocht doorbrengen. Of moest hij niet op straat gezien worden, alsof hij iets te doen had? Moest hij niet beleefd zijn en bezoeken afleggen, alsof niet zijn beters maakte? Zowel als zijn patent betalen, als of hij zijn patent verdienen kon? Eén geluk was er voor Gerrit als hij aan huw bedacht. Vele jonge doktoren verkeerden in het volgend roosterloos dilemma. Ze hebben in een vrouw nodig om praktijk. Ze hebben praktijk nodig om in vrouwen te krijgen. Maar Gerrit Witte was bemiddeld. De heer Notaris had acten genoeg gemaakt in zijn leven om zijn zoon het doen opmaken ter gewenste huwwerksacten mogelijk te maken. Al was het ook dat zijn keuze viel op een meisje dat behouve haar deugd en haar schoonheid niets ten huwwerk bracht. Had klaartje donzen iets meer? Was klaartje donzen reeds gehuwd? Hij wist het niet. Maar waarom dacht hij nu weer aan klaartje donzen? Het sloeg negen uren. Gerrit klede zich en begaf zich naar het Militaire Hospitaal. Waar hij bij gebrek en eigen praktijk het in voorrecht achten het zieke bezoek van een chirurgijn maillor te mogen bijwonen. En vandaan hadden weinige zieken in achterbuurten en stegen. Die hem door een oude collega wel wereldwerf opgedragen. Hij hoorde met het uiterste geduld hun een vreemd soort geklachten aan. Lopende over geruis, suzelingen en drilligheden in zijn koop. Knoepbringen in zijn hals. Stikten in zijn long. Draaien van het hart. Water over hetzelfde hart lopende. Water gauw. Koekeren van winden. En wat die smeer zei. Met en benevens lopende wurmen. Vliegende jichten. En stegende moeren. Toen weder naar huis. Zijn er ook boodschappen? Antwoord als gisteren? Nee. Daarna moest de oude collega bezocht en verslag afgelegd worden van de opgedragen patienten. De oude collega was een man van een zeventig jaar die op zieken en gezonde grondde. En daardoor veel ontzag onder beide had. Zijn taal is geen orakeltaal.  Zijn recepten werden al cibilijntse bladen op prijs gesteld. En zurks vooral door de arts en eimengels die de oude dokter afgoederen. In geval die enigstens ernstig waren schreef hij er gewoonlijk vijf in de 24 uur. De jonge dokter kon het daar moeilijk naar de zin maken. Reeds verkoor hij het grote deels door de militaire praktijk in het hospitaal bij te wonen. De bloedseugers hadden desgeleerd een grijzaad sympathie in genen delen. Voor dit maal echter bleef het schroen op de non-misura Kutem dat zich anders dagelijks er haalde achterwegen. Ik heb hoofdpijn, zei de oude collega. En het leidde hen dat mij vandaag. Wees zo goed in de achtermiddag in buitenpatiënt voor mij te bezoeken. De dochters van vrouw Seymens, de sprankendo. Een mooie wandeling. Geen kunt met de kulte terugkomen. De meid is zwaar ziek. De opgedragen taak was witsen niet onaan genaan. Sprankendo was een schilderachtig gehoogde, de minder verlachende heuvelen, terzijde van de grote weggelegen. De wandeling derwaarts mocht in groot uur kosten. Na zijn maaltijd genutigd te hebben en vaarde hij ze welgemoet. Hij zou we buiten verblijf voorbij gaan, waar hij eenmaal de schoenen klaren had zien zitten, met de duif op het hoofd. Het geschieden. Mijn noodskeen en buiten verblijf zo uitgestofen als dat, waar ik dan zo graag leven gezien had. Het was een warme dag. Niemand waakte zich op het terras door een brandende zon beschenen. Aan den gansen voorgevel waren alle zonnenschermen zorgvuldig gesloten. Enige witte duiven zaten onbewegerlijk op het dak en schitterden in het velle licht. Zij daar de duiven, zei de witser, maar waar is de schoenen? Misschien logeert zij weer bij de een of andere tante, waar de een of andere hateling haar het hoofd maakt. Misschien, wie weet het? Staat zij op het punt zonwezen te trouwen. Arme vrouwen, die het ongeluk hebt een mooi gezicht te hebben. Welke strikkens pond men u geluk? Gij meent dat men uw liefde heeft met al de oppreigdheid, al de kracht, al de eenvoud in haar eerdse liefde. En onder dursen. Onder dursen zat het ongeduldig voorwerp deze misentropische bespiegelingen hoogstwaarschijnlijk aan een goede maaltijd. Witte moest weldraad en straatweg verlaten om het schone sprankendal op te zoeken. De kleine beek daad jeugd zijn naam nadroeg, wees hem het naast de pad tussen de vreugbare heuveren.  Nu eens verschoel zij zich als een niets beduidende sprank, bijna reel onder overhangen, struiken en onkruid. Maar dan kwam zij weder dachtel en helder te voorschijn, met niet weinig drukte van een hoger grond afdaande. Eindelijk bereik de witzenden oorsprong, waar het water, zachtkens uit het stand opwelden en een kleine kom vormde, waaruit zich verschillende spranken in de onderscheiden richting overgladde kijkstenen in wegbaanden. In jeugdig ergbaar scheende het plekje, schaduwachtig en koeel, tot in een rustplaats te hebben uitgekozen. De bevolge jonge vrouw op het gras neder gezeten hield een vrolijke kroorboel op den schoot die tegen de waterbouwen en schuimkringels lachte. De jeugdige man met een glimlach op de lippen zag beurtelings naar moeder en zoon. Zee daar het geluk dat ik verlang, zucht de witzern. In zij pad bracht hem bij de wedewer, wie er dochter zijn er zorgen boefde. Het was haar enige kind niet. Zij had nog ene dochter, die met de nu zieke haar bijstond in het was- en bleekwerk, dat voor een gedeelte in haar onderhoud verzag. En daar en boven, in zoon die voorman was en een drie tal koeien verzorgde, dat zij op de omgelegene heuvern wijden. Het was een dier gelukkige huisgezinnen die geen vreemde hulpbehoeven wel nimmer gebrek is, maar ook nimmer overvloed en zuinigheid en werkzaamheid onombeerlijk zijn. Voor de deur vond onze aardst de oudste dochter een beeld van gezondheid, bezig in dier grote koper melkkannen te schuren, die in heuverachtige streken op het hoofd gedragen worden. Hoe gaat het met Bartë, vroeg hij haar? Oorlijk dokter, oorlijk, zei de derne, haar voorhoofd met het buitenste van de hand afvegende. Heer Om is erbij, en zij vervolgde haar taak. In zulke huishoudens moet zolang mogelijk alles in gang gaan. Slaagste en hogere standen, eerst het vergunnt, zich aan hun zieken te wijden. Gerrit Tratt binnen, op bevelvende oude dokter was het verslagen donker in de ziekenkamer. Op Weertse's verzoek, om een beetje licht te maken, reis een kleinige stoute die voor een stul op de knie gelegen had, op en stiet een luik open. Witse Tratt inmiddels voor de hoge en benoude bedsteden, waarin de zieken lag. Het was onmogelijk in haar en de jonge dochter van nauwelijks 18 jaar te herkennen. Nog voor weinige dagen was zij het evenbeeld haar gezonde zuster.  En zo vrolijk als zij mooi was, maar nu lag zij machteloos uitgestrekt, met een bleek gelaad, tot acerig afstak bij de geert zwarte haren die oordeloos uit haar mutsje tevoorschijn kwamen. Haar wangen waren gans geslonken, haar ingevallen oog half gesloten, haar lippen zwart als inkt. Bart er, sprak Witse, met één haar drukkelijke stem, de zieken opende de ogen en stijde de vreemde dokter met verbazing aan. Hij nam haar bij de hand, die hand was drogersleder. De pastoor en de broeder stonden verslagen bij de bedsteden, wachtende op hetgeen de dokter zeggen zou. De moeder lag weder op de knien voor een stoel, en een roze kwam in de handen. Tienzij zei dat drie dagen niet had daar zijde gelegd. De pastoor schudde het hoofd. Zo is de sterven, vroeg de broer, die een keer al als een boom was en barst in tranen uit, als hij je woord van sterven uitte. De moeder zag op en stade, strak en angstig naar de dokter. Die hopen van neen, zei Witse, maar gaven het bed, gij bent uit te zieken. Nogmaal schudde de pastoor uit hoofd. Zo is de sterven, heer pastoor, vroeg de broer, andermaal, bij God zij alle dingen mogen, troosten de geestrukken. Maar op ditmaal schudde hij het hoofd. De goede oude hield van brachten. Frustra cum mochte bugnabis, zei hij tot Witse. Expecto Christen antwoorde deze. De ziekte is nog niet op haar hoogst. Doch, toen gij u pricht, voegde hij er zagjes bij. De moeder vloog op. Het doodvondes van haar dochter was getekend. Ze gaf in geel en eilde de deur uit. Gerrit eilde haar na. Hij vond haar aan de voeten van ene jonge dame, die juist uit een hitte wagen gestopt was en de leidselst nog in de hond hield. Mijn kind, mijn kind, riep de ongelukkige vrouw, de knieën der jonge dame omarmende. Mijn kindes dood. Haar stem, verzwakte, haar honden gleden naar beneden. Haar hoog zag de doodst bleek op de grond. Help deze vrouw, dokter, zij klaartje donzen. Zij leegt van haarzelfde. Is haar dochter gestorven? Neen, je vrouw donzen, staamelde Gerdond hoort. Her dochter is niet dood. En zo, Mieke, mij helpen wil. Haare moeder op de tillen en Gilles, u paard mag bezorgen. Dit laatste was niet nodig. Laat maar los, Mieke, sprach klaartje donzen, die een traan in de ogen had.  Maar geen ogenblik, haar bedaardijd had verloren. En zij brachtzelf een verkleind paard bij het hek, waaraan zij vastbond. Intussen drog Witzen, maar behulp van Mieke de verstijfde moeder na een ander vertrek, waar zij haar op een bed neerlegden. Clara voelde hen op de voet. Wat moet er gedaan worden, meneer Witzen, vroeg zij. Drink in glas water, je vrouw donzen, spracht Gerd. Gelukkig dat zij hem herkent had. En laat dit meisje het ook doen. Wees zo goed de kleren van de oude vrouw los te maken. Laat haar als zijn ruiken, zo die er is, en vrijf de polsen en de slapen van het hoofd. Zie dat jij haar een teug water ingeeft. En hij begorf zich opnieuw aan het leger van borten. Na enige ogenblik kwam hij terug. Clara lag op haar beurt geknield. En hield haar hond de oude vrouw zachtjes in haar haren. Deze was een beetje bijgekomen en zag het schone meisje met een naamloze uitdrukking van dankbaarheid en liefde aan. Ik weet immers, vrouw Simon, zij klaartje, dat gijden moet niet verliezen zult. Bart is nog niet opgegeven en de goede god is er mochtig. Wij moeten allen voor één god verschenen, zei de oude vrouw, er aan denkende dat klaartje niet roemst was. En tot eenzelfde god pidden, ontwoerde Clara, en door eenzelfde troost getroost worden. Wat zoek gij, vrouw Simon, mijn paternoster, zei de oude vrouw, ik had het zo even nog. Als gij bent, sprak klaartje, laat het zijn in een vast vertrouwen op de macht en de liefde van god. Zulk bidden zal u versterken, vrouw Simon en god zal het verhoeren. Gij weet hoe gevaarlijk mijn moeder geweest is en zij is nu weer zo fris en gezond als ik zelf en Bart is zo veel jonger. Het was een bloem op aarde, zei de oude vrouw, en in glans van vergenoen kwam op haar geluid, daarop betrokken weer. Te denken, zei ze, dat ik haar bij haar vaarde onder de groene boompjes brengen moest. De dokter zegt dat er nog hoop is, vrouw Simon, als gij de moed verliest, doet gij zonde, zei klaartje, een paar grote tranen afvissende. De dokter bevestigde het. Kom aan, Myke, zei de oude vrouw, zei vermannende, doe mijn jakje dicht, ik ga bij Bartten.  Maar gezult u goed houden, niet waar, vrouw Simon, vlede klaartje, kom gij nog eens weer, vroeg de moeder, klaartje beloofde net. Het was nu haar tijd om te vertrekken. Gerrit, hulp haar, het paard losmaken, met een whip van zij in het rijtuig. Gerrit trekt haar de leidsel, daar rijdt ze heen. Maar nog even zei haar paardje in, dat zolks kwalig genoeg scheen te nemen en met zijn kop trok en schudden ooit van zo'n kruppig een heetje te wachten was. Dokter, zei klaartje, hoe laat kom gij morgen bij de zieken? Reest in de vroegtige vrouw Donse, was het antwoord. Zou het gij terugkomen de even op wildhoef willen aankomen om te zeggen hoe het gaat, vroeg zij blozende. Zonder twijfel betuigde Gerrit volstrek niet voor haar onderdoende. En zij liet het heetje weder opschieten dat een sprong deed waarvan Gerrit schrikte. Geen nood, zeiden zij, wij kennen elkaar. En het hek van de werf uitdraaiende op een en wijze die geen Amsterdam scoutsierhuis overbeterd hebben, liet zij het vuurig paardje zijn hart ophouden aan de zandweg en draafde heen. Zou de dokter blijven na de stad te rijden, vroeg Giles, dank u, zei Witzen, ik wandel liever. En nog eens de beschikking erhoudende die hij gegeven had, nam hij de thuisreis aan. Zijn eerste werk was in hoge heuvel te beklimmen. Of hij klaartje ook nog kon gewaar worden, dit gelukte. Rustig zat zij achtera lustig paardje, dat zij meesteren kregeerden en eerlang vergunnen in den stap te komen. Met een onuitspreekelijk welgevouwen sloeg Gerrit haar gaarde. Welk ene ontwikkeling in dat meisje riep hij uit. Welk een klokheid, zoek een vrouwzome lijken, verlegen en links als ik altijd ben, zoals ik haar daar nu zie. Maar het hitje sloeg een beide hand, ze zei weg in. Echt dan niet dan na grootje lust geopen baard te hebben om een tegenovergesteld pad van haar bij in ogen schoot te nemen. Klaartje donzen was voor heden niet meer te zien. Maar morgen zet er aan de zunt 1840. Einde van Gerrit Witzen Dokters lief en leed. Bijvoegsel der derde uitgave tot de nareden en opdracht aan een vriend uit Kamerop Skura. Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opname behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org. Opname door jullie van Walgem.  Kamerop Skura van Helde Brandt. Bijvoegsel der derde uitgave tot de nareden en opdracht aan een vriend. Bijna 12 jaren zijn verlopen en de toegezegde nieuwe vertoningen verschenen niet. Wel lagen reeds op het ogenblik d'r toezegging enige schetsen gereed. Maar het spelen met de Kamerop Skura, waardoor ze tot een boekdeel zouden zijn aangegroeid, moest ophouden. De tijd van het inkideren Ludoem, waarvan mij motten gesproken had, was met nadruk daar. Ik kon voortaan mijn instrument beter gebruiken. Sommige mijner vrienden beweren dat ik er sedert niet of weinig aan gehad heb. Andere menen dat het mij nog altijd goede diensten gedaan heeft. Zo dit laatste het geval mocht zijn, blijft het met een meer nadruk, naik Lucice Poudet. Intussen heeft een te grote belangstelling de uitgever tot een derde druk van Helde Brandt's boekske verleid. En zij wensen, het woord blijft natuurlijk heel voor hun rekening, zij wensen dient te verrijken met hetgeen zij maar al te wel wissen dat nog in de sedertlang gesloten een portfuie voorhanden was. Had zij moeten weigeren, dan zou het toch waarlijk geweest zijn, Lucice Poudet. Ik weet niet of de, te deze gelegenheid, forteers en tlichtgebrachte opstellen, beter of slechter dan de andere zijn. Maar het zou me verwonderen daar alle te samen de voortbrengselen zijn van eenzelfde geest en tijd. Veel is er in het gehele boekdeel, dat ik u, Tans, voor de derde maal aanbeet, dat ik nu anders zou gevoelen beschouwen en voorstellen. Veel dat Le Merit de la propos verloren heeft. Maar ik geef het zoals het is en voor het geen het is. Il faut juger desicré d'apriller d'et blijft een treffelijke spruk. Indien ik op dit hoge blik gelegenheid of genegenheid had om dezelfde vorm van schrijven te gebruiken, ik zou menen tot iets belangrijkers, iets geestigers verplicht te zijn. En vooral iets dat van een dieper mensenkennis een vruchtbare levensbeschouwing getuigde. Indien ik daartoe onvermogend waar, ik zou moeten zeggen, ik heb een dozein jaren te vergeefs geleefd. Waar de vriend, er heeft sinds ik u voor de eerst en tweede maal het meredeel deze minbeduidende opstellen opdroeg al vrij wat plaat gehad in en rondom ons. Het leven is ontzederd eerst duidelijk, maar wij mogen wel zeggen eerst bekend geworden en op onderscheidende wijze werden wij bij de ernstest levens en bij onszelf bepaald.  Het is wel eens bang geweest daar binnen en donker daar boven. Er hebben tranen gevloeid van wie er bitterheid onze vrolijke jeugd ondanks al haar verbeeldingskracht geen tankbeel had. Gelukkig in die wij vreugden en ook vertroostingen hebben leren kennen waarvan de kracht en de zaligheid in onze jonge harte niet was opgeklommen. Zij zijn er en diezelfde die ons onze vrolijke jeugd schonk heeft ze tezijner beschikking en geeft ze aan die ze behoeft. Danken wij hem die ons een hart gaf om alles te gevoelen een hart waarin niets menselijks vreemd bleef en dat ook voor het goddelijke niet onaandoenlijk is. Ook in die speeltijd van onze geest die in dit boek de land herinnert stonden wij nu en dan still als op een aanraking met het hogere met het hoogste. De tijd is gekomen om daarin geheel ons hart over te geven en bij het waarochtige licht, alles en alle maar al reerst onszelfen te zien. Nee, het is vraag niet meer van spelen maar wel vanwege om kinderen te worden. En daar is een kind zijn waarin alleen de kracht, de wijsheid en de vreugde van de man gelegen is. 1 Oktober 1851 Laatste bijvoegsel zevende uitgave en nu het is gedaan. Deze zevende druk zal onder uwe ogen niet komen. Hij zult die niet opnemen met die genoeg glimlach die u zo eigen was en waarmee de door u elke nieuwe uitgave van dit boek deel werd ontvangen en begroed. Die ogen zijn voorgoed gesloten. Geen mensen zal dat bemindelijk gelaten meer zien. Onze boeken, onze personen onze vertoningen, onze werkelijkheden, het is alles voor u voorbij gegaan. Vriend mijn vroegse jaren en het ganze leven door steeds meer mijn vriend. Vriend en broeder, jij zijt mij van het hart gescheurd. Het graf is tussen ons. Ach, welke dag als ik u op dat ziekbed vond dat binnen 2x24 uur uw sterfbed wezen zou. Nog had ik enige hoop. Uw hoofd was zo goed. Jij werd nog zo dezelfde in spreken en vragen. 4 dagen later stond ik bij de voor u geopende groeven. Nooit zal ik die begrafenis vergeten. Nee, ik had me niet vergist best de kerel. Toen ik onder al de vrienden mijner jeugd u de eerste plaatsen mijn hart gaf.  Ik had niet te veel gewaagd toen ik voor een uur iets meer dan 30 jaren in deze bladen en de hele vaderland een zo gunstig denkbeeld van u poogte in te boosmen als mij zonder al te zeren uw beloof uit te wijden, maar enigszins mogelijk was. Het segel is erop gezet. Alle hebben voor en na u de man bevonden die ik u nu gezien en aangeduid had. En jij zijt zo hartelijk beminten en oprecht beweend te graven getaald als weinig stervelingen mag gebeuren. Het was één na eerste dagen van april. Zondagmorgen wij brachten u buiten de stad op het kerkhof van het bekoorlijke Ubergen. Hoe heugd het mij dat ik het met u bezocht had voor 28 jaar toen dat graf voor het eerst was open gegaan omdat dierbaar kind die lieve jongen te ontvangen. Over uw wiensverlies uw hart nooit geheel heeft opgehouden te bloeden. Nu was het nog zo stil op straat de meeste mensen nog in de rust en geringen luidjes langs uw voerweg waren op en kwamen als wij voorbij reden aan het open venster en in de deur en keken zo bedrukt en schudde zo bij moet gedhoofd want daar ging die goede beste dokter dier in die 35 jaren zoveel geholpen en zoveel die hij niet helpen kon met zijn hartentalen en deelnemend gezicht vertroost had en die ook voor ons mensen zo goed geweest was.  Buiten de poort sloot zich ongenodigd een lange, lange reeks van rijtuig met deelnemende vrienden aan rondom het graf verdroemd zich in dichtes gaar mensen van allerlei leeftijd dan denkwijze betrekking op u zoveel aanwezigen zoveel bedroefden van uw meede broeders in het mensliefend Gelder-Artsen ontbrokken niet één maar wie van uw vrienden dier bij kon wezen wilde ronbreken ook jij dronkt door de menigde heen om te zien waar hij gelegd werd en liet de paarden de paarden, trouwe voorman die hem zo menig menig maal naar zijn buiten patiënt gereden had en ook tans en functie waard en dikke traan rolde in uw bakkenbaarden vele hartelijke woorden werden gesproken woorden van smart van liefde van hoogachting van tank van troost, van gebed van die diepe wogene stemmen heb ik gehoord ook ik spak omwoord wat ik zei de weet ik niet meer maar wel wat ik gevoelde nog gevoel ik het toen ik vier weken later dat plekje nog eens bezocht was het mij geworden en alles groen men had me gezegd dat langs de weg naar Uberge de nachtigaal reed zo vervloedig te horen was maar ik bevond het opdien mocht je niet al zo was er het nachtigaal waar wij het mee deden en zo gerne de echte in horen wilde als er geen echte waren past er het nachtig halen anders niet maar als ik bij u graf stond dan mijn eenzaam hart vol werd daar hoorde ik op eenmaal de echte daar gief hij aan luid en klaar met die lange uithalen met dat krachtig georgel dat niemand hem nadoot het scheen mijn lied de ubereren vriend van gezang vriend van schone natuur al wat schoon was en welluidend vriend in alles van het echte rust zacht deerbare broeder jij hebt in uw heiland geloofd bij hem hoop ik u weer te zien uw beeld rust in mijn hart en zoet is mij de gedachte dat zolang dit boek in nederland gelezen worden zal ook uw naam in nederland niet zal worden vergeten 1 juni 1871 in memoriam abrahami school van echmond md natalis 4 oktober 1810 d natalis 31 maart 1871 multis ilibonis flibili zokidid nulif flibilior kwam mihi heldebrand einde van bijvoegsel der derde uitgave een vriend vooruitgang uit camera op skeura dit is een librifox opname alle librifox opname behoren tot het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar librifox.org opname door marcel koenders camera op skeura van heldebrand vooruitgang klein klein kleutelken wat doe jij in m'n hoofd je plukk met al de bloemkers op en maakt het veel te grof spoken oh, ik heb al een eerbied voor ons beter ligt maar het spijt me razend dat er geen spoken zijn ik wens daar aan te geloven aan spoken en aan tovergoldinnen oh, moeder de gans lieve moeder de gans laarzend van 7 meilen onuitwisbare bloedvlek op die noodlotte gesleutel en gij, stroom van rozen en parlen uit den mond der jongste dochter hoe verkwikt het gij mij in mijn jeugd kon de historie van de roodkapje al zeer goed vertellen zaterdag, zavonds, als zij haar bijstand kwam verlenen bij het vouwen van de was alvoren zij dat gewichtige werk aanvaardde in het schemeruur en de kleinste zat op haar schoot en speelde met haar zilveren keurkentrekker in de gedaante van een hammer hoe blonken haar oude ogen als zij den wolf naboosten op het ogenblik dat hij toebeet zeker, vader Jacob en zijne kinderkus is een heel mooi boekje de brave Hendrik is alle bravest maar ik had toen een afkeer van al die geschriften op wie het titel prijkt voor kinderen voor de jeugd en wat betreft titels als raadgevingen en onderrichtingen zij waren mij een gruwel als kind begreep ik de nuttigheid van het nuttige niet zozeer maar ik had een mooie uitgaaf van moeder de Gans en de omslag zonder titel en al de bladzijden boven en beneden als een jachthond behangen van de poetische zede leer aan het einde van ieder verhaal cursief gedrukt begreep ik niets maar ik begreep het verschrikkelijke van het zuster Anna zuster Anna ziet genoeg niets komen en dan het frekend zwaard van den opgedaagden broedig oh die blauwbaard die verschrikkelijke die gruwelijke die heerlijke blauwbaard was mij zijne geschiedenis de gehele verzameling toch was ik er enigszins bang voor als ik het boek in handen nam draaide ik eromheen met een zekere begeerige schuwheid als een en mug om de kaars eerst las ik al het andere eindelijk viel ik op den vrouwenbeul aan beet toe en verslond zijn een historie mijn ademloze belangstelling mijn bleke wangen mijn kippenvel mijn omzin naar de deur mijn hever schrikken mijn vrouw vol viel of iemand binnen kwam dat alles staat mij levendig voor de geest en ik wänste dat ik dat alles nog zo voelen en genieten konden geloofd gij dat die tijd verloren was dat zulke 1 uur niet op mijn vorming medewerkte dat het mijn verbildingskracht niet uitzetten sterkte en haar voedsel gaf en nu waar mijn moeder de gas van die dagen gebleven is weet ik niet mijn jongere broers en zusters hebben er nooit zoveel werk van gemaakt ik heb ze nooit in hun handen gezien de kinder onsredagen lezen alle handen nuttigheid geleerdheid, vervelendheid zij lezen van volwassenen die zij niet begrijpen en van kinderen die zij niet zouden durven na volgen eerst van engeltjes in jorkies en broekjes die hun spaargeld aan een armens geven op het ogenblik dat zij er speelgoed voortdachten te kopen later van grote mannen na hun begrip versneden en pas klaar gemaakt en dan worden zij altijd leersame jeugd en heren kinderen genoemd men weet niet dat of schoonmenig volwassenen wens kinder zijn er geen kinderwereld is dat ze graan een dienntitel hoort geven het verstandige woord van van de palm tot de jeugd ik wil u niet vernederen, maar opheffen is voor de meeste kinderautoers een onbegrepen wenk en wie wil altijd leersaam en liefheten kinderen zijn er te bescheiden toe doch, dit alles verandert onze kleine moorsbroekjes zijn anticipaties op volwassen mensen voor hen bestaat van moederschoot af geen enkel vroombedrog geen enkele wonderbaarlijke jockemeer moeder de gans is veracht zij weten dat al wat zij vertelt onmogelijk is dat er nooit katten geweest zijn die spreken konden dat er geen moeiterwereld uit een pompoen ene koets kan maken zij weten dat ze Nikolaas niet door hun schoorsteen komt dat wie aan den zwarte man gelooft van zijn verstand beroofd is dat alles natuurlijk toe moet gaan met handen gemaakt of voor geld opgekocht worden, het is mooi het is verstandig, het is beter en toch geloof ik dat het geheel afsluiten die op boven natuurlijke wereld uit volstreek beperken der kinderlijke begrippen tot het gebied van het fysiek mogelijke zijn de kwade zijde heeft en in menige jeugdige ziel den grond ligt voor het later skepticisme rationalisme of tenminste tot een zekere koelheid voor een menigde van zaken die anders op het gemoed plegen te werken waarlijk, met maak der jeugd te veel indrukken onmogelijk onze kleine mannetjes zijn al te verstandig, al te wijs ze leren te veel opzinnen en zintuigen vertrouwen en dat weder spannend van te willen zien en tasten al voor ons aan te nemen blijft geleerd hoe kinderen vroeg van hun lieve her spreken die alles ziet en hoort even dan ook niet te zeer tegen die verhalen der kinderkamer met welke indruk een dagelijk geloof veel beter strookt dan met dien van uw volksnatuurkunde vroegtijdig inprent maar geef reest dat uwe kinderen bang, vreesachtig, lafhartig zullen worden, ey lieve indien dat in hun bloed of in hun zenuwen is zullen zij het toch worden, zo niet verspoken dan voor beesten, voor dieven voor struikrovers de kinderzieel wil haar verschrikking hebben het wonderbaarlijke hoe gelokkelijk is het of is het uwzelfde niet aan genoegen spook en wondergeschiedenis te lezen ik voor mij leest Zwedenborg liever dan Baltasar Bekker gij doorbladert de mil en hun wii met genoegen één onze eerste mannen leest ze ze dat onheugelijke jaren dagelijks gij gaat over ballet te zien gij zij de vrijwillige dupe van Inne Faust Niel en hun cheval de bronzen het bovenzinnelijke het onbegrijpelijke strilt u wel nu die trek is bij uwe kinderen nog groter, later jeugd dan haar wonderen, aan haar al het schitterende, de schatrijke fraziering aan haar prismontagne aan haar de schone slaapster aan haar de reis de breiberg en luilekke land voor u de flauwen doorwere werkelijkheid voor u onze kleine grote mannen onze wakende, leliken en onze arme wereld waar mij niets om niet beeft dat is eerlijk gedeeld of zou gij willen dat kinderen zo wij zouden zijn als gij kinderachtig zijn dichters, schrijvers, schilders onder ons geloofd gij niet dat gij veel oneindig veel aan uwe minnen uwe kindermijt, uwe grootmoeder verschuldigd zijn hebt gij u zelf wel niet eens betrapt op een indruk in de kinderkamer om te ontvangen kunt gij u niet voorstellen dat de schone wereld uwe idealen daar is aangelegd daar al eerst bevolkt en zou gij tegen het opkomend geslacht vreed kunnen zijn zoveel voor de kinderen maar inderdaad, ons alle lof is droeviger geworden zie dat mensen opleidig aan het opdekken der waarheid is gegaan de verziering is meestal mooier, het bedrog lereuten kiezen lui de servable ripvolterre en het waren te wensen dat hij het wat beter gevoeld had de lelijke spotter hij zou er zoveel niet uit gekleed hebben hij zou niet mede geholpen hebben aan het afbreken onze schone luchtbalijzen aan het verwoesten onze heerlijke dorado's arme tijden in plaats van wonderdieren en wonderkrachten natuurlijke historie en fisica in plaats van toverij wat heeft de poeisie al niet verloren geen vogelfeniks meer zich in zijn ambagraf van geure goud verbrandende en uit zijn as herlevende geen salamander meer in het vuur ademende geen palmbomeer te welen gegroeiende naarmate hij meer gedrukt wordt in spijt van het engelse wapen geen eenhorn meer geen vliegende draak, geen basilicus ongele beronde bouffon en andere liefhebbers van zijn stempel hebben al deze geslachten uitgeroeid dreiging en moordblazende tegen alle illusion is het als of zij eender grote maaltijd van al deze gedierten hebben aangericht het zou een schoon onderwerp voor een belangrijke roman kunnen zijn nera of de laatste der zee meer minnen de familie haat tussen het geslag de nature onderzoekers en dat der geheim zinnige zeebewonsters konden treffend ingeschetst worden en wat zijn wij op een aantal punten van onze vader om onderricht de padden zijn niet vergiftig en hebben geen diamant in het voorhoofd het was anders een schone allegorie en een morele waarheid de valvis is geen vis en jona heeft in een haai gezeten de ooyvaars dragen hun zwakke ouders niet als eneas op den rug de olifanten gelijken meer op mensen dan de apen men moet niet geloven dat de jakhalzen de prooi voor den leeuw opsporen dit alles hebben die heren ons geleerd en voor alle schone wonderdieren die zij ons hebben weggenomen gooien zij ons enige elendige verdroogde mamuten en ichtio-sauri en mastodonten naar het hoofd waarvan wij alles geloven moeten wat zij ons zou kiezen te vertellen ik betwist het nut die wetenschappen niet maar maken ze ons het hart niet koud de schone natuur blijft nauwelijks schone natuur als ze met haar zo koel bloedig geclassificeerd en geanatomiseerd heeft sla ze op die boeken der natuurlijke historie met hunne klassen, orden familien, geslachten, soorten met hunne natuurlijke en kunstmatige stelsels hoe dik wels zult ge je te vergeefs naar een vroon een hartelijk woord van bewondering en verrukking zoeken, waarlijk men heeft de wonderdoende natuur te veel oncijfert te veel met passers, ontleekmessen en vergrootglazen nagelopen geuten, of een ander maar ik meen dat het geuten was sprak uit mijn hart toen hij microscopen en vergrootglazen met zijn bandvloektrof ons oog dacht geuten, of die andere ons oog en ons schoonheidsgevoel zijn slechts ingericht en geschikt om de schoonheid hun wereld te begrijpen die onder het bereik onze gezinnen valt daarom moeten wij onszelf het onrecht niet doen ons in een wereld te begeven waar wij geen zin, geen medegevoel voor hebben die ons aan andere afmetingen gewend en voor andere vormen ingericht, lelijk moet voorkomen en inderdaad daar is voor mij gemoet iets ondankbaars, iets onbescheidends in, in het bezit de grote aarde nog datgene te vervolgen wat buiten onze herschappij ligt, een nieuwsgierigheid die wij dan ook gewoonlijk met walging afschuw of ontzetting boeten, of gevoel dat geen niet aakelijk mengsel, deze drie gewaarwoordingen toen de oxigenemikroscoop u de verschrikkingen van een droppel water vertoonden en Sidderem deed voor de afgrijsselijke gedrochten die er zich in bewogen voor mij, het geluk van desmorgens met een blij gelaad mijn lampet aan te grijpen en het heldere frisse water op mijn handen te gieten, heeft veel van zijn bekoorlijkheid verloren, sedert ik het klare vocht als een voermiddel die er afschuwelijkheden heb leren aanschouwen, sedert ik niet kan nalaten aan die monsterste denken met scorpioenstaarten en meer dan geefioen kluivend gewapend die er al kan erin bestrijden. Welke is uw gewaarwoording als jij bedenkt dat jij bij iederen tred duizend moorden begaat, bij iederen zucht duizend heerlegers verplaatst met iedere ademhaling ganse benden in ademt dat de kurs der min er duizenden verplettert, ja wat meer is dat jij in iedere pori uurhuit enigast vrijheid uitoefend, waarbij die van hatem winstend honderd poorten had, niets is ik voor mij wensde niet te weten dat ik zo overgoelend tieren ben waarlijk vrienden, dat alle leven is niet uit te houden, bedenken toch misschien heeft er op dit ogenblik een toernooiplaats in de hoeken van uw mond of een veldslag in den zoom van uw oor, misschien muurvrouw viert het uitschot der oneindig kleine een bagenaal op uw smetterlozenhals, misschien hooggeleerde, gaat er een rij van dartele eileltuidjes, tendans in de plooien van uw kin, ba het is afschuwelijk, hoe dit gebroed, afgeschut, hoe dit krioelend heelal ontlopen, helaas aantrekkingskracht en middelpunt schuwende kracht, de onverbindelijke wetenschap zegt het beletten het u, zalige tijd toen gij het niet wist, toen komt gij in uw gedachten schoon zuiver alleen zijn, maar gij hebt van den boom de kennis regeten en zijt u zelf een afschuw geworden, ik voor mij geloof dan maar liever aan de Edammer C. 