Gevoel en Verstand | Jane Austen | Literary Fiction | Soundbook | Dutch | 6/7
Hoogstuk 42 van Gevoel en Verstand. Deze Liepivox opname behoort tot het publieke domijn, opname door Anna Simon. Gevoel en Verstand, ter Jane Alston. Hoogstuk 42. Nog één kort bezoek in Harley Street, waarbij Eleanor haar broeders gelukwensen ontving, omdat zij op deze wijze zonder onkosten en gedeelte van de reis naar Barton konden afleggen, en omdat Colonel Brandon hen over enige dagen naar Cleveland zou volgen, besloten omgang van broeder en zusters in de stad, en een vluchtige uitnodiging van Fanny om ten Noorland te komen, als zij ooit in zijn buurt waren, wel de minst waarschijnlijke gebeurtenis die zich denken niet, beneven zijn iets hartelijkig, door in stilte geuit de verzekering van John en Eleanor dat hij niet in gebreken zou blijven, haar te Delivert te bezoeken. Was alles wat een toekomstige ontmoeting buiten Londen mocht doen verwachten. Ze vond iets grappigs in de opmerking dat al haar vrienden haar volstrekt naar Delivert wilde zenden, een plaats waar zij nu wel het allerminst zou wensen te wonen, of zelfs een bezoek te brengen, want niet alleen werd het door haar behoedig en mevrouw Jennings als hij toekomstig thuis beschoudt, maar zelfs Lucy, door maar bij het afscheid op aan dat zij haar daar toch eens moest opzoeken. Op één de eerste dagen van april, en tamelijk vroeg op de dag, begaan het zich de twee families uit Hanover Square en uit Parkley Street elk afzonderlijk op weg om elkaar op een afgesproken plaats te ontmoeten. Voor het gemak van Charlotte, met haar kind, zouden zij meer dan twee dagen onderweg blijven, en de heer Palme, die met Colonel Brandon iets vluggerijsde, zou zich spoedig na hun aankomst te klieven bij hen voegen. Hoe weinig geluk geuren Marianne ook in Londen had doorgebracht, en hoe zeer zij ook reeds geruimetijd verlangde, de stad te verlaten. Zij kon, nu het zover was, het huis niet verwel zeggen, waarin zij voor het laatst zich had gevleid met de hoop en het vertrouwen op Willoughby, die tans voor altijd waren vervlogen, zonder diepe smarte gevoelen. En even min kon zij heen gaan van de plek waar Willoughby tans achter bleef, vervuld van nieuwe plannen en nieuwe verplichtingen, waarin zij niet mocht delen, zonder vele traanen te storten. Eleanor's voldoening, nu het ogenblik van vertrek en aanbraak, was minder twijfelachtig.  Voor haar was er geen voorwerp, waarbij haar gedachten konden verwijlen in Druvenmijn-Marij. Geen sterveling niet zij achter van wie ze ten ogenblik zou betreuren, als zij hem nooit weer ontmoeten. Ze was blijden eindelijk verlost te worden van een Lucy's drukkende vriendschap. Dankbaar haar zuster te kunnen meenemen zonder dat deze Willoughby sedert zijn huwelijk had ontmoet. En ze zag met hoopvolle verwachting uit na het geen een paar maanden van kanten te barten zouden bewerken, de verbetering van Marianne's gemoetsrust en de bevestiging van de haren. De reis liep zonder ongevallen af. De tweede dag bracht hen in het dierbare of verboden land, zoals Marianne Beurtelings in haar verbeelding het Graafschap Sommersetplacht te noemen, en voor de derde morgen was verstreken hadden zij Cleveland bereikt. Cleveland was een groot huis, in moderne stijl gebouwd en op een hellend grasveld gelegen. Een park bezat het niet, maar de tuinen waren uitgestrekt en zoals alle dergelijke vrije buitenplaatsen, had het een open plaats doen en begroeide bospartijen. Een effe kiezelpad, omzoomd door heesters, leidde naar de voorgevel. Het grasveld voer het huis was waar plant met verspreid gebompte. Het huis zelf ging schuil onder Sparen, Estorhens en Arcazias, en achter een dikke haag, maar tussen hoge Lombardisch populiere groeiden, lagen de gebouwen voor het dienstpartioneel en de stallen. Marianne tot het huis binnen, diep ontroerd door de gedachte, dat er slechts tachtig meiden van barten en geen dertig van Koen Magna was verwijderd, en eerst hij vijf minuten binnen zijn muren had vertoefd, terwijl de anderen Charlotte hielpen om haar kindje en de huishoudster te vertonen, liep zij weer heen en sloop door de slingerpaden van het plansoen, dat er iets groen begon te worden, naar een hoog gelegen plek van waar zij uit een grieks tempeltje haar blik kon laten zwerven over een uitgestrekt landschap naar het Zuidoosten, met welgevallen het oog laten rusten op de verst verwijderde heuvelrij aan de gezichtseindig en zich verbeelden dat zij van hun top Koen Magna zou kunnen zien.  In zulke ogenblikken van zalig, van onwaardeerbare leiden, verheugden zij zich onder hete tranen te klevelend te zijn, en toen zij langs een andere weg naar het huis terugkeerde, met het gelukkig gevoel weer landelijke vrijheid te kunnen smaken, van plek tot plek te kunnen zwerven in ongestoorde, genotvolle eenzaamheid, besloot zij, zolang ze bij de Palmer zou zijn, bijna ieder uur van iedere dag te genieten van zulke eenzame zwervtochten. Ze kwam juist bijtijds terug om zich bij de anderen te voegen, die het huis verlieten, om de opminnelijke omgeving in zijn oogenschouw te nemen, en de morgen werd verder aangenaam gesleten met een wandeling door de moestuin, waar ze de bloedsums bewonderden daar langs de muren geleiden op vruchtbomen, en luisterden naar de klachten van de tuiman over de vorst, met een kijkje in de orangerie, waar het verlies van haar vrijste planten die onvoorzicht er waren blootgesteld en geleden hadden door de langdurige koude, Charlotte alweer aan het lachen bracht, en met een bezoek aan het Hoenderpark, waar zij nieuwe stof tot vrolijkheid vond, in de teleur gestelde verwachtingen van het meisje dat haar toezicht hield, wegen het skippen die haar nesten in de steek lieten, of door een vostwerder gestolen, of wegen de grote sterften onder een veelbeloven poedsel. De morgen was mooi en droog, en Marianne had bij haar plan om zich hier buiten bezig te houden, niet gerekend op verandering van weer, zolang ze de klievelend logeerde. Het verraste haar dus niet weinig dat een gestadige slagregen haar verinnerde na de eten weer uit te gaan. Ze had zich een wandeling in de schemering voorgesteld naar de Giekse tempel, en misschien nog verder, en een koude of vochtige avond zou haar daarvan niet hebben teruggehouden, maar een zware en aanhoudende slagregen kon zelfs zij niet beschouwen als geschikt of aangenaam wandelweer. Het gezelschap was klein, en de uren gingen rustig voorbij. Mevrouw Palmer had haar kindje, en mevrouw Jennings haar handwerk. Zij praten over de vrienden die zouden achtergelaten, regelden Lady Middleton's gezelschapsavonden, en waren benieuwd of de heer Palmer en Colonel Brandon het die avond verder zouden brengen dan tot Reading.  Eleanor nam deel in hun gesprek, hoe werd haar weinig boeide, en Marianne die in ieder huis als bij instinct de weg naar de bibliotheek wist te vinden, hoe zie je die ook overigens door het gezin waart vermeden, zorgte wel dat zij spoedig een boek in handen had. Mevrouw Palmer deed van haar kant in haar onveranderlijke en welgezinde opgeruimdheid al wat zij kon om hen te doen gevoelen dat zij je welkom waren. Haar oprechte hartelijkheid vergoedde ruimschoots de onadenkendheid en het gebrek aan takt die haar dikkels deden tekortschieten in uiterlijke beleefdheid. Haar vriendelijkheid, nog te bekoorlijkig door haar liefgezichtje, nam voor haar in. Haar dwaarsheid, hoe zeer ook in het oog vallend, was niet afstotend, daar zij niet gepaard ging met inbeelding, en Eleanor had haar alles kunnen vergeven, behalve haar gelach. De twee heren kwamen de volgende dag bij tijds om deel te nemen aan het zeer verlaat de middagmaal. Zij vormde een prettige aanwinst voor het gezelschap en brachten hun welkome afwisselingen in het gesprek, dat na een lange, regenachtige morgen in ieder wat kwijnende toestand verkeerde. Eleanor had de heer Palmer zo zeldig ontmoet, en bij die enkele gelegenheden zijn houding tegenover Haar en haar zuster zo verschillend bevonden, dat ze zich niet recht kon voorstellen hoe haar eigenlijk zou zijn in zijn eigen huiselijke kring. Hij bleek nu toch tegenover zijn gasten voorkomend genoeg, en slechts nu en dan lomp tegen zijn vrouw en haar moedig. Haar kon, zoals zij tans bespeurde, zeer goed aangenaam in gezelschap zijn, en werd erin slechts verhinderd door een overweegende neiging om zich even ver verheven boven alle andere mensen te achten, als hij zich de meerdere gevoelde van mevrouw Jennings en Charlotte. Voor het overige vertoonde hij in zijn karakter en gewoonten, voor zover Eleanor kon nagaan, geen enkele ongewone trek, zijn seks en leeftijd in aanwijking genomen. Hij was kieskeurig op zijn maaltijden, niet precies op zijn tijd. Hij hield veel van zijn kind, hoewel hij deed, als of het hem niet scheden kon. En hij sleetest morgens met billiards spelende tijd, die hij aan zijn zaken had behoren te wijden.  Zij mochten me achterover het geheel wel leiden, veel beter dan ze had verwacht, en in haar hart speelt het haar niet dat zij niet beter over hem denken kon, dat zij door de waarneming van zijn verfeindige nodzucht, zijn egoisme en zijn eigen waan, er toegebracht werd, met welbaar aan te verwijden bij de herinnering aan Edward's edelmoedige aard, zijn invoudige neigingen en schuchtere, fijn gevoeligheid. Van Edward, of althans het een en ander, hem betreffende, hoorde zij nu door Colonel Brandon, die onlangs naar Dorsetcher was geweest, en die aan haar, als de belangloze vriendin van de herfarris en de vriendelijke vertrouwde van hem zelf, veel vertelde van de pastorie te Delavirt, waarvan hij de gebreken omschreef, terwijl hij meteen vermelde, hoe hij daarin verbetering dacht te brengen. Zijn houding tegenover haar, zowel in deze als in alle andere opzichten, zijn zichtbare blijdschap haar weer te zien na een afwezigheid van slechts 10 dagen. Het blijkbare genoegen dat hij schien te vinden in hun gesprekken, en het gezag dat hij toe kende aan haar oordeel, deden mevrouw Jennings verzekerdheid van zijn liefde voor haar niet onnatuurlijk schijnen, en zouden wel licht voldoende geweest zijn, ook bij haarzelf dat vermoeden te wekken, wanneer zij niet nog steeds Marianne als degenaald beschouwt, aan wie hij van de beginne zijn voorker had geschonken. Maar inderdaad was die gedachte nooit bij haar opgekomen, ten zij dan door mevrouw Jennings opmerkingen, en zij kon niet nalaten zichzelf voor de meest scherp zine te houden van hun beide. Zij letten op zijn ogen, terwijl mevrouw Jennings enkel aandacht schonk aan zijn gedrag, en terwijl de angstige bezorgdheid in zijn blik, nu Marianne in haar hoofd en keel het begin van een zware verkoudigd gevoelde, voorkomen aan zijn gastvrouw ontging, omdat hij die bezorgdheid niet onder woorden bracht, zag zij er de lichtgewekte vrees en de noodloze beduchtheid in van een minnaar.  Twee heerlijke schemeravondwandelingen, niet slechts op de droge kiezelpaden van het platsoen, maar in de meest afgelegen gedeelten van de tuin en de omgeving, waar nog iets resten van de ongeripte natuur, waar de bomen het oudst waren en het gras heel lang en heel nat was, hadden, in vereniging met de nog groter onvoorzichtigheid van haar natte kaus in hun schoenen aan te houden, Marianne was ook een hevige verkoudheid bezorgd, dat zij, of schoonzij er een paar dagen, geen acht op sloeg, of bij navraag ontkende, door toenemende ongesteldheid, zich wel draad voorherp zag van aller medeleiden, en zelf moest herkennen dat zij ziek was. Geneesmillen werden van alle zijden aanbevolen, en zoals gewonelijk, alle verworpen. Hoewel loom en koord zich, met pijn in alle leden, en gekweld door hoest en keelpijn, menen zij dat een goede nachtrust haar voorkomen zou genezen, en straks met moeite kon Eleanor van haar gedaankrijgen, dat zij, bij het naar bed gaan, een paar van de invouders de huismedeltjes wilde aanwenden. Einde van Hoostek 42. Hoostek 43, van gevoel en verstand. Deze liep rivaux opname boven tot het publieke domein, opname door Anna Simon. Gevoel en verstand door Jane Austen. Hoostek 43. Marianne stond de volgende morgen op haar gewone tijd op, antwoordde op elke vraag dat ze zich beter gevoelde, en dacht het te bewijzen dat dit geval was, er ook haar gewone bezigheden ter hand te nemen. Maar de dag, die zij doorpacht met zitten huiveren bij het vuur, een boek in de hand, wanneer zij niet lezen kon, op de sofa liggen, leverde geen treffend bewijs van die beterschap, en toen ze eindelijk steeds meer ongesteld, voeg naar bed ging, verbaasde Colonel Brandon zich over de kanten van haar zuster, die, hoewel ze Marianne tegen de zin der zieken, de gehele dag had verzorgd en opgepast, en haar gedwongen had, da's avonds medicijnen te gebruiken, even als Marianne zelf vertrouwde op de goede uitwerking van de slaap, die zij al zeker beschouden, en niet in ernst ongerust was. Een zeer onrustige en koortsige nacht stelde echter beide verwachtingen te leug, en toen Marianne, die volstrekt dat willen opstaan, toegaf dat ze zich niet in staat gevoelde op te zitten, en uit zo'nzelf weer naar bed ging, vocht en een ergarene met vrouw Jennings raad, de plattelands heelmeestig te laten halen, die in de buurt van de palmers woonde.  Hij kwam en onderzocht de patiënten, en hoewel hij Eleanor poogte te bemoedigen door de verzekering dat haar zuster binnen enige dagen nahersteld zou kunnen zijn, wiette zich toch het woord besmetting ontvallen, waardoor mevrouw Palmer dadelijk zeer bezorgd over haar kindje werd. Mevrouw Jennings, die van de beginne meer dan Eleanor, Marianne's ongesteldheid als ernst gehad beschouwde, kreeg zeer bedenkelijk toen zij hoorde wat de heer Harris had gezegd. Zij vond Charlotte eens angst en bezorgdheid zeer gegond, en dronken op aan dat ze onmiddellijk met het kind zou vertrekken, terwijl de heer Palmer, hoewel hij hun vrees overdreven achter, aan de angstgeschmekingen van vrouw, geen weerstand kon bieden. Er werd eens besloten dat zij dadelijk zou gaan, en een uur na het bezoek van de heer Harris vertrok ze, met haar kleine jongen en het kindermijsje, naar een bloedverwand van de heer Palmer, die een paar meiden aan de andere kant van Bath woonde. Terwijl haar man, op haar dringend verzoek, belooft haar over enige dagen te zullen volgen, en zij bijna evenzeren opgesteld was, haar moeder ook daarheen mee te nemen. Bevrouw Jennings echter verklaarde met een innegegoed hartigheid, die Eleanor werkelijk liefde voor haar deed opvatten, dat zij kleeflend niet zou verlaten, zolang Marianne ziek bleef, en dat zij wilde trachten door haar eigen oplettenen zorg, de moeder te vervangen aan wie zij haar had ontnomen. En Eleanor vond in haar te alle tijden een eivrige en gewillige helpster, garne bereid, haar moeite en vermoeienis te delen, en wie ervaring op het punt van ziekenverpleging haar dikkels van groot net was. De arme Marianne, matt en gedrukt waar haar ziekte toestand, en zich nu wel zeer ongesteld gevoelend, kon niet langer hopen dat zij de volgende dag beter zou zijn, en de gedachte aan hetgeen die dag haar zou gebracht hebben, wanneer deze ongelukkige ziekte niet tussen beide was gekomen, verscherpte elke pijn. Want morgen zouden ze de thuisreis hebben aanvaard, vergezeld door een kerecht van mevrouw Jennings, zodat zij in de loop vonden daarop volgende dag, hun moeder zouden zijn komen verrassen. De weinige woorden die zij sprak, uit een enkel haar beklag over dit onvermijdelijk uitstel, hoewel Eleanor haar proogt op de beuren, en te doen geloven, zoals zij toen, werkelijk zelf, geloofde, dat dit uitstel slecht kort zou zijn. De volgende dag wacht weinig of geen verandering in de toestand ter zieke.  Beter was zij in elk geval niet, maar mijn kon haar, behalve dan in zover geen beterschap viel te bespuren, toch ook niet erg haar noemen. Hun gezelschap werd tans nog kleinig, want de heer Palmer liet zich, hoewel hij weinig lust had om te gaan, en dat zowel uit ware menselijkheid en goedhartigheid, als uit omgeneigdheid, de schijn op zich te laden, van door zijn vrouw's angst te zijn aangestoken, tenslotte door Col. Brandon overreden zijn belofte van haar te zullen volgen gestand te doen, en terwijl hij zich gereed maakt voor de geest, begon Col. Brandon, min dit heel wat meer inspannen kosten, ervan te praten, ook te willen vertrekken. Hier kwam een vrouw Jennings goedigheid hun alle buiten gewoon te pas, want om de Col. nu weg te zennen, terwijl zijn lieve vriendin zo bezorgd was over haar zuster, zou hun allebij, dacht zij, van alle troost beroven. Dus vertelden ze hem maar dadelijk, dat zij zelf hem hier te klievlend volstrekt nodig had, dat hij zavonds haar partijtje piquet met haar moest spelen, als er naar boven bleef bij haar zuster, en zo meer, en zo dringend verzocht ze hem te blijven, dat hij in zijn eigen liefste harte wens vervulde wanneer hij toe gaf, zich zelfs in schijn niet lang tegen haar verlangen kon verzetten. Ter meer, daarmee vrouw Jennings verzoek eivrig werd ondersteund door de heer Palmer, die verlichtingsgeen te vinden in het besef, dat hij iemand achter liet, zo uitnemend geschikt om je vrouw Dashwood, in geval van nood, met raad en daad bij te staan. Marianne vernam natuurlijk niets van al deze schikkingen. Ze wist niet, dat zij de bewoners van Colievlend uit hun huis had verjaagd, pas zeven dagen na hun terugkomst. Het verwonderde haar volstrek niet, dat bevrouw Palmer zich nooit vertoonde, en daar het haar evenmins speed, spakt zij in het geheel niet van haar gastvrouw. Twee dagen verliepen na het vertrek van de heer Palmer, en haar toestand bleef nagenoog dezelfde. De heer Harris, die elke dag kwam, spakt nog steeds vol vertrouwen van een spoedig herstel, en aan haar bleef ook hoopvol gestemd. Dacht anderen waren veel minder optimistisch in hun verwachtingen. Bevrouw Jennings had zich van de beginne in het hoofd gezet, dat Marianne er nooit weer bovenop zou komen.  En Colonel Brandon, die niet veel anders had te doen, dan bevrouw Jennings somberen voorspellingen aan te horen, was niet in de stemming om hun invloed te weerstaan. Hij trachten door redanering de vrees te onderdrukken, die het andersluidend oordeel van de heelmeester, als het waasheidsgeen te bestempelen. Doch de vele uren van de dag, die hij in ensamheid doorbracht, waren maar al te bevoordelijk, voor de toelating van allerlei teruggedachten, en hij konden overtuiging niet van zich afzetten, dat hij Marianne niet zou weer zien. Toen de derde morgen was aangebroken, scheen het echter, alsof beiden de toekomst te donker hadden ingezien. Want toen de heer Harris kwam, vond hij de patiënten aanmerkelijk beter. De pols was veel sterker, en alle verschijnselen waren gunstiger, dan bij zijn vorige bezoek. Eleanor, wie er blij de hoop ten volle werd bevestigd, was een en al verrolijkheid. Ze verheugde zich, in haar brieven aan haar moedig, meer haar eigen oordeel te hebben gevolgd, dan dat haar vrienden, want ze had volstrekt geen ophijf gemaakt van een lichte ongesteldheid, die hen voor eerst nog te klievelend deed blijven, en bijna de dagreeds bepaald, waarop Marianne op reis zou kunnen gaan. Doch de dag eindigde niet zo gunstig als hij was begonnen. Tegen de avond werd Marianne weer ergig. Ze gevoelde zich meer afgemat, rusteloos en gejaagd dan te voeren. Haar zistig, nog altijd hoopvol, was geneigd die verandering toe te schrijven aan de vermoeienis van het opzitten, terwijl hij beter het opgemaakt. En na haar zorgvuldig de vorgeschreven medicijnen te hebben ingegeven, zag ze haar eindelijk indommelen, en hoopte dat de rust haar goed zou doen. Ze bleef, hoewel niet zo rustig als Eleanor wenste, geruimetijd doorslapen, en daar Eleanor, de uitwerking van die slaap, garne zelfvulde waarnemen, besloot zij bij haar te blijven opzitten tot zij wakker werd. Mevrouw Jennings, die niets wist van de verandering in de toestand ter zieke, ging ongewoon vroeg naar bed. Haar kamenier, die medehielp verplegen, gebruikte haar avondeten in de kamer der huishoudstig, en Eleanor bleef met Marianne alleen. Steeds onrustiger werd de slaap der zieke, en haar zustig, die de blik niet van haar afwende, wendste bijne, toen zij haar voortdurend van houding zag veranderen, en haar haalde, vage klachten hoorde, die haar lippen ontsnapten, dat ze haar mocht wekken, uit een zo weinig verkwikkende slijmering.  Toen Marianne, plotseling wakkerstrikkend, door een toevallig geluid in huis, overeind vloog, en koortsachtig opgewonden uitriep, kom mama nu! Nog niet, antwoordde Eleanor, terwijl zij, zonder te laten merken hoe zij geschrikt was, Marianne hielp weer te gaan liggen. Maar ze zal nu hopelijk spoedig komen, dus een heel eind van hier naar Barton, dat weet je wel. Maar ze moet niet over Londen gaan, riep Marianne, op dezelfde gejaagde toon. Als ze naar Londen gaat, dan zal ik haar niet meer zien. Eleanor bespoordet het haar grote schrik, dat ze niet voorkomen bij kennis was, en voelde haar pols, terwijl ze trachten haar tot bedaren te brengen. De polslag was wakker en sneller dan ooit, en daar Marianne nog steeds verwart over mama bleef praten, werd Eleanor zo ongerust, dat ze besloot, dadelijk de heer Harris te laten halen, en een boden naar Barton te zenden om haar moedig. Colonel Brandon, te raadplegen over de beste wijze, waarop dit zou kunnen gebeuren, was de gedachte onmiddellijk volgend op het genomen besluit. En zodra ze de kaminier had gebeld, om haar plaats bij haar zuster in te nemen, ging ze haastig naar beneden, naar de salon, waar ze wist dat hij gewoonlijk, op een nog veel later uur dan tans, was te vinden. Voor Arzelen was het de tijd niet. Wat ze vreesde en wat haar bezwaarde, werd hem in enkele woorden medegedeeld. Hij had niet genoeg moed, nog vertrouwen, tot een poging zelfs om haar vrees te verdrijven. Swijgend en trurig hoorde hij er aan. Toch haar moeilijkheden, maar de onmiddellijk uit de weg geruimd. Want met een bereid willigheid, die deed vermoeden dat hij reeds bij voorbaat, had gerekenen op deze gelegenheid om van dienst te zijn, boten zich aan als de boodschapper, die mevoud Deschvoet zou gaan halen. Eleanor maakte geen tegenwerping, die niet gemakkelijk werd overwonnen. Ze dankte hem in enkele innig gevoelde woorden, en terwijl hij zijn knicht haastig heenzond, om de heer Harris te waarschuwen, en onmiddellijk postbaarden te besteden, schreef zijn kortbriefje aan haar moedig. Hoe dankbaar verheugde zij zich, op dat ogenblik, in een bezit van haar vriend als Colonel Brandon. Van een leidsman voor haar moedig, wiens oordeel haar zou verlichten, wiens hulp haar rust zou schenken, en wiens vriendschap haar zou troosten.  Voor zoverde schok van zulk een tijding voor haar kon worden verzacht, zouden zijn aanwezigheid, zijn gedrag, zijn gerede hulp daar door bijdragen. Hij in tussen handelde, wat hij ook mocht gevoelen, met al de beradenheid van haar rust gegeest, deed al het nodige met uiterste snelheid, en berekende nauwkeurige tijdstip, waarop zij zijn terugkomst mocht verwachten. Geen ogenblik ging verloren door enig oponthoud. De paarden kamen nog eerder dan ze hadden verwacht, en Colonel Brandon stapte haastig in het rijtuig, terwijl haar alleen met een diepernst geblik de hand drukte, en enkele woorden sprak, de zacht toen het zij ze kon verstaan. Het was nu omstreeks twaalf uur, en ze ging terug naar haar zester's kamer, om te wachten op de komst van de heer Harris, en verder die nacht bij haar te waken. Voor beiden was het een leidendes nacht. Uur na uur verstreek, onder slaapeloze pijn en koord zich eilen van Marianne, onder kwellende angst van Eleanor, eerder heer Harris kwam. De overmaat daar eenmaal gewekt te vrees, deed haar boeten voor al haar vuggere kalmte, en het meisje dat met haar waakte, want ze wilde mevrouw Jennings niet laten roepen, peinigde haar te meer door zinspelingen op het genaarmeester's al de twaalf gedacht. Marianne's gedachten twaalde nog steeds bij tussenpozen en ontsamen hangend naar haar moedig, en teukens als zij haar naam noemde, kromp het hart van de arme Eleanor in één, die zichzelf verwijtend, dat zij zoveel dagen van ziekte zo licht had geteld, en snackend naar enige onmiddellijke verlichting, zich verbeelde dat alle hulp wel spoedig te vergeef zou zijn, dat alles te lang was uitgesteld, en zich haar bedroefde moeder voorstelde, te laat komen om haar geliefd kind nog in leven of nog bij haar bewustzijn te vinden. Ze was op het punt nogmaals om de heer Harris te zenden, of als hij niet kon komen, andere raad in te winnen, toen hij eindelijk, het was reeds over vijf geworden, verscheen. Zijn oordeel maakte gelukkig zijn laterkomst enigszins goed, want hoewel hij erkende, dat er een zeer onverwachtige en ongunstige verandering in de toestand ter zieke was ingetreden, hij zag nog geen werkelijk gevaar, en sprak over de goede verwachting, die hij had van nieuwe behandelingswijzen, met zoveel vertrouwen, dat Eleanor zich enige mate gerust gesteld gevoelde.  Hij beloofde over een uur of vier te zullen terugkomen, en verliet zowel de zieke als haar bezorgde verpleegstig, calmer dan haar beiden had aangetroffen. Met oprecht de meewarigheid en velen verwijten, omdat haar hulp niet was ingeroepen, vernam mevrouw Jennings des morgens wat er gebeurd was. Haar vuggere vrees, tans en met meer reden opnieuw gewekt, deed haar omtrend de afloop geen twijfelkoesteren, en hoewel zij pogde Eleanor woorden van troost toe te spreken, haar stellige overtuiging onder het gevaar waarin Marianne verkeerde, liet haar niet toe de troost haar hoop te verlenen. Het deed haar ineig verdriet. Het snelle verval, de vroege dood van een zo jong en schoon meisje, als Marianne, zouden het meenleiden hebben gewekt, zelfs van wie haar minder naastond. Doch haar was meer dat haar richt gaf op een velen Jennings meegevoel. Drie maanden was zij dagelijks met haar in aanraking geweest, ook tans nog bleef zij aan haar zorg toeverthoud. Zij wist dat Marianne groot onrecht was geschiet, dat zij lang en veel had geleden. Het verdriet haar zuster van wie zij bijzonder veel hield, moest zij ook aanzien. En wat haar moeder betrof, als meval Jennings bedacht dat Marianne waarschijnlijk voor haar was, wat Charlotte was, voor haarzelf, dan leed zij in waarheid dus smart die haar andere moedig mede. De heer Harris bracht zijn tweede bezoek precies op tijd, toch zag zijn hoop op een goede uitslag teleurgesteld. Zijn medicijnen hadden niet geholpen, de kort dan nog niet af, en Marianne bleef rustiger, toch niet bij kennis, in een toestand van doffe bewusteloosheid. Eleanor, onmiddellijk onder de indruk van zijn vrees, en erger nog, stelde vroeg andere hulp in te roepen. Toch, hij achte dit niet nodig. Hij wilde nog een nieuwe behandeling beproeven, op welke uitwerking hij bijna evenveel vertrouwen had als op de vorige, en hij nam afscheid met bemoedigende verzekeringen die Eleanor aanhoorde zonder dat zij doordongen tot haar hart. Ze was calm, behalve wanneer zij aan haar moeder dacht.  Toch, ze had bijna geen hoop meer, en zo bleef zij tot twaalf uur bij haar zusters bed zitten, terwijl haar gedachten van de ene trurige voorstelling, van de ene leidende vriend, naar de andere zwierven, en zij bijna tot wanhoop werd gedreven door het gepraat van m'n vrouw Jennings, die onomwonde uitsprak dat zij de hevigheid en gevaarlijkheid van deze ziekteaanval toeschreef aan de vele voorafgegane weken van ongesteldheid veroorzaakt door Marianne's teleurstelling. Eleanor gevoelde maar al te zeer hoe gegond deze veronderstelling was, en dit stemde haar test te doevigig. Omstreeks twaalf uur echter begon zij, waar met een schoon valligheid, een vrees voor teleurstelling, die haar enige tijd deed zwijgen, zelfs tegenover haar vriendin, zich te verbeelden, te hopen dat ze een geringe verbetering bespeurde in haar zusters polslag. Ze wachten, zag toe, voelde nogmaals, en nogmaals, en eindelijk waagde zij met een ontroering moeilijker te verbergen achter uitwendige kanten dan al het voorgaand verdriet, haar hoop uit te spreken. Hoewel mevrouw Jennings even ineens moest erkennen dat er een tijdelijke verbetering te bespeuren viel, trachten ze haar vriendin te ontraden die verbetering als blijvend te beschouwen, en Eleanor, langdurig verwijden bij elke ingeving van wantrouwen, heelt zichzelf voor dat ze niet mocht hopen. Doch het was te laat. De hoop had zich reeds toegang gebaand, en delend in al haar angstige bewogenheid boog Eleanor zich over haar zuster, om te wachten op. Ze wist zelf er bijna niet wat. Een half uur verstreek, en nog mochten ze verblijden over het gunstig teken. Andere voegden zich daarbij om het te bevestigen. Haar ademhaling, haar huid, haar lippen. In alles zag Eleanor sporen van beterschap, en Marianne zag haar aan met een rustige, schoonmatten blik. Tussen hoop en vrees die zich gelijkelijk van haar meester maakten, had zij geen ogenblik rust, totom vier uur de heer Harris kwam, die haar door zijn stellige verzekering en door zijn gelukwens met een beterschap welke zijn verwachting over trof, zowel vertrouwen als kantenschonk en bewoog tot tranen van vreugde. Marianne was in elk opzicht onëindig beter, en haar verklaarde haar tans geheel buitengevaar.  Bevrouw Jennings, misschien voldaan, nu haar sombere voorgevoelens althans gedeeltelijk waren bewaarheid door de pas uitgestane angst, begon te denken dat hij wel gelijk zou hebben en gaf met ongeveins de blijdschap, en als spoedig met onmeskenbare verhoorlijkheid, te kennen dat ook zij geloofde in een voorkomen herstel. Vrolijkheid kon Eleanor niet aan de dag leggen. Haar vreugde was van andere aard en leid het allermins tot blijdschapsuiting. Marianne te zien teruggegeven aan het leven, gezondheid, haar vrienden en haar liefhebbende moedig was een denkbeeld dat haar hart vervulde met een gewaarwoording van innige bevrediging, dat dit zwelle van vuur gedankbaarheid, toch dat gevoel vertoogte zich door geen uiterlijk vreugde betoon, geen woorden, geen glimlach. In Eleanor's binnenste was slechts plaats voor stille, sterke voldoening. Ze bleef die naamiddag bijna voortdurend aan haar zusterszijde, elke vrees bedaarend, elke vraag van haar verzwakte geest beantwoordend, tot alle hulp bereid, en lettend op elke blik, op iedere ademhaling. De mogelijkheid van instorting kwam haar natuurlijk nu en dan herinneren aan het geen het zeggen wilde, angstige voelen. Maar toen zij bij haar haald, nauwkeurig onderzoek, bespeurde dat alle tekenen van beterschap aanhielden, toen zij Marianne om zes uur in hun rustige vaste en oogoschijnlijk verquikende slaapzacht vallen, legde zij elke twijfel het zwijgen op. De tijd naderde tans dat Colonel Brennan kon worden terugverwacht. Om tien uur dacht zij, of al tans niet veel later, zou voor haar moeder een einde komen aan de vreselijke onzekerheid waarin zij tans naar hen op weg was. En de colonel ook, misschien weinig minder te beklagen dan zij. O, hoe langzaam verstreek de tijd die hen nog in onwetendheid bleef houden. Om zeven uur ging zij, toen Marianne nog steeds rustig doorsliep, naar de salon, om met mevrouw Jennings tijd te drinken. Aan het ontbijt had zij door haar angst en aan het diner door de plotselingen bevrijding ervan, niet veel gegeten. En dus was haar deze maaltijd, waaraan zij met zulke tevreden gevoel deelnam, bijzonder welkom. Mevrouw Jennings wilde haar nader thee overhalen om nog wat te rusten, eer haar moeder kwam. Zij zou dan haar plaats bij Marianne in nemen. Maar Eleanor voelde op dat ogenblik nog vermoeien is, nog behoefte aan slaap, en ze wilde volstrekt niet langer dan nodig was van haar zuster wegblijven.  Nadat mevrouw Jennings dus met haar was meegegaan naar de ziekenkamer om zelf te zien dat alles goed bleef gaan, liet zij haar daar alleen met haar taak en haar gedachten en ging naar haar eigen kamer om brieven te schrijven, eer ze zich ter rust begaf. De avond was koud en stormachtig, de wind juichen vlagen rondom het huis en de regen sloeg tegen de vensters. Maar Eleanor, in weer binnenste alles pleidschap was, deerde het niet. Marianne sleept door elke stormvlaag heen en de reizigers, hun wachten de rijkste beloning voor alle tegenwoordig ongerief. De klok sloeg acht uur. Had het tien geslagen, dan zou Eleanor stelig gemeent hebben dat zij op dat ogenblik een rijtuig hoorde nadakomen. En zo zeker, gelooft zij het werkelijk gehoord te hebben, dat zij, als geen het bijna onmogelijk, hun komst nu eens te verwachten naar de aangrenzende kleedkamer ging en één der luiken opende om zich van de waarheid te vergewissen. Ze zag dadelijk dat haar oren haar niet hadden bedrogen toen zij het licht van twee rijtuiglantaarings bespeurde. Bij hun onzeker schijnsel menen zij te zien dat het voertuig met vier paarden was bespannen, waar het ze niet slechts afleiden in hoe grote ongerustheid haar arme moeder moest hebben verkeerd. Toch het geen tevens de onverwachte snelheid verklaarde waarmee de reis volbracht was. Nog nooit in haar leven had Eleanor het zo moeilijk bevonden kan te zijn als op dat ogenblik. Het besef van wat haar moeder moest gevoelen terwijl het rijtuig voor de deur stil hield van haar twijfel, haar vrees, haar wanhoop misschien en wat zij daarop te zeggen had. Met dat besef was het onmogelijk kan te zijn. Het enige wat uit de noem stond was haast te maken en zudra zij mevrouw Jennings kamernieer bij haar zuster had geroepen snelte zij de trap af. Toen zijn afgesloten gang doorliep hoorde zij aan de voetstappen in de vestibule dat ze het huisreeds waren binnen gegaan. Haastig liep ze naar de salon. Trot binnen. En stond tegenover Willeby. Einde van hoogstuk 43. Hoogstuk 44 van gevoel en verstand. Deze liep in hoogstopname behoort het publieke domein, opname door Anna Simon. Gevoel en verstand door Jane Austen. Hoogstuk 44.  Eleanor, die met een blik vol ontzetting terugdijnste toen zij hem zag, gaf gehoor aan een natuurlijk opwelling toen zij zich omkeerde om de kamer te verlaten en ze legde de hand reeds op de deurknop toen zij werd teruggehouden doordat hij haastig nadertrad en op eer bevelende dan verzoekende toon zeiden. Iefa Deschout, blijf. Een half uur. Tien minuten. Ik smeek u rond. Nee, meneer, zeiden ze vast beraden. Ik blijf hier niet. U kunt om mij niet gekomen zijn. De bedienen hebben zeker vergeten u te zeggen dat de heer Palmer niet thuis is. We hadden ze me verteld, riep hij heftig, dat de heer Palmer en zijn gehele familie naar de duivel waren, dan zou mij dat niet hebben bewogen heen te gaan. Ik kom hier om u te spreken. U alleen. Mij, riep zij, ten hoogste verbaasd. Wel nu, zegt dan vlug, en als u kunt, met minder heftigheid. Gaat u zitten, dan zal ik aan beide voorwaarden voldoen. Ze aazelde. Ze wist niet hoe te handelen. Het ging haar door het hoofd dat Colonel Brandon hem hierbij zijn aankomst zou kunnen vinden. Maar ze had beloofd, hem aan te horen en zowel nu scherigheid als die verplichting drongen haar te blijven. Na een ogenblik nadenken echter kwam ze tot het besluit dat voorzichtigheid, haastgeboot, die door haar bereidwilligheid het beste werd bevorderd. Ze ging dus zwijgend naar de tafel en nam plaats. Hij ging op de stoel tegenover haar zitten, en een halve minuut bleven beide zwijgen. Wees zo goed te zeggen wat u te zeggen hebt, meneer, zeiden Eleanor ongeduldig. Ik heb geen tijd te verliezen. Hij zat in diepe gedachten verzonken en schreef haar niet te horen. Uw zustig, zei hij een ogenblik later, is buiten gevaar. Ik hoorde het van de knecht. God dank. Maar is het waar? Is het werkelijk waar? Eleanor wilde niet antwoorden. Hij herhaalde de vraag met nog meer aandrang. Omgotsveel, zeg het mij, is het gevaar geweken of niet? We hopen het. Hij stond op en liep door de kamer. Had ik dit een half uur geleden geweten, maar nu ik eenmaal hier ben, ging hij met gedwongen levendigheid voort terwijl hij weer ging zitten. Wat komt er nu op aan? Laat eens nog eenmaal, misschien voor de laatstemaal je vrouw Dashwood, samenvrolijk zijn. Zeg me eens eerlijk. Een donkerder tint kleurde zijn wangen.  Waarvoor houdt-ie mij? Voor een schurk of voor een gek? Eleanor zag hem met steeds meer verbazing aan. Ze begon te denken dat hij beschonken moest zijn. Zij kon het vreemde bezoek en zijn zondelingen houding op geen andere wijze verklaren. En onder die indruk zond ze onmiddellijk op, met de woorden. Meneer Willoughby, ik raad u aan, nu naar Koen terug te keren. Ik heb geen tijd om langer te blijven. Wat u mij ook hebt te zeggen, morgen zult u het u beter herinneren en het beter kunnen verklaren. Ik begrijp u, antwoordde hij, met een veel betekende glimlach, op voorkomen kalme toon. Oh ja, ik ben dronken. Dat glas bier bij mijn koud vlees in Marlborough was voldoende om mij van de wijs te brengen. In Marlborough, riep Eleanor, die steeds minder begreep wat hij toch wilde. Ja, ik ben vanmorgen om acht uur uit Londen vertrokken en in de enige tien minuten die ik sinds dat vertrek buiten mijn rijtuig doorbracht, heb ik iets gebruikt van Marlborough. Zijn bij daar de wijze van spreken en de vastheid van zijn blik, overtuigd in Eleanor dat het geen dronkenschap was die hem hier bracht, welke ongeveelijke dwaasheid hem dan ook naar Cleveland mocht hebben gedreven. Na een ogenblik nadenken, zeiden zij, meneer Willepe, u behoordde te begrijpen wat ik zeer stalle gevoel, dat na hetgene gebeurd is, uw komst hier op deze wijze en dit met geweld u aan mij opdringen, wel zeer nodig voor ontschuldiging eisen. Wat is uw bedoeling? Mijn bedoeling is, zeiden hij met ernstige nadruk, als ik kan, te bewerken dat u mij iets minder zult verafschuwen dan uw tans doet. Mijn bedoeling is, al tans enige verschoning, enige verklaring aan te bieden van het verleden, mijn gehele hart voor u open te leggen, en u te overtuigen dat ik, hoewel althoos kortzichtig, niet althoos slecht ben geweest, om al tans iets als vergifnis te krijgen van u zustig. Is dat de werkelijke reden van uw komst? Dat swerik u, antwoordde hij, met een warmte die haar aan de Willepe van vroeger levendig herinnerde en haar noopte, haar zondanks de geloven aan zijn oprechtheid. Wanneer dat alles is, dan kunt u reeds voldaan zijn, want Marianne vergeeft u, heeft u reeds lang vergeven.  Is dat waar, riep hij, met diezelfde onderhoering in zijn stem? Dan heeft zij mij vergeven, eerend daartoe de tijd was, maar zij zal mij nogmaals vergeven en met gronden gereden daartoe, wilt u mij nu aanhoren? Eleanor boog toestemmend het hoofd. Ik weet niet, zei hij na een poos van stilte, afwachtend van haar kant, nadenken van de zijnen. Hoe u, mijn gedrag tegenover uw zuster, hebt verklaard, of welke duivelse bewegereden u mij mocht hebben toegeschreven. Misschien zult u hierna niet eens veel beter over mij denken, maar het is de moeite waard het te beproeven en u zult alles vernemen. Toen ik voor het eerst uw familie van daarbij leerde kennen, had ik geen ander plan, geen andere bedoeling met die omgang, dan mijn tijd aangenaam door te brengen, zolang ik in Devonsure moest blijven, aangenamerd, dan ik ooit tevoren had gedaan. Uw zusters prekoorlijkheid en haar ongewone gaven moesten mij wel aantrekken, en haar houding jegens mij, bijna van de beginne, was zo verwonderlijk, wanneer ik bedenk wat die was en hoe zij was, dat mijn hart zo gevoeligse heeft kunnen zijn. Toch ik moet bekennen, in het begin werd alleen mijn eidelheid er doorgevleid, onverschillig voor haar geluk, alleen denkend aan mijn eigen genoegen, geheel onder de invloed van gevoelens, waardoor ik te zeer gewend was, mij te laten beheersen, trachtte ik, door elk middel dat mij ten dienste stond, beminderlijk te schijnen in haar ogen, zonder het minst te voornemen, haar genegenheid te beantwoorden. Hier, weer op Eleanor, hebben we een blik toe, vol voor ontwaardigde minachting, en viel hem in de reden door te zeggen, het is werkelijk niet te mooi te waard, meneur Willeby, dat u nog langer blijft vertellen, of ik naar u luisteren, wat zou we kunnen volgen, naar zoek een begin, laat mij niet meer horen over dit pijnlijke onderwerp. Ik wil dat u alles zult aanhoren, was zijn antwoord. Mijn voortuin was nooit aanzienlijk, en ik was althoos verkwistend geweest, althoos gewend om te gaan met lieden die meer inkomen hadden dan ik zelf.  Met ieder jaar zeerde het ik meerdere jaren was geworden, en iets eerder, geloof ik, waren mijn schulden toegenomen, en hoewel de dood van mijn oude nicht, mevrouw Smith, mij daarvan zou bevrijden, had ik, daarop die gebeurten is niet veel te rekenen, en zij nog lang leven kon, reeds enige tijd het voornemen opgevat, weer een betere doon te geraken, door een rijke vrouw te trouwen. Aan een verloving met uw zuster, viel dus niet te denken. En met een lage, zelfs zuchtige vreedheid, die geen verontwaardigde, minachtende blik, zelfs van u, je vrouw Dashwood, genoeg kan afkeuren. Ging ik voort, zoals ik was begonnen, pogend haar genegenheid te winnen, zonder enig voornemen, die te beantwoorden. Eén ding echter, mag de mijne gunsten worden aangevoerd. Zelfs in die vervoeilijke toestand, van zelfs zuchtige eidelheid, besefte ik niet de omvang van het misdrijf, dat ik wilde begaan, omdat ik toen niet wist, wat het zeggen wil, liefde hebben. Heb ik dat ooit geweten? Wel mag dat worden betwijfeld, want zou ik, zo ik waarlijk bemind had, mijn gevoel hebben opgeofferd, aan eidelheid, aan hebsucht, of wat erger was, het haren hebben prijsgegeven. Toch heb ik dat gedaan. Om een betrekkelijke armoede te vermijden, die haar liefde en haar bijzijn, van alle bitterheid zouden hebben ontdaan, heb ik door mij rijkdom te verwerven, alles verloren, wat die rijkdom tot een zegen zou kunnen doen zijn. U hebt dus, zei de Eleanor, iets wat verzacht, een tijd lang geloofd, dat u waarlijk genegenheid voor haar gevoelde. Zoveel bemindelijkheid te weerstaan, gevoeloos te blijven, voor zoveel tederheid, is er wel een man ter wereld, die daartoe in staat zou zijn geweest. Ja, van lieverleden, onmerkbaar bijnen, maar zeker, nam mijn gehechtheid aan haar toe, en de gelukkigste uren van mijn leven, waarin die, welke ik sleet in haar bijzijn, als ik gevoelde, dat mijn bedoelingen eerlijk waren, en mijn genegenheid zuiver. En toch, zelfs toen, terwijl ik stellig voornemend was, hard en huwelijk te vragen, stelde ik op onvergevelijke wijze, vandag tot dag uit, gevolg te geven, aan dit plan, uit sroom, een verloving aan te gaan, in mijn benarde omstandigheden. Ik wil hier niet wijzen op, nog aan u overlaatten, dat voor mij te doen, de dwaasheid, en erger dan dwaasheid, terug te schrikken, voor het verpannen van mijn trouw, waar mijn eer, mijn reed had gebonden.  De uitkomst heeft bewézen, dat ik een list gegek ben geweest, die met grote omzichtigheid, zich de mogelijkheid wilde voorbehouden, voor altijd, verachtelijk en ongelukkig te worden. Dan laatstechter stond mijn besluit vast, en ik had mij voorgenomen, zodra ik haar alleen kon spreken, de oprechtheid te bewijzen, der hulde, die ik haar voortdurend had toegebracht, en haar openlijk de liefde te verklaren, die ik zo duidelijk en opzettelijk reeds had aan de dag gelegd. Toch in het tijdsverloop van enkele uren, die nog moesten verstrijken, eerlijk de gelegenheid kon vinden, haar onder vier ogen te spreken, gebeurde iets, iets ongelukkigs, dat mijn plannen vereidelde, en mijn tevends alle rust ontnam. Er werd iets ontdekt. Hier azelde hij, en sloeg de ogen neer. Vrouw Smith had op de ene van de rewijzer vernomen, ik denk door een verre bloedverwand, winsbelang medebracht, mij van haar gunst te beroven, van een zaak, een verbindenis. Doch ik behoef mij niet naden te verklaren, vroegte hij erbij, met verhoogde kleur, en haar aanziende met een vraagende blik, uw bijzondere vertrouwelijkheid met uw zult waarschijnlijk de gele geschiedenis reeds hebben vernomen. Dat heb ik, antwoordde Eleanor, eveneens blozend, en opnieuw haar hart verhardend tegen een enig opwelling van medeleider met hem. Ik weet dat alles, en hoe je ook maar een zweem van uw schuld in die treurige zaak zult kunnen wegilleneren, gaat mijn bevatting te boven. Bedenk, Ripulope, van wie nu het verhaal hebt gehoord. Kon het onpartijdig zijn? Ik erken dat ik haar omstandigheden en haar jeugd had moeten ontzien. Ik wil mij niet van schuld vrijpleiten, doch even min kan ik u in de mening laten verkeeren dat ik niets te mijn verdediging heb aan te voeren. Dat zij onberispelijk was, omdat haar onrecht werd aangedaan, of dat, wel ik losbandig was, zij een heilige moest zijn. Als de ontstuimigheid van haar hartstocht de zwakheid van haar geestvermogens, maar verdedigen wil ik me niet. Haar liefde voor mij had beter verdiend, en dik was herinner ik mij, met diep zelf verwijt, de tederheid die voor zeer korte tijd vermocht een dergelijk gevoel in mij te wekken. Ik wensde van ganser harte dat dit nooit was geschiet. Maar heb andere dan haar op kwaad gedaan, en één heb ik kwaad gedaan, wie er liefde voor mij, mag ik het zeggen, niet minder inig was, dan de haren, en die naar de geest.  Oh, hoe eindig veel hoger stond dan zij. Maar uw onverschilligheid voor de ongelukkige meisje. Ik moet het zeggen, hoe zeer mij het bespreken van zulke onderwerp ook tegen de borst stuit. Uw onverschilligheid maakt uw harteloze voor onachtzaming niet goed. U mag niet denken dat enige zwakheid, enig natuurlijk gebrek aan begrip van haar kant een verontschuldiging zou kunnen zijn voor de lichtzinnige vreedheid door u zo duidelijk aan de dag gelegd. U moet hebben geweten dat zij, terwijl u in Devonshire reeds weer nieuwe genoegers gevond, nieuwe plannen maakt het, auto's vrolijk, auto's welgemoet, in tussen bitter gebrek leed. Ik verzeker u, ik wist dat niet, antwoorden hij met nadruk. Ik herinnerde mij niet dat ik verzuimt had, haar mijn adres op te geven, en als zij haar verstand gebruikt had, zou ze het licht hebben kunnen uitvinden. Maar gaat u voort? Wat zeiden dan nu, mevrouw Smith? Zij kwam dadelijk met haar beschuldiging voor de dag, en dat ik beschaamd was, behoef ik niet te zeggen. Haar strengen zedelijkheid, haar vormelijke begrippen, haar gebrek aan wereldkennis, alles had ik tegen mij. Het feit zelf kon ik niet ontkennen, en elke poging het te verzachten was vergees. Ze was toch al reeds geneigd, geloof ik, mijn zedelijk gedrag over het geheel te wandrouwen, en daarbij was zij ontevreden, omdat ik bij dit bezoek al zeer weinig aandacht, en zeer weinig tijd aan haar had geschonken. Het kwam dan ook tussen ons tot een volslage breuk. Op één wijze slechts had ik mij kunnen redden. Bij haar nauwgezette opvattingen van zedelijkheid, boten goede vrouw aan het verleden te vergeven, als ik met Eli zij wilde trouwen. Dat ging niet, en ze ontzij mij van nu af, haar gunst en haar gastvrijheid. Op de avond nadet gesprek, ik had de volgende morgen vertrekken, overwoog ik mijn toekomstengedrag. De strijd was zwaar, toch te spoedig gestreden. Mijn liefde voor Marianne, mijn stellige verzekerdheid van haar gehechtheid aan mij, al die gevoelens waren niet bij machten op de wegen tegen de vrees voor armoede, of de verkeerde denkbeelden te overwinnen, omtremp de onmisbaarheid van rijkdom, die ik van nature geneigd was, te koesteren, en die mijn omgang met verkwistende vrienden had versterkt.  Ik wist, dat ik op de toestemming mij naar tegenwoordige vrouw kon rekenen, wanneer ik haar ten huwelijk vroeg, en ik maakte mijzelf wijs, dat mij uit voorzichtigheid niet anders overbleef. Nog een zware taak wachten mij, Erik Devonshire kon verlaten. Ik had beloofd, die dag bij u te zullen dineren, er was dus enige verontschuldiging nodig voor het verbreken dierbelofte. Of ik deze schriftelijk zou afleggen, of persoonlijk zou komen brengen, was een punt waarover ik het lange tijd niet met mezelf kon eens worden. Marianne, weer te zien, zou ontzettend zijn, en ik twijfelde zelfs, of ik, als ik haar zag, bij mijn besluit kon volharden. Op dat punt echter onderschatte ik mijn krachten, zoals uit het gebeurde is gebleken, want ik ging. Ik zag haar, zag hoe zij leed, en verliet haar in haar leiden. Verliet haar, hopende haar nooit weer te zien. Waarom bracht u dat bezoek, meneer Willoughby? zei de ene naar, verwijtend. Een brief zal voorkomen afdoenen zijn geweest. Waarom was het nodig zelf te gaan? Mijn trots gedoogde niet anders. Ik verkoos niet heen te gaan op een wijze die u, of de andere kennis in de ontrek, zou kunnen doen gissen, wat tussen mij en mevrouw Smith was voorgevallen, en daarom besloot ik, op weg naar Honleton, bij uw huis stil te houden. Vreselijk was het voor mij, uw liever zustig te zien, en wat de zaak nog moeilijker maakte, ik trof haar alleen. U waard al een uit gegaan, waarheen weet ik niet. De avond te voeren had ik haar verlaten, zo stellig, zo vast besloot in mijn hart, te doen wat goed was. Binnen weinig uren zou zijn vooral toe zijn mijn verbonden zijn geweest, en ik weet nog, hoe gelukkig, hoe verheugd ik mijn gevoelde, toen ik van uw huisje naar Ellin wandelde, tevreden over mijzelf, jegens ieder wel gezind. Toch bij dat laatste vriendschappelijke onderhoud, nadat ik haar met een schuld gevoel, dat mij het vermogen tot fijnsen bijna benam. Haar smart, haar teleurstelling, haar diepe verslagenheid, toen ik haar zeiden, dat ik zo potseling het Devonser moest vertrekken. Ik vergeet het nooit, en daarbij haar volkomen geloof, haar vertrouwen in mij. Oh, God, wat een hartfort geschurk was ik toen. Bijdens wegen een poos. Ellin er sprak het eerst.  Zij u toen dat u spoedig zou terugkeren? Ik weet niet wat ik haar zeiden, antwoordde hij ongeduldig. Minder in elk geval, dan het verleden haar recht gaf te verwachten, en waarschijnlijk veel meer dan het toekomst in vervulling bracht. Ik kan het niet aan denken, en ik wil dat niet. Daarna kwam u goede moedig, om mij nog verder te peinigen met haar vriendelijkheid en haar vertrouwen. Dat heeft mij gepijnigd. God dank. Ik voelde me ellendig. Ja, vrouw Dashwood, u kunt u niet voorstaan hoe het mij goed doet te denken aan wat ik geleden heb. Zo bitter verwijt ik mij mijn eigen, domme, schurkachtige dwaasheid, dat al het verdriet dat ik mij hervogig door heb berokkend, bij nu een bron van trots en beleidschap is. Nu dan, ik ging. Ik verliet allen die ik lief had, en ging daar hen wie ik op zijn best onverschillig was. Mijn reis naar de stad met mijn eigen paarden en dus zo langzaam, ging sterveling om meer te spreken, mijn eigen gedachten zo verrolijk, mijn veruitzichten zo uitlockend, de terugblik naar Barton zo bevredigend. Ha, het was een onvergetelijke tocht. Hij zweeg. En is dat alles? zei de ellender, die of schoonzijn medeleider met hem had, verlangde dat hij zou vertrekken. Alles? Nee. Heb die vergeten wat er in London voorviel? Die schandelijke brief, heeft zij hem u laten lezen? Ja, ik las alle brieven die werden gewisseld. Toen ik haar eerste briefje ontving, dadelijk, want ik was al die tijd in de stad, was mijn gevoel, zoals men dat gewoonlijk uitdrukt, niet onder woorden te brengen, eenvoudige gezicht, misschien te eenvoudig om ontroering te wekken. Ik was pijnlijk, zeer pijnlijk getroffen. Elke regel, ieder woord was om de afgezaagde vergelijking te bezigen, die de lieve schrijfter, zo zij hier waren, zou verbieden. Een dolksteek in mijn hart. Het bericht dat Marianne in de stad was, trof mij, in diezelfde taal uitgedrukt, als een donderslag. Donnerslagen en dolksteeken, hoe zou ze mij de les hebben gelezen, haar smaak, haar oordeel, ik geloof dat ze mij beter bekend zijn dan mijn eigen meningen, en zeer zeker, zijn ze mijn lieve. Ellenersgemoet, waarin veel wisselingen had het plaatsgegeven, in de loop van dit zondelingengesprek, was tansweerversacht, maar toch achterzet haar plicht, dergelijke denkbeelden in hem te bestrijden. Dit is niet goed, meneer Willeby, bedenkt dat u getrouwd bent.  Vertel me alleen, wat u in ernst nodig acht, dat ik zal vernemen. Toen Marianne's briefje mij de zekerheidsschonk, dat ik haar nog even dierbaar was als vroegig, dat zij ondanks de vele, vele weken, zeer het onze scheiding verlopen, nog even trouw was, aan haar eigen gevoelens, en nog even vertrouwend op de stand vastigheid van de mijnen. Ontwaakte in mij het berouw. Ik zeg, ontwaakte, want de tijd, aan Londen, bezigheid en eidelvermaak hadden het in zekere zin, toen insluimeren. En ik was langzaam aan hand een waarlijk verharde booswicht geworden, mij verbildend, dat ik haar onverschillig was, en mij inpratend, dat ik ook voor haar niet meer gevoelde. Ik beschouwde inwendig onze vroegere genegenheid, als een voorbijgaand, vluchtig menareitje. Haalde de schouders erover op, om mijzelf dat niets te maken, en bracht elk verwijt tot zwijgen, verwon elk gereetensbezwaar, door een stilte nu en dan te zeggen. Ik zal blij zijn, wanneer ik hoor, dat ze een goed huwelijk heeft gedaan. Toch, dat briefje, leerde mij mijzelf beter kennen. Ik gevoelde, dat ik haar oneindig liever had, dan enige vrouw ter wereld, en dat ik haar schandelijk behandelde. Toch juist toen, was tussen je vrouw Gray en mij alles beslist. Teruchttrekken was onmogelijk. Al wat mij stond te doen was, u beiden te vermijden. Ik antwoorde Marianne niet, om geen verdere mededeling van haar uit te lokken, en een tijdlang was ik zelfs niet voornemens een bezoek te brengen in Barkley Street. Maar daar ik ten slotte verstandiger vond, de houding aan te nemen van een onverschillige, gewone bekende. Wacht ik op zekere morgen, tot ik u allen had zien uitgaan, en gaf daarna mijn kaartje af. Zaagt u ons uitgaan? Nee, ja, zeker. U zou het verwonderd zijn, als u wist hoe dik was ik u bespieden, hoe licht ik u had kunnen ontmoeten. Ik ben menigmaal een winkel binnen gegaan, om niet door u te worden gezien, als uw rijtuig voorbij reed. Er ging bijna geen dag voorbij, waarop ik niet uit mijn kamer in Bond Street, één van u allen, in het voorbijgaan zag, en niet dan voor durende waaksemheid van mijn zijde. De onveranderlijke wens, om mij niet aan u te vertonen, had ons zo lang gescheiden kunnen houden. Ik vermeed de middeltens zoveel mogelijk, even als alle anderen, die wel echt gemeenschappelijke bekenden hadden kunnen zijn.  Daar ik niet wist dat zij in de stad waren, ommoete ik hen, bij Sir John, de eerste dag na dat ze waren aangekomen, geloof ik, en de volgende dag bracht ik dat bezoek bij een vrouw Jennings. Hij voeg mij op een partij, een danspartij bij hem en huis, die avond. Al had hij mij niet verteld, om mij over te halen, dat u en uw zuster er ook zouden zijn, dan zou ik daarop toch testellig hebben gereken, om mij zelf in zijn buurt te wagen. De volgende morgen kerk ik weer een briefje van Marianne. Nog steeds, hartelijk, open, eenvoudig, vertrouwend, al wat mijn gedrag vervoerlijk konden oeschijnen. Ik kon nog niet op antwoorden. Ik beproefde het, maar kon geen woorden vinden. Doch ik dacht aan haar, geloof ik, op elk uur van de dag. Wanneer ik u mij kunt beklagen, je vrouw Deschard, beklaagde de toestand waar ik mij toen bevond. Terwijl mijn hoofd en hart vol waren van uw zuster, moest ik tegenover een andere vrouw de rol van de gelukkige minnaar spelen. Die drie of vier weken waren het ergst van alles. En ten laatste, ik behoef het u niet te zeggen, moest ik u ontmoeten. En hoe fraaien was mijn houding? Wat een avond was dat! Marianne aan de ene kant, even schoon als altoos, mij bij mijn naam noemend op zulk een toon. Ho, God! Haar hand naar mij uitstikend, mij een verklaring vragen van mijn gedrag, terwijl die betoverende ogen met zo sprekende bezorgdheid op mijn gelaad gevestigd waren. En Sophia, razend van je lucie, aan de andere, met de gezicht als... Laat ik daarvan zwijgen. Het is nu voorbij. Zulk een avond. Zodra ik kon, vlucht ik heen van u allen. Toch niet Erik Marianne's liefgezicht doodsbleek had zien worden. Dat was de laatste, laatste blik die ik van haar opving, de laatste die ik op haar wierp. Onzettende aanblik. Toch, toen ik maar haar vandaag als stervende voorstelde, was het in zekere zin een troost voor mij, te denken dat ik wist hoe zij zich zou vertonen aan hen die haar voor het laatst aanschouden in deze wereld. Ik zag haar voor mij, aanhoudend voor mij, op weg hierheen met diezelfde blik, diezelfde lijkkleur. Er volgde een korte stilte waarin beide nadachten. Willoughby, het eerst uit zijn overpijzingen obschrikkend, verbakkert zwijgen door te zeggen, laat ik nu gaan.  Uw zuster is dus werkelijk betig, werkelijk buitengevaar. Dat is ontstellig verzekerd. En uw arme moedig, die zo dweepte met Marianne. Maar die brief, meneer Willoughby, uw eigen brief, hebt u daarover niets te zeggen? Ja ja, veel zelfs. U weet, uw zuster schreef mij nog eenmaal, de volgende morgen. Wat zij zeiden, hebt u gezien. Ik ontbeet bij de Ellinsons, en haar brief werd mij daar met andere overhandigd. Toevallig viel Sophia's oog erop, Erik hem zag, en het formaat, de vrijheid van het papier, het handschrift. Alles wekte onmiddellijk haar achterdocht. Er was haar reeds iets ter oren gekomen van mijn genegenheid voor een jonge dame in Devonshire. En wat de vorige avond onder haar ogen was voorgevallen, had haar doen zien wie de jonge dame was, en haar eolusie nog verergerd. Met een voorgewende luchtige speelsheid, zo aantrekkelijk in een vrouw die mijn waarlijk lief heeft, openen zij de brief zelf en lasten inhoud. Zij kreeg voor die onbescheidenheid haar verdiende loon. Wat zij las, deed haar verdriet. Haar verdriet had ik gemakkelijk kunnen verdragen, maar haar drift, haar woede. In elk geval moest ik ze doen bedaren. En wat zegt u nu wel van mijn vrouw stijl, als de brief niet kies, dedig, met vrouwelijk fijn gevoel geschreven? Uw vrouw? De brief was van uw eigen hand. Ja, maar mij kwam alleen de verdiensten toe, die zinnen die ik mij schaamde te ondertekenen, slaas te hebben nageschreven. Het origineel was haar eigen vinding. Haar eigen bemiddelijke gedachten, zo liefthallig onderwoorden gebracht. Maar wat kon ik doen? We waren verloofd. Alles werd in gereedheid gebracht. De dag was bijna bepaald. Doch nee, ik spreek onzin. Gereedheid. Dag bepalen. In ronde woorden gezicht, ik had haar geld nodig. En in omstandigheden als de mijne zou ik alles hebben gedaan om een breuk te voorkomen. En wat deed het er trouwens toe, in welke bewoordingen mijn antwoord was ingekleed? Het zou het oordeel van Marianne en haar vrienden ontrent mijn karakter niet veranderen. Dat zou toch altijd hetzelfde zijn. Ik moest openlijk erkennen dat ik een schirk was. En of ik dat nu deed met mooie praatjes of zonder omwegen, maakte weinig verschil. Ze zullen toch nooit weer goed over mij denken, zei ik op mijzelf. Hun omgang is mij voor althoos ontzicht.  Nu reeds houden ze mij voor een geweteloze kerel en na die brief zullen ze mij bovendien als een lompe vlegel beschouwen. Zo redeneerde ik, terwijl ik met een soort roekeloze onverschilligheid de woorden van mijn vrouw naastschreef en de laatste herinneringen aan Marianne prijs gaf. Haard drie briefjes. Ik had ze alle drie in mijn portafuien helaas. Anders zou ik ontkend hebben dat ze bestonden en ze voor althoos hebben bewaard. Ik werd gedwongen ze af te geven, zonder er zelfs een kus op te drukken. En de haarlok die ik althoos bij mij droeg, in diezelfde portafuien, door mijn vrouw in haar kwaardaardige drift nauwkunrigt doorzocht, de dierbare haarlok, alles. Ieder aandenken werd mij met geweld ontnomen. Dit is slecht, meneer Willeby. Dit is zeer verkeerd van u, zei de ellenaar, terwijl haar stem, haars ondanks, onthoering en medeleider verriet. Zo mocht u niet spreken, nog van mevrouw Willeby, nog van mijn zuster. U hebt uw eigen keuze gevolgd, ze werd u niet opgedrogen. Uw vrouw heeft recht op uw beleefdheid, op uw achting dan toch. Zij moet iets voor u gevoelen, anders had zij u niet getrouwd. Door haar onvriendelijk te behandelen, of met min achting over haar te spreken, maakt u tegenover Marianne niets goed, en evenmin kan het, denk mij, uw eigen geweten verlichten. Spreek mij niet van mijn vrouw, zei hij, met een zware zucht. Zij verdient uw medeleider niet. Zij wist dat ik haar niet lief had, toen wij huwden. En zo zijn wij dan getrouwd, en gingen naar Cum magne, om gelukkig te zijn, en keerden terug naar de stad, om ons te vermaken. En heb u nu medeleider met mij, juffrouw Dashwood, of is al wat ik u zeide, te vergeefs gezegd? Ben ik, al is het ook maar een zwem, minder schuldig in uw ogen dan te voeren? Niet altijd waren mijn bedoelingen slecht. Heb ik door deze verklaring mijn schuld althans gedeeltelijk doen verminderen. Ja, u hebt je wel degelijk verlicht, en weinig tenminste. U hebt getoond dat u over het geheel minder slecht waard dan ik mij u voorstelde. U hebt getoond dat u hard minder, veel minder, verdorven was. Maar toch, als ik denk aan het verdriet dat er u is veroorzaakt, ik weet bijna niet wat nog erger had kunnen zijn.  Wilt u nog eens herhalen voor uw zustig, als zij hersteld is, wat ik u heb gezegd? Laat ook zij een weinig beter over mij denken, zowel als u. U zegt dat zij mij reeds vergeven heeft. Laat mij althans mij mogen verbeelden dat een beter inzicht in mijn gemoed gesteldheid en mijn tegenwoordige gevoelens, haar een meervrij willige, meer natuurlijke, meer zacht aardige, minder hooghartige vergiffenis zal ontlokken. Spreek haar van mijn ellende en mijn berouw. Zeg haar dat mijn hart haar nimmer ontrouw was. En zeg zo u dat wilt dat zij op dit ogenblik mijn dierbaarder is dan ooit. Ik zal haar alles zeggen wat nodig is om u, als men het zo noemen mag, terechtvaardigen. Maar u hebt mij nog niet verklaard waarom u juist nu kwaamt en hoe u hebt vernomen dat zij ziek was. Gisteravond, in de foyer van Drury Lane, zond ik plotseling voor Sejon Middleton en toen hij zag dat ik het was, sprak hij mij aan, voor de eerste maal in deze twee maanden, dat hij mij zeerde met mijn huwelijk de rug troekkeerde, had mij niet in het minst verwonderd, nog geergerd. Nu echter konden goedige, eerlijke, domme man, diep verontwaardigd tegen eens mij en vol medelijden met uw zustig, de verzoeking niet weer staan, mij mede te delen, wat hij wist dat mij diep had moeten treffen, al zal hij wel niet gedacht hebben dat het dit waarlijk deed. Hij zei dus, zo kort af was hij mogelijk was, dat Marianne Dashwood op sterven lacht de Cleveland. Die morgen hadden zij uit een brief van mevrouw Jennings gehoord van het dreigend gevaar waarin zij verkeerde. De palmers waren uit vrees voor besmetting vertrokken enzovoort. Ik was te zeer getroffen om de schijn aan te nemen van ongevoeligheid, zelfs tegenover de weinig scherp zien de Sir John. Zijn hart werd verzacht bij het zien van mijn leiden en zijn afkeer van mij was bij het afscheid zo verminderd, dat hij mij bijna hartelijk de hand schudde en mij herinnerde aan een vochtig gedaan het belofte om Trent & John rachthond. Wat ik gevoelde toen ik hoorde dat uw zuster stervende was. Stervend met de gedachte dat ik de moedwilligste booswichter wereld was geweest, mij verachtend en hatend in haar laatste ogenblikken. Want welke afschuwelijke bedoelingen kon men mij niet hebben toegeschreven.  Ik wist dat één persoon mij zou afschilderen als tot alles in staat. Het was ontzettend. Spoodig stond mijn besluit vast en om acht uur van morgen stapte ik in mijn rijtuig. Nu weet u alles. Eleanor gaf geen antwoord. Terwijl zij zweeg, verwelden haar gedachten bij de onherstellbare schade die een tevoeg verkregen onafhankelijkheid en dat daarmee de gepaard gaande gewoonten van ledegang, verkwisting en losbandigheid had berokkend aan de geest, het karakter, het geluk van een man die reeds zozeer bevoerigd door zijn persoonlijkheid en zijn vele graven en van nature open en eerlijke aard en een gevoelig voor liefde vatbaar gemoed bezat. De wereld had in verkwistend en eideldoen worden. Verkwisting en eidelheid maakten hem harteloos en zelfs zuchtig. De eidelheid die ten koste van een ander haar eigen schuldige triomfen naioog had geleid tot de oprechte genegenheid welke door verkwisting of althans de daaruit voortvloeiende vrees voorarmoede had moeten worden opgeofferd. Elke schuldige neiging had hem drijvend tot het kwade, hem eveneens gedreven naar zijn straf. De genegenheid waar hij zich schijnbaar haal ondrukt in tegenspraak met zijn eer, zijn gevoel, zijn eigen hogere belangen, beheerst de tans nu zij niet langer geoorlofd was, al zijn gedachten. En de verbintenis daar willen waarvan hij zo roekeloos haar zuster in het ongeluk had gestort, beloofde voor hem zelf een bron te worden van nimmer te verzachten ellende. Uit deze en dergelijke gepijnzen werd zijn enkele minuten gewekt door Willeby die zich oprichtend uit een niet minder doeve gemijmering aanstalte maakte om te vertrekken, terwijl hij zeiden, wat geeft het of ik je al langer blijf, maar ik moet gaan. Gaat u terug naar de stad? Nee, naar Coen Magne. Ik heb daar het een en ander te doen. Of een paar dagen ga ik weer naar London. Adje. Hij stak haar de hand toe. Zij kon niet weigeren hem de haren te reiken die hij hartelijk drukte. En dus denkt u nu werkelijk beter over mij, zei hij, terwijl hij haar hand losliet en tegen de schoorsteenmantel leundde, alsof hij vergad dat hij al het willen gaan. Ellen haar verzekerde hem dat dit zo was. Dat is hem vergaf. Beklaagde, het beste wensde. Garner zou zien dat hij gelukkig werd. En ze voegde haar enige zacht zinnige raadgevingen aan toe om trent de gedragswijzen die het best dat geluk zou bevorderen.  Zijn antwoord was niet zeer bemoedigend. Wat dat betreft, zei hij, ik moet maar zien hoe ik mij door de wereld sla. Van huiselijk geluk is geen spraken. Zo ik echter mag geloven dat u en de uwen belangstellen in mijn lot en mijn handelingen, dan zou dat een middel kunnen zijn. Het zou mij nopend op voorzichtigheid. Het zou althans iets zijn om voor te leven. Marianne is in elk geval voor goed voor mij verloren. Zelfs al gaf mij enig gelukkig toeval de vrijheid terug. Ellen haar legt hem de blik volverwijd het zwijgen op. Nu dan, zei hij, nogmaals adieu. Ik ga heen. En zal van nu af aan slechts één ding met angst verwachten. Wat bedoelt u? Uw zusters huwelijk. Dat is niet goed. Ze kan nooit meer voor u verloren zijn dan zij tans is. Waar een ander zal haar winnen en als die andig de man zou zijn die ik het allerminst zou kunnen verdragen. Maar ik wil mij zelf niet beroven van uw medeleidende welgezindheid door te tonen dat ik hem het minst kan vergeven die ik het diepst beledigt heb. Vaarwel, het ga u goed. En met die woorden liep hij haastig de kamer uit. Einde van Hoogstuk 44. Hoogstuk 45 van gevoel en verstand. Deze Liepivox opname behoort het publieke domein opname door Anna Simon. Gevoel en verstand door Jane Austen. Hoogstuk 45. Nog enige tijd nadat hij haar had verlaten, nadat het geluid van zijn rijtuig was weggestorven zelfs, bleef ellenaar tezeer onder de indruk van vele gedachten op zichzelf van zeer uit één lopende aard, toch allen leidend tot droefheid als enige uitkomst om zelfs aan haar zuster te denken. Willoughby, de man die zijn nog slechts een half uur geleden had vervoed als een nietswaardige. Willoughby wekte ondanks al zijn gebreken een zo enig medeleide met de smart door die gebreken veroorzaakt, dat de gedachten hem voor auto's uitgesloten te weten buiten hun nekring, haar vervulde met een tederheid en een weemoed veel meer in overeenstemming, zoals zij spudig voor zichzelf herkende met zijn verlangen dan met zijn verdiensten. 