Symposium WIM BEUKEN - Tilburg University - Tilburg School of Catholic Theology
Lucas neemt ook Jezaia 40, 4 tot 5 in het citaat op. Het gevolg is dat de Lucas zich meer richt op de Jezaia tekst zelf. En er kan een soort patroon gezien worden in de drie teksten die ik vandaag bespreken, die als volgt is. Het kan dus zijn dat Lucas Jezaia 43 in zijn bron, Marcus of Q heeft gevonden, maar in zijn presentatie ervan geeft hij het citaat veel meer gewicht. Eén, door het heel uitdrukkelijk oplestiggewijs te verklaren dat het een tekst is die door de heilige geest gesproken is in de boek van de profet Jezaia. Twee, door van de mogelijke toespeling een langer explicit citaat te maken, dat gewoon langer is. Drie, door het citaat aan te passen aan duidelijkere formulering van de zending van Johannes de Doper, maar tegelijkertijd vier, door citaat dat een beschrijving is van de zending van Johannes, zo te gebruiken dat het ook past aan Lucas' eigen programma waarin het heil van de Nietjode uitdrukkelijk aan speerpunt is. Tweede voorbeeld is Jezaia 61, 1 tot 2 in Lucas handelingen. We gaan ervan uit dat Lucas in zijn bronnen verwijzingen in Jezaia 61 vindt met namen in de passage die in zijn eigen verhaal heeft opgenomen en die nu Lucas 7, 18 tot 35 is en vooral de Jezaia hallucines in 7, 20. Maar Lucas zet die verwijzing met Jezaia elves in zijn evangelie om in een meer explicitaat in zijn beschrijving van Jezus debuut in de synagoge van Nasa. Gebruik Lucas deze versen als een samenvatting van Jezus activiteit. Wat Lucas zoiets kan doen is niet verwonderlijk, want dat hij Jezaia goed kent, dat blijkt uit het feit dat we op verschillende plaatsen in Lucas toespelings op Jezaia en citaat het boek vinden. Dus een van de plaatsen is het net genoemde Lucas 7, 2. De geleerden, al sinds de kerkvaders, zijn er mee bezig om na te denken over ja, het is duidelijk Jezaia taal, maar welke passage wordt er hier nou gebruikt? En dan zijn er allerlei Jezaia 35 en al dat soorten. Maar terwijl in 7, 22 een gedeelte van een passage, dus waarschijnlijk ook een toespeling wordt gemaakt op Jezaia 61 en dat zeggen de geleerden, de kerkvaders enzovoort, toch blijft het gissen op welke auto's de mensen in deze tactie wordt gezinspeeld.  Maar wat doet Lucas er mee? Wat Lucas er doet, mee doet, is dat hij een citaat, oh nee, een alluzie in de textie die hij heeft gevonden op een of andere manier in een traditie gekocht vonden en die we nu vinden in Lucas 7, 22, die gaat hij expliciet maken. En dus dat conglomeraat van Jezaia teksten in Lucas 7, 20 werkt hij uit door explicietes te zeggen dat het gaat om tekst uit het boek van de profet Jezaia door de mogelijke toespeling om te zetten in een langer en een expliciet citaat van verschillende zinnen en door het citaat om te vormen tot een blauwdruk van Jezus zending. Zij Lucas citaat plaatst aan het begin van Jezus openbare optredens en het daarop programmatisch maakt. En er is nog een laatste citaat. We vinden Jezaia 6, 9 tot 10 Lucas handelingen. We vinden Jezaia 6, 9 tot 10 in handelingen 28, 26, 27, 20. Men kan stellen dat de auteur van Lucas handelingen 6, 9 tot 10 reeds opmerkt in één van zijn pronen van zijn evangelie. En wel in het vers dat we nu terug vinden in Marcus 4, 12. Er zijn drie sindsneden uit acht sindsneden van Jezaia 6, 9 tot 10 terkennen in de verwijzingen in Jezaia in Marcus 4, 12. 10 is dat Hans Lammers heeft dat mooi laten zien dat dat niet zo makkelijk is om te kijken op welke tekst hier Marcus gaat. Het is een allusie. En als we gaan kijken naar de versie van Lucas in Lucas 8 dan zie je dat hij die allusie nog kleiner maakt. Maar op een of andere manier doet hij weer hetzelfde wat hij met andere teksten gemaakt. Hij bouwt de allusie om tot een citaat aan het einde van zijn werk. En dat is natuurlijk handelingen 28, 26 en volgende. En hij doet het weer. Dus wat doet hij dan? Hij zet de citaat, de allusie die hij waarschijnlijk gevonden heeft in een traditie, zet hij om door zeer in een citaat, door zeer uit een drukkelijke oplechtige wijze te verklaren dat het een tekst is die door de heilige geest is gesproken in het boek van de profetje Zaja en door van de mogelijke toespeling een langer exquisit citaat te maken van een aantal zinnen. Dit zijn drie voorbeeld.  En dan laat ik uitgebat met een artikel lezen en dan zegt hij wat levert dat nou op. Wat is daar nou interessant aan? En dat is een goede vraag. En in feite is het zo dat als je gaat kijken naar het nieuwe testament dat er nog steeds boeken verschijnen over dat dat dat nieuwe testament er is een mooi boek over welke bronnen Lucas gebruikte uit Leuven en Amerika. En daar wordt niet eens behandeld dat het nieuwe testament dat Lucas dus ook het oude testament gebruikt voorkomen van menen. En dus het blijkt niet overbodigd te zijn om dat altijd weer te zeggen. En toch kun je bij de manier waarop Lucas deze citazen gebruikt zien dat hij op een of andere manier blijkbaar en ik stel me dan maar zo voor als het eerste plaatje dat hij zo'n bronnen heeft gekeken en dan zegt van ja wat staat er nu precies? Wat staat er nu precies? En en en dan gaat hij dus echt kijken en daarmee kijken we over de schouder van Lucas heen en dat hij als schriftgeleerde probeert Jezaja te heren en een plaats te geven in de structuur van zijn werk. Paar, dank je wel voor je mooie verhaal en dan gaan we naar onze laatste spreken op deze feestelijke beneenkomst en dat is Joken. En Joken wil je heel graag het woord geven. Ik denk dat je eigenlijk geen inleiding meer behoeft. Je bent in Tilburg gepromoverd. Het nieuwe testament bij Bart, maar jij kent Winbeuk. Ik doe ook al heel lang want jij vertelde mij dat jullie huwelijk door hem is ingezegend en dus heb je wel een hele bijzondere relatie. Joken, graag aan jou het woord. Ja dank je wel. Mijn bijdrage vandaag is gebaseerd op handen van de winnen 8. Een passage over Philipus, één van de zeven diakers waarin een citaat uit Jezaja voorkomt. Philipus loopt op de weg van Jerusalem d'Agasa, een etiopische eunig achterop. Hij hoort deze man Jezaja wezen en vraagt of de man begrijpt wat hij leest. De man antwoordt hoe zou ik dit kunnen als niet iemand mij de weg wij. En dan volgt het Jezaja citaat letterlijk Jezaja 53b tot 8a volgens de Septidaagint. Het citaat is genomen uit het vierde knechsliet. En het gaat over het einde de smadelijke dood van de knecht. De hebreeelste tekst is wat gecompliceerd.  Zelfs Wim Beuken noemt onduidelijkheden en het zeer moeilijke vers 8a. De Septidaagint intrepeteert als volgd en ik volg hier de Willybrood-vertaving. Als een schaapbed hij ter slacht ingeleid en als een land dat stom is voor zijn scherder, deed hij zijn mond niet open. In zijn vernedering werd zijn oordeel recht genomen. Wie zal zijn afkomst beschrijven, want van de aarde wordt zijn leven weggenomen. Het citaat omvalt genoeg om te herkennen dat het hier over de knecht van de heer gaat. Wie de knecht van de heer is, is door de evene vraag geweest. We hebben het al verschillende keren gehoord vandaag. Ook de etio-peer vraagt zich af over wie de profeet het zegt, over zichzelf of over iemand anders. Wat Filipus dan precies antwoord wordt niet verteld, maar het ligt voor de hand dat hij verkondigt dat jezus de knecht van de heer is. Want het diazaiens citaat bevat een aantal thema's om jezus als zodanig te identificeren. Ik noem het zwijgen van de knecht en jezus als een land dat geschoren wordt. De vernederingen en de dood van de knecht van jezus. Het te loorgaan van de knecht van jezus zonder nageslacht. En de knecht jezus is uit het land van de levende weg gerukt. En het smadelijk oordeel wordt van hem weggenomen. Door uit te leggen dat jezus de knecht van de heer is, sluit Filipus ook aan bij jezus zelf, die in het Lucas evengelie ook jezaia 53 aanhaalt als een schriftwoord dat in vervulling gaat. Bij de overtreders van de wet werd hij gerekenen. In het werk van Lucas wordt het verhaal van jezus en zijn leerlingen meermaals geïnterpreteerd met jezaia, zowel met allusies als citaten, waarbij jezaia ook met name wordt genoemd. Die explicite jezaia citaten komen andere voor intiperende passages rond leidende figuren, leidende menakorteij, zoals bij Johannes de Doper, de breitenweg van de heer. We hebben net van Bart gehoord en van jezus de geest des heren rust op mij. In onze tekst lijkt het vooral te gaan om de duiding van jezus als knecht van de heer en is Filipus de verkondiger of evangelist zoals zij verderop in handelingen ook vernoemd wordt. Maar dat is niet het enige. Filipus legt de schrift uit aan een etiopier.  Het is niet zo waarschijnlijk dat deze etiopier een heiden is in de zin van niet zweetend, want hij is naar Jerusalem geweest en hij leest in jezaia. Maar omdat hij een unit is, het woord klinkt vijf maal in de tekst, kan hij onmogelijk tot de Joodse gemeenschap behooren. Hij is dus een buitenstaander, een vreemdeling uit etiopier dat destijds werd gezien als het uiteindel van de wereld. Deze ontmoeting past zo in de opdracht in Handeling 1.8 om te getuigen van jezus in Jerusalem, Judea, Samaria, tot aan het einde van de aarde. De twee delen van Filipus missie vullen elkaar mooi aan. In Samaria ging de verkondiging gepaard met teken en genezingen en nu legt Filipus de schrift uit. Daarmee hebben we een aannemelijke uitleg voor die verhaal, maar tegelijk dat Filipus verkondiger is ook voor de volkeren wat korter verteld kunnen worden zonder de entourage van een etiopische schappenwaarder, een unit, de woestijn, een rijtuig, een engel, in de heilige geest en daarin ook nog eens een Jezaiya-citaat. Bovendien lijkt het er zelfs op dat je deze episo de strafeloos weg kunt laten en tot missie een ontwikkeling houdt in handelingen. We hebben dus een wat exotisch verhaal dat min of meer zelfstandig is, maar wel opgenomen is in een doorlopende vertelling. Dat doet denken aan een Mies Anabim. In het studiaar in 1979 hebben we in de doctoraalcollege van Wim Beuker het Eselinne verhaal in het verhaal van William, het nummerie, als een Mies Anabim bestudeerd. De Mies Anabim is de benaming voor een weergave van een beeld in een ander beeld. Het wordt ook wel het droste effect genoemd. Dat stond nog bij de andere computer. Je ziet hier in beeld een verpleegster met een dienbladje in haar hand, waarop ook een blokje droste staat, een lekje droste staat waar binnenweer het pleegster met een dienbladje enzovoort. Deze omschrijving van een Mies Anabim is overig iets te simpel, zeker voor een literaire werk. Een Mies Anabim is een ingebets verhaal dat verdeuidelijkt dat iets zegt over het verhaal waarin het ingebets is. Ingebet wil hier ook zeggen dat er herkenbaarheid is, dat de overeenkomsten bestaan tussen beide verhalen. En die zijn er. In onze tekst is een aantal aanklopende spunten met de doorlopende vertelling te vinden.  Onder andere, het initiatief van een Engel, dat kennen we bijvoorbeeld ook uit de aankondiging van de geboorte van Jezus en Johannes, de heilige geest die de gang van zaken stuurt. Op Jezus duikt ik zelf zo dat de geest het hem rust en dat doet hij in de cinegolven van Nazareth. De lezen uit Jezaia daar, de tekst citeren en het toepassen ervan op Jezus, gebeurt ook in onze tekst. Ande aanknopingspunten etioopere is net als de emmhousegangers onderweg uit Jerusalem vandaan en leidt in Jerusalem het humoor rond de leerlingen niet opgemerkt te hebben. Dat pretendeert Jezus ook weg naar emmhouse. Philippe staat uit van het schriftwoord om de goede boodschap van Jezus te brengen en ongekeerd legt Jezus op weg naar emmhouse uit wat het hem betrekking heeft te beginnen bij Moses en alle profeten. En als Philipus en de eunig water tegenkomaat, vraagt de man, zie water wat verhindert dat ik gedopt wordt. Een vergelijkbare rhetorische vraag stelt Peter zit in handeling het team ten aanzien van het huis van Cornelius. En Peter heeft ook met Philipus de woordelijke overeenkomst gemeen dat hij zijn mond opent, anders dan het land dus, om de goede boodschap te verkondigen. En er zijn dus verschillende verbanden met andere passages uit Lucas handelingen, zowel textueel als thematisch. En daarom denk ik dat we dat verhaal van Philipus en de etioopere inderdaad als een misanabim, als een spiegel verhaal kunnen zien. Maar wat levert dat dan op als ze dat verhaal als misanabim beschouwen? Allereerst in de verhaal lijn van handelingen komt vreemd over dat Philipus als eerste, de eerste is die de verkondiging aan de volkeren ter hand neemt en om zomaar te zeggen een heide doopt. Immers het optreden van Philipus in Samaria is ook onbevredigend afgelopen. Hij doopt afvelen, maar Peters en Johannes moeten komen om de gedopte ook de heilige geesten laten aannemen. Tegelijk is Philipus buiten beeld als Peters met Simon die amagie doet, na een trouw volgeling is van Philipus, een flinke aanvaring krijgt. En dat schetst Philipus als iemand die net een trapje lager staat in de hierarchie, naar Peters of de apostelen. Bovendien verwoord Peters zelf later dat de volkeraar uit zijn mond evengelissen horen.  En daar komt nog bij, als Philipus nu de verkondiging al tot aan de uiteinden van de aarde heeft gebracht, waarom volgen er dan nog 20 hoofdstukken in het hoekhandelingen met de reizen van Paulus. Zien we het verhaal echt er als een mis aan haar wim, dan hoeft het verhaal niet op de Groningelokens juist de plaats in handelingen te staan. Juist de diverse verbindingen met passages, zowel ervoor als erna in de bukaans dubbelwerk, zorgen voor reflectiemomenten op de doorlopende vertelling. Lijkt het erop dat de missie van Philipus in Samaria ontspoorden, de uitleg van de schrift aan de Eunuth en Lien's doop, de wijste tegenbeeld, dat biedt zowel een terugblik op de gebeurtenis in Samaria als een vooruitblik op het verdere verloop van de verkondiging. Bevolgen zoals de verkondiging door de apostelen in Jerusalem succesvol was, zoals zal die dat ook daar buiten zijn, in Samaria aan de Vreemdeling, aan Cornelius en zijn huis. Niet dood zijn is niet relevant. De verkondiging aan de volker is dus niet vastgelopen en zelfs de geden in buiten versloten zijn en de uiteinden der aarde zullen bereid worden. Het zegt ook iets over de bredere context, het lezen en het duiden van de schriften, zoals jezelf deed, Hazaret en Maus, wordt ook na zijn dood en verreisenings voortgezet. Nog een punt, juist voor deze episode, is Saules als bedrijf waar genoemd. De vlucht die daarop volgt slaat in het verhaal van Philipus om die juist een verdere verspreiding van het evenveling. Zo zien we ook net na dit verhaal dat Saules zich omkeert en de apostel wordt voor de volkeren. Als Miesa Nabi maakt het verhaal dus geen deel uit van de chronologische vertelling en dat maakt dat er geen probleem is als Philipus eerder in de tijd dan Petrus in Heiden doopt en eerder in de tijd dan Paulus verkondigd tot aan de uiteinden van de aarde. Zo kan dat verhaal van Philipus en Eunig gelden als een korte samenvatting van de hele verkondiging van de schriften dus ook aan de volkeren. Ten slotte, het zitaat uit Jezaia in ons verhaal werkt als paradigma voor de verkondiging aan de volkeren. Vanuit de schrift tekst wordt Jezus verkondigd als de knecht van de Heer, een verkondiging die steeds breder wordt. Je kunt het vergelijken met het drosten effect maar dan omgekeerd.  Zie we op het blikje het beeld in het beeld steeds kleiner worden. Wat de verkondiging betreft wordt het juist groter. Het begint bij de knecht van de Heer die gedood wordt, die zijn mond niet open en de vraag is wie hier nog over hem zal vertellen. Maar er is en er wordt over hem verteld. De Heer noemt hem mijn knecht. Jezaia vertelt dat. Philipus vertelt aan de Ethiopiër dat Jezaia hier spreekt over Jezus. En Lucas vertelt ons dat Philipus over Jezaia spreekt, die spreekt over Jezus die door de Heer zijn knecht wordt genoemd. En zo gaat het door tot op de dag van vandaag. En hoe had ik dit kunnen vertellen als niemand mij wegwijs had gemaakt? Wim als voorzitter van de vakgroep Bijbelwetenschappen schreef je in 1980 over mijn doctoraalprogramma dat je hoopte dat ik nog veel zou opsteken in de colleges en dat we elkaar nog eens zouden mogen ontmoeten. Ik denk dat het daar nog wel iets van terecht is gekomen. Hartelijk dank voor jouw wijze en de lessen en je trouwe vrienden. Joke, jij bedankt voor je mooie verhalen, een spannende lezing van de boekhandelingen der Apostelen. Er is nog wat ruimte in de tijd voor een eventuele vraag of opmerking aan je aarders. Anders stel ik voor dat we naar het laatste onderdeel gaan van ons programma. En dat is een slotwoord. En wie kan dat beter doen, Wim, dan jij als feestling zelf om deze beinkomst af te ronden. Ik geef je raar het woord, Wim. Nou, het was een hele boeiende middag. Vrienden, collega's, sprekers enzovoorts. Ook een zorgeloze middag voor mij omdat ik niet hoefde te reageren, maar bovenal omdat jullie voordrachten bewijzen dat de studie van Jezaia volop toekomst heeft. Ik ging niet alleen over de eerste, de tweede of de derde Jezaia, maar over de hele Jezaia, vanuit allerlei nieuwe invalshoeken, baritapere analysen en ook vanuit de werelden, de verschillende oude en nieuwe werelden waarin het boek Jezaia gespeeld heeft. De profet Jezaia zou, wist van God, vijftien beikomende levensjaren verkoening hischia toegevoegd krijgen. Ik heb er vijftien bijgetregen omdat de studie van Jezaia onder nieuwe invalsen verdergaat. Mede dankzij jullie inspanning en die van veerder andere. Daarmee houdt de vergrijpte hem ook op. 