Gabriël van den Brink: polarisering in politiek door morele leegte
Ik heb daf gelopen tien jaar in Tilburg gewerkt als zogeleermadschappelijke bestuurskunde. En ik heb in die periode heel veel onderzoek gedaan naar de spanning die er altijd is tussen de moderne samenleving en moral sentiments of morele gevoelens. En in mijn afschetsreden spits ik die algemene vraag toe op het domein van de politiek. Wat betekent dat nou dat je in Nederland van de ene kant moderne politiek hebt, moderne staat hebt en dat er ook in de samenleving morele gevoelens om aandacht vragen. Op zichzelf is de staat natuurlijk een neutrale instantie. De staat heeft geen morele gevoelens. De staat, en zeker als de moderne staat, heeft te maken met rechtsgelijkheid. Die heeft te maken met zuinig omgaan en doelmatig omstringen met beschikbare financiële middelen. Die heeft te maken met cijfers en met beleiders. De moderne staat is een bureaucratie en de positieve zin van het woord. En die heeft ons ook veel goed gebracht. Dus de staat zelf heeft geen morele gevoelens. Het punt is alleen dat er allerlei vraagstukken in de samenleving zijn, waarbij morele gevoelen hele belangrijke rol spelen. Deze dagen, we spreken in november 2015, het vluchtelingenvraagstuk. Maar u kunt alle andere vraagstukken bedenken die met politiek, dat speelt altijd een morele component een belangrijke rol. En de vraag is, gaat dat goed? En mijn conclusie is, na veel onderzoek, dat gaat in Nederland eigenlijk niet goed. De politiek is zeker in moreel opzicht heel leeg geworden. Hoe komt dat? Dat is natuurlijk de kernvraag, ook van mijn betoog, mijn afscheidscheden. Dat komt omdat politici en politieke partijen zich enorm hebben vereen zelfig met het staatsbelang en dus met de morele neutraliteit van de staat. Nou, op de eerste plaats, er moet natuurlijk zijn om te besprongen met de beschikbare middelen. Dus je moet economisch zijn, dus men denkt, politiek is een economisch iets. De economen zullen ons zeggen hoe wij beleid moeten maken. Je ziet dat ook bijvoorbeeld, als je kijkt naar de Tweede Kamer, welke wetenschappers citeren zijn nu veel, vooral economen. En dat is zelfs enorm toegenomen vanaf de jaren tacht. Dus de hele rewijze van reduneren is ook sterk economisch. Het gaat om geld, het gaat om centen, het gaat om markt. En nou is dat heel belangrijk, daar gaat het niet om, maar politiek is meer.  En als je economisch reduneert, dan heb je nog niet de morele kant te pakken. Dus dat is één tekort. Je zou kunnen zeggen dat dat leidt anders zelf tot een zeker moreel tekort. In de politiek, in de wijze van politiekverweken. De tweede punt, dat ook heel belangrijk is, politiek is in Nederland een professionele aardgelegenheid geworden. Dus wie gaat er de politiek in? Mensen die het vaak kennen, die zijn dan altijd lid van de politieke partij. Die politieke partij is maar een heel klein stukje van het electoraat, 3 procent nog niet eens. Dus je komt al via een hele smalle poort binnen. En bovendien, je moet een bepaald praten en je gedragen. Je wordt helemaal gesociëerd in de politiek. Dus politieke professies die zeggen niet allemaal hetzelfde, maar ze hebben wel eenzelfde stijl van optreden. En dezelfde taal en dezelfde denkwijze. En, nou ja, hogeropgeleide burgers kunnen zich daar nog wel in vinden. Die vinden dat wel verstaan. Maar maar laag opgeleide Nederlanders hebben daar grote moeite mee. Die denken anders en die voelen anders. En die vinden ook dat al die debatten in de tweede kamer, dat hij eigenlijk haakloverij is en dat politici over hun eigen belang heen moet stappen en zich moet inzetten, worden algemeen belang. Er is dus veel bezwaar bij laag opgeleide tegen de politiek. En dat komt natuurlijk in extreme mate tot uitdrukking als ze niet bij gaan stemmen of als ze gaan stemmen voor niet voor de middenpartijen, maar voor partijen aan de linkerzijden, SP, PVV en de rechterzijden. En dat is een uiting van onvreden die dus te maken heeft met het feit dat ze zich weinig kunnen herkennen in die taal van al die professionele politici. En ten slotte, derde tendens, die partijen willen het liefst besturen of regeren. De politieke partij heeft vele functies eigenlijk, maar het liefste wat ze doen is personeelleveren. Een wethouderlever, een gemeesterlever, een ministerlever. En dan denken ze dat ze aan de macht iets goed kunnen doen. Maar ja, in de samenleving wordt dat toch niet gewaardeerd. Want je ziet aan de uitslagen ook dat middenpartijen, PVDA, CDA, VVD ook wel, die worden eigenlijk als ze deelnemen aan de regering eerder gestraft. En dat komt omdat ze ook hun eigen ideologische beginselen hebben prijsgegeven. Ze marcheren allemaal mee in een neoliberale agenda. Nou ja, voor de VVD snapt we dat.  Maar voor de PVDA en CDA is dat toch wel merkwaardig. Want ooit was de PVDA opgericht, eeuw geleden, om iets aan de uitwassen van de markt economie te doen. Ja, en die hebben hun ideologische verenprijs gegeven. Dus wij hebben dan de PVDA naar voren te doen eigenlijk hetzelfde als de VVD. En eigenlijk het CDA hetzelfde, dat noemen ze Christelijk. Maar ja, wat is nou Christelijk aan het CDA? Die voer ook een neoliberale agenda. Kortom. Op al die punten, bestuurlijk, economisch, kwartaal, bedrijf mij eigenlijk geen politiek, maar bestuurt het land. En wat is nou het probleem, zou u kunnen zeggen? Dat gaat toch prima. De BVD-land is er misschien mee geholpen. Nou ja, het probleem is niet alleen dat er heel veel vragen zijn die inderdaad moriel van karakter zijn. Zoals het vluchtelingenvraag, maar ook werkenloos uituitbreiding Europees Unie en Dijkhe. Maar ook, en dat is heel interessant, dat in de samenleving zelf de belangstelling voor moriele vragen enorm aan het toenemen is. Ik heb dat uitgezocht, dus ik ga dat niet uitvoerig behandelen in mijn oratie, maar ik stip het kort aan. Als je bij het burgers kijkt, Nederlandse burgers, dan ben ik een groot onderzoek gedaan. Nederlandse burgers zijn helemaal niet calculerend, in de zin dat ze alleen maar hun eigen belang voor opstellen. Ze zijn zeer sociaal gerecht, ze hebben ze degelijk iets over veranderen en hebben ook belangstelling voor moriele beginselen. De Nederlandse professionals hebben we ook onderzocht. Mensen in de gezondheid zorgen, mensen in het onderwijs, mensen bij de politie zijn dat. Mensen die alleen maar voor hun inkomen gaan, geen spraken van. Voor hun inkomen hoef je niet bij de politie te gaan werken. Die doen dat om iets aan de samenleving bij te dragen, om iets voor anderen te betekenen. Dus dat is ook een sterk moriele kant. En het is tot dezelfde bedrijven zijn de afgelopen 20 jaar op een heel interessante ontwikkeling laten ze zien. Dat ze niet alleen maar gaan voor het aandeelhoudersbelang of alleen maar voor de maximale winstboel, ze willen winst maken, maar er zijn ook in het bedrijfsleven steeds meer organisaties en ook leidinggeverde die oog hebben voor. Duurzaamheid, mensenrechten en niet de plofkip in het vak wel altijd. Dat zijn maar tendensen, maar ze staan dus helemaal haaks op wat er politiek gebeurt. 