Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart | Aagje Deken, Betje Wolff | Epistolary Fiction | 5/9
Brief 91 tot en met 95 van Historie van Muurvrouw Sarah Beurgehart. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van noteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org. Voorgelees door Karole Janssen op 26 november 2007. Historie van Muurvrouw Sarah Beurgehart van Bertje Wolf en Agje Deke. Brief 91 tot en met 95. Historie van Muurvrouw Sarah Beurgehart. Tweede deel. 91e brief, de heer R aan de heer C. Vriend Jan. Hoe dik wil's, Dow Lomper Kerel? Zal ik u dan moeten zeggen dat mij alles verveelt en ga je met uw weergaze apekuren, kwakselversloopjes en zotte uitnodiging met een paar onzerliefertjes nog wel het allermeest. Wat kan ik Arme Duivel doen? Waarom denken dan aan de bevalligste meid die ooit met een paar schone ogen in de halve wereld in oproer stelde? Gek ja, stapelzot ben ik naar haar. En ik moet mijn rol van huigelaar spelen om haar ooit zo naar bij te komen dat ik haar kan inluisteren. Ik ben minu. Vrouwen, vrouwen, wat staat er niet voor uw rekening? Nu, wij zullen afrekenen, mijn trots meisje, dat ik snuif niet, ik neem nooit geen presente aan. Zult jij mij betalen? Dit is de eerste oorvijg welke mijne eigen liefde die waarlijk tegen de oewe wel op mag, nog ooit van ene schone hand ontving. En ben ik niet een schone vent? Kan ik niet beuzelen met de zottinnetjes, reddeneren met de wijsneusjes? Erger ik ooit een vrouw die achting verdient door het allerminste dubbelzinnig woord. Sloeg ik ooit taal uit die bloze doet, ook maar uit Wolstaans halve. Er moet een eind aan komen, zo leef ik eigenlijk niet. Maar welk een einde? Vraagd jij dat, lichtmis? Ik, een man van geboorte van middelen. Zij, een burgemeisje met een stuivergoed. Gij zijt een driedubbelde uienskop, of jij mij wilt mij aan het praten krijgen? Trouwen, zijt geen aanrazen dol. Ik zal, denk ik, tot zulke disparaat uitersten nooit komen. Vrijheid is de prikkel der liefde. Dit, weet jij, is mijn bespreuk. Als mijne maitre zal zij sultane favoriet zijn, maar mijn wijf, wel voei, zie daar, dat was al redig genoeg, ben je noemde mongoe, om haar ondraaglijk te vinden. Trouwgij haar over een maand of vier, zo lang, denk mij, zal ik haar beminnen kunnen.  En gij zult mijne genittingen nieuw leven bijzetten door mij die dan wat moeilijk te maken. Gij weet wel, dat een lichtmis geen recht heeft op een eerlijke vrouw. Nu, jij hebt haar eens gezien, maar ik verdelg u van de aardbodem zo gehaar in het eerste half jaar weerziet. O, liefde, liefde, maar welk een deugniet ik ook omtrend te vrouwen ben, ik zal mijn drift die alleen op mijn eigen geluk uitloopt met uw gewijnenaam niet opkwikken. Laten wij toch ons ongeloof als helde beleven en de duivel niet voor niets dienen. Nu, mijne koetstaat gereed, ik ga haar halen. De dame, daar zij bij logeert, heb ik ook door haar haar verzocht. O, ik weet wel, dat die niet uitgaat op zulke partijtjes. Nu, meneer Koetstaat, ik ga haar halen. De dame, daar zij bij logeert, heb ik ook door haar haar verzocht. O, ik weet wel, dat die niet uitgaat op zulke partijtjes. En de malenmeid, die erbij was, ook. Nu, dat bruit nog wat heen. Ik weet al hoe ik met haar moet omgaan. Zij zal bukken voor mij, dienst zij niet vreesd. Mogelijk, voordag ik, in deze laatste vijf uur er eens merkelijk. Tien uur, desavonds. Ik ben woedend, ik zoek met de hele wereldruzie ik raas op Philips of ik dronken ben en zou u zeer graag bij mij hebben om u helder af te rossen. Die is er maar voor mij te maken, die om een vreie kleed en een goede maaltijd voor mij kruipt, dat is er nu weer te doen, vraagdgheime, bij het air van een beroi, de verplustre, dus wij gaan luister. Geheel opgetogen, reed ik naar haar toe, werd zeer beleefd door de weduwe in de Zijdkamerbegoed, ze zei der mij dat ze van mijn beleeftijd gebruik zouden maken, terwijl zij meenden dat de truspel vertreffelijk zijn zouden. De lectures daarvan had haar zeer vol daan. Hier jij Rembrand, steef mij naar het hoofd, ik had trekking op mijn hartjes, zulke schok, zulke ene teleurstening. Ze merkte het niet, het was alles als een bliksemstraal, en kerst stelde mij zo voort, en mijn hem hand even aan mijn lippen brengende, boog ik eerbiedig haar bedankende voor de ere mij aangedaan. En zie daar, daar kwam de enige zuster, ter trigraatie, geheel vrolijk, geheel leven, geheel zielkeurlijk gekapt en op een edele wijze invoudig gekleed aanzweven.  Ik hielp de dames in de koets en toen ik erbij was, sprong haar knecht bij de mijne achterop. Mijn loge alleen was nog ledig, alle ogen waren op ons, de wedewer is niet jong meer, maar waarlijk nog ene zeerschone vrouw. Mijn wicht, nu, jij hebt haar gezien, en de malermijt is ook niet ledelijk. De drommel, Jan, wat moest ik op een hoede zijn, de wedewer, ik weet het niet, maar mij doch, dat zij ongemerk qua zie alle mijne bewegingen gaten sloeg. Ik durf er waarachtig heet ene die kunstjes gebruiken die wij Alto's eerst te werk stellen om eens hoog te nemen. Er was niet op als met deze slechte kaart zo goed te spelen als ik kon, en houd mij nu voor een donk op zodat ik de wedewen, in die die al een gallig in het oog mocht hebben, niet bedrogen heb. Ik sprak meest met haar, en zoals ik Alto's tegenvatsoenlijke vrouwen spreek. Bij reden met mijn koets terug en de bevalligheid uit de koets helpende, drukte ik haar gehand, toch ik kreeg geen antwoord. Is dat er verdragen? Ik nam beleefden in de Zijdkamer afscheid ootmoedig biddende om het eer te mogen hebben van de dames mijn compliment te komen maken. Kent gij heen Edeling, maar waar zou zulke een jakhals als gij zo'n stijve jorden als hij, die echter een eerlijk man is, hoor ik, toch ooit gezien hebben? Hij schijnt een vriend ter wedewer te zijn. Zwijg, zeg ik u, ik wil er niet van horen, laatheid hard hebben, maar geen nood, als stond Belzebub zelf naast haar huwelijk, die duizend kunstenaar zou mij haar niet ontnemen. Ik heb moed Jan, en wat nu? Ik moet haar alleen zien te krijgen. Kan ik echter voor nog een teleurstelling mij beveiligen? Voor tuin helpen stouten. Daar zijn weer tien deuken aan te rekkel. Kom morgen ochtend hier, zo rast als jij deze gelezen hebt, en breng hem met u of ik laat u aan u zelf over. Er. 92. brief, de heer Hendrik Edeling aan mijn jevrouw Sarah Burraard. Mijn waardste. Ik ben tweemaal vergeefs aan uw huis geweest. Eens waard ging met de heer er naar de comedie, en nu zei de Frits, had hij u en de waarde gevrouwen naar de Franse kerk gebracht.  Hoe smaakt mij deze teleurstelling? Ik moed voor etlijke dagen om zaken van veel aangelegenheid van huis, en hoe vuurig verlangde ik om in persoon afscheid te nemen van u, die ik teder en met de grootste achting beminn. Van u, die mij een en mij dus lange onbekende neiging hebt ingeboezend. Ik moed vertrekken, de paarden worden reeds gezadeld. Oh, mocht ik durven hopen op de gunst van haar die mij dierbaarder is dan mijn leven. Indien ik niet voorzacht dat wij beide gelukkig zouden zijn, ik zou u niet lastig vallen met mij naar bezoeken. Maar helaas, ik vrees dat ik de man uw verkiezing niet ben, niet worden kan. Evenwel, geef eerd mij met uw achting, genoem mij uw vriend. Hemel. Wie je ook van zijn liefde mogen verzekeren, en welk een briljant lot men uw mogen aanbieden, uw edeling bemindt u meer dan iemand u kan beminnen. Ik ken uw waarde, uw bevallig beeld zweeft mijn auto's voor de geest. Wat zal mijn leven wat zullen mijne goederen zijn zonder u, oh mijne zils beminden, ik zal hopen. uw hart is immers nog vrij. Zult jij mij niet verachten als ik u zeg dat ik de heer Eerd niet meer dulde kan. Maar een liefde als de mijne is zo teder als oprecht, en hoe kan ik het denkbeeld dragen dat hij uw hand vat? Maar jij kent een liefde niet. Ik zal des niet langer nonsense schrijven. Goed uitmuntende vrouw, en geloof dat ik met de grootste achting en hartroerendste genegenheid ben, uw hen dreek edeling. 93e brief, de heer Jacob Bruneer aan mijn je vrouw Aletta Bruneer. Mijn beste letje. Hoe ongevallig is het voor mij, u niet te zien, en u durf ik ook zo dikker als niet aanlopen. Hoe gelukkig ben ik in de vriendschap van de brave heer Edeling. Mijne pogingen om hem aangenaam te zijn, toen mij reed zich een heel ander plan van leven vormen. Ik schaam mij nu waarlijk over mijn dus langt beuzelachtige smaak, die mij tot een baguettel voor de dames en een spot van eenvoudig mannelijke deugt stelde. Ik schaam mij over de wanhebbelijkheid, waarin geen mijne kamer eens gevonden hebt, over dat verkwistend air doorstralende in het verwaarloze mijne kleren. Ik schaam mij over de slechte prullen die ik pleeg te lezen.  Nu, ik heb die ook al weg gedaan, en leest tantswerken die de heer Hendrik in zijn boekenkasten met genoeg een plaats schreef. Kootje, zegt de brave man, gezijd een goed aardige jongen, geheb meer verstandig en zelf weet, ga je moet u voor tuin maken. Verzuim dan niet uw tuin wel te besteden. Al wat ik tot uw nut of vermaak doen kan, wil ik doen. Ik geef u mijn vriendschap. O, mijn letje, ik hoop, ik wens dat er helemaal hem hierom zegende met die vrouw die hij bemint, en waarop ik eens de gekheid had van pretentie te maken. Al de dag als het enigszins mogelijk is, spreek ik hem, en ik ga althoos met het een of andere nuttedenk wil terug. Hij is uit de stad, of gaat er minstens uit de stad, garand zouden hij mij mede genomen hebben, toch mijn ant laat het niet toe, en vigileren is de zaak. Mijn compliment aan oomentanten en aan Nefjan. De vriendin, mij nog zuster, zal mij niet althoos voor een gek houden. Haar edeling zal mij ook eens haar vriendschap waardig maken. Vaarwel, zusje lief, ik ben min u recht hartelijk, Jacob Bruneer. 94e brief, muurvrouw Cornelia Hartog aan muurvrouw Wilhelmina van Quastama. Andere mijzelf. Het noodlot kan zich tegen mijn hoop. Te vergeefs heb ik op onze muziekpartij als een esser de viol gespeeld. Ik werd toegejuigd, ja, maar het voldoet mij niet. Beleefd, koelbeleefd, meer niet was de bewandeling van hem die ik in spijt van mijzelf, in spijt van zijn stijven ingenomenheid met zichzelfs, bemin. O, hij is één die er lage zielen die in hun vrouwen de verstandige meerderheid niet kunnen dulden. In een fraaie geestige, beuzelaarste, Zidaar, diepe koord hem, zijn er ogen spreken, ik versta die taal. En terwijl zij geen kracht van vernuft heeft, dat haar boven de gewone préjugier kan verheffen, heeft zij veel eerbied voor hetgeen mijn Godstdienst noemt. Godstdienst, maar Scherf van Quastama, is al zo voordelig om de mannelijke overmacht te handhaven als op een geheel volk te gevallen van een en dwingeland in slaafse boeien te kluisteren. Of Elin zelf geloof aan die sprookjes Scherf weet ik nog niet, hij bent het voor, en is dit zo, dan heeft hij zo min verstand als moed nodig om van de onze te zijn.  En gebrek aan moed in een man maakt dat wij hem beneden onze aandacht moeten beschouwen. Zou hij ook een erre zijn die er voor uitkomt dat elk volk zowel zijn Godstdienst als wetten moet hebben en dat hij in Turkije levende een ijverig muzelman zijn zou? Ik ga, weet jij, zeer nerstig te kerk en vermaak mij met de beuzelingen die ik hoor, zowel als met het volkje dat toedluistert. Het dikke oren moet bewaard. Zou ik mij hierom broeieren? Dat is de pijn niet waardig. O, die haatelijke burgerhard, zou het geet geloven, maar Scherf van Quastama, dat zij mij zelf niet spaart? Nu, een hogeborre ziel pijnst vast op stille vraag. Geweet niet wat het mij kost om op dienavond dat wij gemusiceerd hadden mijn spijt te verbergen. Ik wond mijzelf op tot de hoogste toon der verrolijkheid die ik bestemmen kon, omdat anders mijn lijden zichtbaar zou geweest zijn. Ik moest de belediging niet schijnen te voelen, omdat ik die niet kon bestraffen. Na ons collation keuzelde hij als een rechter beuzelaar met de juffrouwen. Maar geloof mij, ik heb al toos gemeent dat buigzaam meer verstand had, dan u uit het volgende gesprek zal blijken dat zij heeft. Edeling verhaalde dat iemand hem bekend een andere met nadeel voor zichzelf uit een dringende nood gered had, nadat een derde die de vriend ter ongelukkige was zilks geweigerd had. Dat is een mensse vriend, riep de malootje. O, dat is een edel, zij buigzaam. Ik? En waarom is die man meer een mensse vriend dan hij die het weigerde? Edeling? Niemand is beter in staat dan jij, meervrouw, om die vraag op te lossen. Ik? Om diezelfde reden als waarom men alle dingen onderscheidende menamingen geeft. Bijvoorbeeld, jij bent een wezen, dat men mens. Dit dier is er een, dat men kat, en die machine is iets dat men ene pendule noemt. Edeling? Het stond beidevrij deze daad al of niet te doen, maar het staat niet aan mij, om ene pendule, nog aan het pushen, om een mens te worden. Ik? Zo de weigeraar op dat tempo juist zo was bewerkt als hij die de man redden, hij zou hem ook gered hebben. Het blijkt dus dat de voortzettende kracht de vrouw was, in dat gevocht daar te stellen, of liever de natuur zou hem dien eernaam bezorgd hebben.  Nu is dit niet zo, is hij te beschuldigen. Is het het hout zijn schuld, dat men er nu eens een voortuie dan eens een kabinet vermaakt? Bougsaam? Zijn wij slechts werktuigen, mire vrouw? Ik? Ja, en wel van een eeuwig noodlot. Alles is bepaald, en wij zowel als alles buiten ons. Vrijheid is een kunstwoord, meer niet. De hand die zich uitstrekt om mij te beroven, kan zich zo min terugtrekken als de hand die zich uitstrekt om te zegenen. Bougsaam? En waarom ontwijkt hij dan de rovende en griipt hij naar de zegenen de hand? Ik? Zij die een waaronder dingen stellen, mogen u dit oplossen. Ik zeg dat ik juist, er blijkt immers, niet anders doen kan. Ik moet hem ook straffen, die mij het mijne ontneemt. Hij doet onrechtvaardig. En zo noodlot alle stervelingen tot moord en geweld aandreef, ik bekend dat er in deze wereld zeer slecht zou uitzien. Maar wij zien het tegendeel, en alles gaat tamelijk goed. Edeling? Geheb muurvrouw, ons nu zoveel gezegd van een noodlot. Wat is dit noodlot, bittek u? Ik? De noodzakelijkheid, waardoor alles juist zo is als het is en niet anders zijn kan. Bougsaam? Is deze definitie wel in orde? Edeling? Goed, maar wie besteert het noodlot? Ik? Een twazer vraagt meneer Edeling? Edeling? Mogel op niet zo heel dwaas. Kan ik zeggen dat niets deze tafel hier bracht? Ik? Mijn iets is dat noodlot, zeg ik immers. Stelt ge een eeuwig verstand het volmaakt goed is en alles vormde en bestiert? Hij weest dan zo goed en los mij eens op van waar alle wanoordig. Alle zogenaamd sedelijk en alle waarlijk voelbaar, natuurlijk, waad. Burgerhardt? Laatste hebt gebeweerd dat de deugd in zichzelf genoegzaam was. Laten de mensen dan deugdzaam zijn, dan zijn voor hen tenminste deze beide kwaarden draaglijk. Ik? Zeer wel gezegd, zo zijn maar kunnen. Kunnen? Zo dit buiten ons is, waartoe dan dat hooggeroemde boek, waartoe prijs met ons middelen aan die buiten ons bereikt zijn. Edeling, wat noemt jij meneer vrouw deugd? Ik? Deze onderscheide naam geeft ieder aan zijn wensen. Het schanderstaatsbeleid vormeert de deugd der mensen. Het is met de deugd als met de orthodoxie. We moeten eerst op de kaart zien waar wij zijn voor wij dit bepalen kunnen. En ook ik ben niet bang voor spoken en hartse beelden.  Lotje? Dat zei je vrouw hechtig op mij omdat ik bang ben voor spoken. Edeling, willen wij nu de discoer niet maar sluiten? Het smaakt mij echter te zien dat zulke enige leerde dame dus denkt. Ik? Exclamatie zijn geen silogusme. Edeling? Nog stoute stellingen bewezen. Traagheid en angst doen velen der onze alles zonder onderzoek aannemen. Traagheid en onberedineerde moed doen de uwen alles verwerpen. Ik hoop dat wij eens alle tot de kennis van het ware zullen komen en onderwel wel doen. Ik was in mijn schrik dat het discoers uitraakte, maar kan met zulke schepsels niet redeneren. Adio cara, I am forever yours, hartig. 95e brief. Muurvrouw Cornelia Slimslamp aan Muurvrouw Susanna Hofland. Zuster Hofland. Nu kind, het is met jouw toppen zonder eind. Dat draait al, dat draait al in de Arminiaanse stinkpool van doen, van werken en van vruchten te dragen. Steintje doorzicht ken ik heel wel, zij behoort tot de nauw gezetten, zij leest Engelse boeken en dus, pijfers was haar leraar. Maar of ik u al die hele en halve en kwart pelagianen opnoem, je hebt het niet aan, je kent die boeken toch niet, je hartsen zijn genoeg in de klis, je behoort toch nog al tot het wettisch krissen dol, de openelijke landsgezinden en Arminianen zijn zo pestiaal niet als dat Steintje doorzicht. Ik had van haar gehoord als van iemand die op hele goeie gronden stond en bezocht haar eens. Maar zoals ik de deur in kwam, had ik er al geen zin aan. Daar was zo een wettisch wezen in huis, alles zo zindelijk, zo in order. Broeder, daar Steintje mee samen woont, was op zijn werk en zo eivrig of hij in rechte wereldling was. Het mocht niet af met mij te praten, en waren de ma die deze wereldlief heeft. Steintje zat te naaien en was wel stichtelijk gekleed, maar het schein zo geen harte werk te zijn, en daar was zo tussen Steintje en mij niets aantrekends. De meid stond een wasketel te schuren, even of zij geen ziel te verliezen had. Er viel ook nog iets voor dat mij ellendig stoten. De meid brocht een pot met zoep en een papiertje, daar zeker geld in was, bij een kraamvrouw in haar luik kelder, en dat wijf was paaps, denk eens paaps, was zij. Toen dacht ik, jij bent er richter Marta en meer niet.  Maar Steintje sprak niet veel, en ik ging weg om nooit er een voet weer te zetten. Zo je nu het waarlijk nog met de goede zaak meent, en wat doen durft, omdat alles voor en om ons is, dan moet je maar met eer de verzekeren dat jouw zuster op je sterf werd jou het geld heeft toegezegd. Het zij Sare bij u bleef, of niet? Wil je dat niet doen, dan moet je mij niet om raad vragen. Blijf dan bij je eigen droggronden, en verwel, Cornelia Slimstamp. Einde van brief, 91 tot met 95, van een historie van meervrouw Sare Burgaard. Opgenomen door Karole Jansen, de Rotterdam, www.karolejansen.nl. Brief 96 tot met 100, van historie van meervrouw Sare Burgaard. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van noteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen, naar LibriVox.org. Vorig lees je door Karole Jansen op 7 december 2007. Historie van meervrouw Sare Burgaard van Betje Wolf en Achie Deke. Brief 96 tot met 100. 96e brief, meervrouw Maria Buigzaam aan de heer Hendrik Edeling. Waar de heer? Het belang dat ik stel in uw geluk, en mijn verlangen om uw beminne geluk te kunnen wensen met een man die haar verdient, bezielen mij dermaten dat ik met ijver aan uw verzoek zal voldoen. Gij zult alles weten. Ik heb er eerst het een en ander, haar betreffende, aan haar een brave vocht gemeld. Van die kant mijn plicht gedaan hebende zal ik het meid tot een zeer bijzonder genoeg gerekenen iets voor u te kunnen doen dat u aangenaam is. Gij weet mijn heer dat ik met haar naar de comedie ging, om, waar het voor mij mogelijk, de heer erg naden te leren kennen. Maar zo hij geen braaf man is, dan moet hij de grafineerste schurk zijn die immer een meisje tot oneerpogde te verleiden. De mens lievendheid geeft mij geen vrijheid om het laatste zomer vast te stellen. Ik hoop des het eerste. Zijn gedrag was niet alleen niet berispelijk, maar ik weet niet hoe een fatsoenlijk heer zich beter zouden kunnen gedragen. En met dit al, of schoon ik geen grote fysionomiekundige ben, de heer erg heeft iets in het opslag zijn er ogen, dat loos, listig, niet dat open en vrij is. Ik zie het als er om wolk, maar waarlijk hij bedekt zich.  Wees echter gerust, ik heb het lieve meisje meermaal onvermerkt getoetst. Zij heeft geen zweem van geneerheid voor hem en zij acht u oneindig meer dan deze zeer beschaavende man. Gij zult geduld moeten nemen, doch, zij mereteert het. Zij is geschapen voor u, en gij zijt mogelijk de enigste man die haar tot die zedelijke waarde kunt doen reizen, waarna haar gehele natuur als aangelegd is. Ik had volgens belofte haar niets gezijd van uw reisje, zij wist niets daarvan. Gij weet dat ik eens zien wilde hoe of zij een brief van u met dit bericht toch zouden ontvangen. Leest de volgende samenspraak. Uit de kerk komende vroeg Frits of hier ook iemand geweest was. Hij zei de heer Edelingens hier weer geweest, toch dat gij mij niet thuisvindende waard heen gegaan. Frits ging toen weg. Saartje, alweer, hoe neer is jij dan nog eens geweest? Ik, gisteren, doen wij te samen uit waren. Saartje, nu, het wandelen is goed voor iemand die zoveel staan moet voor een lessenaar. Mogelijk komt hij wel teedrinken. Ik, zou gij dat gaan zien? Saartje? Wel ja, heel graam. Twijfelt gij dan of ik uw smaak in het uitkiezen uw vrienden ook goedkeur en de heer Hendrik is immers uw gunseling, uw vriend? Ik, dat bekend ik en wel op zeer goede gronden. Saartje, oh, daar ben ik van verzekerd. Hoe hoog ik u waardeer, echter denk ik dat de heer Hendrik uw vriendschap verdient. Ik, zo denk ik ook, te zijn opzichten omtrend u. Saartje? Wel, hij is mijn vriend, hij heeft alle mijne achting, zodat hierin verschillen wij niets het allerminste. Ik. Heeft de heer er ook uw welgevallen, behaagd hij u meer dan de heer Hendrik? Saartje? Nee, en nog eens nee, de heer erg beschouw ik, zoals ik elk man beschouw, die in staat is om mijn enige honet van maken te bezorgen. Toch weet gij hoe ik ben, al zag ik dat heerschap nooit weer, ik zou misschien niet eens vragen leef het er of is er dood. Ej wat, wie kan dit zo alles in zijn geheur gehouden? Ondertussen merk ik wel dat zij zat, alsof zij iemand alle ogenblikken verwachten en telkens de leur gesteld werd. Ik. Wij zullen maar vast beginnen, dunk mij. Liefde, zult gij of zal ik schenken? Saartje? Ik, ik, ja kom, laat wij maar beginnen, tis vijf uuren.  Onderwijl was zij zeer langweilig in het gereed maken, juist als zij nog al wachten om te beginnen tot het gezelschap voldalig was. U knekt, komt de stoep op en geeft een brief af Frits met de compliment van zijn heer aan de dames. De brief aannemende, zij zij, een brief aan mij? Wel, dat is mooi schrift, zou dat van edeling zijn en een proper cachet ook? Ik. Denkelijk, toch gij kunt het aanstons weten, breken maar open, of wilt gij liefst wachten tot gij alleenzijdt. Saartje, mij zeer schalkeachtig aanziende. Ik weet dat het onbeleefd is in gezelschapbrieven te lezen, maar, zo gij het mij het permetteert, zou ik hem zo aanstons lezen. Ik. Uit pure nucierigheid? Saartje? Uit pure nucierigheid. Ik lees graagbrieven van goede vrienden. Wij dronken elk een kopje en zij last de brief. Ik kon niets uit haar gelaten opmaken. Ik. Wel, had gij het geraden? Is het van hem? Saartje? Ja, het is van edeling. Hij schrijft mij dat hij om zaken van belang uit de stad moet en hij neemt afscheid van mij, u zijn complimentmakende. Ik. Wel zo, en besteedt hij daar zoveel woorden toe? Saartje? Och, hij schrijft nog al een hoop moois van zijn liefde en van dat ik lief ben, geloof ik, dan zij mij niet krijgt dat hij dan ongelukkig is enzovoort, zoals alle jonge heren schrijven, denk ik. Ik. Ja, mijn hartje, gij wordt bemint van de beste man die ik ken. Saartje? In die liefde deze man ging kwelling veroorzaakten, dan zou ik met die liefde niet weinig in mijn schrik zijn, maar wat zal hij eraan hebben of hij mij verdriet aandoet, door mij te blijven zeggen hetgen ik weet en daar ik niets dan vriendschap voor in de plaats heb. Ik. Laat zijn de conversatie u aangenaam zijn. Leren me op uw gemak kennen en zo u hart eindelijk niets dan vriendschap voor hem voelt, niemand zal u dwingen, gij blijft dezelfde. Saartje, ik moet u iets vragen, mijn vriendin, mag ik wel? Ik. Genoeg mij uw vriendin, hoef ik u dan verlofd te geven? Vraag mij alles waarom trent ik u van dienst zijn kan, gezult mij auto's bereid vinden. Zij vatten mijn hand en kusten die met teden rijdt.  Saartje? Hoe is het mogelijk dat die stemmige, denkende, ernstige edeling toch verliefd kan zijn op een zo vrolijk, luchtig stout meisje als uw Saartje toch maar is? Ik. Mogelijk, omdat mijn Saartje een stout, luchtig, vrolijk meisje is. Saartje? En is zo ene keuze een wijsman waardig, bedunkt dat ik uit achting voor edeling zelf hem niet nemen moet. Oh, ik ben zo kies op de eer, mijn vrienden, je weet het zo niet. Ik. Als jij geduld hebt zal ik u antwoorden. Indien mijn Saartje niet anders was dan het geen zij daarop noemde, ja. Indien zij alleen bij dit genoemde een vrije meisje was, dan zou ik zeggen, nee. Die keuze is geen edeling waardig. Maar, indien mijn Saartje nu bij dit genoemde, een deugdzaam en zachtaardig karakter en een gezond verstand bezat, dan zouden ik die keuze billenke, en jij ook, denk ik. Terwijl edeling nu meent, zoals ik ook meen, dat mijn Saartje zo een karakter heeft en zulke verstand bezit, dan weet jij reeds hoe ik over zijn keuze denk, en ik kan niet afzijn van te wensen dat hij u de zijne mocht noemen. Saartje, als mijn jongen lieden zoveel goedstoekent, legt men hen onder de verplichting om zich wijzelijk te gedragen, is het zo niet, maar gelooft jij dat ik voor het huwelijk geschikt ben? Dat is nog een vraag. Ik. Volmaakt geschikt, onder twee voorwaarden, dat jij de man trouwt, die jij zo hoogacht als teden bemint, en dat jij uw sterke neiging tot het bijwonen van buitenhuizen gaan vermaken, wat beteugelt. Saartje? Ja, als mij in het huwelijksbootje is, is het uit, tenminste als ik mij daarin begreven heb, neem ik afscheid van alle die kostelijke vertoningen, en daarom moet ik nu nog een hoop af doen, wat de eerste voorwaarden betreft, daarop zal ik u het volgende antwoorden. Daar zijn twee zaken waarvoor ik eerbied heb, het huwelijk en de godsdienst. Met zekere huivering beschouw ik de heilige plichten die beide afeisen, en, hoe wil ik ook luchtigjes over vele voorwerpen heensweef, zo kan ik u verzekeren dat ik nimmer dan met ernst aan de grote verbindingsdenk.  Ik heb aan mijn dienbare ouders gezien dat het huwelijk-brave, welvolkander berekenende, tedenbeminnende mensen alle gelukkig smaakt, doch ik denk dat ik nog een verre die vereiste niet heb, terwijl hij, insgelijks, alles toebrengt om mijn hart geheel aan hem te verbinden. Gij kunt dus wel begrijpen dat ik nooit mij zal verbinden aan een zot of aan iemand die grote gebreken of die slechte beginsels heeft. Als ik die stap doe, zal mijn achting alsozeer mijn keuze regelen als mijn genegenheid. Ik, gij spreekt verstandig, gij hebt gelijk, ik geloof ook het geen gij zegt vollekome. Maar, mijn Engel, zult gij mij niet toestaan dat indien gij de heer Edeling beminnen kunt en gij hem tot uw man verkist, dat gij alle kans hebt om u in alle opzichten te volmaken en kan uw edelmoedig hart onverschillig zijn, omtrek het geluk eens manns die u voor althoos in veiligheid stelt voor alle de liste, de streken, de verkeerde misduidingen waar aan de meisjes zoals gij zij het althoos bloot staan. Gij zij het oudenloos, mijn kind, gij hebt niemand als een het tante die u slecht heeft behandeld. Hier viel zij mij met een drijvend traantje in de reden, mij om helzenden, ik heb u wat ontbrekt mij om gelukkig te zijn, zodat ik wijs genoeg ben om mij naar u voorbeeld te vormen. Ik ben nog geen twintig jaar, o, laat ik nu niet meer van die zaak horen, wat haast heb ik? Ja, daar is mijn kostelijke vriend, het was de heer Bruneer. Dag, kootje, hoe zie je zo stemmig zeun, of is het om dat letje nog al niet thuis is? Kom, gij zijt een goedbroeder, weet gij wel dat de heer Edeling uit de stad is? Bruneer, ja, m'n juffrouw, hij heeft het mij gezegd, is hij al vertrokken? Saartje? Ik denk ja, toch ik zit niet in de geheimen raad, mogelijk neen. Bruneer, ik hoop dat hij spoedig terug zal komen. O, m'n juffrouw, tegen mij, hoeveel ben ik reeds aan hem verschuldigd, zou het gij geloven dat hij zich verwaardigt om mij misselijke jongen terecht te brengen, en dat op ene wijze die mij overtuigt dat mij gelukzijnen bedoeling is? Saartje, ik dacht wel dat er iets gebeurd was, want gij begint u nu zo wijselijk te gedragen dat ik geen gelegenheid meer heb om mij met uw gekkheden te diverteren.  Nu, gij doet wel en ik geloof dat gij nog eens een zweem van uw vriend kunt worden als gij maar niet achteruit leert, nu gij op uwzelf staat. Bruneer, ik hoop dat hij over mij zal voldaan zijn, meer kan ik niet zeggen. Vervolgens viel het niet meer voor, uw attentiewaardig. Doch, des avonds was hij onrustig, afwezend, speelde enige Arias op het clefier, geep de gitaar, zong erbij, leidineer, zat op de kanapé, bekeekte toppen haar vingeren, hoeste een zuchtje weg, dachtelde met Lotje, die ze haar dochter noemt, knielde aan mijn schoot om met mij te praten. Ik sprak van haar volgt, van letje, van peternel, maar niet van u, en ik heb haar al twee mal ongemerkt verrast met uw brief in de hand. Zie daar, mijn vriend, een lange brief. Gij begrijpt wel dat ik uw antwoord aan Saartje niet kan laten zien. Bedien u van het adres, terwijl ik u gaf. Bees welgemoet, maar heb teversgeduld. Ik hoop dat uw vader toch op dit stuk veranderen zal, of dat zij er nooit iets van merken. Met de voorkomende gehechtheid aan uw verdiensten ben ik, uw verplichtste vriendin, Maria Buigaan-wedoepeesbeelgoed. 97e brief, de proponent Smidt aan muurvrouw Anna Willis. Mijn waardste, tederst beminde. Mijn verdriet over uw gemis kan ik niet beschrijven. Alle ogenblikken herinner ik mij onze gesprekken, uw genegenheid voor mij, terwijl alles wat u aangaat voor mij van belang is. Indien ooit oprechten berideneer liefde op de genadige zegen des algoede mogen wachten, dan, mijn Willis, durven wij daarop hopen. Oh, laat ik u de aandoenlijke tornadoen die mijn verbeelding mij voorschildend mogen kopiëren. Nu plaatszij mij voor de predigstoel en ik hoor dat dierbaar wordt welke mij van uw bezitting verzekert. Dan zie ik mij een liefde gelukkig, en ik geef mij toe in zoveel verrukkingen als mijn ziel zonder te bezwijken dragen kan. Dan zie ik ons, ver genoeg, blij moedig, huwelijks leven, daar liefde en vriendschap zich te samen verenigen om dat geluk duurzaam te maken. Nu reis ik met u naar uw waardige moeder, dan naar onze bekoorlijke burgerhard. Nu spreekt hij met deze erbineswaardige moeder over ene de grootste ontsagelijkste, de aanstaande gebeurtenis. Ik omhels u in de arme uur vriendin, noem u Elkander Susters. Het is winter, ik studeer in een ruimzindelijk warm vertrek. Wij spreken over mijn werk, wij redeneren.  Gij kiest eens een tekst uit, ik maak mijn preek op, lees u die voor en doe mijn voordeel met uw geoefend verstand. Wij lezen in dat boek waarin het ongeloof zoveel berispliks vindt en waarop de dommen uitleggen zoveel ongerijms gestrooid heeft. Nu nadat het uur dat mijn hart met medeleiden voor u vervult, met angst door enigszins getemperd door hoop, alles leidt. En ik zie mij ogenblikkelijk tot het topunt van menselijke blijdschap opgeheven. Men noemt mijn vader van een levendige, gezonde vrucht. Ik ontwijk u, maar het is om de God van alle genaden voor u, voor mij, voor ons kind te bidden, te danken. O, mijn willes, dit zijn zaligheden die de natuur ons belooft, die de liefde heiligt. Onmerkbaar zijn wij de levensweg opgewandeld, onze jaren klimmen, de liefde verfeind tot vriendschap, onze vrienden, onze bloedverwandte, begeven ons van tijd tot tijd. De avond is levens nadigd en wij gaan ons in het stille graf te rust begeven om in de morgen der eeuwigheid te ontwaken. Zullen er nu en dan nevelige uren komen? Zal ons huwelijk niet bevrijd blijven van rampen? Het is onder het onbekende, niet onder het onwaarschijnlijke. Maar dan zullen wij met gebogen harten in die God vrolijk zijn die alles op de beste wijze bestuurt en elk die hem eert nooit verlaat. Ik heb veel apparencie op een plaats niet ver buiten Amsterdam. Dit zal u niet ongevallig zijn. Nu sluit ik deze. U teder in mijn gedachten om helzenden en uw waarde moeder en tante met hoogachtinggoetende schrijd ik van u om mijn compliment bij uw vriendin te gaan afleggen. Vervel, mijn lieve Willis, denk aan uw tederbeminnende vriend, B. Smidt. 98e brief, meervrouw Anna Willis aan m'n vrouw Sara Beughaard. Mijn waardezaartje. Geef dan al die tijd aan mijn gedacht aan mij geschreven en zoals jij gewoombaar te schrijven. Met haast en ontsteltenis pak ik het pakket open. Ga doe terwijl jij mij verbeterd mij lachen. Mijn moeder, die ik nu ook alles verteld heb, bemint u meer en meer. Waarlijk, ik zie duidelijk dat uw gebreken zelf uit veel betere beginsels dan de mijnen voortkomen. Het zijn meest alle overdrevenen deugde. God geven dat zij u niet ongelukkiger maken zoals mijn stroeven gebreken mijk maken kunnen. De heer Smidt heeft u dan een bezoek gegeven.  Hij is zo met u ingenomen en heeft zulke achting voor uw moederlijke vriendin dat hem woorden ontbreken om het zo uit te drukken als hij het gewaar wordt. Ziet daar zijn eigen woorden. Gij scheent niet zo opgeruimd of hij u verwacht had, maar mogelijk diester beminnelijker. Althans, mijn vriend acht mij gelukkig met zo ene vriendin. En hij hoopt dat de brave weduwe ons bij naderkennesaanqueking haar vriendschap zal waardigkeuren. Moeder en dochter, zegt hij als hij u beide voor zijn geest haalt. Hij was aangedaan over de manier waarmede hij haar en zij u bemhandelde. Volg toch Altho's harenraad, zij verdient het vertrouwen. De heer Edeling is één der beste jongelieden die in onze kring bekend zijn. Ik hoop u, als mevrouw Edeling, vroeg of laat om helzen. Hij verdient uw liefde, zowel als uw achting. Dit meent mijn moeder insgelijks. Dit moet de gelukkige man zijn naadje. Hij heeft die waardigheid die uw vriendin en ene man eist. En dat wel te meer omdat zij over het huwelijk zulke ernstige begrippen heeft als de zaak verdient. De brief van de heer Blancaard heeft mijn moeder en mij zeer vermaakt en Teffes verbleidt om de tekenen van ene rechtvaardelijke liefde daarin zo duidelijk te ontdekken. Het is waarlijk een origineel mens. Deze brief van Smidt eens. Heb jij u wel ooit het huwselijk leven zo aangenaam voorgesteld? Meldt mij eens wat jij ervan denkt. Ik bemin hem boven alle mannen. Zijn er blij moedigen zijn een redelijke toegeventheid kan mijn overhelling tot het zwaar moedigen opwegen en mijnen waar de schemelijke vlagen doen verdwijnen, terwijl ik aan mijn kant alles al aanbende om door liefde en zorgvuldigheid hem te belonen. Zeker Saartje, ik heb niet half zoveel zin aan mijzelf dan voordat ik u een ontdekkende predicatie aanhoorde. Laten wij toch al kandot terechtbrengen als wij dolen en onszelf van onze gebrekkelijke zijde eerst verbeteren. Schrijf mij toch veel. Schrijf mij toch uw eerste overhelling tot de waardige edeling, zodat jij die zelf kunt nagaan. Na de gewone complimenten sluit ik mijn brief. Goed uitmuttende vrouw, uw lieve letje en uw dochterlotje van haar die haar geluk vernieuwt ziet door de herwinning ener van mijn hart en geest bij de noodzakelijke vriendschap, welke nimmer meer zal gegriefd worden door uw hoogachtende Anna Willis. 99e brief. M'n vrouw Sarah Burgerhart aan m'n vrouw Anna Willis. Waardenaatje.  Heb jij waarlijk uw woord gegeven? Dan patiëntie. Anders ben een jaar aanwaarde ik de waardigheid van zuster collega. U, smidt, wel, ik ben maar weinig minder verliefd op hem dan op mijn volgt zelf, en zo is ook mijn deminerva. Wel, Willis, het is waarlijk al te veel voor u. Hou er u maar nedigendjes onder, zou dan te zeggen. Nu in ernst. Geluk, duizendmaal geluk met deze lieve, deze achtingwaardige man. Zo ga je nu ooit weer donkerkijk zal ik u waarlijk moeten kloppen. M'n kootje is nu in staat om tamelijk gezond te redeneren over dagelijkse voorvallen. En ik merk dat, als hij met een ander praat dan met mij, hij zeker nog al verdient dat men hem antwoordt. Je vrouw Buijshaam heeft veel met de aanstaande eerwaardige gesproken. Ik was geheel gehoor en mijn dochter insgelijks. Het spijt mij dat Letje nog niet thuis is. Dat zou net haar smaak geweest zijn. Luister eens naatje, hoewel ik het niet uit dankbaarheid doe aan de Godin der liefde, verstaat hij dat kind, zo heb ik een groot vermaak in huwelijksalliantie uit te vinden. Wat dunt u? Dat Willem om Letje kwam? Dan had hij zeker een engel van een vrouw, en zo heen verdient hij. Letje was ook in veiligheid. Eén bedenking is er maar. Ik weet niet of mijn Letjeshart wel zo vrij is als dat van je vrouw Albedil burgerhart. En was ik niet zeer opgeruipd en zei de eerwaardige dit? Verbaas nog toe. Ik weet echt dan niet dat ik me ergens over benauwd voel, zodat, bezgerust, maar ik heb ook zo mijn denken de buitjes, en omdat die mij zo eigen niet zijn als zij mogelijk u zijn, valt dat zo aanstond sinds oog. Edeling is uit de stad. Mijn volgt merk ik zou mij graag met hem getrouwd zien, en mijn mama buigza meent dat zijn voorstel mijn ernstige overweging verdient, en hoop dat ik, te zijn opzichte, een gunstig besluit nemen zal. Mijn hart slaapt nog in roze, meer kan ik u nu niet zeggen. Of ik mij ooit het huiselijk leven in zulke zacht licht heb voorgesteld als midden het u afmaalt? Nooit anders. Ik was gewoon een kind getuigen van huiselijk geluk in mijn auto's diabare ouders. Daar zit het mij niet naartje.  Ik heb tot nog geen bepaalde uitsluiting de genegenheid voor iemand, en niets zal mij deze gewichtige staat toen aanvaarden dan een man die mijn liefde en achting beide waardig is. Zodra ik de heer Edeling, niemand komt buiten hem in enige aanmerking, zoveel liefde als achting kan toedragen, zullen alle minderen zwaarigheden mij niet beletten om de raad mij naar vrienden te volgen. De heeren Erg en Bruneer zijn reeds in de Zijdkamer om met Lotje en mij eens een schone wandeling te nemen. Ik moet mij eens vertreden, dunk mij. Ik ben echt wel zeer wel. Heb ik u al gezegd dat Edeling uit de stad is? Tot weerzins. Goed uw lieve aanstaande dominee, kus uw moeder, hem ook maar, voor saartje burgerhardt. Honderdste brief, de heer Jan Edeling aan de heer Cornelis Edeling. Zo'n Cornelis. De verzocht wissel zend ik u je nevens om de kosten uur promotie en wat dies meer is daarmee de goed te maken. Ik zou u graag ineens als advocaat spreken, maar het stuidt mij te veel bij mijn jongen om advies te gaan. Evenwel, ik diene iets van te zeggen. Het raakte uw broeder. Hij geeft mij veel reden tot misnoegen en ik weet niet wat duivel hem schort. Daar is hij verslingend geraakt op een wilde losse meid die piep jong en gereformeerd is. En of ik kijf en of ik knor, het is boter aan de gauw. Ja, zie je, zo gaat het. Nu ik vreugd aan je luim moest bleven, is het niets dan chagijn te besten. Mijn vrouw, uw moeder die nu dood en weg is, heeft mij niet willen geloven. Ik was te strak, te nors. Ik mocht wat. Daar is die zedige bedaarde zoon. Wat doet hij? Mij, zijn oudervader, tegenspreken. Naar ter z'n gang gaan, nooit geef ik mij een toestemming. En dit is een goeie les voor uw manje. Of heb je ook al wat opgedaan? De hemel weet met welke Franse madame jij me op het lijf komt. Maar je kent mij. Je weet dat ik mij geen oren laat aannaaien. Wat zegt jij aanstaande meeste advocaat? Kan ik uw broer dit niet beletten? Hij is meer de jaren, dat is de boze. En ik had nog nooit reden om op de jongen te keiven zo veel harder valt het mij nu.  Uw oom, de dominee, zal wel weer tegen mij ageren, als het er over zijn neef te doen is. Ja, ik zal hem er niet zo verschrijven en kom er dus moeite voor. Nee, ik bedenk mij, ik zal het al doen, want mijn voornaamerede is immers, dat ik geen gereformeerde schoondocht wil hebben. En dan zou Joost hem halen als hij, een dominee, daar een Spaanse woord tegen had. Maar de meid staat mij ook niet aan. Ik was daar van de week op mijn kolfpartijtje buiten in de Wijnberg en daar kwamen twee juffrouwen en twee heren die zoalvrij wat druk te maakten. Zij kwamen ook bij de kolfbaan kijken en lachen. Ik vroeg aan de kastelijn, in mijn jeugd zou mijn waard gezeten hebben, zeg ja, wie zijn die snoezane met die twee neufjes daar? Och zei hij, die oudste heren is mijn heer Erg, die daar en daar woont en hier zowel eens komt, maar de andere ken ik niet. Toen mijn riep, mijn heer Edeling Uweurt, keek één daar juffertjes mij met veel oplettendheid aan, toch zijn niets. Ik toch al, wie mag toch dit schoon kind zijn. Maar bij geluk riep de andere juffrouw, juffrouw Burghardt, wil je ook warme melk en gaf haar een glas vol. Wat kreeg krak, dacht ik, dat zal de bellen zijn en ik bekeek haar eens ter deeg. Nee meisje, jij lijkt mij niet, ik bedank je hartelijk. Zodat ze smaakt mij niet en uw broer krijgt nooit mijn toestemming. Zeg ging u heen en ik bleef in mijn begrip, hoe zal ik het nu met je broer maken? Hij is op reis naar om de zaak u bekend ten einde te brengen. Draag u wel, ik ben uw vader Jan Edeling. Einde van brief 96 tot de met 100 van historie van muur vrouw Sarah Burghardt. Opgenomen door Karole Jansen te Rotterdam, www.karolejansen.nl Brief 101 tot de met 105 van historie van muur vrouw Sarah Burghardt. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org. Vorgelezen door Karole Jansen op 7 december 2007, historie van muur vrouw Sarah Burghardt van Betje Wolf en Agy Deke. Brief 101 tot de met 105. 100 eerste brief, de heer Cornelis Edeling aan de heer Jan Edeling. Mijn heer, hoogachtervader.  Hartelijk dank ik u voor de wissel waarop mijn reedsbetaling geschiet is. Ik hoop dat ik u reden tot ver genoeg ingeven zal, ook omtremd te sommen mij van tijd tot tijd verstrekt. Gij hebt mij in staat gesteld om als een fatsoenlijk student een kandidaat te leven. Ik heb zeker geld verteerd, toch mij aan een generele lichtmisserijen of aegroffspel te buiten gegaan. Maar ik weet waar de vader dat jij op dit punt de edelmoedigheid zelf bent. Hoe leed is het mij te horen dat jij op mijn broeder zo te onvreden bent? Ik weet wel dat jij en vooral van uw zoon geen tegensprekend dulde kunt. Vergeef mij deze uitdrukking, maar terwijl jij u wel wilt vernederen om mijn gedachten te vragen, zal ik u die rondborstig en ingemoede zeggen. Nee, jij kunt uw zoon die meer dan jarig is, niet beletten een meisje te trouwen waar tegen hij niets met enige zekerheid hebt in te brengen, dan dat zij van de publieke kerk is. Ondeemt jij zulkes, dan kan hen drik u voor de rechter roepen, en zijt voorzeker dat hij daar de vrijheid zal krijgen om haar te trouwen. Kenn ik echter mijn weldenkende broeder, ken ik de eerbied en de liefde die hij voor zijn brave vader heeft, dan zal hij tot dit heftig middel zijn toevlucht niet dan daartoe gedrongen nemen. Laat het mij eenmaal vrijstaan, mijn geërde vader, u te vragen of uw mishaag in deze jonge dame gegond is. Heb jij iets tegen haar familie of tegen haar zedelen karakter? Ik vertrouw, nee, mijn broeder heeft die jaren en die bedachtsemheid die hem in staat stellen, om een en goede keuze te doen. Nimmer heeft hij in het onervarendste zijn gejeugd, redegegeven om hem van de minste losbandigheid te verdenken. En zou hij nu, nu hij die tijd achter zich heeft, zich zover vergeten dat hij een meisje beminden en wel met het zuiver oogmerk om haar te trouwen, die zijn verstand en hard beide tot oneerstrekte? Nimmer geloof ik dit. Mag ik u desbidden, maak hem niet ongelukkig. Spare u zelf nodeloos en u zo nadeelig verdriet. Besluit er toe, laat uw uudeldom in rust en vrede ongestoord voortgelijden.  Mag ik u ook herinneren dat Hendrik van één, eens wel en doordacht besluit niet licht is af te brengen, voornamelijk als zijn hart zo gezet is op de uitvoering van zijn besluit? Ik ken mijn vader, ik waardeer hem gelijk een dankbare zoon betaamd, maar hoop dat ik de vrijheid zal hebben, om uw ene dochter aan te bieden, waar tegengij met reden niets meer dan tegen je vrouw Burgerhart zult kunnen hebben. Binnen een maand hoop ik het genoeg het te hebben om uw gezond om helzen en mondlink te betuigen hoe zeer ik ben, uw gehoorzame diener en dankbare zoon, Cornelis Edeling. Honderd tweede brief. Meneur vrouw Aletta Brunier aan m'n vrouw Sarah Burgerhart. Mijne aller liefste Burgerhart. Het vermaak dat jij mij door uw lieve brieven toe brengt, kan alleen door uw bijzijn overtroffen worden. Uw gesprek met onze moedelijke vriendin behelst zoveel leerzaam zat ik het meermaals herlees. O, mijn liefde, hoe gelukkig zijn wij dat wij gemeenzaam verkeeren met ene vrouw, die wij erbiedigen om haar verstand en deugd, en beminnen om hoe danigheden die haar tot een engel verheffen. Laten wij toch ons voordeel doen met zulke geluk. Gij geef mij in uw eerste brief een aardig streekje. Beet ik ook juist de geheime historie van uw hart. Achter houdend tijd is, heb ik wel gehoord, der vriendschap zeer naardelig. Ik ben het niet, waarlijk lief, ik ben niet achter houdend. Toch, de geheime historie van mijn hart is zo onbetekenend, en ik heb zo weinig te graven om een beuzeling wel te verhalen, dat ik nog nooit durf de ondernemer u daarmee de lastig te zijn. Ik vind echt al zoveel vermaak aan u te schrijven, nu ik toch uw liefgezelschap derf, dat ik u zo kort meedoenlijk is, alles al meedelen wat mij onmiddellijk betreft. Mijn vader was, in zijn negotie, jarenachtereen gelukkig. Mijn moeder, een vrouw van Vatsoen, had veel verstand en goede hoedanigheden, toch kende schijnt het de waarde van het geld niet. Onze huishouding was prachtig, zonder nu ton te zijn. Het is niet dan met droevheid dat ik u moet zeggen, dat mijn moeder weinig luisterde naar de wijze en verstandige reden, die mijn vader hier dik was met haar overvoerde. Overwacht breekt er, ik meent de bern in Zwitserland, een kantoor. De negotie is een schakel.  Mijn vader leed ene considerabele schade, maar de doog was echter in staat om te betalen, maar onze levenswijs moest noodzakelijk veranderen. Mijn moeder begreep het zeer duidelijk en ken het niet beletten. Koets en paarden wierden verkocht, men dankte de boeien op twee meiden na af, en wij vertrokken naar buiten, al waar mijn ouders een vrije tuin en een goed huis hadden. Deze vermindering tof mijn moeder dermaten, dat zijn van verdriet aan het kwijnen sloeg en binnen het jaar stierf. Ik was toen veertien en kootje twaalf jaar. Mijn vader was zeer bedroefde over zijn vrouw, die zeer veel goede en geen slechte kwaliteiten had. Jammer dat zij in hun prachtig leven zoveel geluk gesteld had, dat het gemist daar van haar dood verhaaste. Mijn vader was de vriendzijnige kinderen, wij waren al zijn vermaak, wij hadden geen ander meester dan hem, nu hij afgezonderd buiten leefde. Over zijn godsdienstige begrippen kan ik niet oordelen. Hij leerde ons niets dan wel doen en het opperwezen te eerbiedigen. Mijn gedrag was geregeld, zijn liefde uitgebreid boven zijn vermogen om wel te kunnen doen. Elk die hem kende achter en beminden hem. Onder de speelmakkers van mijn broeder was een jongeling, die mij nog vorig 16 jaar was, al zo nu en dan eens zeiden dat hij mij beminden. Alle die kleine vermaken waarop ik gezet was, waren ook die die hij uitkoos. Hij was een jaar of vier ouder dan ik en had niets in zijn gelaten of manieren dat mij van hem afkerig maakte. Eindelijk nam hij enige legenheid waar om mij te verzekeren dat zijn liefde voor mij bestendig was. Hopende dat ik, zo hij zulks verdiende, hem niet altoos ongustig zijn zouden. Mijn vader was veel te opletend voor zijn kinderen om niet gemerkt te hebben dat de jonge heer van Es mij met meer dan algemene beleefdheid behandelde. Let je, zei hij eens op een naavond dat ik met hem in het bosje wandelen. Let je, ik moet u iets vragen. Ga je weten dat ik uw vriend ben, vrees desk niets, antwoord mij open hartig. Heeft van Es u niet meermaal gezegd dat hij uw beminden, spreek, mijn meisje. Ik, u de waarheid te verbergen zou in mij onvergevelijk zijn, omdat ik niet te vrees heb voor de strenge bestrafingen me eens liefhebben de vaders.  Ja, hij heeft het mij en wel bij haar raling gezegd. Vader, en wat heeft mijn een letje daarop geantwoord? Ik, niet veel, ik geloof dat alle jonge heren zulke dingen tegen de meisjes zeggen. Vader, bemint jij hem stilswijgende? Ik? Ik vrees dat ik het niet kan ontkennen. Heb jij mijn lieve vader iets tegen van Es? Vader, niet het allerminste, of schoon ik niet toe sta, dat hij braaf deed dat hij uw hart buiten mijn toestemming pogde te verkrijgen, maar ik ben niet gewoon alles van de zwartste zijde te zien. Dit kan ik nog zo heel strek niet straffen. Ik? Geloof mij, mijn lieve vader, dat van Es u bemint en eerbied, dat hij zeker geen oogmerk heeft om u te beledigen. Gij zet immers niet boos op van Es, gehebt immers niet stegen hem? Vader, zo weinig dat indien ik u in het tamelijke stuiven goed kon meedegeven, hij veel kans had om mijn schoonzoon te worden. Doch dit is zo niet, en terwijl hij insgelijks zeer misdeeld is van de goedere der fortuin, eist mijn plicht dat ik u verbiede, u verder met hem in te laten. Hoe wilde jij dat ik hem dit zeg, of dat jij dit doen moet? Nu voelde ik voor het eerst dat hij mij dierbaar was. Ik moest van hem afstaan en dat wel op bevel van een vader die mij te lief had om mijn dwaarsheid goed te keuren. Ik? Mijn lieve vader zou dan voor van Es onmogelijk zijn om zich iets te bezorgen waardoor deze zwaarigheid eens weer het weggenomen. Vader, het is niet onmogelijk hoewel er weinig waarschijnlijkheid bij is, en al was dit eens zo, dan zal hij jagen achtereen moeten arbeiden om in staat te zijn voor een huishouding te kunnen zorgen. Vlieg u niet, mijn kind, geloof uw vader die alleen uw geluk bedoelt. Breek uw conversatie met de heer van Es af, voor het u al te smachtelijk zal vallen. Gij zult mij eens bedanken voor de vermaningen die ik u tansgeef. Ik? O, twijfel niet of ik u dankbaar ben, terwijl wij dus zaten te redeneren kwam van Es het bosje in wandelen, toch mijn vader ziende, meen hij ongemerkt heen te gaan, doch die riep hem toe. Hoe nu, zijn de jongen lieve bang voor mij, dat is meer dan ik weet.  Van Es trapt toe en mijn vader vervolgde, gij komt recht van pas mijn heer, ik sprak me mijn dochter over u. Ik weet dat gij voorgeeft haar te beminnen, maar, zo gij haar waarlijk beminnen, dan zou gij zo'n jong onnozelmeisje geenen denkbeelde trachten te geven, die haar geheel leven ongelukkig kunnen maken. Van Es, uw beschuldiging is zware, doch ik hoop dat gij mij niet voor een schurk houdt meneer Brunier. Vader, indien ik u daarvoor hield, dan zou ik u de ere niet aandoen u op deze wijs te behandelen. Ik houd u alleen voor een onbedacht jongeling die zonder te letten op de omstandigheden waarin gij u bevindt en waarin let je is, de neiging van u hard gevolgd hebt. Anders zou het gij zeker, liever dan mijn kind aan armoede en ellende bloot te geven, die neiging bestreden, overwonnen, tenminste, verzwegen hebben. Dit is nu zo, er is geen redress aan, ik vergeef het u op deze voorwaarde dat gij mijn dochter meid en op geen allerlei middelen bedachtzijd om haar in maar over ene dwaze drift te onderhouden. Om helstelkande voor het laatst, ik zal dat toestaan, maar, wees voorzekerd dat ik u en mijn dochter te veel bemin om u niet te beletten in uw ongeluk te lopen. Had ik middelen, gij zou het mij een waardig zoon kunnen worden. Ik heb niets voor u dan dit lief meisje en gij kunt immers niet hopen dat ik haar zal afstaan aan een man die met haar gebrek leiden zou. Bedien u van mijn raad, zoek uw voortuin, de beide indiën staan voor u open, uw familie kan wel iets voor u doen en maak dat ik met mijn stervende lippen zowel voor u als mijn beide kinderen de godheid om haar gezegen kan bidden. Van S viel mijn vader om de hals, hij kon geen woord spreken van aandoening, hij kende mijn vaders karakter, hij beminne hem met achting, hij moest alles toestemmen en echter hij beminne mij zo zeer.  Ik was onderroerd, maar het denkbeeld van plicht en de onbepaalde liefde die ik voor mijn vader voelde stelde mij in staat om tegen van S te zeggen dat de redenen mijn vaders op mij zeer veel vermogen hadden en dat het denkbeeld van hem een enige droevige traan te zullen kosten mij overhaalde om mijn vaders wijzerraad te volgen, hem vermaandende om insgelijk zo te doen. Toon dat jij mij beminnend zei de ik, nu kunt jij je doen. Van S, ik zal, ik moet, maar zo ik u niet spoedig verlaat vrees ik dat mijn hart mijn reden te sterk zal worden, verwel mijn een letje, hij die u niet gelukkig maken kan zal u tenminste niet met hem een ongelukkig maken. Hij omhelste mij, omhelste mijn vader, kustte hem, hem belovende naar zijn raadsicht te zullen gedragen. Mijn vader was sterk bewogen, hij drukte de braven van S de hand en zei alleen denk dat ik u als een vriend behandel, wees gelukkig. Van S haasten zich weg. Nooit mijn zaartje was mijn vader zo over mij voldaan en wat is het toch streelender voor een gehoorzaam kind dan de goedkooiering eens vaders die nooit iets toestemt of weigen dan uit liefde voor zijn kinderen. Het kostte mij echter onuitdrukkelijk veel en deze plichtmatig handelwijs omtrend mijn vader was de eerste die mij smartelijk viel. Ik zorgde dik wel stilles tranen, ook als ik mij uit overtuiging geheel onderweerp aan zijn bevel. Gij hebt gescheidletje, zei hij eens. Ik hoef u de reden niet te vragen. Uw tranen bedroefen mij, maar ik eis het onmogelijke niet. Gij zei jong, gij zei gevoelig. Gij ontdekte niet dat gij van S me minder, vorige hij moest afstaan. Zo gij echter het zoveren brengen kunt dat gij uw opleidmoedigheid, uw gerustheid herkrijgt, hoe gelukkig zal dan uw vader zijn. Van S vertrok naar Oost-Indië in kwaliteit van onderkoopman en nam door een briefafscheid van mijn vader en mij. Wij hoorde dat hij reed op de weg was om zijn voortuin te kunnen maken toen hij de batavia aan een heete ziekte overleed. Deze aandoenlijke tijding kregen wij toen mijn lieve vader krank werd. Hij lag acht maanden, stond veel uit en het denkbeeld dat hij zijn twee kinderen met weinig middelen en in het gevaarlijkst huns levens achterliet doorgriefde zijn hart dat anders los van deze wereld was.  Mijn ntante was ons wel genegen, maar zij had zelf een tallrijk huisgezin. Een oomscharakter kwam zo weinig overeen met mijn vaders dat de genegenheid van Dinkant zeer gering was. Kootje en ik hielden al toch zo veel van elkaar als wij nog doen. Onze liefde voor de beste der vaderes smold onze hart als tot één. Ik deed niets dan de lieve man oppassen, gezelschap houden, nu en dan hem voorlezen, en Kootje kwam zodra niet van zijn kator of kleden zich uit en bleef bij hem, hem op allerwijs tonende hoe dierbaar ons zulke vader was. Mijn vader had een vriend, ene heer Helmers, aan die vriend bevallen hij ons. Het is met mij gedaan, mijn vriend, en alles is wel, maar deze lieve kinderen. Ik denk niet dat na mijn dood 30.000 gulden zal overblijven. Wat zullen zij daarmee beginnen en wie zal, dit gaat mij wat dieper ter hart, mijn kinderen bestieren, ter goede lijden gelukkig helpen maken. Ik zeiden de bedroevende Helmers, deze jonge lieden neem ik voor mij. De vriend hun vaders is ook hun vriend. Mijn vader zag hem, zag ons aan, druk de Helmers de hand en stierf. Zeker had dit troosend bericht te sterk gewerkt op zijn verzwacht hart. Laat ik alles overstaande u alleen maar zeggen dat de heer Helmers meer deed dan hij beloofd had, en nogheden hebben mijn broeder en ik de grootste verplichting aan deze waarlijk alleredelmoedigste man. Hij betuigt ook al toost dat hij over ons voldaan is. Hij woont op zijn buitenplaats naar de kant van Utrecht en komt selde in de stad. Toch nooit komt hij hier zonder mij te komen bezoeken. En, zorg hij het niet te wist, zout hij denken dat die man mijn vader was. Zie daar, liefde, daar heb jij nu de geheime historie van mijn hart. Er is voor niemand, dan voor ene vriendin, iets interessants in. Ik herhaal het nog eens. O, wat verlang ik om weer bij U te zijn. Hoe verlang ik naar het leersaam bijzijn van de lieve je vrouw Buigzaam.  Hoe vaart Lotje, hoe hebt jij het met onze hart toch? Komt er nog wel eens aan? Vooral zie jij de heer Hendrik met onderscheiding? Hoe vaart uw vriendin Willis en hoe de heer Blancaart? Zou het geen iets zeggen dat ik in geen jaar iets van u vandaam? Schrijf toch mijn lieve burgerhard, en geloof dat jij te de moment wordt door. Uwe, let je brunier. Onder derde brief, muurvrouw Sarah Burgerhardt aan muurvrouw Aletta Brunier. Mijn tedenbeminde letje. Ik weet niet wat andere mensen interessant noemen, maar voor mij is de geheime historie van uw hart zeer interessant, omdat er voor mij zeer veel stof tot overdenken en veel leersaams in licht opgesloten. Ik heb zonder eens uw toestemming te vragen uw brief aan de beste der vrouwen voorgelezen, en zie hier het geen zijzijde. Het verstand van je vrouw letje is mij zeer toegevallen. Haar het liefde omtrend zulke vader was alleen in staat om haar dus te doen handelen. Indien letjes vader meer vrees dan liefde in zijn kinderen verwekt, indien hij minder redelijk omtrend een onbedachte jongeling gehandeld had, dan zeker zou letje in dat ongeluk gejaagd zijn, waarvoor hij haar echter pogde te bewaren. Ziet jij wel mijn burgerhardje dat men zich niet nuttig voor anderen kan maken dan door reden met minsemheid te verenigen? De hemel beloonde haare kinderlijke onderwerping aan zulke vader. Ik? Wel, dat wens ik zo sterk dat ik hier aan graag de hand wil lenen. Een braaf hubsman, die ik zo lief heb of hij mijn broer is, en die ik ook maar aan niemand geeft dan aan mijn letje, hoop ik te beduiden dat hij met letje veel beter terecht zal komen dan met zo'n ene stoutemijd als uw dieneres. Je vrouw buigzaam? O, gij zei het zeer, gull, een ander te geven dat men zelf niet verkist. Ik? Ja, ik kan immers onmogelijk al de borst te nemen die mij nemen willen, en doe ik dan niet recht economisch als ik het overschot zo goed gebruik als ik kan. Je vrouw buigzaam? En wie is die, zoals gij zegt, kostelijke vriend? Edeling? Ik? Edeling? Nee, die wou ik immers voor u schikken, maar mijn lieve goede Willem Willis, een jongen zo braaf en zo degelijk dat niemand dan letje hem ooit met mijn toestemming hebben zal. Je vrouw buigzaam? Gij doet mij lachen.  Ik? Toen schrij je zou ik om geen duizend werelden al de huizen concertzaal en al de paleisenschouwburgeren, en dat is veel gezijd. Je vrouw buigzaam? Ik bekend dat het in u inderdaad al ene ongemene grote opoffering zijn moet. Ik? En dat ben ik met u volmaakt eens. Je vrouw buigzaam? Het is mogelijk wat heel onderzoekend in mij als ik u durf vragen of gij aan de braven hier Edeling niets het minste schrijven zult. Ik? Wel, gesteld zijn er dat de schaal of lieve de evenaar krek in het huisje stond. Je vrouw buigzaam? Zok er iets aan doen konden, dan zou ik er zeker zoveel gewichts opleggen dat gij tot al schrijven oversloegd. Ik? Maar wat zal ik zulke deftige verstandige man schrijven? Je vrouw buigzaam? Wat? Ja, dat moet gij zelf beoordelen. Dit mij de liefde kan of mag ik u niet dikteren. In ernst, kun gij aan die deftige verstandige man niets melden dat hem in weerwielde horder en geden aangenaam zijn zouden? Kleeg met u zelf raad? Ik? Maar ik ben het met mij zelf niet eens. Soms tijdens wilde ik dat ik niet schrijven wilde, en soms tijdens wilde ik dat ik wilde. Geen lacht. Heb ik u dan niet gezegd dat ik een misselijk figuur ben? Geen vrouw voor zo'n man. Je vrouw buigzaam? Gij hebt vooroordelen, mijn hartje. Ik? Oh, duizenden, dat sta ik u ook toe. Je vrouw buigzaam? Maar kan zulke ene verstandige jongendame zich verbeelden dat dit toe te staan alles is wat zij te doen heeft? Ik? Ik geloof neen. Zij moet die afleggen en zo hoop ik van tijd tot tijd ook te doen. En zodra ik vast weet dat ik die eernaam zonder verwaantijd niet geheel onwaardig ben zal dat gaan of het gesmeerd is. Maker staat op. Je vrouw buigzaam? Nu ik dit herinnerd heb, zal ik er afscheiden. Ik bid u alleen te bedenken dat indien jij mij eens in vertrouwen kunt zeggen dat de heer Edeling uw liefde zowel als uw achting gewonnen heeft, ik u een daar beste ogenblikken van mijn leven zal verschuldigd zijn. Gaat geuit hartje omdat jij zo in orde gekleed bent? Ik? Dit was mijn oogmerk, de heer Erzal mij op het concert brengen.  Je vrouw buigzaam? Zo! Ik? Gezet heel lakkoen ik, maar dat zo spreekt jij zo deftig uit had jij het liefst niet? Je vrouw buigzaam? Hoeft jij mij dat te vragen waar je weet hoe zeer ik u bij zijn mummin? Evenwel, ik heb geen recht om u uw vermaken te ontroven. Indien gelieven met de heer Er uitgaat, dan met mij thuis blijft. Wat is er aan te doen? Ik ben uw vriendin, niet uw groevenante. Ik? Laat ik u om Helze schoon, of liever omdat hij mij zeer doet? Oh, mijn een moedelijke vriendin, welk een verkeerd meisje zou ik zijn, indien ik uw gezelschap niet boven alle vermaken stelde. Wille ik het laten afzeggen? Je vrouw buigzaam? Geef me denk dit wat laat, en wat zou de heer Er van uw bewispeltuurigheid zeggen? Ik? Oh, daar bekomme ik mij niet het minste om. Ik hoop niet dat ik aan hem reken schap moet geven van het geninktoe. En zo hij het kwalijk neemt is hij een gek, dat is het al. Je vrouw buigzaam? Rekenschap geven? Dat is wat sterk, maar ik zie niet dat hij geen reden zouden hebben om misnoog te zijn. Dat scheelt u weinig, zegt hij. Goed, ik weet dat jij een trots meisje bent. Was het echt er vroeger? Ik zou u door uw thuis blijven verplicht zijn. Zo waar, daar is hij reeds om u. Uit was ons gesprek, maar ik betuig u dat ik met al mijn muzikale drift nauwelijks in staat was om mij op het concert niet te vervelen. Thuis komende was ik niet vrolijk. Zij sprak echt er nergens over, want Hartog en Lotje waren in de eetkamer. Ik zag haar nu en dan eens aan. Zij was beleefd, zij was vriendelijk, maar ik was je vrouw burgaard. Mijn lieve letje, wat was dat voor mij te zeggen? Ik moest of schrijden of met Lotje aan het malen, waardoor ik ras okazie kreeg. Zij vroeg mij of ik op het groot concert geweest en of het daar niet heel plezierig was. Ik, al na dat men zichzelf gesteld voelt, somtijds ja, somtijds nee. Je vrouw Hartog, als men uitgaat met gezelschap dat ons behaagt, is het licht overal aangenaam. Ik, dat is zeer zeker zoals het ondervinding leert. Je vrouw Hartog en je vrouw burgaard heeft zeker het aangenaamste gezelschap aan de heer Erg.  Ik, en je vrouw Hartog is niet tegenstaande al haar grote geleerdheid mogelijk niet in staat om mijn smaak juist zo wiskundig te weten. Je vrouw Hartog, ik oordeel uit de verschijnsels. Ik, en uw oordeel is mogelijk niet vrij genoeg om welwaar te nemen. Je vrouw Hartog, en het uur mogelijk niet een paarig genoeg om zoveel te observeren als iemand die zonder belang toekijkt of jij moest inbeelden dat ik u ene ere benijde die ik niet eens verlang. Ik, als ik eens niets beters te doen heb zal ik uw stelling wat nader beschouwen. Je vrouw Buijshaam, het is, denkt mij, wel een zeer almoedig vermaak alkander te tonen dat men meer vernuft dan goed hartigheid heeft. Ik verstoond dit en zweeg. Een schampere lach van Hartog zelf kon mij niet aan het praten krijgen. Lotje zei ik, hoe zeer gaat het eens bij uw momentanten? O, als jij maar eens wilt meegaan, al was het morgen. Goed, zei ik, als het goed weer is, zullen wij er eens heen kuieren. Zij was zeer blijden met deze presentatie. Het was redelijk laat. Je vrouw Buijshaam schelde om het licht op de slaapkamers op te steken. Stond op. Ik neeg zeer beleefd en kreeg een nachtlieve jevrouw. Lotje rammelde mij nog een hoop ervoor en ik hield mij of ik sliep om haar te doen zwijgen. Eindacht ik, die verwenste jongens, zie daar, zij zijn het die ons het leven ondagenaam maken. Edeling, zowel als de rest, verwel mijn beste, ik ben nieuwe vriendin, Sarah Beurgehart. PS, ik ben deze naam je dag bij Om Dirk geweest, tant is een lieve vrouw, oh, ja, ik zal tuin niet beduien, een dood garen die hier allemaal in de war zit, oh, welk een manneletje, en moeten wij ook trouwen, dat ziet er gek voor ons uit. 104. De brief. Miervrouw de Wedo is speelgoed aan de heer Hendrik Edeling. Waar de heer? Het stout meisje, zij gaat te veel uit, maar kan ik dat beletten, daar ik weet waar hem het wien zij gaat? Wees echter gerust, zij verdient alle uur achting, zowel als uw liefde. Zij is bezig een brief aan u te schrijven, ik geloof niet dat jij meer verlangt op dien te zien dan ik. Zij heeft met mij over u gesproken. Gij zult zeker, ken ik haar wel, eenstige gelukkige man zijn. 