Wetenschap in de maak - Omgaan met een belast verleden: hoe moeten wij dat doen? - Marlies de Groot
Goedendag allemaal. Ik ben Marlies de Groot en ik ben promovende aan de universiteit van Tilburg op het project Political Apologies Across Cultures, oftewel politieke excuses in verschillende culturen. Binnen dit project behandelen wij verschillende vraagstukken, waarvan ik er vandaag één met u wil bespreken. En dat is de vraag hoe moeten wij omgaan met een belast verleden, oftewel hoe moeten landen omgaan met verschillende mensenrechten schenningen die hebben plaatsgevonden en zowel het recente als het verre verleden. Om te beginnen wil ik u mee terugnemen naar 1 juli 2020, waar tijdens het Kamerdebat over institutionele racisme premier Rutte aangaf dat er voorlopig geen excuses zullen komen voor het Nederlandse slavernij verleden. Want, zo reden neer Rutte, excuses vormen een risico dat de samenleving verder polariseert. Want waar de een vindt dat excuses al lang en breed hadden moeten worden gemaakt, speelt bij anderen de vraag of we nu nog verantwoordelijkheid dragen voor de leed van toen. De meningen verschillen dus. En het is precies deze meningsverscheel, deze discussie waarin wij geïnteresseerd zijn. Niet of mensen in Nederland wel of geen excuses voor het slavernij verleden steunen, maar meer in een bredere zin, wat vinden mensen van politieke excuses? Worden ze gezien als een goede manier om met een belast verleden in het reinen te komen. Als ze kijken naar de afgelopen jaren, blijft uit onderzoek uitgevoerd door mijn collega's, dat politieke excuses steeds populairder zijn geworden. In de afgelopen 20 jaar alleen al zijn er meer dan 245 excuses aangeboden. Ze zijn in een zekere zin een internationale norm geworden en maken onderdeel uit van het zogenaamde toolbox of gereedschapskist, met maatregelen die door het internationale politiek wordt gestimuleerd. Denkt die daarnaast aan excuses naast ook aan tribinale, of herstelbetalingen of waarheidscommissies. Maar het is onduidelijk in hoeverre deze maatregelen ook worden gewaardeerd door mensen in het algemeen. Uit verschillende cases blijkt dat de perspectieven over de neut en waarde van deze maatregelen nogal kunnen verschillen. Als we kijken naar excuses bijvoorbeeld, zien we dat de beroemde knieval van oud-bonds-cancelier Willi Brandt in 1970 bij een monument voor de slachtoffers van de opstand van de ghetto in Warsaw internationaal steer gewaardeerd werd. Daarin tegen zijn er meerdere excuses aangeboden door Japan voor de zogenaamde troostmeisjes in de jaren 90, maar ook in 2015 minder gewaardeerd. Integendeel, ze worden nog altijd als onvoldoende en onacceptabel beschouwd.  Dus hoe zit dat nou? Aan de ene kant zien we deze maatregelen waaronder excuses een internationale norm zijn geworden. Het is iets wat landen zouden moeten doen, aan de andere kant zien we dat de meningen hierover nogal verschillen. Er is tot nu toe nog maar weinig onsystematisch onderzoek gedaan naar wat mensen in verschillende landen hierover denken. Binnen mensen het belangrijk dat landen proberen fouten uit het verleden te herstellen en zo ja, op welke manieren kunnen landen het herstellen? Zien we overeenkomst in wat mensen denken of zien we juist verschillen? Met deze vragen in ons achterhoofd hebben wij het volgende onderzoek uitgevoerd. We hebben 284 interviews afgenomen met verschillende mensen, mannen, vrouwen van 18 tot 90 jaar uit zowel stelijke als regale gebieden met verschillende opleidingsachtergronden in acht zeer diverse landen verspreid over de hele wereld. En dan al die mensen hebben dezelfde vragen gesteld. Namelijk als u denkt aan een situatie waarin een landengroep mensen iets heeft aangedaan, is het belangrijk dat een land het weer goed maakt. En op welke manieren kan een land het weer goed maken? Als we kijken naar de eerste vraag, is het belangrijk dat een land het weer goed maakt? Dan is over het algemeen het antwoord ja. Voor sommigen is het zelfs zo overduidelijk dat de vraag over boden wordt gezien, zoals bij deze vrouw uit Burkina Faso. Maar bij anderen ligt het wat genuanceerder, zoals bij deze man uit de Verenigde Staten, die aangeeft dat het bijna onmogelijk is om het weer goed te maken. Maar het is al niet te min, is het wel belangrijk, want als het leed negeert wordt het alleen maar erger. En deze bereidering zien we vaak terugkomen, zoals ook bij deze vrouw uit Jordaanien, die aangeeft dat als we de problemen uit het verleden niet oplossen, ze enkel worden overgedragen aan de volgende generatie. Dus dat roept de vraag op wat moet er gebeuren? Op welke manieren kunnen landen het weer goed maken? En wat we zien is een brede scala aan antwoorden, waaronder excuses en theologen en samenwerking als een vorm van verzoening worden vaak genoemd, maar ook herstelbetalingen als een vorm van vergoeding. Wat hier vooral belangrijk is, is dat de meeste mensen niet één oplossing noemen, maar meerdere, twee, drie of zelfs vier. 