Kennisclip Inleiding Constitutioneel Recht –  3. Beginselen van de democratische rechtsstaat
Deze kennisclip beschrijft de beginselen van de democratische rechtsstaat die de basis vormen voor de organisatie en de werking van de Nederlandse staat. Nederland is een rechtsstaat, namelijk een staat waarin vrijheid, rechtszekerheid en rechtsgelijkheid voor de burger heel belangrijk zijn. De macht en het optreden van de overheid worden daarom steeds begrens door rechtsregels en de inwoners hebben fundamentele grondrechten die de overheid moet respecteren. Ook als plots een meerdrijd dat niet meer zou willen. Er zijn vijf belangrijke grondslagen of beginselen van de democratische rechtsstaat. Het eerste is het legaliteitsbeginsel. Alle overheidsoptreden, zeker als het een inbreuk maakt op de rechten en vrijheden van burgers, moeten berusten op een wetterlijke grondslag. Er moeten stelken zijn grondslag terug te vinden in de grondwet of in een zogenaamde wet in de formele zin. Namelijk een wet die gezamenlijk tot stand is gekomen door de regering, de koning en de ministers en de staat en generaal, eerste en tweede kamer. Het legaliteitsbeginsel beoogt rechtszekerheid en rechtsgelijkheid te waarborgen en willekeur van overheidsoptreden te vermijden. Het tweede beginsel van de rechtsstaat is de machtenschijding. Ook wel trias politica genoemd. Om misbruik van overheidsmacht te voorkomen, worden de belangrijkste overheidsfuncties verdeeld over drie overheidsmachten. De wetgevende macht maakt algemene regels en controleert de uitvoerende macht die op haar beurt de algemene regels uitvoert en verantwoordelijk is voor de dagelijksbestuur. De rechterlijke macht controleert de uitvoering van de wet en beslecht conflicten tussen burgers of tussen burgers en de overheid. Vroeger was er een strikte scheiding tussen deze machten. Tegenwoordig is er eerder sprake van checks and balances en dus machts evenwicht. Waarbij de nadruk eerder is komen te liggen op samenwerking en controle tussen de drie machten. Zo kunnen in Nederland bijvoorbeeld enkel de regering en het parlement samen een wet in formele zin tot stand brengen. Kan het parlement de regering doen aftreden terwijl de regering dan weer de Tweede Kamer kan ontbinden? De rechter kan tenslotte de wetgevende of uitvoerende macht terugfluiten. In Nederland, en dat is eerder uitzonderlijk, kan de rechter wetten in formele zin of verdragen echter niet toetsen aan de grondwet. Dat is het zogenaamde toetsingsverbot. Het derde beginsel van de rechtsstaat zijn de grondrechten. De inwoners van een rechtsstaat hebben fundamentele rechten en vrijheden die de overheid moet respecteren, zoals de vrijheid van meningsuiting of het recht op privacy. 