Warandelezing 2021 - Studium Generale - Tilburg University
Hoe kunnen we ons voedsel duurzaam produceren? Welke uitdagingen zien we daarbij? Wat verwachten we daarbij van overheden, van onderwijsinstellingen, van ondernemers en van consumenten? Goede avond en hartelijk welkom bij de 24e editie van de Warande lezing. In onze lustigem editie volgend jaar zullen we stilstaan bij de geschiedenis van het Jaarlijkse evenement. Maar vanavond ben ik vooral heel blij dat we weer fysiek bij elkaar zijn. Een jaar later dan dat we eigenlijk geblend hadden. We gaan het vanavond hebben overeeten. Food for thought, zeggen de Engelse dan. We gaan vanavond in gesprek met prominenten gasten over de onderwerpvoedsel en de noodzaak van de voedseltransitie. Dat thema is eigenlijk maar net zo actueel als vorig jaar. Mijn naam is Femke Dingemans, directeur van de Brabantse Meneurvederatie. Ik ben vanavond jullie gastvrouw en worden wij ondersteund door Rija Gerlag, directeur van Tilburg Sustainability Center. En samen met Studievereniging Essent, een studiem generale, organiseren we ieder jaar een Warande lezing over een actueel maatschappelijk thema. En vanavond is er dus de voedseltransitie. Het is ook deze editie weer gelukt om inspirerende sprekersvoer te regelen. We gaan op culinaire reis door het Brabantse voedsellandschap met de volgende gasten. Jaapkort de weg, oprichten van de vegetarische slager en tegenwoordig werkzaam voor those vegan cowboys. Elise Lemke Straver, gedeputeerde voor de provincie Noord-Brabant voor onder meer de thema's landbouw, voedsel, bodem en bredewelfaard. En we gaan in gesprek met Arjen Stegeman. Hij is hoogleraar gezondheidszorg bij de Universiteit van Utrecht. We hebben afgesproken dat we je en jij tegen elkaar zeggen, we houden het informeel vanavond. En ieder gespreker krijgt direct tien minuten de tijd om een presentatie te geven. En tijdens die presentatie kunt u vragen stellen aan de sprekers. We gaan direct uitleggen hoe dat werkt. Na de presentaties gaan we met de drie sprekers nog een gesprek over dit belangrijke vraag. Hoe kunnen we ons voedsel duurzamer produceren? Maar ik geef nu eerst graag het woord Arjen. Dankjewel, Vemke. Voordat we de sprekers aan het woord laten, willen we nog graag mee weer meer weten over jullie. Gedurende de avond maak ik gebruik van multimeter, de wel bekende online tool. En wat je moet doen, je pak je mobiele phone, je smartphone, je surfd naar www.mentimeter.com en daar vul je de code 79228660 in.  En ik ga al naar de eerste vraag, maar die code blijft op het scherm staan en heeft zich daar geen zorgen over te maken. Zal ik nu mijn... Ik ben benieuwd hoe divers onze groep vanavond is. Hoe ontschrijft u zichzelf? Vooral veel flexitariërs die hebben diversiteit binnen zichzelf verenigd. Dat is natuurlijk hartstikke mooi. Gelukkig hebben we ook wat burgondiers. Dan kunnen we kijken of het vleesloze vlees ook voor burgondiers te verteren is. Aardig wat vegetariërs. Niet zoveel peskotariërs. En klimatariërs. Ik ben benieuwd of degeen dan sedaal bij het drinken kan uitleggen wat het precies is. Want wij hadden dat erbij gestopt, maar we weten zelf niet precies hoe wie we daaronder moeten categoriseren. Hij loopt nog steeds. Dan gaan we nu denk ik voor naar de volgende vraag. Zijn er nog... Als u je ook nog niet gelukt heeft, dan gaat die automatisch als u je alsnog met ingelogd naar de volgende vraag door. De tweede vraag is waar woon je? Dit is voor mij een test voor mijn geografie. Ik ben niet in Brabant geboren. Dus ik ben benieuwd hoeveel van de plaatsen die hier komen ik ken of niet. En hoe laat ik hem nou scrollen? Oké, vooral veel Tilburg. Gelukkig ook nog wat uit Eindhoven en Arnhem. Uit Doorn, dat is toch ook een aardigend weg. Hartstikke welkom. Heel leuk dat u van Heineberg bent gekomen voor deze avond. Ziet u een plaats waarvan u zegt, nou dat is wel echt heel ver. Nou, het begint nu bij de plaats te komen die ik niet bekende. Gelukkig eindigen we met Tilburg. En we zijn ook benieuwd wat voor werk u dagelijks doet. Student, daar hebben we gelukkig op de universiteit aardig wat van. Bestuurders hebben er helaas ook aardig wat van, daar ben ik er eentje van. En ook hier zien we toch een grote diversiteit. En ik vind het ook erg leuk om te zien dat we veel vrijwilligers onder ons hebben en ook agraris ondernemers. Dat is ook erg prettig wat zij moet uiteindelijk de transitie dragen. Dan gaan we naar de volgende vraag. En dat is, wat hoopt u eigenlijk hier vanavond mee te krijgen? Zo, u bent een leergierig volk. Dat is natuurlijk wel heel fijn, want dat is waar wij als universiteit ook op hopen te kunnen leveren.  En wij hopen dat we vanavond aan deze vraag helemaal kunnen voldoen. En wat betreft voetbaloptie, denk ik dat als u maar lang genoeg zoekt dat u vast toch wel ergens een kanaal zou kunnen vinden. Maar ik denk dat dat toch gezelliger is hier. Rijer, dankjewel. Dankjewel voor jullie antwoorden. Leuk om jullie op deze manier iets beter te leerkennen. En het is ook leuk voor onze sprekers om te weten wie hun publiek vanavond is. Vanaf nu kunnen jullie via mentimeter, dus hou de telefoon met de hand ook vragen stellen aan onze sprekers, ook tijdens hun presentatie. Dus doe dat vooral. Rijer zal die vragen allemaal op zijn scherm krijgen en die zal er een paar uitpakken om na de presentatie te stellen aan onze sprekers. Dan gaan we nu over naar de presentaties. En we beginnen met Jaap Kortenweg. Een boer uit het Berabelse Zevenbergen. Nuchter, ambitieus en eigenwijs. Zo wordt Jaap Kortenweg omschreven door biograaf Jeroen Siebelink. En ambitieus is Jaap Kortenweg zeker. Want na het succes van de vegetarische slager is nu zijn missie om koeloze melk te maken. Geen melk van haver of soja, maar melk op basis van gras. Zoals een koe dat doet. Maar dan zonder koe. Geef me een grote ploos, Jaap Kortenweg. Dankjewel, Femke. Nou, we zijn aangekondigd als inspirerende sprekers, dus dat kan alleen maar tegenvallen mensen. Ik ga hier zitten, want ik ben een beetje biebbelig en hartstikke verkouden. Maar goed, ik denk dat we niet voorbij gaan. Dus ik moest mezelf een beetje vermannen om te komen. En dat is ook een beetje het thema van m'n verhaal. Ik heb hier wat op papier gezet over de toekomst van het voedsel. Waar willen we naartoe? En dat begint volgens mij met een wens. En als je kijkt naar wat mensen daarover wensen, dan is dat volgens mij al heel oud. Hetzelfde, of al heel lang hetzelfde. De Hof van Ede, het paradijs. Ik ben zelf niet geloven, maar wel opgevoed met de Bijbel en de Bijbelverhalen. En dat is natuurlijk een prachtig verhaal. Het begin, de schepping, Adem en Eva, die in de Hof van Ede rondlopen. En we hebben wat van Christen. We hopen dat ze weer naartoe gaan, het paradijs. En hoe ziet dat eruit? Nou ja, daar is alles pijs en vree. De lam en de leeuw leven daar vreedzaam naast elkaar.  Die eten elkaar niet op. Mensen hoeven niet te zoegen en te zweten en te zaaien, maar vooral oogsten, plukken uit een tuin waar het allemaal vanzelf groeit. Dat is eigenlijk wel wat we willen. Als we daar ons een beeld van vormen, dan zijn dat geen monocultures, afhankelijk van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Dan is dat ook geen megastal. Ook al is het met vrije uitloop en vijfsterren en supercomfort. En ook al leverde kippen in plaats van zes weken, twaalf weken. En de varkens in plaats van zes maanden, twaalf maanden. Dat is het niet. Dat zit daar niet in. En ook al worden ze met een luchtgeveerd elektricitektie naar het slachthuis gebracht. Dat is niet het beeld. Dat gebeurt helemaal niet, dat is voorbij. En dat is een beetje het punt. Dat vermannen ik begon ermee. En dat is ook wat mensen moeten doen. Het is vooral mannen natuurlijk. Dit soort lastige dingen worden toch wel vaker mannen overgedragen. Maar in het paradijs hoeven ze dat niet. Dat was het gewoon leven en later leven. En als je daarover praat met mensen, van mij was de reden om 100% vegetarier te worden, naar een woordstelling van jaren. Het moment dat ik op mijn boerderij een natuurgebied had ontwikkeld, een waterberging, ik was dan ook biologisch boer geworden en ik dacht, ik ga daar gewoon een paar kippen en varkens houden. Misschien een koe. En die mogen wel in een natuurlijke omgeving, dat is een natuurlijk mogelijke leven. Ik ga daar goed voor zorgen en helemaal mee verbinden met mijn gezin. Die mogen misschien wel vijf jaar oud worden. Helemaal perfect, beter kan het niet voor zo'n dier. En dan schiet ik hem dood. En dan slacht ik hem en dan eten we hem op, stop ik hem in de vriezer. Maar zover is het nooit gekomen en ik realiseer me dat dat natuurlijk nooit ging werken. Als je gewoon met je gezin vijf jaar naar twee varkens hebt gekeken, in je achtertuin, ook al is er prachtige ruime natuurlijke omgeving, dan ga je eens niet doodschieten en opheten. Je zou jezelf moeten gemannen om dat te doen. En voor mij was dat de reden om helemaal te stoppen met het vlees.  Want als dan de meest optimale manier niet werkt, waarbij je helemaal verbonden hebt, waarbij die dieren zo mooi mogelijk leven hebben gehad, dan werkt het dus eigenlijk nooit. Je moet bewust afstand creëren om dat voor elkaar te krijgen. En het werd ook heel helder laatst met het nieuws over de Brexit, de gevolgen daarvan. In de UK in Engeland zijn ze bang dat ze met de kerst geen kalkoen hebben. Omdat ze met de Oost-Europeanen niet meer kunnen werken. En dat zijn de mensen die het werk doen in de slachthuis. Niet alleen in Engeland, maar ook in Nederland en in alle Europese landen. Zelf willen we dat niet doen. En die mensen die in zo'n slachthuis werken moeten zich ook vermannen. In het begin waarschijnlijk. En op een gegeven moment wendt het. En dan ben je daarvoor gehard en dan kun je dat werk gewoon doen. En dat zelde geld voor kippenvangen. Dat heb ik altijd werk. Ik denk wanneer we ons een beeld vormen van de toekomst van het voedsel, dan zou dat niet nodig moeten zijn. Maar goed, we willen wel die producten. Geen megastallen, maar wel die heerlijke vlees- en zuivelproducten. Nou, dat is precies de reden dat ik toen na dat experiment, dat gedachte experiment met die paar varkens in mijn achtertuin, begon met de vegetaris te slagen. Omdat ik me dat kon veroorloven. En omdat ik het idee had en tijd naar geld. Ook al gaf ik mezelf weinig kans van slagen. En nu de vegetaris slagen verkocht is, doorgegaan bij hem met de veganistische melkboer. Hetzelfde kunstje, hoop ik, maar dan met zuivel. Om van gras, eigenlijk te inviteren wat er in de koel gebeurt, om van gras melk te maken. En dan identiek, dus de eiwitten, identiek zoals ze ook in de koelmelk zitten, met micro-organismen. Ik ben er al bijna twee jaar, januari twee jaar geleden, mee begonnen. En het gaat, er worden stappen gezet. En het lukt al om die melk eiwitten te maken met die micro-organismen. Nog lang niet op een commerciële schaal, maar het lukt wel. En er worden stappen gezet om dat te verbeteren. En wat we nu doen is, Bout Westland, dat is een merk, wat we nu op de markt hebben samen met Westlandkaas van Old Amsterdam, die benaded ons toen we begonnen waren met dat melk uit grasmaken zonder koel.  Ze wilden er graag in investeren, daar hadden wij op zich geen interesse in, dat was ook niet nodig. Maar toen hebben we gezegd, wat kunnen we nu doen? En onder Wild Westland brengen we kaascopie op de markt met wat er nu beschikbaar is aan de ingrediënten. Qua voedingswaarde is dat absoluut niet vergelijkbaar, maar qua smaakbeleving zit, dan komt dat aardig in de richting. Getuigen de reacties van gebruikers. Als het over voedsel gaat, heb ik zo nog een paar dingen opgeschreven, waar ik even kort over wil hebben, misschien straks in de vragen nog, op terug kunnen komen. Wat je vaak hoort, ik ben natuurlijk zelf boer, negen generatie boer. Wat doen we dan met die grond? Nu wordt 80% van het landwariaal wereldwijd wordt gebruikt voor de veeuwderij, voor vlees en voor zuivel. Terwijl het maar 20% van de calorieën brengt. Omgekeerteld dus, dat op 20% van het landwariaal wereldwijd, waar direct geteeld wordt voor menselijk consumptie, wordt 80% van de calorieën geproduceerd. Ik krijg nog alles de vragen, en in Nederland speelt dat natuurlijk zeker. Wat doe je dan met die gronden? Wat doe je bijvoorbeeld met het veenwijde gebied? Dat is natuurlijk allemaal bij land. Daar kun je geen akkerbaan doen. Wat doen we daar dan mee? En het ligt eigenlijk zo voor de hand. En de naam zegt het al. Het is een veenwijde gebied. In Nederland, dat zijn natuurlijk laagveengebieden, of hoogveengebieden. En wanneer we die niet meer nodig hebben, gewoon simpelweg niet meer nodig hebben, omdat we overschakelijk op plantaardig diët, wat met veel minder landbegrond gewoon kan, houden we dus heel veel landbegrond over en kunnen die gebieden weer gewoon in hun natuurlijke staat terug gaan. Dat kost natuurlijk duizend jaar, maar dat kan dat veenweergaard groeien. En wat gebeurt er als veenweergaard groeien? Daar wordt de CO2 in opgeslagen. Dat is precies wat we natuurlijk nodig hebben. Wat doen we met die gronden? Het mooier kan het eigenlijk niet zijn. Laat het weer gewoon veen worden. En dat is ook wel een beetje mijn kritiek op een natuurbeleid, zoals dat nu gevoerd wordt. Toen dat veen afgegraven is, in de later middeleeuwen, toen ons zonden daar heidenvelden, schralen heidenvelden, maar dat is natuurlijk niet in natuurlijk situatie.  En je ziet dat nu natuurorganisaties met kunst en vliegwerk in stand houden, met heel veel verbruik van energie, om dat te verschralen, af te voeren, noem maar op. Maar eigenlijk moet je dat natuurlijk gewoon loslaten. Als je klimaatvriendelijke natuur wil realiseren, dan moet je daar gewoon van afblijven. En dan moet je daar zoveel mogelijk laten groeien. Er zit veel stikstof in de lucht, in de atmosfeer. Er zit veel CO2 in de atmosfeer. Dus laat daar gewoon die planten maximaal op groeien en laat die planten dat op slaan en vastleggen in veen of in humus in de grond. Maar goed, dan moeten we wat anders gaan kijken tegen natuur. Niet zo zeer van wat vinden we mooi, maar wat is gewoon nuttig. Een ander ding is, eigenlijk doen we dat min of meer met wat we nu doen ook met gras, om daar melkijwitten van te maken. Dat dier is nu vaak gebruikt als een soort tussenstap om, zeg maar, voor de mens niet verteerbare vegetatieplanten te gebruiken. Dus bijvoorbeeld een olifant kan hout eten om die olifant eten. Maar het is nu mogelijk met nieuwe kennis van enzime en van microorganismen om die olifant te vervangen door een proces. En om dat hout om te zetten in voor mensen geschikte voeding. En hetzelfde geldt met gras, we kunnen geen gras eten, maar het is dus mogelijk met microorganismen met nieuwe kennis om dat gras om te zetten zonder koeien in voor de mens geschikte voeding. Dat is interessant, want we krijgen een andere situatie. Wat we in het verleden gedaan hebben met landbouwen, tot nu toe, is dat we gewassen hebben veredeld, monocultures hebben gesticht, die kunstmester bestrijdingsmiddelen nodig hebben die vrij kwetsbaar zijn, ook weinig mogelijkheden zo'n monocultuur voor biodiversiteit. Dat is nu hoe de voedsel ervoorzien in uitziet. Maar wanneer we in staat zijn om creatie te oogsten, gewoon natuur te oogsten en dat om te zetten in processen voor de mens geschikte voeding, dan krijgen we natuurlijk een veel robustere en natuurlijkere landbouw, dan is dat eigenlijk geen landbomen maar het gewoon natuur wat we oogsten zonder dat we dat hoeven te bemesten, zonder dat we dat ingewikkeld hoeven te doen. Dan zit de ingewikkeldheid in het proces wat, nou ja, in een fabriekplaats vindt. Dat zou op zich heel erg mooi zijn als dat lukt. Nog twee minuten.  Hetzelfde geldt voor afvalrestromen. Nu wordt er gezegd ja, vervarkens kunnen bijvoorbeeld afvalstromen verwerken tot hoogwaardig voeding, vlees. Maar dat kan dus ook met die micro-organisme en ook nog veel efficiënter. En er zijn ook al voorbeelden van in Brezat zit de bedrijf Bioscience die dus die afvalstromen verwerken tot hoogwaardig bijwit voor menselijke voeding. Ik wil nog één getal noemen. En dat is de massa aan gewervelde dieren op aarde. Dat is nu 35% mens, 60% ons vee en 5% zijn in het wilden levende dieren. En dan hebben wij het wel eens over een plaag. En ja, nu nog maar 1 minuut denk ik. Nou ja, misschien kan er straks tijdens de vraag naar wat terugkomen. Maar een ander idee waar ik nu wat ik eigenlijk geoppert heb in een brainstorm met de provincie over de toekomst van het voedsel en de toekomst van Beraband in het kader van het Vagorg National Park dat heet Nieuwe Vroent en dat houdt in dat het mij prachtig lijkt als we binnen dat gebied Vagorg dat we 1000 hectare aangesloten zou kunnen omvormen naar het gewenste Beraband zoveel mensen dan gemiddeld in Beraband in 2005, dat zou daar 6000 zijn. Die mensen die leven daar zoveel mogelijk zelf voorzienend. Dus in dat gebied worden genoeg calorieën geproduceerd om die 6000 mensen te kunnen voeden. Nou, dat kan alleen maar als het 100% plantaardig is. In dat gebied wordt alle energie opgewekt die die mensen direct gebruiken maar ook indirect via hun consumptie goederen. En als je dat uitregent, dan is er nog steeds ruimte 30% natuur wanneer je inderdaad verschraken op een plantaardig deaard. Het kan dan 100% biologisch. Dat is mogelijk. En dat is eigenlijk goed nieuws want in Beraband wonen er 10 keer zo veel mensen dan gemiddeld op de wereld. Dus als je dat omslaat naar de hele wereldbevolking dan zouden we dus zelfs een wereldbevolking van misschien wel 80 miljard kunnen voeden. Wanneer we het gewoon slim doen. Eigenlijk is dat goed nieuws. Ik denk dat ik gewoon moest stoppen. Want de tijd zit erop. Dank je wel, Jaap. En wie weet straks nog tijdens de vragen. Drijger, heb jij vragen voor Jaap binnengekregen? Ja, hartelijk dank. Ben ik te horen. Hartelijk dank aan iedereen in de zaal. Er zijn allemaal mooie vragen binnengekomen. Blijf doorgaan ook bij de volgende presentaties.  Helaas kan ik dus niet alle vragen stellen. Daarvoor zijn er te veel mooi bij. Dus ik neem de paard die ik zelf leuk vind. Ja, die mogelijkheid heb ik. De eerste vraag gaat over de veenwijders. Ik begrijp dat we van gras ook zonder koeien in de toekomst melk kunnen gaan maken. Moeten we onze veenwijders niet gebruiken om heel veel vegan milk te gaan exporteren om exportkampioen te worden voor vegan milk als Nederland, in plaats van dat we daar natuur laten groeien? Dat is een keuze. Uiteindelijk, het is één wereld. Dus het maakt niet zoveel uit of wij nou hier in Nederland die natuur realiseren of dat in de buurlanden gebeurt. De Amazonen, dat zijn de longen van de aarde geloof ik. Ik denk dat overal die Brazilië aan ook heel goed moeten betalen dat ze dat intact houden in plaats van met het vingertje wijzen. Maar dat maakt op zich niet uit, dat is natuurlijk ook prima. Maar we hebben gewoon veel minder gras land nodig. Want de wetenschappers waar ik me op verlaten heb toen ik het begon en dat zijn senior mensen, wageningen en zeuveldeskundigen en jonge mensen alles door elkaar gaan er vanuit dat we toch een factor vijf efficiënt te produceren. Dus dat we veel minder gras nodig hebben om dezelfde vervelen melk te produceren. Dus we kunnen beide, we kunnen zowel vegan milk produceren en omvegen natuur. Het is dus wel een kans voor Nederland, zeuveland om inderdaad nog veel meer te exporteren, wanneer we dat goed doen en nou ja. Een andere vraag is dus we kennen vlees we kennen vegetarisch vlees. Maar tegenwoordig hebben we nog een derde categorie dat is net als met de LHBTGI en ik weet niet wat nog meer. We hebben ook kwekvlees. Hoe kijk je, sorry ik zeg automatisch u hoe kijk je tegen kwekvlees aan in je motivatie om vegetarier te worden? Nee, op zich prima. Dus in het begin was het zo dat voor dat kwekvlees dat er nog calovserum nodig was wat ook regelmatig dan gewonnen moest worden. Dat is geloof ik is dat in de toekomst niet meer nodig dat kunnen ze dat kunnen ze van elkaar krijgen. En dan is het prima. Kijk ik vraag me wel af of het nodig is het is de complexer dan direct van het plantaarder.  Wat wij nu doen bijvoorbeeld het vlees zoals we het nu maken met de vegetariestlagen ja dat is gewoon een meel van pulvruchten en dat gaat in een extrude alleen met water en dan ontstaat die vleestructureer dus kwekvlees gaat natuurlijk uit van het idee dat je dan niet dieelig cel nodig hebt om de vleesbeleving te krijgen maar ja dat is heel vaak niet meer zo maar het is goed dat het gebeurd wordt ik denk dat alles draagt bij en we zullen wel zien wat het wordt ik zal er zelf niet in investering kwekvlees maar goed dat het gebeurt Is er nog ruimte of er nog nog een hele praktische vraag uit de zaal heb je ook last van koelmelk allergie als je vegan milk drinkt van het gras de allergie zit er vaak in de lactozen en het suiker en wat er produceren is de eiwit dus de casine dus dat is een keuze wij zullen daar waarschijnlijk hoeveel lactozen er even los van het feit dat mensen daar allerig voor zijn is wel een bekend zagoede suiker omdat het een praagessaker is maar goed als je natuurlijk lactozen intolerant bent niet dus we kunnen daar in ieder geval in voorzien zullen we zeker kunnen bedienen met lactozenvrij het is lactozenvrij wat we doen in essentie dus Dank je wel Jaap voor de antwoorden mag ik een groot applaus voor Jaap Kortenweg van Looseningen Kruilburg Elis Lemkes hield zich als lektor bezig met verduurzaming van de voedselproductie het sluiten van kringlopen en het tegegaan van voedselverspilling daarvoor was de directeur bij de ZLTO en bij Brainport Development Tegenwoordig is ze gedeputeerd voor landbouw en voedsel voor brede welvaart en bodem in onze provincie Brabant als gedeputeerd is Elis Lemkes verantwoordelijk voor de vernieuwde koers van de landbouw in Brabant en die koers ontwerpen leidskader landbouw en voedsel is gisteren bekend geworden we zijn ontzettend blij dat ze hier is mag ik een applaus voor Elis Lemkes Dank je wel Femke voor je introductie mooie Jaapen van het paradijs van Adem en Eva naar Van Gogh Nationaal Park met 1000 hectare volop innovatie en daar mogen we hartstikke trots op zijn in Brabant want die innovatie hebben we hier ook werkelijk en daar ben jij nou ja een heel mooi sprekend voorbeeld van dus daar zijn we ook hartstikke trots op Ja de noodzaak van de nieuw voedsel systeem, dat is het thema voor vanavond en ik was gisteren bij de opening van de Gemfabriek in Den Bosch Home to the Future of Food dus een plek waar je kunt innoveren, veel startups en dat vond ik eigenlijk heel erg mooi omdat het één van de crystallisatiepunten in Brabant is voor die innovatie we hebben ook een agroproeftuin de pil we hebben een precisielandbaal proeftuin in Reuzel we hebben voetech Park Brainport waar aan een voedsel technologie wordt gedaan en we hebben het suikenlap in Bergen op zoom en zo kan ik nog wel doorgaan dus wij zijn heel erg aan het innoveren en Femke noemde net al het zojuist verschenen ontwerbeleidskade want natuurlijk nog wel de state ligt nu daarin zagen maar ik zal er uiteraard iets over vertellen en daar schetsen we eigenlijk een langjarige visie op het landbouw- en voedselsysteem in Brabant waar erg naar uit werd gezien want we doen wel veel, maar waar willen we nou eigenlijk naartoe met landbouw en voedsel in Brabant willen we wel ergens naartoe met landbouw en voedsel waar koersen we op af nou we hebben een stip op de horizon en we zijn 2040 en we zijn terug aan renden neer aan de 2030 en waar willen we dan staan en daar ga ik zo iets over vertellen maar één ding is zeker we zullen anders eten, we zullen anders koken we zullen anders kopen en Brabant zullen ervaren en beleven dat het echt een ander systeem geworden is daar zijn we van overtuigd het is toch een soort metamorphose die we gaan doormaken en daar is ook tijd voor nodig en daar is ook versnelling voor nodig in essentie gaat het eigenlijk om de vragen of hebben we ons de vraag gesteld ook als provinciebestuur van wat voor landbouw, provincie landbouw en voedselprovincie willen, kunnen we en moeten we zijn nou landbouw en voedsel zit in de haarvaten van Brabant want dat weten we met elkaar en daar ga ik eerst naar de eerste slide denk ik, ja want ja als je hier om je heen kijkt dan kijk ik niet alleen naar landbouwbedrijven maar ook naar een bedrijf als orgaanom dat eigenlijk op varkens is gebouwd van een zuidische industrie ik kijk naar de hele keten van zaadveredeling tot en met retail die allemaal vertegenwoordigd zijn in Brabant en dat maakt ons erg krachtig op dat gebied, ook naar de toekomst toe ja, we onderscheiden eigenlijk 3 fase het is hier begonnen met het ontginnen van de woestegonden kleine landbouwbedrijven de aardoppeleten, zo maar wat beelden te noemen nu zitten we in die fase 2 nog en we gaan dan naar fase 3 met die efficiënten, hoogproductieve landbouw waar we heel erg trots op mogen zijn waar we ook in de wereld voorbeeld meegeven en veel bereikt hebben maar we moeten wel naar fase 3 naar een ander landbouw en voedselsysteem en we vinden dat we als Brabants geldplichtig zijn gebaseerd op die rijke traditie om aan dat voedselsysteem te bouwen voor het landbouw en voedselsysteem moeten we zijn we moeten dat zijn, omdat landbouw ook voedsel en kracht zijn van Brabant, een economische kracht als je naar wat cijfers kijkt 16 miljard euro bijdrage aan Brutonationaal product 90.000 baan in die hele keten 1 van de 2 grootste topsektoren, naast Hightech is landbouw een grootste topsector in Brabant gaat om de hele keten een derde landbouw, een derde voetprocessing voor de handel en een kwart van de 40 internationaal toonaangevende bedrijven op het gebied van landbouw en voedsel hebben hier een research and development in Nederland en voor een belangrijk deel ook in Brabant 30% van de Hightechbedrijven in Brabant levert aan de landbouw en voedselketen dus bij elkaar is dat ontzettend belangrijk voor die economie we staan een beetje te boek als veehouderij provincie met alle aspecten die daar bij spelen maar vergeet niet dat eigenlijk die plantaardige sector even groot is en de veehouderij begint te overtreffen in omvang dus we hebben eigenlijk een hele brede voedselketen die niet alleen economisch belangrijk is maar ook maatschappelijk als we kijken naar de werkgelegenheid en naar de sociale en maatschappelijke aspecten van die sector in de dorp en ook in de steden van Brabant bijna de helft van de grond is in handen van agrariers dat zegt dus veel over belang van agrarier als je kijkt naar landschap en omgeving maar we kennen ook de keerzijden de belasting van de leefomgeving en missies aan bodem achteruitgang achteruitgang van biodiversiteit zorgen rondom urgentie of rondom gezondheid dus er is wel degelijk urgentie om te veranderen en dat betekent dus ook echt een systeemverandering en dan ga ik naar de vraag wat voor landbouw en voedselsysteem willen we dan hebben in Brabant we willen naar een nieuwe balans economisch, ecologisch, maatschappelijk en dan gaan we naar een voedselsysteem met vierkermerken een systeem dat slim is waarbij we onze high-tech en design competenties benutten waardoor je kunt monitoren alles kunt monitoren in de voedselproductie zowel in de landbouw als in de productie als ook in de consumptie je gaat met data de keten aan elkaar verbinden een waardevol systeem dus met meer toegevoegde waarden en andere producten en diensten ook die geleverd worden circulair gebaseerd op kringlopen want als je plantaardig wilt produceren zul je toch ook mens nodig hebben en verbonden dus verbonden met de samenleving Boer Burger maar ook de verschillende schakels in die keten onderling met elkaar verbonden dat zijn eigenlijk de vierkermerken gedreven door een aantal innovatiefactoren ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie high-tech verandering in luifstyle we gaan anders ander dieet voeren, persoonlijke gezondheid wordt belangrijker natuurlijk de doelenoptigheid van klimaat, biodiversiteit ecologie en die circulariteit en digitalisering gaat er als een saté prikken doorheen data data data ontzettend belangrijk om naar dat systeem toe te kunnen groeien dus dit staat ons eigenlijk voor ogen en als je dan even kijkt naar het profiel van die primaire sector ligt ik het toch even uit hoe ziet dat dan in 2030 uit het aantal bedrijven zal dalen zo'n 28% wordt gedacht 5% minder grond zal in gebruik genomen worden door de primaire sector zullen minder dieren zijn maar toch zal die productiewaarden stijgen denk ik met zo'n 20% dat betekent dat de bedrijven gemiddeld groot schalen geworden een derde van de bedrijven zal groot zijn met meer dan een miljoen omzet 75% van de economische waarde leveren en een derde van het grondslag in gebruik nemen maar de grootste categorie en dan moeten we voor zorgen dat die er ook blijft dat zullen die middenbedrijven zijn zo'n 45% met andere verdiemodellen niet alleen vanuit de voedselproductie maar ook uit het onderhoud van het landschap, uit het waterbeheer het bodembeheer daar zal voor betaald moeten worden dat dat ook die boeren hun bedrijven kunnen runnen niet alleen op voedsel maar ook als landschapsbeheerder en als dienstverlener zou je kunnen zeggen en zo zien we dat in ieder geval voor ons en als je even kijkt dit is het systeem en als je dan kijkt naar onze doelstellingen we willen eigenlijk de meest duurzame landbouw en voedselsector in Europa hebben met elkaar nou, daar hebben we een aantal concrete doelen ook aan verbonden dat is allemaal op een hoog abstractie in ieder geval dus het staat er gesloten mineralen kring lopen op weg naar een emissieloze landbouw nou, een landbouw die bijdraagt aan water, bodem, klimaat doelen dus meest duurzaam heel belangrijk maar ook economisch toon aangevend die kracht die we hebben met dat ecosysteem die willen we ook echt bewaken en bewaren in Brabant dat is een groot goed, ook voor Nederland met daar ook weer een aantal kernwaarden geformuleerd, we willen die research en development hier houden, een belangrijke motor we willen meer startups meer vegetarische slagers, zou ik bijna zeggen we willen een centrum zijn voor smart farming, smart processing zoals we dat dan in goed Nederlands noemen restroomverwaarding plantaardige productie forse instroom van jongeren in dat agarisch onderwijs maar ook uit andere disciplines niet alleen puur agarisch we weten, monitoren, gebruiken van data om te zorgen dat je precies weet waar je het beste kunt zaaien hoeveel water je kunt toedienen hoe je met zo min mogelijk middelen kunt zorgen voor een gezonde groei maar wij bij je ook vragericht kunt produceren als je ook de data krijgt van de consumenten wat ze willen en hoeveel ze willen scheelt voedselverspilling natuurlijk kun je daar ook je restroomverwaarding mee aansturen het buitengebied als een broedplaats voor groene innovatie noemen we dat dan de derde doelstelling is natuur- en landschapsinclusieve landbouw heb ik net al een beetje opgeduid de boer ook als specialisthoeder van het landschap en die natuurwaarde de boeren die je kent die zijn dat eigenlijk van natuur en als ze daar ook gewoon hun brood mee kunnen verdienen dan doen ze dat ook graag daar hebben we best voorste doelen gesteld 500 natuurinclusieve boeren 30 en 15% landbouw areaal biologisch en als u weet dat dat nu 2% is dan ziet u dat dat een enorme uitdaging is om dat te halen en 500 natuurinclusieve melkveehouders nou dat is bijna de helft van het totaal ja oké en ten slotte gemeenschapsinclusief nou dat heeft te maken met met korte ketens die verbinding boer, burger, voedselproducent het heeft hem een stukje waardering te maken maar ook met die gezonde levenomgeving even kijken ten slotte wat voor landbouw en voedselprovincie kunnen we zijn we hebben alles in huis om te kunnen wat ik net heb gepresenteerd waarbij samenwerking natuurlijk een ontzettend belangrijke begrip is samenwerking tot en met de consument aan toe we zijn met ons allen verantwoordelijk voor dat landbouw- en voedselsysteem niet alleen de boeren, niet alleen de frietfabriek niet alleen de supermarkt, maar ook wij als consument hebben daar een heel belangrijke rol in ik geloof er erg in en als je dan kijkt wat de rol van de provincie is iedereen heeft die rol, die heb ik hier samengevat dit zijn een aantal de rol is die pakken we in een gebiedsgerichte aanpak want het is echt maatwerk hoe kun je zorgen dat in een gebied er niet meer te komen we zetten in op natuurinclusieve landbouw maar evengoed op die moderne kringlooplaanbouw die willen we faciliteren met het accent op kringlopensluiten dat wil zeggen dat je de basis op orde moet hebben, je moet innovatie stimuleren dat doen we op grote schaal maar ook op kleine schaal, landbouw, innovatiebureau volgens mij heb je er ook ooit mee te maken gehad, Jaap in jouw begin fase, met een klein duurtje gezonde omgeving consistente regelgevingen in Brabant, we lopen ver voorop in Nederland maar we blijven dat ook doen ondernemersgerichte maatregelen het moet ook mogelijk zijn voor boeren om dit te gaan doen en voor voedselproducenten en voor consumenten en een concurrent vestigingsklimaat omdat we die internationale toonaangevende bedrijven met hun R&D hier heel graag willen houden in Brabant omdat dat toekomst is een paar hoofdaccenten dan in dat beleidskader natuurinclusief gesloten kring lopen die R&D programma's met innovatieve startups en het versnellen van die eiwit transitie dus naar meer plantaardig toe, dat zijn een paar hoofdaccenten ik geloof er heel erg in dat we dit ook kunnen want we zijn heel goed in metamorphoses ik heb in de 90e jaren tot en met 2012 aan alle voorlopers aan Brainport mogen werken, ik weet nog dat ik eraan begon en dat mensen zeiden maakindustrie, verlorenzaak weg er komt nooit meer terug in Brabant ga je richten op dienstverlening nou dat zijn we niet gaan doen we zijn bij onze roots gebleven en dat is Hightech in die regio eindhoven een hele sterke basis dus blijf bij je lees en datzelfde zeg ik eigenlijk ook nu voor landbouw een voedsel gebruikt die kracht die je hebt met elkaar maar kijk wel naar de toekomst we gingen van maakindustrie naar een internationale top technologieregio ik denk dus ook dat we nu na dat systeem 3.0 gaan en dat we dat heel erg goed kunnen met elkaar mijn laatste zin is transitie vraagt om grote en kleine stappen ik denk dat we hanteren eigenlijk beide sporen dus we hanteren grote stappen maar ook die kleine stappen zijn belangrijk dank je wel voor je presentatie een klein tipje van de sluier van beleidskade waar we kunnen het hele documenten op de site van de provincie Rijen, heb jij mooie vragen voor je liefst binnen gekregen? het duurde in het begin even maar toen barsten de vragen los nou je mag er 3 maximaal stellen Rijen? het zijn hele mooie plannen maar de mensen hebben zelf vragen toch af hoe dit nou wat er praktisch gaat gebeuren bijvoorbeeld biologisch boeren of in ieder geval duurzaam boeren is op dit moment duurder wat gaat de provincie doen om te zorgen dat duurzaam geproduceerd voedsel ook voor gewone mensen bereikbaar is om te zorgen dat er vraag naar komt want anders blijven we in deze situatie ons voedsel is veel te goedkoop ons voedsel is veel te goedkoop maar gaat de provincie dan het gewone voedsel duurder maken? nee dat gaan we niet doen zeker niet, want daar zijn we niet voor en van als provincie als je kijkt bijvoorbeeld naar natuurinclusief en biologische dicht we maken het mogelijk om onder gunstige voorwaarden langjarig grond te pachten en zo extensief te kunnen boeren we zijn ook aan het kijken of we toch iets van een transitiefonds kunnen maken zodat je 2-3 jaar nodig om te schakelen op biologisch, dat krijg je vaak niet gefinancierd, dat zijn praktische mogelijkheden aan het kijken om dat te stimuleren wat ook heel bijzonder eigenlijk is we hebben nog eigenlijk geen goede agrarische biologische landbouw opleiding nou daar gaan we het dan bekken om dat voor elkaar te krijgen en toch in de verlengde van deze vraag sommige mensen maken zich zorgen die zeggen van de landbouw is heel belangrijk maar we kunnen proberen met subsidies of mooie regelingen biologisch boeren of anders duurzaam geregeld boeren aantrekkelijk te maken of vleesloos boeren aantrekkelijk maken maar we horen ook dat als we gewoon de prijs zouden moeten betalen dus eigenlijk als we alles subsidies af zouden schaffen op niet duurzaam boeren dat het probleem dan ook opgelost zou kunnen worden waarom doen we dat niet gewoon we zitten natuurlijk in een systeem zeg maar even dat je niet een grotig systeem wil ik maar zeggen dat je niet zomaar verandert een Europees systeem van inkomende steun gaan we over naar het belonen voor duurzaam boeren dat is ook de grotere beweging die gemaakt wordt dus we gaan met z'n allen die richtingen uit mag ik nog nog een vraag dan een vraag die koppelen we aan japens presentatie als we toch duurzaam willen één onderdeel van duurzaam is toch vaak terugkeren minder dieren heeft de provincie toch uiteindelijk durft de provincie te zeggen dat we een doelstelling hebben om minder dieren te hebben en hoeveel minder dieren in Brabant in 2030 we hebben geen doelsteling van minder dieren autonom zal het aantal dieren rap afnemen door allerlei ontwikkelingen en uiteindelijk zal dat systeem laten zien wat er gebeurt dat is geen doelstelling houd de antwoord mag ik een grote pluis voor Elise Lemkes Arjan Stegenman is epidemioloog en hoogleraar de diagnose kunnen aan de universiteit Utrecht daarnaast is hij vice-voorzitter van het outbreak management team zoologie zoonozen hij was nu betrokken bij de onderzoeker van coronabesmettingen bij netsehouderijen hoe kan volgens hem de landbouw duurzamer welke noodzaak ziet hij vanuit zijn expertise mag ik een applaus voor Arjan Stegenman dank u wel als dierarzt en representant van dieren misschien ben ik hier een wat vreemde eend in de bijt maar er zal niet binnen ben ik hier graag en mijn belangrijkste boodschap is dat ik als dierarzt wil proberen om te voorkomen dat het dier niet klem komt te staan in de kringloop want dat is dan waar onze vrees ligt je laat je dat korte weg reverdeerder ook al na denk ik goed om je nog een keer te realiseren hoe groot de veehouderijsector is wereldwijd dus dit was wat Jaap aangeeft en dan relatief getekend naar de groter zoals ze er zijn dat betekent 36% van de biomassa van zoogdieren die er is op de wereld zijn mensen, 60% is vee maar 4% is eigenlijk wat we wilde dieren zouden noemen bij de volgens is dat iets anders omdat natuurlijk mensen daar niet mee doen maar daar is nog steeds 70% van de biomassa die er is is pluimvee en dit is eigenlijk dan nog in de situatie dat we alleen in de westense wereld veel dierelijk eiwit op ons menu hebben staan op het moment dat je dat ook de ontwikkelende wereld in Azië zie je dat nu al gebeuren zelf de hoeveelheid de dierelijk eiwit zouden gaan eten dan als wij dan kun je je voorstellen dat het draagkracht van de aarde te boven gaat met dit plaatje van 36% van de mensen vind ik het overigens niet zo'n goed idee want Jaap aangevond naar 80 miljard mensen te gaan en niet te gaan voeren want dat geeft denk ik weer andere nadelen die we ook niet zouden willen er komt bij alle zaken de belangrijke bijdrage leeft aan de broerkast gasemissies dat is ook de landbouw in Nederland en in Europa doorgedrongen en de oplossing daarvoor wordt de kringlooplandbouw los van het grasverhaal en in die kringlooplandbouw even terug worden dieren gevoerd op reststromen van de voedingsindustrie reststromen van huisafval en op de graslanden zolang ze niet door Jaap allemaal geconfiskeerd worden voor het maken van in vitromelk en ook in Wageningen heeft Hanna van Zanten uit de groep van Imke de Boer uitgerekend dat als je in zo'n systeem ontwikkelt waar je dat hebt dat je dan eigenlijk het meest efficiënte gebruik maakt van je landbouwgronden dus op het moment dat je die dieren doet heb je het geringste landbouw ariaal nodig om aan de voedselproductie te voorzien en dit zou dan neerkomen voor mensen die dan echt van cijfers houden dat we ongeveer 20 gram dierelijk eiwit kunnen blijven consuleren dit is ook in Den Haag doorgedrongen die hebben daar prachtige visies over gemaakt landbouw en natuur waardevol verbonden en streven er naar om Nederland koploper te maken in die kringlooplandbouw en ook de Europese Unie heeft daar in de Green Deal de Farm to Forks strategie gezet waar bijvoorbeeld richting de biologische ouderij al als ambitie voor 2030 25 procent aangegeven is dus dat is ja, dat is allemaal heel mooi maar mijn vraag is richting de dieren worden die er nu echt veel beter van op het moment dat we van een systeem gaan waar we nu heel erg in zitten dat we op kostprijs efficiëntie zitten naar een systeem gaan waar we heel erg naar grondstoffen efficiëntie moeten gaan en vanuit de dierkant wel iets over te zeggen ja, ik ben dierarts en ik ja, ben ik bij de Fakultij Diergnees in Utrecht en daar nemen wij, of geloven maar dan kom ik weer zo bij die hemel daar had ik een heel andere beeld van trouwens maar ik zat bij een andere kerk dan jou ja dat leek altijd of je alleen maar mocht zingen dus het leek mij als jongetje dodelijk saai maar dat kan ongetwijfeld ook anders maar wij nemen daar eigenlijk het one health principle als uitgangspunt voor ons handelen voor het onderzoek wat wij doen en in die one health benadering ga je er echt van uit dat de gezondheid van mensen, de gezondheid van dieren en de gezondheid van het ecosysteem onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn verander je iets aan het één dan heeft dat altijd consequenties voor het andere als iemand de vleermuis in Wuhan naar de markt brengt dan kan dat de gezondheid van de hele wereld verstooren om maar eens een heel duidelijk voorbeeld te geven en in die optiek is ook duurzame landbouw een onderdeel van dat one health principle dat zou daar ook in moeten passen en dat betekent dat ik ook graag een integrale oplossing in die duurzaamheids discussie al willen hebben en ik kijk dan natuurlijk alleen van de kant van de dieren omdat dat is energie waar ik verstand van heb en als we daar kijken dan hebben we namelijk in het vleden te vaak na enkelvoudige oplossingen gezocht die vervolgens eigenlijk weer meer problemen brengen dan dat ze opgelost hebben en een voorbeeld vanuit de dieren wel zijn wat we allemaal denk heel belangrijk vonden was het oplossen van de legbatterijen bij de kippen beelden we natuurlijk al graag doen dus daar zijn vervolgens de scharrelsysteemen en de uitloopsysteemen door ontwikkeld maar vervolgens zien we ons nu geconfronteerd dat we het stallen wonen en allemaal lolontsteking hebben is in Brabant denk ik ook een probleem waar onderzoek naar gedaan wordt in die stallen zijn heel erg bevatelijk voor de bloedmijd wat ons de fibronieelcrisis opgeleverd heeft en bij de uitloop breven weten we dat ze een zes keer hogere kans op vogelgriep hebben dus met andere woorden als je de cynisch naar kijkt zegt je dan we hebben één probleem opgelost en we hebben er drie voor teruggekregen en ja missen is dat wij toekomstige iets wat je niet meer zou niet zou willen dus vandaar mijn oproep na die duurzaamheidsdiscussie in de landbouw en ik kijk er alleen maar naar vanuit de dieren echt op een goede duurzame manier naar te kijken want anders lopen we daar weer in precies dezelfde valkaal we hebben het net gehad dat we resttromen moeten voeren aan dieren en varkens zijn natuurlijk ooit gedomesticeerd omdat ze in onze dorpen op moesten ruimen die rol moesten ze weer terug krijgen maar we zien wereldwijd dat dat tot grote problemen kan leiden op het oplik is er een grote epidemie van afrikaanse varkenspest wereldwijd gaande die bijvoorbeeld alleen in China al tot honderden miljoenen doden varkens geleerd hebben stel je dat is bij elkaar voor en nou ja dat is ook één van de reden waarom bijvoorbeeld in Europa nu het voeren van keukafval aan dieren aan varkens verboden is en het feit dat die ziekte ook in Oost-Europa zelfs dat in Duitsland al voorkomt is misschien ook de vraag of de Europese Unie zo snel in staat zal zijn daar die wetgeving voor te veranderen dan zou je kunnen zeggen als je het maar voldoende verhitt dan is dat wel goed maar een andere ziekte de gekke koeienziekte die in ieder geval houderen onder jullie je geeft aan dat dat ook gewoon niet de oplossing is, want daarin moest je het product tot 160 graden verhitten om het eiwitten wat het voorzakel te doden nou ja, je mist niet dat voor vegetarisch vlees goed is, maar van gewoon vlees blijft niet veel over als je dat op die manier gaat verhitten het zit ook niet alleen bij de ziekte kemer die zich in zo'n systeem kunnen verspreiden ook allerlei andere stoffen zoals toxinen schimmeltoxin hebben we gezien dioxinus hormonen kunnen in zo'n systeem rondgaan en dit zijn allemaal gevallen die we echt gezien hebben in de kranten daar ook de artikelen erbij en dan wordt een kringloop systeem ook gewoon een gevaarlijk iets want heb je op een gegeven moment zoiets in een kringloop dan heb je er niet zomaar weer uit het camberk van een kringloop is dat het rond blijft gaan en in het systeem blijft zitten dus het kan zich dan makkelijk obstapelen in het milieu vanuit de diergezondheidsoptiek ook vanuit de dierenwelzinsoptiek zijn de zaken die geadresseerd moeten worden want nu halen we voor Nederlandse productie bijvoorbeeld 30% voor het voeren van al het vee in Nederland is nog 30% landbouw ariaal buiten Nederland nodig, dat komt dan met name uit Zuid-Amerika en Asië zodra we dat niet meer doen we gaan die beestoperant zetten van marginale graslanden en reststromen hier dan is het maar de vraag of ze die productie die ze nu halen of ze die nog wel kunnen halen dit geeft de toename weer in de melkproductie van Nederlandse koel van 1950 tot 2018 dit is hoe een kip er in 57 uitzag op dezelfde leeftijd als diezelfde kip in 2005 om maar eens te zien wat voor groeipotentieelte en productiepotentieelte aan die dieren gegeven is en dat is bij de gratis van het feit dat ze gewoon een heel goed uitgebalanceerd diet gekregen hebben dus het is maar de vraag of dat zomaar omkeerbaar is ja, dat ga ik redden hoor dus dit zal leiden tot minder productie is de insteek minder rendement en grote risico's op maagdarmstoornissen en stofwisselingsstoornissen en welicht ook dat minder reducties dan onze minister zou willen dus vandaar mijn pleidooi om ook bij die herziening van het voedselsysteem goed naar de dieren te kijken in de one health cirkel, dus je kunt nu zeggen van alles is nu een stikstof probleem want anders kunnen we geen huizen bouwen of alles is nu een phosphate probleem maar denk je wel op het moment dat je een duidelijk taar die aandacht aan gaat besteden dan kom je misschien tot weer hele grote problemen bij de dieren of bij de mensen uit dus in die zin pleid ik hier voor een integraal concept een veehouderij waarbij het niet alleen milieugezond is, maar ook de dieren gezond de veehouder financieel gezond, want dat is natuurlijk ook al een paar keer genoemd ik sta hier echt niet de veehouders te verwijten want ik denk dat die ook gewoon een slaaf gemaakt te zijn van het systeem waarin ze produceren en het wellicht ook graag anders zouden hebben consumenten gezond en de omwonende gezond en dat is het ideaalbeeld wat ik dan voor mij zie, dank u wel en dan meteen applaus van de zel en hopelijk ook vragen uit de zalen rijden merk wel dat wetenschap moeilijk is, de vragen zijn wel een stuk minder, dus je kunt nog vragen insturen maar toch, één vraag die ik heb is, ja als wetenschappen geef je ons weer allemaal problemen, 1 hels en we moeten de 1 hels voor de dieren en voor de mensen en de natuur moeten we met elkaar vergelijken en en als je het ene beter doet, dan doe je het andere weer slechter deed me denken aan het aan de verhaal van Jaap, waar die mee begon dan wil je het ideaal doen, blijkt het toch niet goed te zijn dan toch dus een vraag aan jou, kun je ook een simpe win-win verbetering geven op basis van je kennis nee, maar volgens mij is dat denk ik ook de boodschap die ik wil brengen we leven in een wereld waarin iedereen graag simpele oplossingen voor problemen heeft dit is gewoon echt een ongelofelijk ingewikkeld probleem, dus daar daar zijn ook gewoon geen simpele oplossingen voor, kijk we willen als samenleving eigenlijk alles te gelijk dus je zegt van en ik wil ja bijvoorbeeld als ik weer naar dieren ga een uitloop kip maar ik wil niet dat ik een hoge risico loop ik wil niet dat die kip een hoge risico loop, ik wil toch dat de CO2 footprint van dat dier net zo laag is als van die intensief gehouden de biologische wetten die maken gewoon dat dat niet samen kan en dat is ook gewoon een realisatie die we moeten hebben uiteindelijk, ik zat van de zomer ik weet niet jullie hebben misschien het boek ook wel gelezen van Charles Mann er is een onderzoekjournalist uit de Verderde Staten die een aardig boek om te lezen, het heet Wizard or Prophet die twee beelden naast elkaar zitten daar borstelen we natuurlijk ook mee want het beeld van het moet ecologisch zijn en we moeten onze consumptie naar beneden zetten wat anders gaat de hele wereld naar de kloten is dan het ene beeld en het andere beeld is nee, ja, god we lossen het allemaal technologisch wel op ja, ik, dat laatste ja, het eerste vind ik ook te pessimistisch maar gewoon het feit dat we het allemaal technologisch wel op gaan lossen dat gaat volgens mij ook gewoon niet gebeuren dus het zal toch een goede samensmelding zijn het is helemaal terug ja, dat is dan dat het inderdaad explosieert tot 80 miljard en dat we allemaal eraan gaan maar toch uit de zaal het beeld dat ontstaat is de wetenschapper doet een onderzoek en het resultaat van het onderzoek is er is meer onderzoek nodig dus als je nou toch de kans zou krijgen om advies te geven voor het beleid voor de provincie voor de komende 5 jaar kun je dan toch zonder meer onderzoek te doen nu al praktische advies te geven ik denk dat er ook voor de inrichting al best een hoop de wetens denk dat vanuit mijn optiek mijn expertise wat me namen de infectieziekte bij dieren is dat er gewoon een aantal kerngebieden in Nederland zitten waar gewoon de dichtheid van bedrijven en dieren gewoon te hoog is en naar beneden zou moeten tot een niveau dat je in ieder geval verspreiding van kiemen niet meer kunt krijgen dat is ook waarom je op een gegeven moment verspreiding van covid bij een netse kregen omdat het gewoon in die concentratie gebieden dat gewoon toch niet te houden is dus dat is al één advies wat ik dan de gedeputeerde mee zou kunnen geven dank je wel mag ik een applaus voor Arjen Stegenman het kwam al even aan de orde zojuist bij de verschillende sprekers het voedselsysteem was wat nu kennen in Brabant piept en kraakt aan alle kanten onze huidige manier van voedselproductie kan eigenlijk niet langer op deze manier de intensive veehouderij zorgt voor zoveel stikstof uitstoot dat het natuur in Brabant onherstelbaar beschadigt en in gebieden met intensive veehouderij vermindert de biodiversiteit neemt de drinkwaterfondregeniging toe en de luchtkwaliteit af een voedseltransitie is dus noodzakelijk maar hoe ziet de toekomst eruit hoe kunnen we samen invulling geven aan die voedseltransitie wat betekent dat voor agraris ondernemers voor overheden wat betekent het bijvoorbeeld voor ons als consument als we in de supermarkt staan daarover ga ik graag in gesprek met onze 3 sprekers hal mentimeter bij de hand om nog vragen te kunnen stellen maar voordat we dat doen hebben we ook nog een vraag aan het publiek Jullie kunnen nu op de mentimeter jullie antwoord geven op de vraag wat nou eigenlijk jullie favoriete gerecht is en we kunnen straks bekijken dat is over 10 jaar dat gaat heel mooi ik denk dat dat vegetarische worstenbruitje er wel komt ja en nou verraad mijn achtergrond mij ik weet niet of die als persjes in een vegetarische ham loopt op z'n brabens is met ham en ei en rij dus ik dacht wel, vegetarische ham eromheen het boerenachter ham volgens mij even kijken en het nieuwe bedrijf van Jaap heeft ook werk aan de winkel met de slagroom in de Bossebol mag ik ondertussen onze sprekers uitnodigen het podium en ook aan jullie de vraag direct wat is jullie favoriete brabantse gerecht Jullie eens wat is jouw favoriete brabantse gerecht van het rijtje er staan ook hier een eitje als persjes op z'n brabant met een ham en eitje liever met vis liever met vis worstenbruitje welke variant ja ik ben enorm een vleeslief hebben maar goed ik eet natuurlijk alleen een nieuwe vlees maar dat worstenbruitje was inderdaad om een vegetarisch slag en wat ik hoop is dat we gewoon een worstje zouden kunnen leveren voor de traditionele bakkers dat zij daar zelf een broodje omheen kunnen maken maar dat is natuurlijk nu met de internationale visie van unilever is brabant toch een klein beetje had ook verloren dus dat is er nog niet dat gaat nog wel cool als je nu toch een brabant bent ja dat is denk ik ook het worstenbrootje en welke variant eet jij hem ik heet hem eigenlijk niet heel lang woon ik samen met de vegetarie dus het komt bij ons ook normaal gesproken hier het komt er niet in jij bent opritter van de vegetarisch slag en nu wil je dus zuivel gaan maken zonder het gebruik van dieren kunnen we al onze favoriete Brabantse rechten straks nog wel eten als het vegetarisch of plantaardig wordt ja dat is het fijne dus wat we nu doen met het laboratorium en Gent is dat we dus exact een kopiemaker van de KSI die nu gebruikt wordt voor de kaas en als dat lukt dan kunnen we dat dus gewoon leveren aan alle traditionele kaasmakers en dan kunnen gewoon de Franse de Spaanse, de Italianse Hollandse kaasen die kunnen allemaal gewoon gewoon door dat is in ieder geval goed nieuws voor ons we kunnen gewoon lekker blijven eten we hebben het vanavond over de noodzaak van de verandering van ons voedselsysteem dat de landbouw moet veranderen en verbeteren dat vindt bijna iedereen maar hoe ziet het er uit en welke termijn moeten we onszelf nou kunnen zou je dat toch iets over kunnen zeggen we hebben wat horizons voorbij horen komen vanavond hoe urgent is dit probleem nou wat de wetenschap betreft ik denk dat het zeker urgent is en ja de horizons worden in feite in doelstellingen zoals door de provincie maar en door de EU geplaatst die op 30 staan op 20, 50 zou alles eigenlijk klimaatneutraal en circulair moeten zijn 20, 30, 20, 50 is wat jou betreft snel genoeg ik ben daar gewoon niet onvoldoende deskundig in maar de vraag die je er achter had liggen is ook van wat denk je dat dat haalbaar is met de energietransitie zien we al hoe lastig het is hoe het om dat voor elkaar te krijgen kijk met voedsel denk ik dat dat nog een beetje lastiger is want uiteindelijk is het heel makkelijk op het moment dat je zegt je moet per dag zoveel eiwit hebben zoveel kolidaat en zoveel vet en daar maken we een mengsel van zoals we bij die astronauten doen in de ruimte en dat eet je dan op maar voedsel is ook gewoon een cultureel iets dat is ook de reden waarom je nu de trend ziet die wij hier denk ik 40, 50 jaren geleden gehad hebben omdat het gewoon cultureel is als jij bij mij op bezoek bent dan schootel ik jou iets lekkers voor ik doe extra mijn best dus dat dat maakt volgens mij ook omdat dat in de traditie zit zo lastig om dat te doen dan denk ik dat die initiatieven zoals de vegetarische slagen dat dat juist heel wat belangrijk is voor de elektrificatie van de auto's denk ik toch niemand zoveel gedaan heeft op het moment dat je een seksie product maakt wat toch gewoon iedereen wil hebben omdat het net zo goed of beter is dan het origineel dat is denk ik de oplossing verder durven onze politie denk ik ook niet veel meer dan ons een beetje die kant op te nutje dat gaan we de GT even aan de politie gaan vragen gaat het voor jou betreft snel genoeg ja dat ben ik eigenlijk ook niet zo meer bezig of genoeg maar goed we doen gewoon ik ben wel wat optimistischer trouwens over als je het vergelijkt met de energietransitie omdat het verschil is met die energietransitie dat de oude energiebedrijven hun waarde van Shell bijvoorbeeld dat zijn hun olievoorraden en op het moment dat de energietransitie snel gaat dan moeten ze die afschrijven en dat is heel kostbaar en dat geldt niet voor de vleesbedrijven dus de bijvoorbeeld UNORX zij zijn geen eigenaren van de kippen en varkens zij kopen gewoon vlees in en het maakt ze eigenlijk niet uit het kost ze ook helemaal niks als overstappen van die ligt naar plantaardig vlees die pijn die wordt geleden bij de varkens en kippenboeren dus dat maakt het zeg maar voor die grote bedrijven want je ziet nu ook dat de energietransitie is natuurlijk met enorm veel subsidie is het aangezwingend en nog steeds nu neem het wat af maar de eiwetransitie is natuurlijk zonder subsidie dus ik ben dat toch wel en het is in essentie het is eigenlijk in essentie nu al goedkoper dus met induciën uiteindelijk ook zo zeker als we de indirecte kost ik meenekenen maar bij eiwet is het nog sterker want je hebt gewoon maar een derde van de ja van de vleel uitbouwen en graanen nodig om een kilo plantaardig vlees te produceren om zo'n dierenvlees te zetten het is alleen het schaalnaaddeel wat je moet waar je overheen moet als het plantaardig wordt kalmd volgens je het is misschien wel sneller dan kun je daar iets over zeggen volgens de potentie in heel tempo is je hebt het inderdaad wel echt over een systeemverandering en daar heb je wel met die hele keten te maken dus we focussen we zijn altijd geneigd om heel erg op de landbouw te focussen en dat begrijp ik wel omdat dat natuurlijk in de leefomgeving beïnvloed positief of negatief maar ja uiteindelijk als de frietfabriek gaat vragen om duurzaam geteelde aardappen dat gaat hij ook betalen dan gaat een boer dat wel doen als hij niet betaald krijgt gaat hij niet te doen dat gaat geen enkele ondernemer dus als een consument kiest voor een biologisch product of in ieder geval of in een andere manier geteeld product en hij wilde voor betalen dan gaat een boer dat wel doen dus dat systeem veranderen dat kost altijd en ik zei al van het zijn grote en kleine stappen dus mensen als javentuurkeer dat systeem veranderen dus ik denk dat 2030 een realistische termijn is en ik zei al het is nu 2% biologisch om het 15% te krijgen heb je het toch nog even nodig moeten wij dan allemaal biologische boodschappen gaan doen nou dat zou enorm helpen natuurlijk ja, dat is duidelijk we hebben wel even iets over dat vlees want je zijn net al het is cultuur ook van vlees ook want in Asiatische landen is vlees een statensymbol als je wat meer gaat verdienen dan kun je vlees eten dus daar zit ook een heel groot deel van de consumptie waar wij ook in Nederland ons geld mee verdienen want ik vind anders dat we net gewoon te veel opsluiten in ons eigen landje en dat is natuurlijk niet zo als je het over voedsel hebt nee zeker dat stond tevallig in de zetaltie ookkrant de boer Brabantse krant waar ik ook lid van ben dat is natuurlijk een grote probleem geweest in de varkensmarkt en op dit moment gaat het heel moeizaam maar dat ze nu ook echt merken dan is China de eiwittransitie ook gaande is dus daar ook de opkomst van vleesvervangers echt merkbaar is niet dus en er zien natuurlijk wel meer dingen dat natuurlijk ook met de andere duurzame ontwikkelingen China ons op een gegeven moment ook weer in kan halen en dat is al mijn hoop geweest india is nog veel belangrijker we zijn misschien nu nog heel laag in China is die alhoog maar wanneer ze daar direct en eigenlijk het dierenvlees over slaan en dat is ook gewoon lekker en goed en eigenlijk hip maar dat sluit niet uit dat kan lekker en het gaat ook om een balans in die eten want we hebben even goed dieren nodig voor Kringland landbouw ja dat is een interessante want dat is een groot misstel ja want dat is niet zo 23 jaar geleden kunst biologisch dynamische landbouw gedaan en toen werd dat ook gesteld in de biologisch dynamische landbouw is de koe zelfs een soort heilig met kosmische kracht enzo maar als je gewoon sekkijk naar de mineralen ging loopt dan is dat dieren alleen maar een extra vleespost dieren produceren geen mineralen die mineralen zitten in de bodem en die worden door planten opgenomen en die planten worden mensen gegeten of door dieren gegeten en daar gaan die mineralen van die plant in dat dier over en in die mest komt dan ook een deel terecht een deel, maar lang niet anders maar als je dus die planten die je aan die dieren zou voeren als je die in plaats van die dieren voeren zou composteren en eventueel biogassen van z'n maak kun je nog één als je je uittrekken die mineralen blijven dan 100% aanwezig terwijl als je het aan een dier voert ben je een deel kwijt dus het grappig is als je dus in kring lopen denkt de mineralen kregen er maar één lek in en dat is de mens en dat is de recent, dat is sinds het reoelsysteem vroeger ging een boer met zijn planten en met zijn kolen of met zijn vlees ging hij naar de stad en hij nam de mensenmest mee terug en dat was de echte kringloop dat was crossbaar, maar met de komst van de kunstmest en het mijnen van eindige voorraden vol zwaard en kali zijn we aan het potverteren en het reoelslip gaat nou ja, dat is een probleem, maar de enige manier en het is op te lossen, het is een kwestie van energie en een kwestie van doen, we moeten gewoon die mineralen terughalen de mensenmest en terugbrengen op het lamp op een veilige manier en pas de andere z'n sprake van een kringloop en de mensenmest voegt dan niks aan toe natuurlijk, zolang we dieren houden en eten, moet je natuurlijk die dierlijke mest gebruiken maar het is niet zo dat dat iets helpt ofzo het is zelfs verlies, als je dat zekt bekijkt dan klopt het niet dan wordt het te technisch, denk ik maar goed, dat is op zich interessant toen ook met bemesking dat is gewoon waar dus dat is echt een misverstand veel mensen denken, ja, we hebben er er is nu een broer gestart in de notoospolder, met dit verhaal en die produceert nu of die levert nu veganistische groenten biologische groenten, en dat is nieuw want biologische groenten, die mogen niet meer kunstmest met worden, het is allemaal een dierlijke mest dus dat is eigenlijk niet veganistisch veel mensen realiseerden dat niet maar hij maakt dus gebruik van plantenmest en hij is nu en onder het merk no shit en de no shit movement gaat hij dus veganistische biologische groenten te telen en de grap is, hij was biologisch dynamisch boer maar hij is uit het keurmerk gegooid omdat dat niet kan dat is dus de onderdeel van het keurmerk dat er een dier in de keten moet zitten waar je hem wel eens kop lopen heb je het niet altijd makkelijk met de huidige regels, maar interessant verhaal, dank je wel het werd dus vanavond al een aantal keer te spraak geweest duurzaam voedselsysteem de term duurzaam is ook een beetje een containerbegrip geworden als we het hebben over duurzaam voedselsysteem is dat er vooral ecologisch duurzaam of economisch duurzaam hoe verhouden die termen zich in jouw hoofd als het gaat over dit onderwerp ja voor mij, maar dan moet ik krijg ik al een beetje schik van is dat veel complexer dus het is ecologisch duurzaam maar het is ook duurzaam voor dieren voor de gezondheid van mensen draagvlak in de samenleving hangt erbij, ook de boer degene die het product levert inkomen mee verdienen, ik denk dat er heel veel verschillende aspecten in duurzaamheid zitten die ik allemaal moeten kloppen daarom geloof ik ook niet dat er één systeem gaat komen, want ik denk dat een kenmerk voor een duurzaam systeem ook is dat je diversiteit van verschillende voedselproductiesystemen naast elkaar gaat hebben omdat een van de makkers denk van het huidige systeem was dat het allemaal heel uniform op massa-productie in morocultures was en daardoor juist heel kwetsbaar een ecologische barriere aan loopt Elisabeth, ik zie jouw knik, je bent er daar weer eet ja, ik ben er dan ineens op dat verschillende systeem we zijn en de voorlopers zoals Jaap Keijer uitnodig en dat zou overgenomen worden in zo'n systeem maar daarnaast lopen andere systeem en dan krijg je juist balans en in dat systeem zitten natuurlijk heel veel spelers in partijen van boer tot supermarkt wij als consumenten, de overheid waar begint wat jullie betreft en wie moet nou als eerste in beweging komen Jaap, wie moet als eerste in beweging komen? nou ja, ik denk dat iedereen vooral die vragen zichzelf moet tellen dan komen we het verst mee volgens mij met naar andere kijken, dat schiet niet zoveel op dus ik vond het mooi voorbeeld wat je net noemde van natuurlijk Elon Musk als buitenstaander in de auto branch als outsider die gewoon die complete wereld op z'n kop heeft gezet niet alleen de elektrische auto het hele systeem daarom heen ik bedoel wat dealerschap noemen maar op heeft echt alles op z'n kop gezet en met succes ja, ik vind dat en natuurlijk is het zo dat het zou helpen als de overheid wat doet en heel logisch zou zijn dat bijvoorbeeld het beter weterief natuurlijk de lage beter weterief op duurzame producten dat zou een inkoppertje wat mij betreft een nulterie voor groente fruit en het nieuwe vlees noem maar op maar misschien nog veel belangrijker zou zijn denk ik om op scholen voorlichting te geven en kinderen het verhaal te vertellen over wat het betekent, die eivetransitie wat vervoerdeel het heeft bijvoorbeeld ook dat mensen, ik woon zelf in een prachtig gebied een voormalige landbegrond die teruggegeven naar natuur als we deze transitie doormaakt kunnen veel meer mensen zo wonen, groen en wat nu is het buitengebied natuurlijk toch ook onder druk van de boer kijk uit eigen ervaring er wordt gespoten er is tanknummer op we willen zo weinig mogelijk burgers in het buitengebied want daar heb je last van maar op het moment dat het buitengebied niet meer die nadelen heeft kunnen mensen gewoon groen gaan wonen is dat ook geen probleem meer dan krijg je een heel andere situatie dus ondernemers met lef en een beetje hulp van de overheid dan komen we er aardig heen te begrijpen ja en die scholen dus kinderen vertellen en laten proeven als je wilt heb ik zelf ook met mijn verhalen ik heb de meest vreemde gezelschappen, auto dealers de financiële wereld vaak waar ik dan het verhaal laat doen he er zijn absoluut geen vegetariërs maar als mensen het proeven onze bitterbal die mijn mora gemaakt hebben de draadjevlees bitterbal, ja ze hebben het gewoon niet in de graten ik heb ooit op het MKB congres gesproken voor 2000 MKB ondernemers en die waren natuurlijk gewaarschuwd want ik wam daar spreken en ze gingen daar rond met schalen met broodjes hamburger 30 op zo'n schaal en 2 in prikertje vegetarisch en we kunnen het nog terug zien want het is opgenomen tv maar niemand had het in de gaten alles was vegetarisch maar mensen gingen kleurrijk vertellen hoe heerlijk dierend vleesburger was ja van jou is volgens mij ook de kwot bedriegt je partner minimaal 1 keer per week maar dat gaat dan ook over vlees toch over vleesvervaars ja ja Jij vertegenwoordigt je even de overheid ook die transitie moet starten of is het ook bijvoorbeeld ondernemers met lefkinder op school dat je natuurlijk moet de reisleven dat eigenlijk doen en als overheid kunnen we een belangrijke vervullen door te stimuleren, te fascineren al die mooie woorden die we ervoor hebben maar gewoon wel een steun in de rug te geven en natuurlijk ook van een stukje via regelgeving via proeftuinen via innovaties stimuleren dat zijn allemaal belangrijke zaken die we zelfs overheid kunnen doen maar als je nou vraagt waar begint nou echt die transitie dan is het bottom line eigenlijk wel bij onszelf bij de consument want wij zijn heel bepalend voor als wij het niet kopen of niet eten dan wordt het ook niet geproduceerd zo simpel is het wel en wat ik net zei ons eten is gewoon veel te goed kopen dat zijn ook allemaal onderdelen van zo'n systeemverandering die nodig zijn om te zorgen voor je bent heel erg eens met die educatie dat als je dat jong leert naar de school ja, dank je wel m'n eens zou je innen of heb je een andere kijk op de zaak? het punt richting de consument dat wordt na biologisch ook al 30 jaar genoemd dat die het zou moeten doen en toch zagen we het eigenlijk tot nu toe maar slecht van de grond komen en ik zelf toch meer een geloven in de hele goede product omdat je ziet dat die op het moment dat je daar dan ook en dat kan in onze netwerkmaatschappij de goede eigenschappen beter voor het voetlicht kunnen krijgen dan kan zich dat ook ineens heel snel verspijden iedereen zit hier nu met een mobiel het wel 30 jaar geleden vond iedereen dat idioot er zijn heel veel voorbeelden van producten die toch heel snel een hele hoge marktpenetratie kunnen krijgen en jij noemde net Xi Jinping die kan dat in China denk ik best heel snel doen omdat ze in het 5 jaren programma zetten ja, we gaan nu die transitie maken maar ja, wij zitten hier toch in het systeem wat denk ik veel vrijheid geeft wat we ook graag willen maar wat als Kierzijder heeft dat we toch een overheid dit soort dingen niet zo goudwingend zal doen dus educatie is goed consumentenvoorlichting is goed maar hele goede producten dan heb je toch weer die verantwoordelijkheid in de keten want ik kom wel even bij je stilstaan want het gaat over verduurzaming in die hele keten dus het gaat ook over voedsel produceren met minder energie, met minder water met minder toevoeging in die keten zelf het is niet alleen de primaire sector maar ook de rest van die keten en die is erg bepalend wat er op dat land wordt geproduceerd en wat die consument eent dus ja, het is niet voor niks je hebt alle schakels nodig oké, dankjewel er zijn heel veel vragen dan kun je er een mooie uitzoeken er is één vraag die gewoon heel anders is dan alle andere vragen die vind ik om die reden erg leuk en dat is ja, er is toch vrij veel negatief publiciteit voor boeren en het boerenbedrijf en het geeft gelukkig ook hele mooie voorbeelden van die boeren maar toch, het beeld is vrij negatief komen er nog wel, zijn er nog wel jongeren die boeren willen worden in deze omstandigheden of is dat misschien helemaal niet meer nodig want we hebben een toekomst misschien gewoon een robot die het gras maakt en dan gaat dat gewoon een fabriek in die de vervolgens ijwit wat maakt dus, wat is de toekomst eigenlijk van het boerenbedrijf in Nederland en hebben we die toekomst bieden wij die toekomst wel aan de volgende generatie aan alle drie Mier, wil er als eerste op reageren? ja, ik denk dat voorlopig nog wel een toekomst is, met name op het moment dat de boeren de goede transitie maken in wat we dan de kringlopen of de duurzame landbouw zouden maken en ik hoop met de beelden zoals jij die ook schetste dat een boer is die gewoon beter geïntegreerd is in het systeem dus al die aspecten van biodiversiteit en regelijke ook heeft voor de komende generatie zou ik er wel gerust op zijn volgens mij hier denk dat het allemaal het langzaamste gaat dus een generatie duurt, het denk ik nog wel zeker oké ja, ben u liefst nog nog op reageren of? ja, zeker, ik gelukkig ga kijken op de hassen of een MBO agrarisch daar zie je heel gemotiveerde mensen die heel graag boer willen worden, maar die heel veel last hebben van wat jij dat noemt, dat negatieve imago die zeggen van ja, we willen zo graag het zit in ons hart en ziel en we willen goed voorzorgen voor dat land en ook voor de dieren of de planten maar we vinden het wel erg lastig op een verjaardagsfeestje steeds meer om onze oren te krijgen van jullie zijn de veroorzaken van alles wat negatief is en ik denk dat we samen verantwoordelijk zijn om daar ook verandering in te brengen want dat is niet terecht als jij zegt van ja, goed, maar het steent en het zal me niet goed en daarom kunnen de mensen niet wonen ik ken geen boer die dat leuk vind die met plezier, gewasbescherming toedient en kunstmest willen als wij ervoor gaan betalen nou ja, goed, dat hoef ik jou niet uit te leggen dus dat imago is wel ontzettend belangrijk maar er zijn heel veel gemotiveerde jongeren die gelukkig ook nog steeds boer willen worden en die dat ook op een goede manier willen doen dus inderdaad rekening houden met de omgeving en een mooi gezond bedrijf willen hebben waar ze ook andere dingen doen dan alleen voedsel van de zee ja, dankjewel nou, heb je al een paar keer gezegd Elise, eigenlijk is ons voedsel te goed koop maar je hoort ook heel vaak dat mensen zeggen, ja, maar de consument wil er niet meer voor betalen ja wil jij dat op regio? ja, dat is...