Kleine Zielen | Louis Couperus | Literary Fiction | Talking Book | Dutch | 3/6
Hoogstuk 17 van De Kleine Zielen Deze liepen volksopname behoort tot de publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zielen, de Louis Coupéres. Hoogstuk 17. De meubels uit Brussel waren gekomen, en Constance vond het een genot haar huis bij de bosjes in orde te maken. Ze had nooit gedacht, zo gelukkig te kunnen zijn, lauter om haar terugkomst in een vaderland en een familie kring. Het was april, maar het was nog winter. Een kelle, natte winter, die als nooit uitgerigend was. Boven de bosjes en de kerkoflaan zwollet de zware wolken eeuwig aan. Kamen zij altijd als aangevaren uit een geheimzinnig wolkenrijk. Smeerden zij over de luchten, al te doefgeest getinten van de hemelen der lagen landen. Waren zij eeuwig als een mooie weemoet van loodkleur en grauwend lila. Met de kopere gluyingen soms van een licht dat altijd zwijmde en nooit overwon. En maar even koperde tussen het grauw. En de eeuwige regens kletsten neer. De eeuwige wind helden door de naak te bomen. De eeuwige wolken verschoven en eilden voort op de stormvlaag, als was het daarboven een eeuwige strijd. Een wolkleven waarvan de mensen niet wisten. Het was een melancholie van iedere dag en toch vreemd deed ze constant wel dadig aan. Glimm lachte zij tegen de grauwende wolken, de wolken van lila, met koper doorgeluid, of een verre brand scheen door een neveling van water. En haar huis was haar lief in zeer korte tijd, en ze was blij de daar te wonen. Ah, die ging nog niet naar school, maar hij werkte hard om in jullie te doen zijn examen voor de tweede klasse van het gymnasium. Hij nam enige private lessen en werkte verder met ijver in zijn kamer, die uitgebouwd met een bogra met een leien spitje hij wijtsnoemde zijn toerenkamer. Hij had constant geholpen met haar ingerichting. Hij had van der welke geholpen met dienstkamer, en nu werkte hij en sliep hij tussen de kamers van zijn ouders en scheide hen en vereende hen, ieder ogenblik dat het nodig was.  Vreemd was dat familieleven in dat kleine huis, maar de ouders, om vrok en grief, opgestapeld in jaren, elkander bijna het minste woord niet zijden, zelfs niet zwegen tegenover elkaar, zonder een spanning op hun beide gezicht en in hun beide ziel, haar ieder detail van het huiselijk leven, een meubel geplaatst, een deur open of dicht, aanstond schaffend disharmonie die de spanning tot ergenis maakte. Het betere woord viel er om het allerminste, het verwijt werd dadelijk geuit. De vrok stroomde over het telkens, en daartussen bleef het kind, als aangebeelde door Bijden, met een eivormzucht op elkaar, die hun aanbilling bijna ziekelijk maakte, Bijden tegelijkertijd hopende dat het kind nu sprikend zou tot hem of tot haar, en zijn liefkozing geven zou aan haar of aan hem. En, zodie hoop werd teleurgesteld, dadelijk de blik afgewend, de jaluzie zonder zelfbeheersing, een nerveus leed dat zou ziek kunnen maken. En het kind, het kind hun er liefde nog, was als door een wondig dat een genade was geworden en een medeleide door deze eeuwige disharmonie misschien alleen wat ouder, om zijn jaren dan er anders geweest waren, was misschien alleen wat ernstiger geworden, en had zich al zo heel jong gevoeld, bemiddelaag. Had een paar jaar ouder, dertienie, die bemiddeling bijna onbewust zich gesteld als een taak en als plicht aangenomen. Heel diep alleen in zijn kinderhard de weemoed dat het zo was, omdat hij van beide zijn ouders hield. Aan tafel, aan de beide malen, sprak het kind en de beide ouders glimlachten, hoe wel ze vermeerde nog kan er aan te zien, hoewel tot elkaar hun woorden vreed neervielen, en er barmingloos koel. Na het lunch was het dan altijd, Adi, wat doe je vanmiddag? Ik moet werken, mama. Ga je niet bij me uit? Om drie uur dan, mama. Naat die neer was het. Adi, maar jongen, wat doe je vanavond? Ik moet werken, papa. Ga je niet eerst met me fietsen? Een uurtje, niet langer, papa. Het was altijd op de ouders, onverstandig bijna, het kind afhielden van te werken, gelukkig maar als het zat bij hem of bij haar, liep met haar of fietsde met hem. Het waren als gunsten die hij verleende, en hij verleende ze niet als een bedorven kind, hij verleende ze als een man.  Hij verdeelde stelselmatig zijn kostbare tijd tussen zijn werk en zijn vader en zijn moeder, zijn volge weten geivende ieder wat toekwam. In constanzen was er dan een lichtjes glum lachende trots als over een behaalde overwinning, als het kind se middags mee met haar ging, als het naast haar liep, niet groot voor zijn jaren, maar een breed stevig ventje met zijn ernstige gezicht, zijn vierkante schouders, zijn mooie kuiten. Adi, moet je nu altijd die hoed opzetten? Om haar dan plezier te doen, zette hij zijn boerenhoed niet op, maar een ronddopje, om netjes te lopen naast mama, en zij ontspannen zich, zij praten met hem en hij lachte terug, en zij kon juist zijn arm nemen en liep klaarduidelijk trots aan de arm van haar kleine zoon. Paul zei altijd dat ze met hem vrijde. Van haar welke dan, doeloos in huis, ging uit, ging naar de witte, zocht oude kennis op, jonge luif van vroeger, waar nu meer een deel deftige mannen in betrekkingen van aanzien, en hij gevoelde zich niet meer bij hen thuis, ook als sprake zij overvroeger, leiden, de jonge dwaasheden, de jonge jaren. Hij voelde dan, bij die mannen in betrekkingen van aanzien, dat zijn leven verknoeid was door een onherroepelijke fout. En mistroostig kwam hij thuis, uit de witte of van de plaats. En aan tafel was hij wat somber, totdat Adi hem wist op te wekken. Dan, wat helderkijkende met zijn opgeloken, jong, blauwe ogen, na tafel, voeg van der welke. Adi, mijn jonge, wat doe je vanavond? Zelfs mijn vraag dan iemand die volwassenis, en afspraken maakt, of plannen heeft, en het kind antwoorden, ik moet werken, papa. Ga je niet eerst met me fietsen? Een uurtje, niet langer, papa? Dan straalde het gezicht van van der welke, en Constance bedacht dat zij alleen zou zijn, geheel alleen, toef geestig in huis, terwijl de avond donkerde. Maar de fietsen werden tevoorschijn gehaald, en als twee kameraden spurtten ze weg, van der welke eenskaps verjeugdigd, verhelderd. Beiden, vader en zoon, niet groot, maar goed gebouwd, stevig en toch fijn, hun er beide gezichten onder de gelijke petten treffend gelijkende op elkaar in die wat brede snit. De kleine neus, de mooie mond, de vierkante kin, het haar kort van kroes, en de ogen blij blauw voor zich spielende uit over de wegen der bosjes, die zij wielerende verslonden.  En ze waren als twee broers, ze praten als twee vrienden, en zoals Constance die middag, ontspannen van der welke desavonds zich, zich voelende, o, zo jong en gelukkig, om zijn zoon vriend. Thuis gekomen, dronk Adi dan nog even thee bij mama, en ging dan in de toerkamer werken, en dan had van der welke altijd een voorwenzel, net een schooljonge, om bij zijn zoon te gaan zitten, in plaats van te blijven in zijn rookkamertje. Adi, mijn kachel is uit, en het is de moeite niet waar te hem eraan te laten maken. Hinder ik je als ik hier zit? Nee, papa. Of? Adi, die ellendige wind staat net op mijn raam, aan de tocht, het tocht in mijn kamer. Nu, kom dan maar hier, papa. Het kind was nooit dupe, maar heel ernstig bleef het, en werkte door. En van der welke, met een sigaret en een boek, zetten zich stilletjes in de gemakkelijke stoel, de enige van het jongenskamertje, en rookte, en zag naar zijn zoon. Het kind, eenvoudig, volhardend, werkte door. Hij is een ijverig paasje, dacht van der welke, en hij dorsigt nauwelijks bewegen, uit vrees Adi te hinderen. Hij zal er wel komen, van de zomer, al was hij ten achteren. In Brussel ging het ook niet meer met die externe goedeur. Het is maar goed dat de jongen in Holland is gekomen. Hij zal er wel komen. Hij zal er wel komen. Vier jaar op het gymnasium en dan leiden. En dan moet hij in de diplomatie. Het is gelukkig dat Constancer er niet zo tegen zal hebben. Maar zal hij zelf weer willen? Ik zou het toch gaar ne zien. Mijn zoon, in de carrière, die ik zelf, het is toch beruurd geweest. Het is toch beruurd geweest. En even, zonder Constancer had ik Adi niet. Mijn jongen. En papa zal het ook gaar ne zien als hij gaat in de diplomatie. Hij beviel een papa. Ik heb het dadelijk gezien. Hij zal geld hebben later. Papa en mama zijn krass. Maar hij zal geld hebben, later. Kijk, die jonge werken. Hij is ook zo ernstig, arme keel. Doe dat beruur de leven in huis. Toch houdt hij van ons. Kijk, hem werken. Ik heb nooit zo gewerkt. Hij heeft dat van zijn grootvader, ook de serieuze. Hij gaat zo recht op zijn doel af.  Ik ben altijd meer oppervlakken geweest. Meer jong ook. Dat arme kind, hij kent geen jeugd. Hij zal nooit jong zijn, nooit dol zijn. Misschien, wie weet, later in leiden. Hij zal misschien wel eens dol worden. Goed dol. Ik wens het hem toe. Ik wens het hem toe, mijn jongen. Mijn keel. Ja, wat zou hij van zijn ouders denken? Hij weet dat zijn moeder getrouwd is geweest, voor zijn met zijn vader trouwden. Maar wat weet hij verder? Wat denkt hij? Zou hij ons al oordelen, mijn jongen? Zou hij ons later veroordelen? Ach, mijn kind, mijn kind. Ik hoor je leven nooit weg voor een vrouw. Maar het was een zaak van eer. Mijn vader wilde het. Ach, mijn kind, mag het jou nooit gebeuren? Het zal je niet gebeuren, mijn jongen. Hij heeft zo iets, dat je ziet, als hij hem zoiets niet gebeuren zal. Hij zal ver komen, dat zal je zien. Wat heeft er van mij, en wat voor constans? Het is moeilijk, die erfelijkheidsquestie. Ik denk er altijd aan, als ik zo naar hem kijk. Hij lijkt op mij, fysiek. Die ernst, dat is van zijn grootvaardig. Wat heeft hij nu van de van Loos? Misschien dat tintje melancholie, dat hij soms heeft. Maar hij is van de welke. Hij is helemaal van de welke. De vreemd evenwicht heeft die jongen. Wat er zo hoef is in papa, is zo verzacht in hem. Dat is misschien van de van Loos. Zo maar kijken naar hem, terwijl die werkt. Constans weet niet dat ik hier zit. Ze denkt dat we alle apart zitten, iedereen in onze eigen kamer. Hoe houdt die jongen uit uit, zo lang achterin te werken? Wat werkt hij toch? Griks? Ik zie de letters. Ik stond altijd honderd maal op, en vlieg leidde me af. Ik heb nooit eigenlijk gestudeerd. Alles twee weken voor mijn examen, geholpen door Max Braus. Braus, waar zou de vent nu zitten? Haag, je oude vrienden. Ik kon niet studeren, zonder Max Braus was ik er nooit gekomen. Ja, waar zou de vent nu zitten? Maar hij studeert met een rust, een ijver, en een aardige jongen. Haag, als hij maar wat meer jeugd had, wat vrolijke jeugd om zich heen. Als het hem maar niet knakt voor later, die ernstige kinderjaren tussen zijn ouders, al het kibbelen.  Ik hou me soms in, voor hem. Maar het gaat niet, het gaat niet. Godkerel, wat zit je te werken? Ik denk dat ik hem even wat vraag. Of nee, ik zal het toch maar niet doen. Dan trekt hij zo ernstig zijn voorhoofd samen, als ben ik het kind dat hem hindert, en als is hij de papa. Kom, ik steek nog eens gered op. En van de welke, door de wolkjes heen van zijn vierde sigaret, zag hij naar de rug van het kind. Hij behoog zich zijn jonge kroek op over zijn boeken en schriften heen, met een aandacht als waren de Griekse werkwoorden des werelds heil, en onder zijn stoel zag van de welke de donkere kauskuiten krampachtig samengeklemmt, als wijde adi zich aan de werkwoorden met iedere zenuw en spier. En van de welke, wat zenuwachtig, om zoveel rust, stilte, ernst, twee uren lang, wat jaloers van de werkwoorden, en eindelijk opstaande, goudende meer, zei hij potseling met zijn hand op adi schoudig en wat vaderlijkheid in zijn stem, die toch aarzelde. Werk je niet te lang achtereen, maar jongen? Einde van Hoogstuk 17. Hoogstuk 18 van De Kleine Sielen Deze liepen volksopname behoort het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Sielen, de Louis Couperas, Hoogstuk 18, of dan zeiden constans naar de eten. Ik ga naar oma, breng je me even adi? Maar hij was heel rechtvaardig, het was de beurt van papa. Moesje, ik heb vanmiddag met je gewandeld. Nu, wat geeft dat? Ik ga nu wat fietsen met papa. Dan wordt ze bleek van jalozie. Zo, weet je zo je gunsten af? Hij gaf eraan zoen, maar zij bauderde, zeiden dat ze hem al alleen zou gaan met de scheveringse trem, die bracht haar voor het huis van oma. En hij knieën. Laat we dan eerst tot vrije? Nee, laat me nu maar. Maar hij hield haar vast en zoende haar met hele kleine, vlugge zoentjes. Laat nu adi, ik wil niet. Maar hij zoende haar dan met een regen van vlugge zoentjes die haar kribbelden, tot zich hem lachte. Kijk nu weer het lief. Nee, ik wil niet. Kom, kijk nu eens het lief. Nee, ik wil niet lief kijken. Maar zij lachte al, dat hij alozie heus te dol was. Van der welke dan, na de eten was blij dat het zijn beurt was.  Sombar teruggekomen van de plaats had adi hem aan tafel opgevroorderd. Soms zelfs was adi heel dol. Dan wilde hij ravotten met zijn vader en van der welke wilde wel. Tot adi een plekje uitfond tussen papa's vest en zijn broek, waar hij heel gevoelig was. En hij kribbelde dol daar op dat plekje. Adi, schij uit, riep van der welke dan, vaardelijk doende, wildende opwerken. Maar adi, dol, pakte papa om zijn middel. Kietelde hem op het gevoelige plekje. Adi, ik geef je een pak ranzel. En van der welke wrong zich, zenuwachtig, liep dol door de kamer, liep de kamer uit, achtervolgd door zijn demon. Adi, als je niet uitscheidt, krijg je een pak slaag, dat je... Adi, jongen was niet meer te houden. En van der welke om het plekje deed laagheden, smeekte, kreeg al een dollag als adi er maar naar wees. Adi, wees toch niet zo flauw, riep Constance vanuit de salon. Dan rende hij eens naar zijn moeder. Zo, ben je weer jaloers? Willen we dan wat vrije? Maar zijn vader riep hem, verwijtend. Kom, Adi, laten we nu wat fietsen. En hij was als een jonge hond, liep van de ene naar de ander, sprong eindelijk gek op zijn wiel. En Constance, heimelijk, zag hem na, spurtende van der welke voorbij, voorover op zijn wiel, trappende als een razende. En hij was als een kind. Emily was een paar dagen getrouwd, zo'n adi zij aan tafel. Ik heb vanmiddag gewandeld, met Henri van Nagel en zijn vriend Kees Heidrecht. Maar Adi, zei Constance, zeer prikkelbaar die dag. Wat wandel je toch met die jongens? Vinden ze het zo amusant met jou te wandelen? Waarom ga je liever niet eens naar de jongens van Tante Adolfien? Die zijn van je leeftijd. Nee, ik kan wel begrijpen dat Adi meer gesteld is op Henri, liet van der welke zich, waarom, voeg zij dadelijk nerveus. Hij wilde in strijd vermijden, was somtijd wel redelijker dan zij, zijde alleen, ach, ze zijn wat ruw. Het zal maar een wonder zijn, kerkte zij dadelijk, als je eens wat goed zag in het huis van van Satsama. Hij keek met grote ogen op, zijn mooie, jong, blauwe ogen. Maar Constance, ja, je hakt altijd op Adolfien, op haar man, op haar huis, op haar kinderen. Maar Constance, je hoeft nooit iets van ze. Dat is niet waar.  Ik verzeker je. Dat is niet waar. Verleden vond je hun huis burgelijk. Eer gisteren zei je nog, dat van Satsama ruid zag als een boer. Maar je zei zelf, toen met de bouwlof van Emilie. Het is niet waar. Ik heb niets gezegd. Ik zeg je eens vooral, ik kan niet vele, dat je altijd hakt op een zuster van me Ik vind het dol, dat Ady altijd loopt met studenten. De jongens van Satsama zijn heel aardig en van zijn leeftijd. En ik vind het drie onhebbelijke lummels. Henry, ik verbied je voortaan in mijn presentie op mijn familie te vitten. Zeg, verbied jij je knecht? Ja, ik wilde het niet hebben. Maar hij smeed zijn servet neer, stond op, verlieed de kamer plotseling driftig. Ady zat stil voor zich te kijken, en papa heeft onhebbelijke manieren. De smijten met zijn servet, de smijten met de deur, dat kan ik wel jongen ook, zeiden zij boos, nerveus, onbewust, als om Ady te treiteren. Hij vond ze zijn voorhoofd, zeiden niets. Ik ben in mijn oudershuis tenminste nooit gewend geweest aan die lompheid. Plotseling balde hij zijn kleine vuist. Er sloeg haar mee op tafel, dat de glazen rinkelden. En nu is u stil over papa. Hij zag haar streng aan, een vonds in zijn voorhoofd. Ze schrikte en stiel daar glas om. Toen begon zij zachtjes te wenen. Hij liet haar enkele minuten. Zij weenden, zij snikten, beter op haar zakdoek. Toen stond hij op, liep de tafel om, om helst haar heel zacht. Je praat lief tegen je moeder. Hij is weg. Het is een mooie toon die je tegen je moeder aanslaat. Hij ligt haar gezicht bij de kind naar ze op. Vooi, wat kan je weer boos zijn? Bestraft hij. En brommen, en mopperen, en kibbelen, en zenuwachtig zijn. En haaien baien. Is dat nu gezellig eten? Ze verborgen haar gezicht aan zijn borst in zijn armen. Hij streeelde haar over het haargen. Kom moestje, wees nu calm. Het is ihm iets niets. Ja, maar papa moet niet zo hakken op tante Adolfine. En u moet niet hakken op papa. Wat heeft papa nu gezegd? Dat de jongens van dat de Adolfine ruw waren. Vindt u ze dan jonge meisjes? Nee. Nu dan, wat anders. Ik vind het niet goed, dat je met die oudere studenten loopt, Addy.  Daar kan je dan rustig met hem over praten, maar dat is geen reden om zo te vechten. Ik kan nu niet meer eten. He Addy, en ik heb juist wat Appelpotting met wijnsaus. Nee, bewaar ik die dan maar vanmorgen. Toe, eet er nu een stukje van. Je houdt er juist van. Ja, maar ik kan niet eten als je zo bront. Het zippert tot hier. Hij wees op zijn keel. Eet nu een stukje, streeelde zij. Als je heel lief bent, geef me een zoen. Maar heel lief zijn. Ze lacht er tegen elkaar. Hij veegde zacht haar tranen af. Nu moet je eens zien hoe je eruit zag met die rode ogen, zei hij. Hij ging zitten. Hij zag de potting binnen, niet al te verwonderd dat men hier al weg was. En is er kaas voor papa? Vroeg hij. De meid bracht de kaas. Hij sneet een stuk creëer, legt er dat met boter en beschuit op een bord, schonkel glas wijn in. Addy. Even wachten, zei hij. En hij ging naar boven, met de kaas en de wijn. Van der welke, neidig, zat in de rookkamer. Hier is je dus zeer vaardig. Je houdt immers niet van Appelpotting. Ik heb geen lust. Nu niet bokoch doen, eet nu je de zeer. Ik kan niet eten als mama. Ze heeft alweer barrao, ze is zenuwachtig. Praat er nu maar niet meer over. Ik? Ik praat niet. Neem maar, zoe daar nu maar weer als dan de rui van haar zegt. Zal je nu je kaas eten? Straks gaan we fietsen. Hij ging. Ik zit hier net als stout kind, dacht van der welke, met mijn dessertje. Die gekke jongen. Hij had zijn stukje kaas en lachten. Beneden had Constance een stuk porring gelegd op Addie's bord. Hij had langzaam. Ze zag hem tevreden aan, omdat hij het lekker vond. Als je nu niet zo was uitgevallen, zei hij, dan had ik je wat verteld, van Henry. Wat dan? De jongen wordt ziek. Waarom? Hij is zo akelig, omdat in me li getrouwd is, dat hij er ziek van is. Kees hij ticht het boos en zei, ben je dan verliefd op je zuster? En Henry bijna huilen, student als hij is. Nee, verliefd was ze niet, zei hij, maar hij was altijd met Emily samen geweest, met Emily en met Marianne.  Hij nu was getrouwd en hij werd zijn vreemde. Hij was zo akelig, dat hij hem naar huis hebben gebracht. En toen heeft hij zich op zijn kamer opgesloten, en Marianne wilde hij zelfs niet zien. Maar Addie, dat is toch zekerlijk? Dat kan wel, maar het is zo. Ik ga straks naar Tante Bertha. Breng je me? Laten we nu wat fietsen met papa. Die zit daar nu boven zielig, zijn kaas op te eten. Zeg nu een trouwtje, dat ze zijn koffie brengt. Maar Addie, wat moet de meid denken, dat papa boven eet? Wat ze wil, dat is uw schuld geweest. Wil ik vanavond een kwart vertienen, je komen halen bij Tante Bertha? Ze zag hem stranende aan. Verrukt, verrast. En soms helste hem. M'n kind, m'n kind, rips uit, hem drukkende tegen zich aan. Einde van hoofdstuk 18. Hoogstuk 19. Van De Kleine Zielen. Deze liebevoxt opname boven tot de publieke domein. Opdame door Anna Simon. De Kleine Zielen. De Louis Coupéres. Hoogstuk 19. Zenewachtig, als hij die gehele dag geweest was, haaste zich na de eten naar het Bezuidenhout. Neemden de tremmen van de Scheveningse weg en die van het plein. Bij de Van Nagels, toen ze belde, vond ze het vreemd dat de vestibule donker was. Terwijl zij, door Addie, toch wist, dat ze thuis waren die avond. De knech die open deed, zeiden dat hij niet wist of mevrouw wel ontvang kon, omdat mevrouw zich niet wel gevoelde. Ze wachten in de salon, waar de knech, haastig en licht ontstak, voor hij zeggen ging, dat ze er was. Overal in de grote kamer stonden vergeeld en verdroogd al de bloemenmanden en boeketten van E.B.Bruiloft. De heel terre bloemen bruin geschroeid van verwelking, terwijl de grote witte strikken er nog blank aanploiden. Klaar blijkelijk, na het déjeuné die na twaig, was er nog geen tijd of geen lust geweest de kamer te doen. Het stof lag dik op de meubels, en de stoelen stonden nog zo, als was de kamer juist verlaten door een menig te gasten. Constanzen wachten vrij lang, toen hoorden ze iemand komen. Marianne kwam binnen, bleek, slordig. Paardon tante, dat we u even lieten wachten. Mama is erg moe en heeft een vreselijke hoofdpijn en ligt wat in haar slaapkamer. Dan zal ik mama niet stoelen. Mama vraagt of u bovenkomt. Ze volgde Constanzen naar Berters slaapkamer.  Constanzen verwonderden zich, over die bijna doodse kant in dat grote huis, dat zij, de drie vier keren, dat zij er geweest was. Niet anders gezien had, dan vol beweging, leven, allerlei klein belang, dat ze samen een drukke bestaan maakte. Het tochte er niet op de bovenverdieping bij Francis. Geen deuren sloegen. Ze zag meiden, nog babbel, nog kinderen. Alles was stil, doodstil. En toen ze in de kamer van Bertertrad was het in dat gedempte licht als de kamer van een zieke. Ik kom eens zien hoe je het maakt, zei Constanzen. Bertha strikte haar haar hand uit, zwijgend. Dat is lief van je. Ik ben erg moe en ik heb hoofdpijn. Ik zal niet lang blijven. Nee, blijf wat. Je hindert me niet. Bertha en Constanzen waren alleen. En het viel Constanzen op. Een troosteloze doefheid vervrong Bertha strekken. En ze leek heel oud, nu haar grijzend haar verwart was. Al die drukte heeft je overspannen. Ach, zei de Bertha vaag. Zo erg niet. Het is altijd zo druk. Het is toch goed dat je rust neemt. Ja. Ze zwegen en er was alleen het tikken van de klok. Toen boog Constanzen zich en gaf Bertha een kus op het voorhoofd. Ik had zo'n verlangen je vanavond te zien, zeiden ze. Adi had gewanderd met Henry. En hij vertelde me dat Henry zo was tenneer gedrukt. En daarom ben ik even aangekomen. Henry, zei Bertha vaag. Ik weet het niet. Hij maakt het heel goed. Maar Adi zei. Wat? Dat hij zo was tenneer gedrukt. Zo, daar heb ik niets van gemerkt. Nu, zei de Constans, zacht. Misschien dat Adi zich dan vergiste. Kom, ik heb je nu gezien, Bertha. En het is misschien beter dat ik maar ga. En dat je wat rust. En ze boogt het nog eens om Bertha te kussen tot afscheid. Maar Bertha hield haar hand vast. Blijf nog, zeiden ze aarzellend. Ik ben heus bang dat ik je stoor. Nee, blijf nog, zei Bertha. Ik vind het lief dat je gekomen bent. Vindt mij niet cool, maar wat geeft het te praten? Als mij niet praat, is alles veel rustiger. Worden, dat is dadelijk zoveel. Vindt mij niet cool, Constans. Ik ben nu zo eenmaal. Ik spreek nooit met niemand. Dat ik me dan maar liever terug als ik wat heb. Maar nu heb ik heus niets.  Ik ben alleen wat moe. Natuurlijk, ik ben wel wat terug dat Emily weg is. Maar we zullen hopen dat ze gelukkig wordt. Hé, de wart is geen kware jongen. En waarom zou Emily hem anders genomen hebben, als hij niet van hem hield? Toe blijf nog en praat tot met mij. Vertel me van jezelf. Het is de eerste keer dat we vertrouwelijk spreken. Na jaren. Ja, na jaren. Er is veel gebeurd, Constans. Maar het behoort nu aan het verleden. Ja, maar het verleden blijft heel lang. Eigenlijk gaat het nooit weg. Is het altijd het verleden. Constans, is het twintig jaar geleden dat we elkaar niet meer hebben gezien? Twintig jaar. Papa is 14 jaar dood. Het is mijn schuld dat hij is gestorven. Nee, Constans. Ja, zeg het maar. Het is mijn schuld. Ik weet het, dat jullie alle denken. En ik voel het zelf. Het is mijn schuld. Dat vergeet ik nooit. Dat vergeef ik mezelf nooit. Stil, Constans. Heus, het is zo lang. Zo lang geleden. Maar het blijft altijd een moord. Er is nu de toekomst. Er is nu je kind. Ja, er is nu mijn kind. Maar het is zo geworden dat ik niet leef voor hem, maar hij voor mij. Dat is verkeerd. Dat is ook zo. En mijn hele leven is verkeerd. Alles in mijn leven verkeerd gegaan. Ho, Bertie, ik kan je niet zeggen hoe ik gesmacht heb naar Holland en naar jullie allen terug. Hoe ik gesmacht heb, niet maar alleen te zijn met mijn kind. Nu, nu misschien wordt het anders. Bij jullie allen voel ik mij weer terug. Terug, begrijp je dat woord? Was ik daar gebleven, dan was het nooit goed geworden. Nu heb ik misschien nog hoop. Ik weet het zelf niet. Alleen met je kind? Waarom spreek je niet van je man? Nee, hij niet. Waarom niet? Nee, nee. We verdragen elkaar alleen nog om Addy. Constans, vergeet niet. Wat? Wat hij voor je gedaan heeft. Wat zijn ouders hebben gedaan. Had ik nooit die opovering aangenomen. Nee, nee, was ik maar gegaan. Alleen en weg, ergens ver weg. En dan nooit meer teruggekomen bij jullie. Want nu kon dat naar 15 jaren. En dan was het onmogelijk geweest. Dankbaar zijn. Altijd dankbaar zijn. Terwijl ik altijd bitter ben. Ik kan het niet. Als ik bitter ben, kan ik niet dankbaar zijn.  Maar Constans, nu ben je terug. En we zijn allemaal gelukkig dat je terug bent. Bertie, ik weet niet of je waar bent. Ik weet wel dat ik gelukkig ben omdat ik terug ben. In Holland. En bij jullie allen. Maar ik weet ook dat in 20 jaar Mijn eigenlijk geen heel van een kan er vervreemd. En misschien heb ik die een vreemde ben geworden. Niet goed gedaan, terug bij jullie alle te komen. En weer voor jullie een zuster te willen zijn. Misschien moeten wij weer aan elkaar wennen. Constans, als zusters. Maar voor mama ben je altijd een kind gebleven. Voor mama ben ik heel gelukkig. Ja, dat voel ik. Dat je jullie alle met tolereren voor mama. Dat is lief van jullie. Maar het is nog niet dat wat ik zou wensen. Maar Constans, dat komt. Dat komt alles later. Ik ben overtuigd. Gouw voel je je geen vreemde meer. Maar wees niet ongeduldig. En laat ons weer wennen aan elkaar. Er is ook dit dat ieders een eigen belang heeft. En het is treurig. Maar het is niet altijd tijd om voor een ander te voelen. En aan een ander te denken. Het is heel vreemd. Maar dat is zo. Zie eens, je bent nu al twee maanden in Holland. En dit is de eerste keer, toevallig, dat we samen wat spreken. Ik ben pas een keer bij je geweest. In je huis. Dat is alles geen onhartelijkheid. Maar dat is omdat er geen tijd is. Ja, Berta, dat weet ik. En ik neem het niet kwalijk. Je hebt het druk gehad met de bruiloft. En als het geen bruiloft is, is het iets anders. Het gaat altijd zo voor, Constans. En soms vraag ik me af. Waarom? Waarom doen we het? Dat alles. Al die drukte en al die omslag. Er ligt aan die drukte en grondslag. Dat is het geluk van onze kinderen. We doen alles voor onze kinderen. Daar komt het op neer. Dat vandaag al minister is. Dat ik die nees geef. De grondslag is altijd, als je het soms ook verborgen, voor de kinderen. Om hun geluk. Maar dan, Constans, daar moeten wij ook een beetje beloond worden en onze kinderen gelukkig zien. Vooral onze moeite, drukte, omslag, vermoeienis, voor al het geld dat we uitgeven, willen we dan ook, onze kinderen wel eens gelukkig zien.  En ach, als ik dan, de tranen vulde haar ogen. Als ik dan Otto en Francis zie, Otto ontvreden, Francis ziek, Louise trurig om Otto, van wie ze zoveel houdt. Emily nu getrouwd. Maar hoe? Maar in God. En waarom? Marianne nerveus en onvoldaan. En Henri, ook zo melancholiek, dan denk ik, waarom hebben we ze allen, onze kinderen, voor je leven, denken, rekenen. En was het maar niet beter ze niet te hebben. En is het maar niet beter zo min mogelijk te hebben in het leven. En dat leven zelf zo klein en invoudig en rustig mogelijk te maken, als we dan toch leven moeten. Ook Constans, al die doeloosheid en nutteloosheid, waarin mensen als wij, vrouwen van onze stand, onze milieus, onze kringen, draaien en draaien, als todden en gekken, is het soms maar niet om eruit te lopen en ergens stil te gaan zitten kijken op een berg en over de zee heen. Vrouwen zoals wij, wij trouwen als jonge meisjes die niets weten en maar onduidelijk het leven voorgevoelen, dat het zijn zal als het leven van onze moeders en al die nutteloosheid denkt ons heel gewichtig. Totdat we op een goede dag oud zijn geworden en moe en geleefd hebben voor niets, voor visites, japonnen, dinees, allemaal dingen die we dachten dat nodig waren, allerlei belang waarin we zijn geboren en opgevoed en oud geworden en waaruit we niet kunnen en dat niets, niets, niets waard is. En als we dan denken geleefd te hebben voor onze kinderen en voor ze getopt en gedacht en gereken te hebben, dan is het allemaal niets en niets en dan voelt niemand van hen zich gelukkig. Zie je, Constance? Nu heb ik met je gesproken maar nu vraag je waarvoor is dat nodig geweest? Waarvoor nu al die woorden gezicht te hebben? Nu ga je straks weg en dan denk je wat had Bert er een melancholieke bui? Er meren ze toch niet dan een melancholieke bui? Wat is ik een paar dagen wat heb uitgerust? Ach, dan gaat het leven weer zijn oude gangetje dan krijg ik twee schoonmaaksters tegelijk dan wordt mijn hele huis schoongemaakt na de Bruiloft en om de grote schoonmaak.  Is het dus eigenlijk wel de moeite waard geweest zijn gedachte geuit te hebben tegen elkaar? Ach nee, peraten geeft zo weinig en het is maar altijd het beste je kleine plichtjes te doen dat dat vlak voor de hand ligt. Ik vind het toch lief Berten dat je je even hebt laten gaan. Ik wist niet dat je zo dacht. 