20 november: Kinderuniversiteit “Het wonder van de taal” door prof. Jan Renkema – Tilburg University
Hallo allemaal. Hebben jullie allemaal goede plek kunnen vinden? Ik zag mensen net alweer gelijk naar vorig stormen op de eerste plaatsen zitten. Nou, dat is gelukt. Welkom hier bij de Kinderuniversiteit. Mijn naam is Jisanne van Mouw Rijk. En ik mag jullie namens het hele team van de Kinderuniversiteit welkom heeten hier. Op Tilburg University. Hebben jullie er zin in? Goed zo. En wie was er ook tijdens het vorige Kindercollege? Heel veel. Nou, leuk. Leuk als jullie er weer zijn. Vandaag krijgen jullie college van professor Jan Renkema. En dan gaat jullie vertellen over de wonder van de taal. En weet jullie eigenlijk al wat een college is? Wat is een college? Precies. Ja, het is een les op de universiteit. Zoals jullie misschien op school het een les noemen. Je moet wij hier op de universiteit een college. En net als tijdens een les is het de bedoeling dat je wat leert op school natuurlijk. En tijdens het college ook. En ik weet zeker dat jullie ontzettend veel leren van de professor vandaag. Het college vandaag wordt opgenomen. Dus mocht je het nog een keer terug willen zien, later? Of zijn er vriendjes of vriendetjes die het vandaag niet kunnen zien, maar het nog een keer terug willen kijken, dan kan dat. En mocht je nou vragen hebben tijdens het college? Bewaar je vraag dan tot het einde. En op het einde zal de professor proberen al jullie vragen te beantwoorden. Voordat we gaan beginnen aan het college gaan we een kennis quiz spelen. Dus pak al je kaartjes erbij. Laat ze je zien. Steek is alleen groen omhoog nu. Heel goed, alleen rood. Groen. Rood. Oké, het werkt volgens mij heel goed. Zoals ik kan vertelden, gaat het vandaag over taal. En daarom dan de vragen ook gebaseerd op taal. Ja, vraag één gaat over de Nederlandse taal. Want vandaag is het college ook in Nederland. En daarom ga ik er een beetje van uit dat jullie allemaal Nederlands kunnen. Want Nederlands is de officiële taal hier in Nederland. Maar er zijn meer landen waar Nederland de officiële taal is. Dus vraag nummer één. In hoeveel landen is Nederlands de officiële taal? Is dat groen twee landen of rood zes landen? Ik zie dat groen in ieder geval meer omhoog wordt gestoken. Het antwoord is zes landen. Heel goed. Dat zijn namelijk de landen Nederland.  Het is in Vlaaderen, dat is een gedeelte van België. Op Sint Maarten, op Aruba, op Curaçao en in Suriname. Heel goed. Oké, de volgende vraag gaat over een ander soort taal. Namelijk gebarentaal. Ja, het woord zeg het al. Gebarentaal is ook een soort taal. En gebarentaal blijft zich telkens ontwikkelen. Want één gebaar kan bijvoorbeeld een heel woord betekenen, maar één gebaar kan ook een zin betekenen. En als mensen een nieuw gebaar willen voor een bepaald woord, dan kunnen ze die maken en passen het in een gebarentaal. De volgende vraag over gebarentaal is... Bestaan er meerdere gebarentalen, denk jullie? Groen is nee, rood is ja. Oké? Ik zie heel veel rood. Even kijken wat het goede antwoord is. Ja, het goede antwoord is rood. Ja, in verschillende landen bestaan er ook verschillende gebarentalen. En ze zijn wel bezig om één en eenzelfde gebarentaal te maken, want dat is natuurlijk makkelijker om te communiceren met elkaar. Maar toont u, is dat er nog niet. Maar ze zijn er dus wel mee bezig. En nu ga ik jullie kennis in gebarentaal testen. Wat betekent dit gebaar? Welke letter betekent dit gebaar? Is het groen letter B of rood de letter W? Jullie mogen nog even nadenken, ja? Hebben jullie het juiste antwoord, denk je? Goed zo. Het antwoord is B. Ja, het was natuurlijk wel een strik vraag, want dit lijkt natuurlijk meer op een W dan op een B, maar het is toch een B. We gaan weer door naar de... nog vragen over de Nederlandse taal. Het is meer een raadsel. Daaraan ga ik het raadsel aan jullie voorleggen. Hebben jullie vijf seconden om het juiste papiertje naar lucht te steken? Het raadsel is uit hoeveel letters bestaat het woord 24 letterwoord. Is dat groen 23 of rood 24? 5, 4, 3, 2, 1. Het is verdeeld, oké. Ja, ik zal antwoorden verklappen. 24, natuurlijk. Dat is een strik vraag. Heel goed. We zijn er weer aangekomen bij de laatste vraag en het gaat over een ander soort taal weer. Het gaat over smileys, want smileys is eigenlijk ook een soort taal en een heel bijzondere taal. Met smileys kunnen we eigenlijk dingen zeggen zonder woorden te gebruiken. En ik gebruik tijdens mijn appjes en zo best veel smileys. Doen jullie dat ook? Ja? Oké, gelukkig.  Ik dacht namelijk al dat ik een beetje ouderwetst was, maar er is niet zo dus. Nee, gelukkig. De laatste vraag. Wat is de meest gebruikte smiley ter wereld? Is dat groen? Het lachende smiley met de hel oogjes? Of het hartje? Oké, ik zie meer groen bij iedereen. Het antwoord is... Groen, inderdaad. Heel goed gedaan allemaal. Ik hoop dat jullie hier ook al wat kennis uitgehaald hebben voordat het college begint. Bedankt voor je enthousiasme. Nu geef ik het woord aan professor Jan Renkema. Ik geef hem een grote applaus. Dank je wel. Dag jongens en meisjes. Vandaag een echt college over taal. Maar voordat het begint zal ik eerst iets over mezelf vertellen. Omdat jullie misschien denken, ja, wie is die professor Renkema? Nou, middenin zien jullie een foto van mij. En als jullie je afvragen, ja, maar waarom wordt ze iemand nou professor in de taal? Toen ik zo oud was als jullie ongeveer twaalf, toen dacht ik pasting, hey, waar komen de woorden eigenlijk vandaan? Waarom heet iets een tafel of iets anders een stoel? En ja, misschien kwam het omdat al mijn broers goed waren in sport of ik niet zo handig was in andere dingen, maar ik bleef met taal bezig. Dus ik heb mijn hele leven lang tussen de boeken gezeten. En jullie zouden het ook eens moeten doen. Bijvoorbeeld als je in de bus zit, dat had ik vorige week nog. Daar staat er bij de chauffeur staat achteruitstappen. Dat zien we wel er staan. Dat je niet door het voor, dat je niet langs hem mag. Maar bij achteruitstappen, ja, kun je denken, achteruitstappen. In plaats van achteruitstappen. Nou, als je één keer zo kijkt naar taal, dan is taal een groot wonder. En zo kun je altijd naar taal kijken. Ook als je vanavond aan tafel zit en met je broer of je zus of met je ouders praat. Nou, ik doe natuurlijk niet alleen iets aan taal. Ik heb ook een hobby, ik doe veel aan muziek. En eens in de week, als het warm is en droog, dan heb ik een draaiorgeltje en een staak in Berghijk waar ik woon op de markt. En het is heel leuk, want er komt dan een moeder langs. Die heeft haast met boodschappen en een jengelend kind. En dan blijf ik draaien.  En dan begint het kindje een beetje te huppelen. Hoe de denkt dan, ach, ja, het zonnetje schijnt. We blijven even staan kijken. Nou, dat vind ik ook een hele leuke hobby. En wat ik ook heel fijn vind, op de rechterfoto, zie je vier van onze vijf kleinkinderen. De vijfde komt er nog niet zwemmen, maar die vier nemen daar een prachtige duik in het vjort. Want ik heb ook twee kleinkinderen in Noorwegen wonen. Nou, dat is meer dan genoeg over mij. We gaan verder. We gaan geen taalles geven. Maar toch ga ik jullie je vraag stellen. Jullie hebben allemaal in groep acht. Zijn jullie met een werkwoordspel ik bezig, denk ik, als het goed is, met D's en T's? Nou, dat is niet het leukste wat er is. Maar het is wel heel erg belangrijk, want zodat jullie een kaart kunnen opsteken, dader bekend, jullie weten wat het is, maar dader bekend met een D, dat is wat anders. En let op, dit is een strikvraag. Bij welke van de twee teksten is de dader gevonden? Is dat groen? Of is dat rood? Rood. Nou, ik zie iets meer rood. Maar beide kaartjes hebben eigenlijk gelijk, want die dader bekend met een D, betekent dat hij bekend is, bijvoorbeeld dat het meneer E is uit een of ander dorp. Maar dat wil nog niet zeggen dat hij al gevonden is. En hij zou natuurlijk zeker gevonden zijn als het was bij dader bekend met een T, want dan heeft hij een verhoor ondergaans die, ja hoor, ik heb die computer gestolen. Nou, zo belangrijk zijn dus D's en T's, maar daar ga ik het nu niet meer over hebben, dat is taalles voor school. Ik wil het nog wel even hebben over het kleinste spatje inkt wat er is in taal. En ik vond het ook leuk om dat te doen, want dan kan ik de mooie namen van mijn kleinkinderen ook even laten zien. En jullie nu een hele moeilijke vraag. Ik lees de zin ervoor, en dan moeten jullie eens kijken of er verschil is. Daarna hoorden we weer gelach van Engwil en Jorik. En de tweede, met die coma, daarna hoorden we weer gelach van Engwil en Jorik.  En wanneer is er nu meer gelachen bij die eerste zin of bij die tweede zin? Wie zou zeggen bij de eerste zin? Steek de vinger maar eens op. En bij de tweede zin? Ja, dat zijn er veel meer. Dat klopt, want daarna hoorden we weer gelach en nu van Engwil en Jorik. Dus er zijn andere mensen die het lachen zijn. Dus het kleine spatje inkt is heel belangrijk in taal. Hebben jullie al geleerd om coma's te zetten? Ja, af en toe denk je ik zet er maar eens één, omdat het zo hoort. Nee, zo hoort het niet. Je moet goed kijken naar de betekenis. Dat is ook een hele moeilijke. Dat is de... Wat is het verschil in betekenis? Dit zijn de andere drie kleinkinderen. Sune is één keer homologiëren toen die de MRI een vakantie hadden. Sune is één keer homologiëren toen die de MRI een vakantie hadden. Wanneer is er meer homologiëren? Bij de eerste of de tweede, of zie jullie geen verschil? Ja, zie jullie verschil? Heel goed, er zijn toch wel de meeste. Kijk, in die tweede zin is het zo. Sune is één keer homologiëren toen die de MRI een vakantie hadden. Maar misschien daar buitenom ook nog wel een keer. En dat zit hem in die coma. Dus als je nog eens een coma zet, zet hem niet zomaar. Doe als inkt, heel duur is. En denk, heel goed naar over een coma. Nou, nu gaan we van de taallessen af. En nu gaan wij naar de 7 taalwonderen die ik vandaag graag met jullie wil bespreken. Eerst hoe jullie er ooit in geslaagd zijn om een taal te leren. Dat is de grootste prestatie van ieder mensje, zal ik maar zeggen. Veel groter nog dan leren lopen. Dat hoop ik nog wel eens duidelijk te maken. Hoeveel talen er in de wereld zijn waarom dat zo is. En wat taal nou eigenlijk is. Hoe we taal gebruiken. En dat je met woorden in een varken komen. En hoe wij elkaar begrijpen, dat jullie uit deze stroom van wat ik zeg, zomaar woortjes kunnen halen en dat kunnen opschrijven. Terwijl ik alleen met mijn mond zit de brabbel of met mijn handen zit te bewegen. En dan natuurlijk, omdat jullie jong zijn, jonger een taal. En waarom je dat eigenlijk hebt. Jonger een taal.  Nou, ik ga eerst naar kindertaal. Je hoeft deze 7 punten niet onthouden. Ik leid jullie er wel door. Hoe leert een kind een taal? Wat doet een kind? Als jij een kind met een beeld zegt, dat ietsy-pitsy klein betekent. En dan zit hij in een klein visje. En dan zegt zo'n meisje van drieven. Oh, een ietsy-pitsy-vis. Dat denken wij natuurlijk, want we ouder zijn, want we al ouder dan tien zijn. Dat zeg je niet. Maar waarom zou je dat niet kunnen zeggen? Een ietsy-pitsy-vis. Kinderen zijn eigenlijk heel creatief in taal. En neem deze misje, En ik zei, ja, ik heb een moedervlek. Toen zei een van mijn dochters, nee, dat is geen moedervlek, papa. Dat is een vadervlek. Dan is het ook heel logisch van die dacht, ja, moeders hebben moedervlekken. Vaders hebben vadervlekken, opa's zullen dan wel opaflekken hebben. Ja, zo noemen we dat niet. Dat moet een kind allemaal leren, maar een kind denkt eigenlijk heel logisch. Want als je een kerst kunt aansteken, ja, dan kun je natuurlijk ook uitsteken. Waarom kan dat niet? Dat is daar helemaal goed. En dat moet een kind allemaal leren. Hoe kan het dat een kind dat leert? Je weet eigenlijk niet hoeveel je al weet. Of neem deze. Dat werd mij ook een keer gevraagd toen ik het bed ging opmaken. Ga jij het bed oplaken? Ik dacht eerst dat ik verstoond ga jij het bed opmaken. Ik zei, maar waarom zeg je dan oplaken? Nou, je doet het toch laken overheen? Nou, helemaal logisch. Dus kinderen zijn eigenlijk heel goed in taal. Die denken vaak heel logisch naar en denken, oké, met een laken erop. Dat is oplaken. Nou, ik neem het nog heen en die is wat lastiger. Kun je zeggen, ik ruik hem stinken? Nou, jullie denken, nee, wie vindt dat je dat kunt zeggen? Ik ruik hem stinken, niet zo gek. Verscheiden zeggen, ik ruik dat het stinkt. Of je zegt gewoon, hey, wat vies, hè. Maar als je wilt zeggen, ik ruik, toch kun je wel zeggen, ik hoor haar komen of ik zie die jongen zitten. Met horen en zien gaat het wel, maar met ruiken niet. Je kunt het ook niet bij proeven doen. Ik proef het bitter zijn. Nee, ik proef dat dat het bitter is. Nou, een kind moet dat allemaal leren.  Jullie hebben het allemaal geleerd, ongeveer voor je zesde. Je begint op eenjarige leeftijd en binnen drie, vier jaar weet je dat allemaal. Je bent er niet moe van geworden. Je hebt er niet je best voor gedaan. Af en toe ben je verbeterd misschien door papa of mama of schoot iemand in de lach. Waar ga jij het bed op laken? Maar als je nog eens een fout maakt in taal, dan moet je altijd denken aan je kindertijd te denken, nou, als ik toen niet zo gek was, ben ik nu ook niet zo gek. Want ik heb een enorme prestatie verricht door een taal te leren. Dat was het eerste wonder. Nou, de talen in de wereld. Er zijn er wel 6.000. Sommigen zeggen er zijn er wel 9.000. Hoe kan dat eigenlijk? Als we allemaal uit één mens zijn geboren, hoe kan het dan dat die talen zo zeggen gaan verschillen? Dat is zo'n grote raadsel. Het zou te veel makkelijker zijn dat we allemaal elst zouden praten. Of Chinese, nou, voor ons natuurlijk niet Chinese. Dat is wat te moeilijk misschien voor ons. Of nee, allemaal Nederlands. Er zou veel makkelijker zijn in de hele wereld. Nee, waarom is dat zo? Ja, dat weten we eigenlijk niet goed. Er zijn een paar verkladingen, daar kom ik zometeen op. En nou heb je ook nog dialecten. Want anderen zeggen, ja, 9.000, dat klopt niet. Want het zijn ook dialecten. Hier in Brabant, bijvoorbeeld is, daar schoot ik op eerste om in de lach, dat iemand zegt, ja, ik heb mijn boek niet bij. Toen zei ik, nou, je moet zeggen, ik heb mijn boek niet bij me. Wie zegt er, ik heb mijn boek niet bij. Ja, ze zijn de meeste. Nou, dat is de vorm van Brabant. En ik schoot helemaal in de lach. Toen iemand mij belde en zei ik kom met de auto, ja, ik kom nu aanrijden. Ik hoef niet dat je een botsing maakt met aanrijden. Maar dat kun je in Brabant gewoon zeggen, ik kom nu aanrijden. Maar als je dat in Friesland zegt, schiet iedereen in de lach. Nou, kun je dan zeggen, ja, je moet niet lachen om een ander manstaal. Natuurlijk, maar ze vonden dat grappig. Maar dan zou je dus Brabant's ook een taal kunnen noemen.  Zouden jullie eens kunnen nadenken wat de vijf meest gesproken talen in de wereld zijn? Eerst maar even nadenken, geen beurt er heeft straks komen. De vragen wel, hoort de Nederlands daarbij? Nee, Nederlands hoort er niet bij, hè? Engels wel, ja? Nou, ja, die ook, ja, luister maar eens. Chinese, Engels, Spaans, Spaans ook. Dat zou bijna niemand verwachten. Maar Spaans is een hele belangrijke taal. En het Hindi en het Arabisch. En zijn we nou een kleine taal of een grote taal? Dit zijn de taalen 1 tot 5. Op de hoeveelste plaats staat Nederlands, denk jullie in de wereld? 96, hoorde ik, je mag omhoog gaan. 100, nee, dan zeg ik dat je naar beneden moet gaan. Naar beneden moet gaan. De 40ste plaats. Hadden jullie niet verwacht, hè? Jullie mogen best wat trots zijn op het Nederlands. Wij zijn maar een klein landje, een spatje op de wereldbol. Maar onze taal staat toch nog op de 40ste plaats. Dat is typisch Nederlands om te denken, ja, wij zijn niet zo veelmaat. Nee, maar we zijn wel de 40ste taal. En hoe dat komt, dat heeft natuurlijk te maken met onze geschiedenis. Dat bij niet alleen in Suriname en op andere plaatsen ook spreekt. Maar het is wel heel belangrijk in het buitenland. In 40 landen ter wereld wordt ook Nederlands gegeven. Ik ga bijvoorbeeld volgende week naar Rusland, naar Moskou. En er is aan de universiteit zoals hier, zijn wel 100 studenten die Nederlands leren. Nou, dat weet bijna niemand. Maar Nederlands is heel populair als taal in het buitenland. Nu het volgende. Ik laat eerst iets horen. Dat is het geluid van een haan. Nou, zou je denken, in alle talen klinkt dat gelijk. Ja, je hebt natuurlijk verschillende soorten haanen in de wereld. Maar laten we zeggen dat het allemaal kukkelijku is. Ik laat het eerst horen. En dan moet je eens opletten hoe mensen in verschillende talen dat zeggen. Daar zul je verstelden staan over de verschillen. Hebben we dus alleen nog maar over een klank na boodseling. Niet dat wij tafel zeggen en de Engels een table en noem maar op. Nee, alleen maar over de klank kukkelijku. Nou, hoe interpreteren je dat? De Engelsen zeggen, kokkel doedeldoe. Nou, ik hoorde dat er niet in. Ik laat het nog een keer horen. Weet je wat de Duitsers zeggen, kikkerikie.  Ik hoor het niet. De Fransen zeggen, kokkodikok. En het Latijn is kokko kokko. Hoorden we dat? Kokko kokko. Doe nog eens. Wij horen dat er niet in. Nou, in het Russisch, in Moskou, zeggen ze kukkelijku. En het Chinese is nog erger. Kukku kukku. Ja, denk wel de volg. En in het Indonesisch, kukkuru juuk. Hoorden we dat? Kukkuru juuk. In het Japans is het kokko kokko. En in het Finns, kukkokiku. Hoorden we dat? Nog een keer. Nou, we hebben die haan genoeg gehoord nu. Maar een Turk zegt dat kokko kukko. En hoe dat kan, ja, iedereen, de mensen die zijn ook wat verschillend geworden over de hele wereld. En in het spraakorgan zijn allemaal spiertjes. En sommige spiertjes gebruiken wij wel heel veel. En andere niet. En dan krijg je ook andere klanken. En dan is het voor één geluid wat we hebben, hebben we in alle taalde net een andere weergave. Nou, als het bij de haan al zoveel verschilt, dan gaat het bij woorden als tafel en stoel. Dan gaat het nog veel meer verschillen. Tot zover de talen van de wereld. Wat is taal eigenlijk? En nu kom ik op wat moeilijks. Wij weten wat bijvoorbeeld een tafel betekent. Als dit een lange tafel is, is dat een platvlak met een paar poten eronder. Ik kan natuurlijk ook wel zeggen, je kunt die tafel ook wel als stoel gebruiken. Als ik erop ga zitten, heb ik in taal iets. En ik gebruik die tafel maar als stoel. Het is een beetje gek natuurlijk dat je een tafel en stoel kunt noemen. Dus het is heel wat aan de hand in taal. Taal heeft een betekenis, maar het taal heeft ook een bedoeling. Dat ga ik nu uitleggen. Als jullie lang weg geweest zijn, en je komt thuis. En je moeder of je vader of je oma zegt, zo ben je er weer. Dat is eigenlijk een hele stomme opmerking, want je bent er. En waarom zegt er niemand, zo ben je er weer. Je zou wel heel brutal zijn als je zou zeggen, ja, zie je dat niet? Nee, want zo ben je er weer, betekent niet. Zo ben je er weer. Maar ja, dat betekent wel, maar het heeft een bedoeling. Wat fijn dat ik je zie. Of als je te vroeg bent, nog gaan we hem even buiten spelen.  Zo ben je er weer. Dus taal heeft ook altijd een bedoeling. En dat is wat anders dan de betekenis. Dat zie je ook aan deze. Dit is een hele gemeene, die heb ik echt meegemaakt. Ik gaf een keer les. Er was op een beruchtklas. En er zat een heel vervelend jongetje. Dat heb ik een heel kraag gekregen. En de jongetje zei, meneer, ik moet naar de toilet. Ik wist dat hij niet naar de toilet moest. Dat hij zat te zuren. Maar het was donker, het was het laatstuur. En de lampen waren al aan. En ik kon niet anders zeggen, ja, ga maar naar de toilet. Want straks moet hij echt. En als docent heb ik een fout gemaakt. En toen liep jongen naar de deur. En er stond een bordje. Bij het verlaten van het lokaal het licht uit doen. Dus dat jongetje keek mij aan. Drukt op het topje. Ging naar de toiletje. Hey, kom mee. Ik ben helemaal boos. Ga jij maar naar de korector. Toen zei hij, ja, maar meneer, ik maar. Daar staat. Bij het verlaten van het lokaal het licht uit doen. Nou, ik had geen pook meer om op te staan. Ja, dat had ik wel. Want de betekenis is natuurlijk bij het verlaten van het lokaal. Maar de bedoeling is, als je als laatste het lokaal verlaat, moet je energie sparen en de lamp uitdoen. Nou, dat is het verschil tussen de betekenis en bedoeling. Dat is heel erg belangrijk in taal. Nog eentje. Als je zegt hoe laat is het. En iemand antwoordt dan, met mama komt zo thuis. Dan zeg je toch vaak niet, ja, ik vroeg niet, wanneer komt mama zo thuis. Nee, want je begrijpt dan iets als, nou mama komt normaal om drie uur thuis, dus het is of om twee uur, want hier staat, dus het is bijna twee uur. Maar degene die antwoordt met mama komt zo thuis, kan ook op de bedoeling van de vraag ingaan. Die kan denken, oh, degene die dat vraagt is wat ongerust, of die verlangt naar mama. En dan is dat een geruststellend antwoord. Terwijl je alleen meer hebt gevraagd, hoe laat is het? Dus taal is helemaal niet logisch. Met taal kun je niet rekenen. Ik heb er niet van iets taal in rekenen.  En hoe komt dat? Taal heeft wel een betekenis, maar taal heeft ook altijd een bedoeling. We gaan naar de volgende. Hoe gebruiken wij taal? Wij kennen allemaal waarschijnlijk het flauwe grapje. Dat doe je nog als je vier jaar bent geloof ik. Daarna doe je dat niet meer, maar aan tafel zegt iemand, kun je mij het zout aangeven. En dan zegt zo meisje of jongetje, ja, dat kan ik. Maar ik doe het niet. Dat is taal letterlijk nemen. Ik denk niet dat jullie dat meer doen. Toch nog? Ah, dan moet je niet meer doen. Nou ja, dat is wel goed dat jullie het zeggen. Want wat doen volwassenen? Ik kan aan iemand vragen, kun jij zeggen hoe laat het is? En als iemand dat er mij vraagt, dan denk je maar, kun je zeggen hoe laat het is? Dat kan ik toch niet reageren met, ja, wat dacht je dat ik niet heb leren klokkijken? Ja, natuurlijk heb ik leren klokkijken. Maar kun jij zeggen hoe laat het is betekend, zoiets als beleefd zijn, wil je alsjeblieft zeggen hoe laat het is? Waarom zeggen wij niet gewoon, hoe laat is het? Dat zou toch ook kunnen. Nee, dat geldt bij ons als onbeleefd. En daarom zetten wij er wat voor. Kun jij zeggen hoe laat het is? En dat heeft te maken met het gebruik van taal, dat je altijd probeert, een beetje beleefd te zijn. En dat is heel wat anders dan dat je tegen de ene u zegt en de ander jij. Dat is iets van etiketter, maar dit is iets van taalgebruik. Neem de volgende, dan ben ik benieuwd wat jullie doen. Gesteld jullie, oma is naar de kapper geweest. Oma komt thuis. Oma ziet er uit als een kakker toe. Helemaal verkeerd geknipt. Helemaal verkeerd geknipt. Hoe krijg je het in de hoofd, die kapper? En oma vraagt niet vermoedend aan jou. Wat vind je van mijn nieuwe kapsel? Wat vind je? Ja, wat zeg je dan in taal? Je denkt, oma, dat had je niet moeten doen. Of je denkt, oma, ja, misschien was je eventjes niet helemaal bij, maar dit moet je echt niet doen. Maar als oma het aan jou vraagt, wat zeg je dan? Dat zeg je wel. Dan zeg je waarschijnlijk iets als ja, wel apart. Of misschien een nieuwe kapper.  Of het is mijn smaak niet zo. Ben je dan aan het liegen? Ja. Wie vindt dat je ligt? Die steekt dus de groene kaart op. Wie vindt dat je dan ligt? En wie vindt dat je dat wel mag zeggen? Ja, de meeste vinden dat ze dat wel kunnen zeggen. Denken jullie ook dat oma dan begrijpt wat je bedoelt? Ja. Want je ligt hier niet, want als je zegt, wel apart, dan weet oma heel goed dat jij dat kapsel helemaal niks vindt. En waarom zeg je dat niet? Ik vind jouw kapsel helemaal niks. Nou, in taal doe je dat niet. Dat gebeurt wel mensen op internet. Dat gebeurt wel steeds meer. Maar in het normale taal, als je elkaar ziet, dan begin je niet met uitschelden. Dan begin je een beetje niet overdrevenvriendelijk, maar met respect naar elkaar te praten. Zo gebruik je vaak taal. Worden jullie er al moe van? Of kunnen we naar de emoticons? Dat kan wel waarschijnlijk. Nou, ik wist ook gehad, maar kun je eens bij jezelf nagaan als jullie aan het appen zijn. Als je zo'n emoticon of zeggen jullie emotie, jullie zeggen emoticon of smiley en waarschijnlijk, wat is nou het verschil als je het gezichtje doet of als je het intikt. Ja, intikken gaat veel langzamer. Dat klopt natuurlijk. Maar is er ook verschil tussen de letters en het beeld? Voelen we dat aan? Wie voelt het verschil aan? Niet iedereen denk ik. Nou, ik denk dat als je het uitschrijft dat het veel serieuzer is of veel enstiger. Kijk maar eens naar de volgende bijvoorbeeld. Ik vind dit niet leuk. Als je dat echt uitteept dan vind je het echt helemaal niet leuk. En je kunt heel makkelijk zo'n gezichtje intiepen en dan is het ook niet leuk, maar dan is het veiliger voor jou. Het is waarom gebruiken wij nu veel meer emoticons en onderzoekers. Dat is veiliger. Want met zo'n beeldje ik word er verdrietig van als je dat helemaal gaat uitschrijven. Nou, je bent veel veiliger als je dat beeldje gebruikt. Is dat makkelijker voor de ander? Nou, het is makkelijk voor degenen die het verstuurt.  Maar degenen die die beeldjes krijgt die moeten bijvoorbeeld bij de derde denken nou is er erg verdrietig moet ik mijn excuus aanbieden dus het is mooi voor de spreker en de spreekster maar helemaal niet prettig vaak voor de luisteraar. Dus in jullie generatie van 12-jarigen voor de communicatie is je aan de ene kant veel makkelijker met de beelden die emoticons, maar aan de andere kant best veel moeilijker geworden dan in mijn generatie. We gaan door. 