Sociale Cognitie: De structuur van kennis | dr. Tila Pronk | Tilburg University | #3.1
Dit is college drie. In dit college gaan we praten over sociale cognitie en in dit eerste gedeelte van de college staat de structuur van kennis in ons breincentraal. Laat ik beginnen met het geven van een definitie van sociale cognitie. Met sociale cognitie bedoelen we de manier waarop mensen over zichzelf en over de sociale werelds denken. Speciefiek hoe mensen sociale informatie selecteren, interpreteren, onthouden en vervolgens ook gebruiken om oordelen en sociale beslissingen te maken. Onze hersenen zijn heel erg gecompliceerd. We hebben heel veel kennis over heel erg veel verschrikkelijke veel onderwerpen. Gelukkig hebben we slimme systemen waar we op kunnen vertrouwen als wij sociale beslissingen moeten nemen. En één van die systemen zijn de verschillende schema's die we hebben in ons brein. Ons brein is werk met structuren en een zo structuur heet bijvoorbeeld schema en met schema bedoelen we een soort van overkoepelende bundel van informatie over een bepaald onderwerp. Bijvoorbeeld alle informatie die je hebt over je collega's, over je familie, over vrienden en dan heb je ook nog bijvoorbeeld bij je familie. Je hebt één bepaald schema over je zus, je hebt één bepaald schema over je vader. Zo heeft ieder persoon en ieder onderwerp een bepaald stukje georganiseerde kennis. Dit gaat overigens niet alleen maar over personen, het gaat ook over onderwerpen. Bijvoorbeeld alles wat je weet over een tijger, alles wat je weet over een orcaan. Dus alle informatie die we hebben in ons brein is opgedeeld in een soort van georganiseerde hokjes en die hokjes noemen we dus schema's. Je kan je voorstellen dat we dus heel erg veel schema's hebben en die schema's zijn lang niet altijd actief allemaal. Dat zou doosvermoeiend zijn. Je kan niet verdurend al die informatie in je brein geactiveerd hebben. Dus laten we nu gaan praten over wanneer sommige schema's actief worden. Bij bepaalde onderwerpen is dat heel duidelijk. Er zijn namelijk onderwerpen schema's die altijd actief zijn. Gronisch toegankelijk noemen we dat en dat geldt bijvoorbeeld voor informatie over jezelf. Kennis over jezelf is chronisch actief en dat komt omdat wij onszelf heel erg belangrijk vinden. Iets waar we in college vijf uitgebreid verder over gaan praten maar alles het schema in jezelf dat noemen we ook wel zelf concept is dus chronisch actief. Het geldt ook over andere onderwerpen bijvoorbeeld kennis over je familie.  Als je familie heel erg belangrijk voor je is is dat waarschijnlijk ook chronisch actief of over je beste vriend of vriendin of als jij bijvoorbeeld een heel erg gepassioneerd bent over een bepaalde hobby een bepaalde voetballer een bepaalde je schaakclub. Ik noem maar wat dan is dat misschien ook wel chronisch geactiveerd. Kennis die super belangrijk is voor jou. Imgezend genoeg wordt kennis soms ook chronisch toegankelijk alsof we dat helemaal niet willen en dat gebeurt als wij gedachten proberen te onderdrukken. Dat kunnen wij helemaal niet zo goed het onderdrukken van gedachten en dan gebeurt er eigenlijk iets paradoxaals op het moment dat we ergens echt niet aan willen denken dan worden die gedacht dus juist overmatig geactiveerd. Ik denk dat we die ervaring allemaal weleens hebben als je bijvoorbeeld avonds in bed ligt en je zit de hele tijd te denken aan de ruzie die je laatst had met jou beste vriend. En het zit je eigenlijk nog steeds niet lekker en je denkt je moet dat toch echt uitpraten maar je bent misschien nog steeds boos en je ligt in bed. Je wil eigenlijk gaan slapen want je hebt een hele drukke dag morgen en je zegt tegen jezelf ik moet er gewoon niet meer over nadenken niet over nadenken niet over nadenken niet over nadenken niet over nadenken. Lukt het denk je? Nee. En dat komt omdat er iets geks gebeurt op het moment dat wij een gedacht proberen te onderdrukken. Het onderdrukken van die gedachten zorgt er juist voor dat die kennis geactiveerd wordt. En dit is ook onderzocht aan de hand van een heel grappig onderzoekje. Onderzoekjes zal ik nu even met jullie illustreren. De komende tien seconden mag jij overal aan denken. Er is geen enkele onderwerpje of niet over sociale psychologie te gaan niet eens over je studie mag echt aan alles denken wat je wil maar niet aan een witte beer dus niet aan een ijsbeerdenken niet aan een ander soort witte beer niet aan een witte beer denken. Dus ga je gang denk aan alles wat je wil niet aan een witte beer niet aan een witte beer. Lukt het? Ja nee natuurlijk niet want ik zeg de hele tijd witte beer. Dat je de hele tijd witte beer hoort of je denkt wat was ook weer de opdracht.  Oh ja ik mocht niet aan een witte beer denk. Ja dan is je er alweer. Want je hoort de hele tijd die term en op die manier wordt dat schema dus ook geactiveerd. Deze studie is daadwerkelijk uitgevoerd en het effect wordt dan ook wel eens het wide beer effect genoemd. Het effect dus dat op het moment dat wij gedachten proberen te onderdrukken dat ze juist geactiveerd worden. En ha ja houden het dan ook vooral in de gaten als jij probeert ergens niet aan te denken dan werkt het heel slecht om jezelf op te leggen om daar niet aan te denken. Dus ook bijvoorbeeld als jij weer eens naar een verjaardag gaat een familiefeestje en je moeder zegt tegen je voordat je er binnen gaat. Ja als je je tante roos ziet niet over de scheiding beginnen. Want dat is echt een heel pijnlijk onderwerp dus niet over de scheiding beginnen. Niet over de scheiding beginnen. Na het moment dat je die zaal binnenkomt en je loopt tegen tante roos op het eerste waar je aan denkt is die scheiding. Terwijl je daar misschien al jaren niet aan had gedacht. Maar omdat je dat moest onderdrukken is het juist ironisch genoeg geactiveerd. Tot zover de informatie de schema's die dus toegankelijk gemaakt worden of omdat ze heel erg belangrijk zijn of omdat je ze juist probeert te onderdrukken. Voor veruit de meeste schema's geldt dat ze alleen maar tijdelijk geactiveerd worden. En als iets tijdelijk geactiveerd wordt noemen we dat ook wel priming. Dus dat wil zeggen dat heel af en toe wordt bepaalde schema's gewoon tijdelijk even actief door een bepaalde ervaring of doordat ze op dat moment voor jou relevant zijn. Dat gelt bijvoorbeeld vorig jaar toen mijn zoontje ineens het idee had opgevat dat ze heel graag een hondje wilde. En hij was helemaal obsedeerd op het idee dat hij een hond wilde. En telkens als we naar buiten gingen we gingen wandelen en zei hij kijk maar mijn hand. Kijk maar mijn hand. Kijk maar mijn hand. En overal waar we kwamen leek wel alsof er overal honden waren. En er waren het niet daadwerkelijk meer honden dan daarvoor. Maar dat concept honden was geactiveerd en dat stuurt dus ook zijn blikveld zijn percepsie de manier waarop wij de wereld om ons heen interpreteren informaties selecteren.  Dat is het moment dat jij heel veel denkt aan honden zie ineens overal honden. Dat gult ook voor mij bijvoorbeeld toen ik een verwachting was. Dus zag ik ineens overal me heen zwangeren vrouwen. Ik had het idee dat iedereen wel zwanger was. En dat was natuurlijk niet zo. Dat was alleen maar omdat dat concept van zwangerschap was voor mij geactiveerd en het stuurde manier waarop ik keek naar de wereld om me heen. En voor mijn ouders die zijn op dit moment op zoek naar een camper om dat te kopen. En mijn moeder zei laatst tegen mij ik zie gewoon overal campers. Hij is heel gek. Ik zie ineens overal campers. Nou zo heb je die ervaring misschien zelf ook wel dat de manier waarop je de wereld ervaart. Wat jij ziet wordt gestuurd door de concepten de schema's die toegankelijk zijn op dat moment. Die dus geprimed zijn. Dit idee van priming is heel erg aantrekkelijk geweest voor wetenschappers. Er is heel veel onderzoek gedaan naar het concept van priming en wetenschappers wilde kijken of bijvoorbeeld als jij een bepaald schema actieveert of je vervolgens ook het gedrag van mensen kan sturen. Dat is bijvoorbeeld onderzocht in dit volgende grappige onderzoekje uitgevoerd door John Barge en collega's in 2006. Wat hij deed was een experiment. Nou we weten allemaal wat een experiment is. Mensen worden willekeurig ingedeeld in verschillende groepen. En bij dit experiment was het zo dat de deelnemers, de proefpersonen, werden opgedeeld in groep 1 en groep 2. En de deelnemers in groep 1 zagen op een computerscherm willekeurige woorden. Niet gerelateerd aan een specifiek schema kon van alles zijn heel willekeurige woorden niet gerelateerd. De tweede groep deelnemers, de deelnemers in groep 2, die zagen woorden die allemaal gerelateerd waren aan het schema ouderen. Dus woorden zoals rimpel en grijs en bingo, allemaal woorden die je misschien associeert met dat schema ouderen. Op die manier gebruikt hij dus priming. Dus hij wilde dat concept ouderen activeren bij de deelnemers. Daarna zei hij tegen alle deelnemers groep 1 en groep 2 dat ze naar de lift moesten lopen om de lift te nemen aan andere verdieping voor het volgende onderdeel van het experiment. Daadwerkelijk was het lopen naar de lift woorden bij het onderzoek.  En heel stiekem gingen John Barge en collega's opnemen met een stopwatch hoe lang het duurde dat die proefpersonen vanaf de ene ruimte naar de lift liepen. En of dat verschilde tussen groep 1 en groep 2. De gedachte gang was hier bij dat groep 2 die dus geprimed waren met dat concept ouderen dat die misschien wel eens ook in hun gedrag gedragingen zouden kunnen laten zien die in lijn zijn met dat concept dus dat ze misschien langzamer zouden gaan lopen. Dus hoe lang duurt het doen proefpersonen erover om naar de lift te lopen? Groep 2 loopt langzamer. Dat waren de resultaten van dit onderzoek. Dat was natuurlijk hartstikke een leuke bevinding. John Barge is ook heel bekend meegeworden. Dat is echt zo'n leuke grappige weetje wat dan ook in het nieuws komt en zo. Nou heel leuk voorbeeld van priming. Alleen recentelijk in de hele replicatie crisis is ook dit onderzoek een beetje op de schop genomen. En er was wat kritiek dat er wel een heel kleine steekproef was gebruikt en of die stopwatch of dat wel allemaal helemaal klopte en of dat wel goed was te gaan. Dus dit onderzoek is gerepliceerd, herhaalt opnieuw uitgevoerd met betere methodes en niet gerepliceerd. Dus dat wil niet zeggen dat het hele concept priming niet werkt. Maar in deze specifieke studie daar is geen bewijs voor. Dus dat mensen zich daadwerkelijk langzamer gaan lopen als je het concept ouderen denkt, dat is niet bewezen. Nou John Barge heeft al meer onderzoek uitgevoerd, waarom daar ook een onderzoek wat beschreven staat in jullie boek. Ook over priming, daarbij deelden die deelnemers weer in groepjes en het ene groepje kreeg een kopje warm drank, dus een kopje koffie bijvoorbeeld vast en de andere groep kreeg een koud kopje vast. Dus die hielden ze vast en vervolgens terwijl ze dat kopje vast hielden, werden ze gevraagd om inschattingen te maken van de persoonlijkheid van een vreemde, dus iemand die ze niet kenden. En ze kreeg allemaal dezelfde beschrijving te zien en vervolgens werd hen gevraagd wat is jouw indruk van deze persoon.  En John Barge dacht dat misschien als jij nou zo'n warm kopje vast hebt en je leeft over je ontmoet iemand of je leeft een verhaaltje over iemand, dan denk je misschien dat die persoon ook een warmere persoonlijkheid heeft, dus het concept warmte is dan geprimed en daardoor ben je misschien denk je ook dat iemand vriendelijker is en misschien is je beoordeel je persoonlijkheid dus anders als jij een warm kopje versus een koud kopje vast had. Nou dat werd ook gevonden dus op nu een heel leuke bevinding voor John Barge, opnieuw dus ook beschreven in je boek, maar dit is ook weer een onderzoek wat opnieuw is uitgevoerd en recentelijk niet is gerepliceerd, dus daarom is het ook heel erg belangrijk om naar deze colleges te kijken, want soms moet het dus ook informatie herstellen die in je boek staat. Dus dit onderzoek is wel degelijk uitgevoerd en John Barge had wel die resultaten, maar deze heeft dus eigenlijk die replicatie test niet overleefd en dat geldt eigenlijk voor best wel veel onderzoek over priming. Dus of dat concept werkt zeker, dus je kan mensen primeen met een bepaald schema, maar of het vervolgens ook echt invloed heeft op onze beslissingen, op onze gedragingen, ja dat stukje dat is eigenlijk dat licht wat genuanceerder.  En toch wordt dat het principe van priming ook door mensen in marketing, reclamemakers heel erg omarmd, bijvoorbeeld door het concept product placement, jullie misschien bekend, dat wil zeggen dat je eigenlijk een soort van sluiker reclame ziet als jij naar je favoriete soap zit te kijken, dus in goede tijden, slechte tijden drinken ze bijvoorbeeld, drinken ze misschien van een bepaald merk fristdrank en dat zie je dan heel duidelijk in beeld, dus dan worden ze gewoon gesponsord door die fristdrank, ook bijvoorbeeld in video clips zoals hier zie je Lady Gaga in een stil van haar videoclippen telefoon met een blikjes cola light in haar haar gedraaid, hele slimme soort van subtiele manier van Coca Cola om reclame te maken om zichzelf hun producten laten zien op een moment dat je misschien niet verwacht, ook in films wordt het veel gebruikt en er is ook een heel mooi voorbeeld van product placement en de wereldse baker finale voetbal in 2010, voor degenen jullie waren misschien nog een beetje jong toen, maar voor mij staat het echt in mijn geheel gegrift, hele belangrijke finale, namelijk Spanje tegen Nederland, we willen verder vergeten, want we wonnen dus die zure tweede prijs bij het wereldkampioenschap, maar dat was na Spanje nog wel een andere winnaar en dat was namelijk Louis Vuitton, Louis Vuitton is natuurlijk een heel duur merk die vooral heel erg bekend staat om koffers en reisproducten die ze maken en wat zij nou hadden gedaan was zij hadden een ontwerp gemaakt om de wereld baker in te vervoeren, dus hier zie je dat de wereldbaker, de grote trophée van de FIFA wordt vervoerd in een Louis Vuitton koffer, dus een heel mooi voorbeeld van product placement gebruiken, priming soort van sluikerklammen met allemaal het idee dat het dus ook gaat helpen om mensen het product meer te laten kopen, alleen dat laat een stukje, daar is dus eigenlijk best wel weinig bewijs voor, dus we gaan wel Coca-Cola zien en we zien Louis Vuitton en we zien Doritos, maar of het vervolgens ook meer gaan kopen, daar is eigenlijk best wel weinig bewijs voor.  Nou goed, priming dat wordt gebruikt door, er wordt veel onderzoek naar gedaan, marketeers gebruiken het, maar we worden eigenlijk de hele dag doorgeprimed, als je gewoon rondloopt dan zie je bepaalde merken, je denkt aan bepaalde dingen door dat mensen er iets over zeggen en worden ook geprimed met ideeën en gedachtes van andere mensen. Stel je bijvoorbeeld eens voor dat jij bij een bedrijf werkt en er komt een nieuwe baas bij al werken, ik ben natuurlijk heel erg nieuwsgierig, wie is die nieuwe baas, wat kan ik verwachten en je gaat een beetje rond vragen bij mensen die misschien die nieuwe baas kennen. En dan kom je iemand tegen en kennis die al lang niet heeft gesproken en hij zei ja ik heb een nieuwe baas, Jan de Vries en ik zei oh Jan de Vries, of wordt dat je nieuwe baas, oh dat is echt verschrikkelijk, ja ik heb daar echt heel erg verhalen over gehoord. Ja dat is heel slecht nieuws voor jou, want dat is een hele dominante man, heel vervelend naar, heel directief, dominant, echt een vervelende autoritaire leider. Dus je hoort dat verhaal denk je oh dat is niet mooi. Nou en met dat idee ga je dus die baas op een gegeven moment ontvangen, maar voordat je die baas ontvangt komt die kennis nog even naar je toe en hij zei ja wat ik jou eerder vertelde he over die Jan de Vries, ja dat bleek over een hele andere Jan de Vries te gaan, dus dat is helemaal niet die nieuwe baas van jou. Dan zou je denken oké dan herstel je dat, dan denk je oké die informatie die roddel die klopt er dus niet, maar dat vinden mensen heel moeilijk en dat komt, ja dat wordt ook wel het persseveratie effect genoemd en dat wil zeggen dat als wij eenmaal een bepaalde overtuiging hebben, dat die overtuiging eigenlijk blijft hangen zelfs als wij informatie krijgen waardoor ja die informatie niet blijkt te kloppen. Dus ja we blijven dat vasthouden aan dat beeld en dat heeft heel veel gevolgen. Kijk maar mee, stel je voor, je hebt die roddel gehoord en je weet dus eigenlijk klopt het niet, maar vervolgens komt die nieuwe baas bij jou werken. En je hebt niet gelijk een ontmoeting met hem, die ontmoeting staat wel geplemmen, die heb je niet gelijk.  Eerst ga je hem een beetje observeren. Je bent zelf aan het werk en je ziet hem een beetje rondlopen en op een gegeven moment zie je dat, ja nieuwe baas heeft een gesprek met je secretaressen, met het secretaressen van jullie bedrijf en hij praat daar een beetje, ja een beetje harder, hij verheft zijn stem een beetje en hij zegt ja nee maar dit moet echt anders, dit moet echt opgelost worden. Hij denkt oh zie je wel, het klopt wel, hij is gewoon helemaal niet aardig en tegen die aardige secretaressen gaat hij ineens een beetje zo streng praten. Dus ja het zal wel kloppen dat hij eigenlijk ook helemaal niet zo vriendelijk is en inderdaad heel autoriter. Dus dat is in lijn met jou voor opgestelde idee, jouw initiële idee. Misschien zie je later een voorbeeld dat is echt heel anders gedraagd, misschien zie je hem later in gesprek met een collega van je en is hij juist heel erg geïnteresseerd, vriendelijk, warm en ja, zou je dus eigenlijk je beeld bij moeten stellen, maar opnieuw doen we dat niet, want wij zijn selectief in de informatie die wij zien en ook die wij ook interpreteren en opslaan. Dit noemen we confirmation bias. Dus als wij een bepaalde overtuiging hebben van hoe een persoon in elkaar steekt, dan gaan we eigenlijk op zoek naar voorbeelden waaruit blijkt, dat we gelijk hebben. En als wij voorbeelden krijgen dat iemand zich eigenlijk heel anders is, ja dan doen we gewoon even onze ogen dicht. Daar hebben we gewoon heel weinig aandacht voor. En op die manier houden we eigenlijk onze ideeën in stand. Mensen zijn dus eigenlijk een beetje luid. Als wij ons oordeel gevormd hebben, dan komen we daar heel moeilijk nog maar van terug. Dus uiteindelijk heb je een vrij stellige overtuiging dat jouw basen autoritair en dominante man is. En vervolgens heb je je eerste kennismakers gesprek met hem. Denk je dan dat jij zelf heel erg open bent en vriendelijk en iemand echt een goede eerste kans geeft? Waarschijnlijk niet. Waarschijnlijk gaan jouw ideeën over hoe die persoon is, jouw gedrag sturen. Jij verwacht dat iemand onaardig is en wat doe je? Je past je eigen gedrag aan en je bent zelf ook wat onaardig. Je bent wat cool, wat afstandelijk, misschien zelfs een beetje onvriendelijk.  En natuurlijk gaat jouw nieuwe baas erop reageren. Ik denk wat krijgen we nou? Ik ben hier net nul en meteen is iemand heel erg onaardig tegen mij en onvriendelijk. Dus je krijgt een onaardige reactie terug. Dit is opnieuw een voorbeeld van iets dat we eerder hebben besproken, een self-fulfilling prophecy. De verwachting die jij hebt over iemand of over jezelf geldt trouwens ook bij. De verwachtingen die jij hebt zet de gedrag in gang die verwachtingen bevestigen. Dus ja, je wordt eigenlijk jouw verspellingen komen uit. Maar niet omdat ze waar zijn, niet omdat het echt klopt, maar omdat jij eigenlijk zelf gedrag vertoont, die dat gedrag ook uitlocken. En als je die valse, dat valse gerucht die roddel in het begin niet had gehoord, had het misschien heel anders uit kunnen pakken. Nou, je misschien een hele leuke, gezellig ontmoet ik gehad met je nieuwe baas. Dus ja, het is heel gevaarlijk hoe roddels werken en hoe op die manier beeldvorming tot stand komt. Het is ook gevaarlijk omdat we weten dat het heel veel gevolgen heeft voor intergroepsgedrag, voor hoe wij kijken naar mensen in onze omgeving. Dus wat is de consequentie? Dat is dat wij de wereld eigenlijk heel simplistisch zien. Het geldt niet voor iedereen, maar bijvoorbeeld wel voor iemand die je vast allemaal wel kennen, Donald Trump, die hier zie je hoe hij de wereld ziet. En volgens Donald Trump bestaat de wereld een beetje uit terroristen en Miss Universe Farm. Dus mensen die daar worden Miss Universe gekweekt. En je hebt dan Trump World, minstens dat was toen nog, in 2016 kon hij het nog Trump World noemen. Nou een heel simplistisch, natuurlijk over de even simplistisch beeld van hoe mensen in verschillende landen zijn en wat je van ze kan verwachten. Dus als dit de schema's zijn die Donald Trump gebruikt om de wereld om zich heen te begrijpen, dan zet dat uiteindelijk dus ook zijn gedrag in gang. En dat hebben we ook gezien toen hij uiteindelijk president werd in 2016. In ongeveer het eerste wat hij deed op 27 januari 2017 was dat hij een immigratie-ban oprichtte voor burgers uit zeven verschillende islamitische landen. Hij had een heel openelijke overtuiging dat mensen met een moslim achtergrond dat die slechte intensies hadden en hij zei dus, die mensen mogen de VS gewoon niet meer in, onder geen enkel beding. 