Elies Lemkes - Straver - gesprek i.h.k.v. de Warandelezing 2021
Goedemorgen, middag of avond. Iedereen die naar dit gesprek zit te kijken vanuit huis. Welkom bij dit deel van de serie gesprekken die we voeren in het kader van de jaarlijkse barandelezing. Dit jaar met ons onderwerp, weet wat je eet, de noodzaak van het nieuwe voedselsysteem. Een veelzijdig, ingewikkeld en vooral ook al om tegenwoordige onderwerp, heel relevant in deze tijd denk ik. En misschien ook wel een onderwerp waar veel van ons wel te weinig vanaf weten. In deze serie gespreken lopen wij vooruit op de datwerklijke lezing, die hopelijk later dit jaar ons nog fysiek zo gaan plaatsvinden. En dat gaan we op die manier doen. Dank je wel Stijn. Vandaag hebben wij het genoegen om in gesprek te gaan met een van de sprekers die ook aanwezigst al zijn bij de datwerklijke barandelezing. Hopelijk later dit jaar. En spreken met een indrukwekkende staat van dienst binnen de publieken door Wijn. Meer dan tien jaar ervaring bij de gemeente Almere. Functies als manager, consultant, directeur bij verschillende initiatieven en werkgevers van werkzaamheden. Bij zogenoemde start-up incubators stond ervaringen met grote, grootschalige nationale duurzaamheidsprojecten. Verder in haar carrière heeft zijn initiatiefgeleid ondertrend de slimmste regio van de wereld. Waar ze met haar bestuursvoorzitterschap directie af aan Breenport eindt open. In recentere jaren heeft ze zich ingezet als CEO van de zuidelijke land- en tuinbouworganisatie. Waar ze zich heeft ingezet voor duurzame en innovatieve projecten, ondernemerschap, ondersteuning van leden en stakeholders. Hierna heeft ze zich toegespitst op de duurzaamheid van de voedselindustrie, op circulariteit en op voedselbespilling. Als docent aan de HASS University of Light Sciences. Na deze diverse carrière, met als rode draad landbouw, natuur en voedselindustrie, vervult zij momenteel een rol als gedeputeerde landbouw, voedsel en natuur voor de provincie Noord-Brabant. We hebben vandaag het genoegen om te spreken met Elis Lemkes. Welkom Elis. Dankjewel Stam. Om te beginnen, misschien een leuke vraag om te openen. Wat houdt uw banen eigenlijk in? Wat doet u op de dagelijks basis als gedeputeerde? Ja, we zijn eigenlijk het dagelijks bestuur van de provincie. Provinciale staten, dat is natuurlijk het hoogste bestuursorgan in Brabant. En wij zijn het dagelijks bestuur. Dus wij geven uitvoering aan het zogenaamde bestuursakkoord dat gesloten is. Ja, we moeten zorgen dat dat voorwezelijk wordt. Oké, duidelijk. Misschien dan ook leuk om een vraag te relateren aan ter illustratie van het onderwerp.  Wat betekent de noodzaak van een nieuw voedselsysteem voor u? Waar denkt u aan als wij het over dit onderwerp hebben? Ja, voedsel is eigenlijk zo essentieel uiteraard voor iedereen, voor elk mens. En je staat er eigenlijk niet bij stil, zeker niet in Nederland, wat erbij komt kijken om dat voedsel ook elke dag weer op je bord te krijgen. Ja, dat vereist eigenlijk een heel systeem. Een systeem waar Nederland eigenlijk heel goed in is. Wereldwijd staan we bekend om onze efficiënte en ook wel duurzame voedselproductie. Dat hebben we opgebouwd net na de oorlog, zou je kunnen zeggen. In het kader van nooit meer honger, van hoe kunnen we nou op een zo goed, maar ook een manier veel voedsel produceren. Nou, daar zijn we een soort kampioen van geworden in de wereld, zou je kunnen zeggen. Het wordt heel veel naar Nederland verkeken. Een heel klein land eigenlijk in de ogen van andere continenten, zou ik bijna zeggen, een soort stad waar je op een hele kleine schaal voor heel veel mensen voedsel weet te produceren. En ook nog eens een van de grootste exporteurs van voedsel bent in de wereld. Met een universiteit natuurlijk, in Wageningen die top is in de wereld. Spelers in die hele voedselketen, die internationaal ook heel goed scoren, als je dat denkt aan allerlei bedrijven die exporteren, zowel dierlijk als plantaardige producten. Nou, dat dat systeem is ontstaan, heeft zich ontwikkeld, heeft ook wel beslag gelegd op de ruimte, op het milieu in Nederland. En je ziet dat, en dat zie je in zijn algemeenheid, we hebben te maken met klimaatverandering, we hebben te maken met de teruggang van biodiversiteiten in de hele wereld, zou je bijna kunnen zeggen. Maar zeker in ons land, dat we heel kritisch moeten kijken van, ja, hoe produceren we ons voedsel, wat kunnen we hier produceren en hoe kunnen we dat dus op een duurzame manier doen. Wat dat staat erg centraal en duurzaamheid en wat bedoel ik daar dan mee. Dat, ja, er moet eigenlijk een soort nieuwe balans komen. Voedselproductie is van belang voor de economie van Nederland en zeker ook voor Brabant, zijn een grote voedselproducent. Maar het gaat wel om dat dat in balans moet met de omgeving.  En dat bedoel ik met de natuurlijke omgeving, dus met respect voor de bodem en duurzaam watergebruik en ook met respect voor de omgeving. Dus het ruimtegebruik in relatie tot de woonomgeving en de leefomgeving. Dus dat is eigenlijk de opgave waarvoor we staan. Een systeem dat economisch goed moet kunnen functioneren en renderen. Een systeem dat ecologisch ook in evenwicht is en een systeem waarmee je goed verbonden bent met de omgeving. En dat is in een klein land als Nederland best een opgave. Want het betekent, je ziet ook, als je kijkt naar natuurbeleid en ik heb beide in mijn portefeuille, dat vind ik juist ook het hele boeiende, eerlijk gezicht, om daar die balans ook in te vinden. Dat vanuit het oogpunt, als je kijkt bijvoorbeeld naar water, naar hydrologie. Door die klimaatverandering moet je aan klimaatadaptatie doen. Daar hebben we ook een heel plan voor in Brabant. Dus dat betekent dat je heel goed moet kijken van hoe ga je om met je watersysteem. Eerst kregen we al veel te veel water. Nu hebben we last van verdroging. Dus je moet zorgen dat je daarmee kunt bewegen. En water is natuurlijk heel belangrijk als je kijkt naar de voedselproductie. Niet alleen voor de boer, maar ook voor de bier of de vriestank producent. Om het maar zo te zeggen, die onttrekken natuurlijk ook water. En dat is ook echt wel mijn uitgangspunt. Het uitgangspunt is die voedselproductie die zal tot een nieuwe balans met de omgeving moeten komen. En ik denk dat het ook ontzettend goed mogelijk is. Technologie kan daarin mee helpen, maar ook andere systemen. Niet alleen technologisch van het voeren van een agrarisch bedrijf. Maar het gaat om, als je dat wil veranderen, dan betekent het dat de hele keten daarin mee moeten doen. Want anders lukt dat niet. Ik denk dat het net alsof je alleen de boeren zouden moeten veranderen. Maar het gaat ook om manieren van voedsel produceren. Met minder water, minder toevoegingen, minder energiegebruik. Het gaat ook om het transporteren van voedsel. Het gaat om het verpakken van voedsel. En we hebben dat allemaal hier heel mooi bij elkaar in Brabant. Dus wij moeten ook met elkaar die verandering kunnen aanzetten. Dat ben ik van overtuigd. En dat is niet gemakkelijk. De kost op tijd moeten we ons ook realiseren. Maar het is heel goed mogelijk.  Dan is het eigenlijk een beetje een mooi bruggetje naar de volgende vraag. Dat ik wilde stellen. Maar we zijn dus heel goed geworden in wat we doen. Daarom neemt het nu heel veel beslag in van onze ruimte. Het heeft dus wel een impact op in ieder geval in Brabant. Maar eigenlijk in heel Nederland het geval. Ik hoor je zeggen, er is een nieuwe balansnoog met de omgeving. En helemaal aan het einde van je vorige verhaal. Dat je ook inderdaad een paar partijen noemen. Mijn volgende vraag was eigenlijk welke partijen. En betrokken er zijn er nou allemaal belangrijk in deze transitie. Als je kijkt naar die voedselproductie. Dan heb je te maken echt met een keten. En begint met zaadveredeling natuurlijk. Nou ja, daar begint het al. Of het nou dierlijk of montaardig is. Als je kijkt naar... We kennen dus altijd de tomatenplant. Zeg maar in de tomatenzaden. Die de waarde van gouden zo'n beetje hebben. En de nieuwe zaden ontwikkelen. Die ook misschien met... En verzorgen dan een gewas minder waternodigheid. Of minder gewasbeschermen. Daar zitten ook allerlei regels aan vast over. Nou, dan kom je natuurlijk bij de boer. Die de primaire productie verzorgt. Nou, als je kijkt naar water gebruiken. Als je kijkt naar gewasbescherming. Als je kijkt naar veehouderij, gezondheid, dierenwelzijn, uitstoot, emissies. Daar kijken we dan met name naar. Stikstof natuurlijk in de belangstelling. Daar ligt een opgave. Maar hij begint dus met zaadveredeling. De boer, dan de productie van voedsel. Dus als je kijkt bij het verwerken van voedsel. Spelen en aantal punten een rol. Ook daar weer energie die je gebruikt. Water die je gebruikt. Toevloging die je gebruikt. Verpakking die je toepas. Maar ook hoe ga je om? Met het verlies van voedsel. Dus voedselverspilling. En dan bedoel ik niet de verspilling aan de consumenten kant. Maar ook de verspilling van de bied wordt niet het blad gebruikt. Maar het is wel eiwitrijk. Dus dat zou je ook wel weer kunnen gebruiken als veevoer. Maar je kunt het ook misschien wel verwerken. Tot hoogwaardige eiwitrijke producten. Die zelfs voor menselijke consumptie geschikt is. Dus die voedselverspilling. En we gooien het groen van de prij weg. Dat is eigenlijk ontzettend gezond. Dat kun je hergebruiken. Verwerken. We gooien de afval van de wortelen weg. Nou, kun je ook hergebruiken. Ook van het zachtveruit.  Nou, dat bedoel ik dan met voedselverwerking. Nou, vervolgens natuurlijk ook in het transport. Kun je aan verduurzaming doen. En uiteindelijk ook in de retail en in de food service. Dat zit dan ook wel heel erg aan de verspillingskant. Maar het zit ook aan de kant van hoe kun je nog meer inspelen. Dus marktgericht produceren. Door de markt gestuurd. Als je data kunt gebruiken. Dan kun je zo danig produceren. Dat je eigenlijk bijna geen voedsel hoeft te verspillen. Dus dat speelt ook een rol. Dus die hele keten. En als je het over vleesverwerking hebt. Dan zit er natuurlijk ook weer een slachterij tussen. Waar ook nog weer duurzamer gewerkt kan worden. Over CO2 footprint. Nou, in alle schakels ligt er een rol om te verduurzamen. En als je het betrekt ook. Want het moet ook allemaal betaald kunnen worden. Er kan al veel verduurzaamd worden. Maar dan heb je systemen nodig die. Ja, die ergens terug betaald moeten worden. Dus als je van een boereist. Ja, maar ik ben een ander stanssysteem. In het bron gericht. Waardoor je heel weinig emissie hebt van ammoniak en stikstof. Dan, ja, dan zometeen ergens in een prijs tot uiting moeten komen. Ja, gaat die slachterij, gaat uiteindelijk de consument al betalen. Dus dat hele systeem haakt zo in elkaar. Dat je niet kunt zeggen. Ik ga aan die schakel die ijs gestellen. Je moet daar toch min of meer afspraken over kunnen maken met elkaar. We zien ook eigenlijk in de hele keten. Is er dan ook een partij die we er echt uit zouden kunnen aanwijzen. Die misschien wel de grootste verantwoordelijkheid draagt. Of is het echt even geschrijven. Ik vind dat echt een gedeelte van het woordelijkheid. Want dan wordt aan de ene kant heel erg naar boeren geweest. Hoe een andere kant heel erg naar supermarkt geweest. Uiteindelijk naar de consument. Nou, je ziet dat alle schakels in die keten daar gewoon een rol in vervullen. Het gaat echt wel om een systeemtransitie, zou je kunnen zeggen. Oké. Goed, dat is wat de voedselverwerking betreft. En het gaat uiteindelijk natuurlijk altijd om verdiemodellen. De andere schakel in de keten. En die moeten er gewoon zijn. En als ik dan weer naar de agrarische sector kijk. Dan denk ik van oké. Voor die model voedsel is één. Maar misschien zijn er nog wel andere.  Als je kijkt naar de rol van een agrarier in zijn omgeving. In zijn of haar omgeving. Die is vaak breder dan alleen de voedselproductie. En die rol denk ik zou ook toenemen. Als je kijkt naar de ontwikkeling van het landelijk gebied. De rol van de boer daarin. Als je kijkt naar de opgaven die we hebben. Zeker ook in Brabant, maar in heel Nederland. Voor de ontwikkeling van natuur. Of niveau krijgen van de natuur. Als je kijkt naar de habitatdoelen. Maar ook het creëren van nieuwe natuur. Daar zijn mega opgaven. Wie gaat die natuur beheren, ontwikkelen, etc. Nou, daar zul je heel veel spelers voor nodig hebben. En daar kunnen ook boeren een belangrijke rol in vervullen. En als je kijkt naar het voedselsysteem. Dan denk ik oké. Daar heb je natuurlijk ook verschillende mogelijkheden. In de zin van. Export zal heel belangrijk blijven voor Nederland. Als je kijkt naar het verdienmodel van Nederland. Dus die bedrijven die exporteren. Moeten ook ruimte kunnen krijgen. Om ook te kunnen produceren voor die export. Aan de andere kant zie je ontwikkeling. Naar korte ketens, lokale voedsel ketens. Nou, dat zal ook op gaan maken. En de kunst is om in die balans, die we moeten vinden. Die verschillende soorten van voedselproductie. Ook de ruimte te geven. Dus het is niet de keuze voor één systeem of zo. Dus de keuze voor meer systemen. En hoe doe je dat dan? We zijn nu, als je kijkt naar natuurontwikkeling. Heel echt bezig met gebiedsschichten aanpak. Dat is iets waar ik ook erg in geloof. Dus dat je binnen een gebied gaat bekijken. Wat is nou goed mogelijk? Hoeveel aangrijsproductie kun je dat doen in relatie tot natuurontwikkeling en vice versa? Dat kan betekenen dat je dat natuurinclusieve landbouwen heel goed kan binnen een gebied. En in een andere gebied weer een andere type bedrijf veel beter past. Dus echt maatwerk. Onzettend interessant om zo te horen welke dingen er nu in ieder geval al gebeuren. Hoe heel die keten in elkaar zitten. De verschillende voedselsysteemen, de verschillende partijen die daar een rol in spelen. U zelf werkte natuurlijk voor de provincie Noord-Brabant. U gaf net al aan in de dagelijksbestuur als gedeputeerder voor onder andere stukje natuur, een stukje landbouw wat u net al aankaardte.  Wat is de rol van de provincie dan in deze transitie? Hoe zou u dat beschrijven? Nou, die rol, kijk, we zijn natuurlijk bevoegd gezagd. Voor ruimte, met een omgevingsverordening. Dus je kunt in ieder geval in het kader van omgevingswetgeving hebben wij natuurlijk een rol. Die belangrijk is. Dus we zijn net met een nieuwe omgevingsvoordening bezig. Dus daarin kun je natuurlijk bepalingen opnemen die van invloed zijn op waar kun je wat vestigen. Dus het is heel goed om daar dan naar te kijken. Als je kijkt naar het beleid van de provincie, als je zegt van nou, we hebben een belangrijke opgave, ook als je kijkt naar natuur en een leefomgeving, dan hebben we natuurlijk daar ook een belangrijke rol in. En je ziet de afgelopen jaren dat er veel te doen is geweest, om de regelgeving rondom intensieve veehouderij met de emissies en de ijzen die daar gesteld worden. Daar stellen we dus ook ijzen aan in relatie tot die opgaven die we hebben op natuurgebied. Dus dat is een rol die we zeker kunnen vervullen, dus via regelgeving. Maar dat is de ene kant, maar aan de andere kant ook door het stimuleren van innovatie. En daar hebben we ook duidelijk ambities op als provincie. En we stimuleren ook innovatie om ook die transitie te helpen tot stand te brengen. En zeker een provincie als Brabant die ook de Hightech in huis heeft. Nou, ik heb daar jaren ook natuurlijk in gewerkt als directeur van Brainport. Ja, die biedt eigenlijk ook weer zo veel mogelijkheden voor innovatie. Zowel technologisch, maar ook sociaal, als je kijkt naar verbinding met de omgeving maken. Dat we als provincie juist ook daar een hele belangrijke rol in hebben, door ook de Hightech te stimuleren die voor de agri-food werkt, net als dat we Hightech stimuleren die voor de automotive werkt of voor de live sciences. Is dat ook een belangrijke rol die collega's weer vanuit economie ook stimuleert? En ik denk ook in de verbinding met de Brabantse burger. En daar doen we ook veel aan, ook in relatie tot onderwijsinstellingen. Ja, dat zijn allemaal rollen die we kunnen, want we zijn ook trots op onze land- en tuinbouwsector. En ja, die willen we ook dragen als provincie. Mooi dat u de Brabantse burger ook aanhaalt.  Ik moet zeggen dat ik kom zelf uit Brabant als Brabantse burger heel erg blij ben te horen dat de provincie Brabant in u de geval heel erg actief mee werkt in deze voedseltransitie en de transitie naar een voedselsysteem, maar ook door het vestigingsclimat, door beleid, door eisen te stellen aan alle actoren in die value chain in de keten door te stimuleren van innovatie en door implementatie van technologie. Dat is hartstikke mooi om te horen. Eigenlijk een beetje een concreeten vraag. Zijn er nou nog specifieke dingen die u als dagelijks bestuur van de provincie nodig heeft van de verschillende partijen in de keten om deze transitie te realiseren? Zijn er nou nog dingen die ontbreken? Dat is natuurlijk heel erg belangrijk. En we zijn begonnen met de maken van een beleidskaderland bij een voedsel. En daar moet ook een uitvoersagenda aankomen dat uiteindelijk wat ga je nou doen met elkaar? Is het denk je belangrijk dat er een gedragen beeld ligt? Van hoe ziet de Brabantse landbouw voedselketen er nou uit in 2030, 2040? Dat je daar consensus over hebt en dat je dus daardoor toekomstperspectief ook aan bedrijven kunt bieden want dat is vaak de klag die je hoort van ja, we weten eigenlijk niet waar we toe zijn vandaag is er deze regel en over een paar jaar is er die regel en nationaal wordt dit gevraagd en Europees wordt dat gevraagd. Dat is wel wat we eigenlijk concrete willen kunnen bieden. Dus een beleidskader dat een aantal jaren mee kan in ieder geval waar uitvoering aangegeven kan worden. En in de uitvoering heb je natuurlijk van bedrijven ook gewoon commit met nodig in de zin van ja, we gaan het ook zo doen met elkaar. Dat is heel concreet wat je nodig hebt. Eigenlijk door het hele gesprek heen wordt het mij als ik zo zit te luisteren wat duidelijk hoeveel verbinding er zijn. Dat eigenlijk alles een beetje alle partijen met elkaar verbonden zijn en dat het niet alleen kunnen doen.  Een vraag die ik zou willen stellen is wat is nou eigenlijk een concreet eerste stap die we nu gaan nemen en ik hoor je al over het beleidskader en de uitvoeringstegenaar die daar nog bij moet gaan komen dus misschien is dat op zichzelf al de eerste stap maar wat is dan daaruit? Misschien bijvoorbeeld een voorbeeld wat een leuke eerste stap is waar we nu mee bezig zijn. Ja, ik denk dat we in dat beleid was ook al ingezet. Dat we op die verschillende lijnen of het nou gaat om het bevorderen van natuurintuitieve landbouw. Wat we echt ook met macht, beleid en coaching en zo ondersteunen. We hebben een hele programma ondersteunende maatregelen. Dat is net geëvulueerd, dat werkt ook goed. Dus ook mee helpen boeren te denken, te bepalen van hoe ziet mijn toekomst beelden nou uit. Ik denk dat dat heel belangrijk is dat we dat doen. We hebben een task force toekomstbestendige stallen. Daar gaan we ook mee door. Dus we bouwen door aan die innovatie. Ik denk dat dat belangrijke stappen zijn los van beleidskader maar het gaat natuurlijk om wat ga je nou concreet doen. Dat snap ik ook. Maar ook concreet in het Van Gogh Nationaal Park ondersteunen we nu boeren die een biodiversiteitsmonitor willen toepassen, melkverhouders die eigenlijk aan meer willen voldoen dan noodzakelijk is. Gewoon vanuit opent van biodiversiteit. Die leggen de lad dus heel erg hoog. En die krijgen daar ook extra voor betaald de komende jaren. Nou, dan hoop je dat dat ook blijft als die subsidie ook weer voorbij is. Want dat is natuurlijk wat we heel erg hopen. Dus dat zijn eigenlijk concrete voorbeelden. Dus instrumenten, subsidies, coaching, ondersteuning. Aan de ene kant aan de andere kant natuurlijk ook wel het grotere verhaal. Dus de connectie met Den Haag en via Den Haag en met Brussel als het over gemeenschappelijk landbouw beleid gaat als het over het nationale beleid gaat dat we ook nodig hebben om die transitie te kunnen doormaken. Nou, die gebiedsrichter aanpak is ook iets heel concreet waar nu ook echt de transitie van de landbouw een opgave in geworden is. Dus de boeren zitten mee aan tafel.  En als je kijkt aan de andere kant naar die voedsel keten is denk ik dat we, als je bijvoorbeeld kijkt naar bedrijven als kozen, dat heel erg ook een innovatiescentrum heeft in West-Brabant en kijkt wat je met eiwittransitie kan doen. Hoe je aan eiwittransitie kunt werken. Nou, dat zijn initiatieven die we ook mee ondersteunen. We hebben Footech Brainport in Helmond die richt zich op de conserveringstechnieken. We hebben een centrum voor, of samen tegen voedselverspilling de stichting die in Weggel is gevestigd met een heel programma. Dus we hebben ook wel hele concrete punten. We hebben de proefte aan precies die landbouw in Reusel en Jacob van de Borne die met behulp van allerlei high-tech technologie probeert de akkerbouw te verduurzamen en ook een soort, ja, eigenlijk een hup is geworden van de Roerderij van de Toekomst, nationale hup is geworden. We hebben de aangeproefduimde pil waar we proeven doen op het riet van bodemverbetering, kringlooplandbouw. Dus we zijn ook al heel concrete in het, in Brabant bezig met allerlei concrete projecten, pixel farming, strokenteelt, allemaal hele concrete initiatieven, die moeten bijdragen aan die verduurzaming. Ik denk, en dat is ook wel een van mijn ambities, dat ik echt de verwerkende sectoren er nog meer bij zou willen betrekken. Ik weet dat bedrijven als LNBS de Maier ook bezig is om te kijken, hoe kan ik nou de voorkant verduurzamen, die aardappel, of een aardappel leverancie. Ik weet dat een bedrijf als vion bezig is en het zorgen dat de CO2 footprint op de verpakking komt te staan. Dat gaat niet om die verpakking, maar om het feit dat er gewerkt wordt aan de terugdringen van de CO2 footprint. Dus het gaat van een beleidskader tot heel concrete. En we doen het eigenlijk parallel en proberen zo ook het elkaar te laten bevruchten, zou bijna zeggen. Overduidelijk. Concrete voorbeelden te over, inderdaad, maar ook goed om te horen dat daarnaast nog verder gezocht wordt naar andere opties, inderdaad, met de verwerking, wat je aangint, waarom is het toch nog wel iets te bereiken voor? En ik vergeet nog de lokale ketens te noemen die we natuurlijk ook ondersteunen, maar ook insectenteelt, protix natuurlijk en alles wat daar. En, nou ja, Den Bosch plantlab met vertical farming, een exportproduct geworden al van Brabant nu.  Dus we zijn eigenlijk in hele rijke landbouwvoedselprovincie ook als je kijkt naar de toekomst. Je ziet nu heel vaak de focus liggen op problematiek, rondom stikstof, emissies, etc. Nou, ik denk dat we uit zo'n fase nu juist heel veel geleerd hebben en ook geïnvesteerd hebben in innovatie. Dus eigenlijk daar al weer in vooroplopen in systemen waarmee je dat kunt voorkomen, emissies kunt terugdringen. Nou, daar moeten we gewoon ook voortbouwen. Maar dat is maar één aspect, he, want we zijn eigenlijk ook een rijke provincie in de zin dat we zo'n brede sector hebben. Mensen denken wel dat het een vee-provincie, maar we hebben evenveel akkerbouw, glasstembouw, volle grondsteelt, boomteelt, noem maar op. Dus daar zit wel evenwicht eigenlijk. Ja, ontzettend mooi om te horen wat voor kleine stapjes en grote stapjes er al gemaakt zijn en gemaakt worden en ook heel erg inspirerend om te horen dat we als Nederland en als provincie Gibraland eigenlijk ook een voorloper zijn in dit opzicht met innovatie, technologie. Ik denk dat de bandlab, zoals genoemd is, naar CO2-productie of verpakkingen en dat ze dingen dragen, denk ik ook heel erg bij aan het gedragen worden van een bepaald beleid. Iets heel concreet nog voor dit gesprek. Er zullen natuurlijk ook heel veel studenten naar dit gesprek luisteren. Het is nu vooral veel gegaan zojuist die eerste stap vanuit het beleid en wat er al gedaan wordt. Wat kunnen bijvoorbeeld de studenten als eerste stap gaan doen? Nou, ik denk dat Tilburg University een heleboel kan betekenen en die zou ik ook graag veel meer bij veel betrekken, eerlijk gezegd, bij deze transitie, omdat een aantal aspecten natuurlijk erg belangrijk is. Eén verdienmodellen. En dan denk ik aan de economische studie, zeg maar even, en bedrijfskunnen. Ik denk dat dat belangrijke bijdrage zou kunnen zijn om daarop te focussen. Misschien ook wel nieuwe business model, concepten, etc. De andere component die erg belangrijke is en die disciplines zitten bij uitstek in Tilburg, dat zijn natuurlijk de gedragsdisciplines. En dan heb je het over een aantal aspecten. Je hebt het over, ja, keuze gedrag van consumenten, als het gaat over duurzaamheid, over duurzaam voedsel. Zou erg geïnteresseerd zijn van hey, hoe werkt dat nou en hoe kun je daar misschien ook iets over doen? Maar ook gedrag van bedrijven op het gebied van duurzaamheid.  Dat heb ik zelf, het was lek door dus bij de HAS, ook wat onderzoek naar gedaan is eigenlijk ontzettend boeiend, dat je nu ziet dat duurzaamheid in de boardroom ook een serieuze discipline aan het worden is. Dat hing er een beetje bij, een beetje kosmetisch, maar nu worden er zelfs echt sustainability, CSOs benoemd. Dat is best wel nieuw. Ik vind het ook interessant. Het heeft ook veel met governance te maken. Dat is natuurlijk ook een discipline bij uitstek van Tilburg. Als je kijkt naar gedrag en de sociale component, denk ik ook aan relatie landen, voedselsector en omgeving. Gewoon de burger, de bewoner, de consument. Hoe verhoudt zich dat tot elkaar in een leefomgeving? Ik vind het ook interessant. Dat is ook wet, alles rondom datavisering. Jats samennomen in Den Bosch, samenwerking Tilburg, Eindhoven en Bilh downtown. Ik ben heel blij dat Er nu ook een trend ingezet de agrifood is. Omzettend belangrijk bijdragen aan die transitie. We noemen het niet zo zegenoemen, maar dat personage is ook weer van crucia belangrijk laten dragen aan duurzaamheid. Dus er zitten heel veel uitdagingen voor studenten van Tilburg University en ik zou jullie ook echt willen uitnodigen om je eens te focussen op die landbare voedselsector. Ik weet nog dat ik de overstap maakte van Brainport naar ZATO, wat mensen verrast waren van wat ga jij nou doen uit die hele dynamische internationale high-tech wereld naar die wereld van mest en problematiek, etc. Maar ja, die is ontzettend interessant, een hele innovatieve wereld. Voedsel doet er toe, zeg maar even voor iedereen. Dus interessant of om je ook vanuit economie, bedrijfskunde, gedrags, discipline, data-disciplines te richten op die sector, die nou minstens zo boeiend is als livesciences, automotive of nou ja, andere disciplines. Dus ik zou jullie ook willen uitnodigen om gewoon eens kennis mee te maken. Interessante boeiende wereld, ja. Zeker hartstikke bedankt voor die uitnodiging en mooi om te horen dat wij inderdaad ook op educatief gebied daar een grote rol in mogen en kunnen spelen als studenten en als universiteit. Ook internationaal, dat vergeet nog expliciet te noemen, maar het is bij uitstek natuurlijk een mondiaal aangelegenheid. 