Afke's tiental | Nienke van Hichtum | General | Book | Dutch | 1/3
Eerste deel van Afkes Tiental. Dit is een Libyfox-opname. Alle Libyfox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar Libyfox.org. Opname door Anna Simon. Afkes Tiental. Door Nieken van Higtem. Deel 1 Het was heel stil in de anders zo drukke kamer. Poes lacht de spinnen tussen de geraniums op de vensterbank. Oude Saapke, de bakig, zat halvter dutten bij de tafel. Daar klonken heel klein, fijn, klagend stemmetje uit een hoek van de kamer. Hele... En meteen verscheen er een maagere hand tussen de dichtgeschoven gordijnen van een hoge bedstee waarvan de deuren open stonden. Saapke, de kleine jongen is wakker. Toe laat mij hem eens even zien. Saapke stond langzaam op en waggelde naar de hoek van waar het stemmetje zich niet horen. Het kwam uit een kist die in de hoek bij het bed stond en die door moeder zelf keurig bespijkerd was met blauwe stof, met een laag oude lappen eronder. Haar tiende kindje moest toch een lekker zacht nesje hebben, het arme kleine ding, als schoten geen echt wichtje vormen over. De oude nanen toch als totaal versleten en voor een nieuwe had moeder geen geld. Het was al moeilijk genoeg om rond te komen en al die hongerige mondjes elke dag, zo goed als het ging, te verzadigen. En zo had moeder afke dan van die oude houten kist een nesje gemaakt, zo zacht en zo lekker als het kindje maar kon wensen, en dat er van buiten minder mooi uit zag, daar had het kleine schepseltje nog geen weet van. Daar haalde Saapke de pop tevoorschijn. Elk klein kindje heet in Friesland de pop of de kleine pop moet je weten, en bracht hem zegenvierend bij zijn moeder. Deze keek met ogen vol liefde naar het kleine stijf ingebakerte wezendje, met zijn klein rood gezichtje. Ze nam het voorzichtig in haar armen en zoende telkens en telkensweer op de fluweelzachte wangetjes en het gerimpelde voorhoofdje. Ja, zelfs op de kleine tieren vingertjes, die aanvoelden als heel jonge, zachte, kleine slaaboontjes. Kijk toch in Saapke, Ripsen, wat een engeltje, en wat een aardige zwarte krulletjes heeft het in zijn nekje. Kijk eens, wat een aardige lokje, dat daar onder het mutsje vandaan komt kijken. En wat een liefneusje. En die oogjes, hoe verstandig. Oh Saapke, het is een schat.  Maar Saapke stond er hoofdschuddend bij. Maar ja, zei ze, het kindje is wel lief, al is het dan ook maar een heel klein mager popke. Maar me dunkt, je hebt toch al kinderen genoeg afke. Je bent Warenpel nog net zo blij met je tiende als een ander met nummer één. Het is of je nog nooit een klein kindje gezien hebt, zo bekijt je het in alle kanten. Moeder Afke keek ernstig naar kleine schepseltje in haar armen. Ja, zei ze nadenkend. Misschien moest ik wel treurig zijn, nu dit kindje er is, want we kunnen toch nooit genoeg te eten geven. Maar ik kan het niet helpen, ik ben er al weer blij mee. Ik zal het dan maar dubbel lief hebben, omdat het bij zijn oudere broertjes en zusjes zoveel moet missen. En dan zullen we ook dit kleine ding nog wel voortsoenlijk groot brengen. De pop was weer gaan slapen in moeders arm, en Saapke bracht een kleine pakje weer veilig in zijn nestje. Zie zo Afke, zei ze, en nou moest je me maar gauw wat werk geven. Naaien kan ik niet goed meer, want mijn ogen worden slecht. Maar er zullen wel kapotte kaas en een sokken zijn van de kinderen. Die zou ik wel gauw eventjes kunnen stoppen. Afke, die vermoeid de ogen gesloten had, toen het kindje haar werd afgenomen, deed ze nu weer wijd open, en er kwam een gelukkig lachje op haar bleek gezicht. Nee, zei ze, ik heb niks meer te stoppen. Alle kousen zijn heel en netjes in orde. Ik heb de halve nacht opgezeten, om alles te verstellen wat er nog kapot was. Vul bewondering, keek Saapke haar aan. Wat ben je toch een flinke huisvrouw, en dat met je zwakke lichaam? Zo heb ik het nog nooit gezien. Maar nu moet je ook proberen een beetje te slapen, dan ben je wat uitgerust als de kinderen straks thuis komen uit de middagschool. En ze schoofde gordijnen weer dicht, en zette de bedsteeduren op een kier. In de hoek van de vensterbank lag het breiwerk van één van de kinderen. Dat nam Saapke ter hand, nadat ze het kooltje en haar stoof een beetje opgerakeld, en ze in kopje koffie had ingeschonken. En nu was het weer heel rustig in de kamer. Ook buiten was het stil.  De velden, waarop het enige raam uitzag, waren met sneeuw bedekt. De oude sloot, die de bleek achter het huisje van een groot wijnland scheiden, lag dichtgevoren. De kinderen hadden al geprobeerd er schaatsen op te rijden, maar het ging niet. Er lag te veel stof op het ijs. Het was helemaal stroef. De kinderen viel het duikens als ze hun benen wilde uitslaan. Heel vervelend. Maar vanavond wouden ze de hele sloot met water overgieten. Als dat dan bevroeg, dan werd het een prachtige baan voor alle kinderen uit het tegje. Tenminste, zolang de grote vaarten nog niet helemaal veilig waren. Tot zolang nog baantje rijden op de oude sloot. Maar dan, de benen vrij uitslaan en overal naartoe. Verre toch te maken met vaders of grote broers of onzentantes. Heerlijk! Maar zo ver was het nu nog niet, al was het ook winnig koud. Oude saapke trok haar omslagdoekje dichter om de schouders, en de wolremuts beter over de oren. Het tochtde toch zo door dat raam, en de koude oostenwind had ook vrije toegang door een paar reeten in de deur. Ah, wat was het koud? Saapke deed haar toffels uit en liep zacht over de metmatte bedekte vloer naar de kookkachel onder de schoorsteen. Daarin stonden enige turven bij elkaar te smeulen. Eén ervan was doorgebrand, een prachtige kool. Saapke nam de tang en borgen hem in de blank gepoetste doofpot. Er moest noodzakelijk een nieuwe turf bij zou het vuur niet uitgaan, maar de turfpak was leeg. Saapke opende voorzichtig de kamerdeur en sloopt de ladder op naar boven. Voei, wat kraakte die sporten? Die arme afke zou er stellig wakker van worden. Daar hoorden ze al wat in de bedstee. Nee, toch niet. Hij gelukkig, nu als ze boven. Daar lagen nog maar twaalf kleine turfjes. Saapke's gezicht betrok. Ze begreep wel dat ze heel zuinig moest zijn, want wanneer zouden deze mensen ooit weer geld hebben voor turf? Het schrale weekloon dat de vader zaterdags thuis bracht, rijkte al bijna niet voor eten en drinken en schoessel, om van kleren nog niet eens te spreken. Met drie turven in de hand kwam Saapke weer voorzichtig langs de ladder naar beneden, voetje voor voetje, altijd nog op kousen om afke niet wakker te maken, hoewel ze haar oude voeten flink pijn deed op de smalle laddersporten.  Daar was ze beneden, de kamer deur kraakte weer even, maar gelukkig er bewoog zich niets in de bedstee. Nu een van de turfjes nog gauw in de kachel, even gekeken of de pop goed toegedekt lag. Ja, alles was in orde. En Saapke ging weer zitten breien, maar het was toch erg koud, hoor. De oude dikke vingers werden aan haar stijf van. Nog maar een kopje warme koffie. Ja, dat deed goed. Daar klonk plotseling op de stenen van het steegje het geklepper van klompen. Toen een geluid, alsof er geworsteld werd. Ach, die nare jongens waren zeker al weer aan het vechten. Hoe was het nu toch mogelijk? Juist nu moeder ziek lag, en haar rust zo nodig had. Saapke gooide driftig haar prijkous op de grond, zelfs haar warme koffie liet ze in de steek. En daar stond ze in de buiten deug, de gebalde vuist dreigend opgehevend tegen twee jongens, die er zich echt er helemaal niet aan stoorden. Ze bleven maar doorvechten en elkaar boze woorden toeschreven. Maar Saapke wist wel raad. Ze was niet voor niets tien jaar lang baker geweest in arbeiders huishoudingen. Ze tockte bengels uit elkaar, deelde links en rechts oorwijgen uit, juigde ene jongen die hier niet thuis hoorde, de steeg uit, en tock het andere slachtoffer bij zijn oor mee in het portaal, hem onderwijl met de andere hand dreigende, op dat het toch geen geluid zou geven. Houd je toch stildeug niet, fluisterde ze hees. Weet je er niet dat je moeder ziek is? Ze slaapt net eventjes. Maak haar toch niet wakker met je geschreeuw. De jongens stond daar met openmond. Mem ziek? En opeens schoten zijn ogen vol tranen. Waar is Mem? Ik wil naar Mem toe. Daar ging je werempel nog snikken ook. Akelige jongen hou je toch stil. Mem slaapt immers. Snoude Saapke hem toe. Maar de arme klaas kon zich zo gauw niet stil houden. Hoe bozer Saapke zich maakte, desten erger raakte hij vanstreek, want al was hij ook een ondeugende rakker. Zijn moeder was hem alles, en hij was niet gewoon dat hij ziek was. Tenminste niet dat ze in bed lag, en dat hij om haar aan het wil stil moest zijn. Hij pleef snikken, net zolang tot Saapke hem een klinkende klap om zijn oren gaf. Toen ging het gesnik over in een jammerkreet.  En daardoor gebeurde juist wat de oude vrouw zo graag had willen voorkomen. De zieke werd wakker. Wat gebeurt daar? riep ze angstig. Is er wat met de kinders? Nee, zei Saapke boos. Er was niks met de kinders, dus hier alleen maar een stoute jongen die niks van zijn moeder houdt, en die zich niet eens stil wil houden als Mem slaapt. De stoute jongen keek Saapke woedend aan, en deed schoor voetend een paar stappen in de kamer. Hij hield nu op met snikken en keek angstig naar de bedstee, waaruit hij de stem van zijn moeder gehoord had. Hoor, daar was die stem alweer, maar zo geheel anders dan gewoonlijk, zo zwak en zo heel, heel zacht. Is het Klaas Saapke? Ja, het is Klaas, is nou de Saapke. Klaas, kom eens hier, riep moeder, en Klaas kwam. Nou zal hij zijn verdiende loon krijgen, die akkelige jongen, dacht Saapke. Maar hoever wondert keek ze op, toen die akkelige jongen eerst moeders vermagerde hand kusten en toen alweer in snikken uitbarsten, en toen strikt zijn moeder en waarin pol liefde rijk over het ruige rode haag, en ze strieelde zijn spoedige wangen in plaats van het straffen. Klaas trok nog gouden gordijnen wat verder dicht, dat Saapke toch maar niet zou zien wat hij deed. Toen klom hij vlug op de stoel voor de hoge bedstee en verborgs zijn hoofd aan moeders betrouwenborst. Oh, mam, mam, is het echt waar wat die nare Saapke zegt, dat mam zo erg ziek is? En toen heel zacht. Zal mam nou doodgaan? Nee hoor, zijn moeder afke troostend. Zo erg is het niet. Doodgaan? Nee, mijn jongen, daar heb ik geen plan op. Jullie kunnen mij immers niet missen. Ik ben alleen maar wat zwak, en als ik nou maar een beetje rust en stilte heb, dat ben ik gauw weer klaar. Wil jij er wel voor zorgen dat de anderen stil zijn? Daarmee kan je mij weer beter maken. Ja, riep Klaas, blij dat hij tenminste iets kon doen om te tonen hoe het hem speet dat hij zijn moedig wakker had gemaakt. Ja, dat zal ik doen hoor. Ik zal aan het andere eind van de steeg gaan staan en wie niet stil is, die krijgt met mij te doen. En hij balde zijn kleine gespieure vuist.  Wem lacht even en zei, maar denk er vooral aan dat vechten heel veel leven maakt en dat ik daar juist het allermeest last van heb. Het gezicht van Klaas betrok, maar hij bedacht zich en zei trouw hartig, neem hem, ik zal niet vechten hoor. En meteen wel hij de kamer uitgaan, maar mem riep hem nog eens terug en wees naar de hoek van de kamer waar het nestje stond met de kleine pop. Kijk eens Klaas, wat daarin ligt. En Klaas keek, half en half verwachtte hij dat het een konentje zou zijn waarna hij al zo lang verlangt had. Vol verlangen naden hij de kist. Maar toen hij het kindje zag, kiek hij heel teleurgesteld. O, zei hij, het is maar een kind. Wat is het, een broertje of een zusje? Het is een broertje, ze oude Saabke, en maak jij naar mijn goud dat je wegkomt naar een jongen? Heb ik ooit zo'n bengel gezien, waar ze niet eens blij met de kleine pop? Klaas keek haar stuurs aan en maakte een omweg naar de kamerdeur. Hij vertrouwde die oude vrouw helemaal niet. Als ik dicht bij haar kom, dan krijg ik misschien nog weer een klap of een stomp, dacht hij. Nu, ik zou niet durven beweren dat Saabke daar geen lust in had, want ze kon hem nog altijd niet vergeven dat hij zijn moeder gestoord had in haar slaapje. Maar er was geen tijd om daarover nog verder na te denken, want in de steeg hoorde men nu het gekliklak van heel veel klompjes. Daar komen ze allemaal, riep Afke. Kom Saabke, geef me gauwe trommeltje aan dat onder in de kast staat. Nog altijd met de knorren gezicht, bracht Saabke al wachelend het gevraagde, en daar ging de deur open en de andere kinderen kwamen binnen, gevolgd door Klaas, die er met een barsgezicht bij liep, precies een politie-agent. Nu, hij had zijn volkje dan ook goed onder de duim. Ze waren doodstil, hoor. Met half verschrikte, half blijde gezichten kwamen ze binnen. Voorop de twee zusjes, Sitske en Bauke, twee aardige meisjes van vier en zes jaar, beide met in het midden gescheiden geel blond haar, dat nu echter bijna geheel verborgen was onder een wolremuts, zwart met blauw, allebei precies eender.  Ze hadden allebei een bruin jurkje aan, hier en daar keurig netjes versteld, en een schort met blauwe ruitjes. Met open mondjes kwamen ze nadig, maar ze waren een beetje verlegen. Ze wisten niet recht, waarin ze nu het eerst moesten kijken, waren moeder of naar de kleine pop, waarvan Klaas hun al had verteld. Bij het zien van die twee lieve, verlegenen kindertjes, vergaat oude saapke haar boosheid helemaal. Ze nam de aardige meisjes bij de hand en bracht ze bij de kleine pop. De jongens vochtend schoor voetend. Ze waren niets op hun gemak. Het was ook zo stil in de kamer, en die Klaas keek zo streng, en hij dreigde hen telkens met zijn vuist. Dit bracht hij nog meer in de wacht. Zelfs Jouke, die anders wel twee jaar ouder was dan de brutale Klaas, liet zich door deze geheel regering. Hij was een goede gejongen van twaalf jaar, de steun van zijn moeder, en de trouwe verzorger van de kleinere broer zijn zusjes. En dan jetzt ze nog, een even groter deug niet als Klaas zelf, maar twee jaar jonger en dus minder sterk. Met open mond stonden ze allebei het nestje van de kleine pop. De meisjes konden hem niet genoeg bewonderen. Ze streeelden voorzichtig met één vingertje zijn zachte wangetjes, en waren verrukt over het kleine, poppige rode knuisje dat boven het dekkertje kwam uitkijken. De pop tock zijn voorhoofdje in rimpels, en zette even een lelijk snoetje, toen hij die koude vingertjes op zijn gezichtje voelde, maar sliep toen toch weer door. De jongens hadden er gauw genoeg van. Jouke sloop stil naar moedersbed, en drukte haar hartelijk de hand. — Kan ik ook wat voor mam doen? — voeg hij. — Ja, zijn mam. Neem dat trommeltje eens van de beddenplank, en kijk eens wat er in zit. Het woord trommeltje lockte ook jetse bij moedersbed. Een beetje verlegen, maar toch vriendelijk, kijk haar aan, en beleef toen met guldzige ogen staan kijken wat er wel uit dat trommeltje tevoorschijn zou komen. Hij wist het eigenlijk wel, want in Vriesland heet het dat alle kleine poppen op hun rugje een trommeltje met suikerbeschuiten meeprengen voor hun broertjes en zusjes en alle kinderen uit de buurt. — Maar toch? — Jawel. Het waren heus suikerbeschuiten, of soekerbakken, zoals ze in Vriesland genoemd worden, hoor.  — He, hoe heerlijk! Wel was er bijna geen botig, en maar een heel klein beetje suiker op, maar in deze armoedige huishouding waar nooit een cent overschoot voor lekkers of zoetigheid was dit voor de kinderen al een heerlijkheid die ze niet genoeg konden genieten. Klaas en jetse hapten haar getig in, en maakten overal kruimels tot grote ergenis van saapken. De kleine meisjes werden door saapken op een bankje gezet, vlakbij het nestje van de kleine pop, elk met een doekje op de schoot voor de kruimels, en daar zaten ze zo gelukkig te kijken dat het een lust was. En ze knabbelden aan haar suikerbak, zo voorzichtig en bedachtzaam dat er bijna geen kruimeltjes op het doekje vielen, en die enkelen pikten ze nog heel zorgvuldig op met de vingertjes. Jouke bedienen zich eerst toen alle anderen voorzien waren. Ook hij keek dankbaar naar de lekkere beschuit in zijn hand. Hij haapt er eens van, en hield de andere hand eronder om de kruimels op te vangen. Hij kreeg de kruimels, die kleine schelm, die nooit kon uitstaan dat Jouke zo netjes was. Klap! Daar kreeg de zorgvuldige linkerhand een schok. Alle kruimeltjes vlogen de lucht in, en door de schrik brak de hele lekkere beschuit van Jouke in wel twintig stukken. De heerlijke suikerkruimels protecten de vloer. Jouke keek even heel boos, maar hij zei niets dat er nog de redder viel, en ging toen van achter de kachel een stoffer en blik tevoorschijn halen om alles op te vegen. Ondertussen had Saabke vol verwachting naar de moeder gekeken of die nu deze ondeugende jongen ook zou straffen of niet. En, gelukkig voor haar, riep afke met haar zwakke stem verwijtend. Jetsen! Jetsen schaande zich en kwam bij haar bed staan. Jetsen! Dat was heel lelijk van je. Altijd je broer zijn zusjes plagen. Ik wil je niet meer zien. Je kunt Saabke vragen om je stuk rog geboot en dan ga je daarmee maar op straat tot de avondschool begint. Als die uitkomt, mag je weer thuis komen. Jetsen, keek zijn moeder eens aan of ze het werkelijk menen. Jawel hoor, ze menen het, en politieagent Klaas fluisterde hem meteen in dat hij niet moest proberen te huilen of tegen te spreken, want dan zou hij met hem te doen krijgen. Er was niets aan te doen.  En de vrienden die blij was dat ze één van die deugnie te kwijtraakte stopten hem gauw een stuk roggeboot toe, besmeerd met fijn gevreven aardeplen en wat zout, en, langzaam, ging de kleine zondaar de straat op. Jouke had nu alle kruimels netjes opgeveegd en de zusjes zaten haar vingertjes af te likken. De beschuiten waren op, jammer genoeg. Nou gauw de vingers afveegend meisjes en vlug aan het breien, riep moeder van het bed. En Klaas, als jij je brood opgegeten hebt, dan kon je nog mooi het dorp eens rondlopen met de petroleum kan. Als je nog eens een beetje kon verkopen, wat zou met dat goed te pas komen? Het is zo'n dure tijd. Goed, Mem, zei Klaas. Saapke had nu ook voor elk van de andere kinderen een stuk brood gesneden en smerde ook daarop aardeplen pap en wat zout, want de boter was veel te duur. Daar was geen denken aan in deze schrale wintertijd. Nou, de jongens lusten het zo ook wel. Wat hapt, en ze er smakelijk in? Klaas had in een ogenblik zijn sneeuw brood op. Of haar nog eentje zou gelust hebben? Nou, nog wel vijf, denk ik, want Klaas was altijd hongerig. Maar daar was geen denken aan, dat wist hij wel. En daarom zette hij maar getroost zijn oude bontemuts op. Jorgen zijn verschoten roodwolle das om de hals, zei, dag, Mem, en ging het dorp in met zijn petroleum kan. Jouke moest brood en koffie gaan brengen aan zijn vader, die in het praakhoek werkte. En nu hoorde men in de kamer een poosje niets dan het gerikketik van de breinnaalden der kleine meisjes, die nu en dan een hapje van haar brood namen en onderwijl zoetzater te breien. Ze zeiden geen woord, zo waren ze onder de indruk van al die vreemdigheid in huis. Moedig maakte van de gelegenheid gebruik om nog een beetje te sluimeren, want ze was erg moe. Daar werd de kleine popbakken. De rode handjes schermden als twee waarden in de lucht, en een vervaarlijk geschreeuw duidde aan dat broertje wel heel klein en teer was, maar er toch een paar goede loon opna hield. Beide zusjes sprongen op om dat wonder van meer naar buiten aan schouwen. Hij schreeuwt nog harder dan kleine wieben, meende Sietke.  Ja, maar een wiebe is ook zo zwak, zei Boukje, en opeens kreken ze beide verwonderd om zich heen. Maar was kleine wieben toch? Saapke, waar is wiebe? Voeg Sietke eindelijk met een verlegen stemmetje aan de dikke baker, voor wie ze in haar hartje oh zo bang was. Wiebe, voeg Saapke, terwijl ze voorzichtig de kleine schreeuwig uit de wiegnam en hem bij zijn moeder bracht. Ja, dat is waar ook. Kleine wiebe is bij Atietske, hiernaast. Mag ik hem gaan halen, Saapke? Nee, dat kan niet. Hij moet daar vannacht nog blijven. Anders is het te druk voor men. Dat was een groot wonder. Daar moesten de meisjes eerst eens over nadenken. Maar eindelijk kreeg Boukje weer een nieuwe gedachte. Zet ook Saapke, die nog altijd vorm hem spet stond aan de rok en voeg aardzellend. Saapke, mag niet een soekerbak aan wiebe brengen. Hij heeft er nog geen gehad, Saapke. Saapke schudde het handje af en antwoorde een beetje boos. Nee, dat mag niet hoor. Morgen krijgt hij erin, als Jetsken met hem hier komt om de pop te zien. Ga er maar liever de kopjes afvassen, dan als alles straks schoon en netjes als je vader en de grote jongens thuis komen. Boukje voeg niet meer. Zag ik maar stilletjes de kopjes afvassen, als een klein wijsvrouwtje, terwijl de kleine pop zijn buikje voeldronk en de vierjarige Sietke, maar al door ijverig zat te breien. Einde van deel 1 Tweede deel van Afkes Tiental. Deze Libyfox-opname is vrij van uteersrechten. Door Anna Simon. Afkes Tiental door Nienke van Higtum. Wat Jetsen uitvoerde. Ondertussen was Jetsen met zijn sneebrood de steeg uitgedrenteld. Hij had wel een beetje beraal en hij was ook uit zijn humeur, maar zijn boterham gaf hem toch een kleine troost bij al dat verdriet. Hij nam er een flinke hap uit en zag met voldoening wat een mooie ronde hap dat geweest was en hoe netjes zich zijn tanden hadden op. Nog eens een hap, vlakker naast. Alweer een heel mooie hap precies zo groot als de eerste en weer met de duidelijke afdrukken van Jetsen's tanden. Jetsen had er een verbazende schik in. Hij hapt op die manier de gehele korst van het brood af zodat alleen het middelste gedeelte overbleef. Het lekkerste stukje waar de aardapplen het dikst waren opgesmeerd.  En dat stukje zag er net uit als een langwerpige ster met punten geheel omgeven door een rand van tandindruksels. Het was mooi, heel jammer om het op te eten, maar toch Jets had zo'n honger en dit was juist het allerlekkere hapje. Kom aan, maar toegebeten. In een ogenblik was het mooie figuur in Jetsen's maag verdwenen. Wat nu te doen? Het was heel koud. Hij probeerde een sneeuwbouw te maken maar het lukte niet. De sneeuw was te hard. Jetsen was te warm, overig en tegen elkaar om zijn verkleunde handen te warmen. Zo ook omdrentelen, daar word je zo echt vervelend koud van. Jetsen verlangde erg naar de kamer thuis waar het tenminste gezellig was en altijd nog een beetje warmer dan buiten. Daar kreeg hij een goede inval. Hij zou door het takken gaan zoeken voor hem. Daardoor zou ze zeker blij mee zijn en dan mocht hij sterig ook alweer binnenkomen. Zo gezegd, zo gedaan. In het midden van het dorp stond de kerk met het kerkoffer omheen. En dat kerkoff was omringd door een krans van ipebomen. Door de harde wind van de laatste dagen waren daar enkele dode takjes afgewijt en die verzamelde Jetsen nu zorgvuldig. Maar er waren ook al andere spokkelaars bezig geweest en dus vond hij er niet meer zo heel veel. Hij ging aan het denken waar waren nog meer bomen te vinden. In de pastorie tuin en ook bij een paar grote boeren plaatsen en ja, in het bos van het oude slot dat een eindje buiten het dorp stond. Ja, daar zou zeker wel droog hout te vinden zijn, want daar ging gewoonlijk geen mens sprokkelen. Het hele buiten was immers omgeven door een tamelijk brede gracht en dan woonden daar binnen een oude boswachtig van de kwaadaardigste soort. Auwe meind, met zijn houten been, was te schrik van alle kinderen. Geen mens had ooit een vriendelijk woord van hem gehoord en bij het minste vergrijp ranzelde hij er op in. Jetsen herinnerde zich nog hoe de oude bompot, de vorige zomer, zijn vriendelijk woord van hem gehoord en bij het minste vergrijp ranzelde hij er op in. Voor de bompot, de vorige zomer, zijn beide zusjes bond en blauw had geslagen omdat ze in haar onschuld op de wijk voor het slot een paar ploempjes hadden geplukt.  En die andere keer, toen hij met zijn vriend Allard in de gracht was gaan zwemmen om de prachtige gele kweenmachtig te worden die van de bomen aan de kant waren afgevallen en nu op het water dreven. Toen had die oude naar een meind en ook dadelijk betrapt. Wat deed toen die pozaardige kwelgeest? Hij sloopt stiletjes in het hek uit en de waterkant langs, totdat hij bij hun kleren kwam, die daar in het gras lagen. Toen riep hij met een hatelijke stem. Zo, jongens, waren jullie daar zo prettig aan het zwemmen? En wou je de kweeperen op vis uit het water? Wel, wel waardig! Maar als je nou je kleren terug wilt hebben, dan mocht je maar bij mij komen, hoor. Wat waren ze toen geschokken? Maar er was niets aan te doen. Als ze niet moedernaak thuis wilde komen, dan moesten ze hun kleren bij die kwelgeest gaan halen. En bij elk kledingstuk kregen ze een striemende stokslag over de rug. Prr, jet ze koopt nog ineen als hij eraan dacht. Maar nu? Nu lagen de grachten dichtgevoren. Er zou zeker veel hout te sprokkelen zijn. En dan nog? Ja, hij wist het wel. Dan waren er ook nog die heerlijke mispelbomen die altijd zo vol vruchte zaten waar geen mens ooit iets van gebruikte, net zo min als van de kweeën. Die mispels waren natuurlijk voor het grootste deel afgevallen en ze lagen nu te rotten onder de boom. En mispels moeten rotten voordat ze lekker zijn. Jet ze wist het best, want de jongens van het dorp hadden ze allemaal wel eens geproefd als het winter was en de grachten dicht lagen. Dat was een mooie inval. Jet ze ging gauw een paar vriendjes afhalen en fluisterde hun zempelnetje in het oor. Ze vonden het allemaal prachtig en ze gingen vol verlangen mee naar dat heerlijke paradijs dat ze altijd van buiten zagen komen dan alleen zwinter zo voor het eis. In de dorpstraat ontmoeten ze nog meer kinderen, jongens en meisjes, en die gingen allemaal mee. Ze namen een binnenpad tussen de bouwlanden, op dat meind hen niet vanuit zijn kamer, die op de weg uitzag zou zien aankomen. Zo naderte ze van de achterkant het doorgrachten omring de bos. Gelukkig, het eis was sterk genoeg, de oudste en brutaalsten probeerden het eerst en de andere volchten.  Ja, het was goed sterk, maar de eisbaan was in het midden ingezakt doordat het water onder het eis voor een deel was weggevloeid. Zeker ten gevolge van het openen van de sluizen, waardoor een eind verder het overtollige water uit vaarten en sloten in zee kon stroomen. Alle liefhebbers van schaatsenrijden hadden al geputteld. Waar moesten ze nu rijden? Het was een schande juist nu het water te laten wegstroomen. En gevaarlijk was het ook. Op plaatsen waren het eis niet met het water naar beneden zakten, zoals hier mensen menen dat het sterk genoeg was en het doorzakken omdat het van onderen geen steun had. Maar hier kon je dan tenminste duidelijk zien dat het eis met het water gezakt was. De kinderen gleden de ene helling af naar beneden en klommen de andere weer op. De meisjes konden natuurlijk niet zo goed tegen dat gladde eis opklouteren, maar de oudere broers waren wel zo goed om haar aan een springtouw, dat een van haar bij zich had, naar boven de takelen. Het was een toer om die lastige stil te houden. Ze giegelden zo en soms konden ze het weer haast niet laten om te gillen als ze langs de gladde helling duikend weer afgeleden. De jongens vonden het prettig dat ze met zo'n groot gezelschap waren. Hoe meer, hoe liever, dan vonden ze sterkere tegenover de boze meind en, misschien ook wel een beetje, tegenover hun eigen geweten. Daarom hielpen ze de zwakkere meisjes en hun kleinere broertjes zo veel ze maar konden. Nu waren ze alle aan de overkant. Er stond al een misbelboom en kijk, daar lagen al vruchten ook tussen de bevroren droge bladeren maar het waren er niet veel. Daar gins bij de vijver iets verder het bos in, vlak bij dat aardige bruggetje daar zaten de meesten dat wisten de grootste jongens te vertennen. Maar dan moeten we eerst het bruggetje over. Wie durft er mee? riep fairers boten, een sterke jongen van twaalf jaar. Ik riep Jetsen heel dapper. Riepen ook een paar andere flinke jongens en meisjes. En ik fluisterde ook te bangen want ze durfden nog veel minder aan de overkant blijven zonder de dappere aanvoerders die hun telkens moet inspraken.  Oh, als ze eens geweten hadden dat meind tussen het eiken hakhoud verborgen lag en hem beluisterde wat zouden ze dan benen hebben gemaakt? Pas waren ze allen op het bruggetje of daar stond de boswachter voor hen in zijn volle lengte en de houten been stampte hij dreigend op de bevroren grond. Oh, zo, riep hij segervierend. Dat is een mooie vangst. Kom maar allemaal hier. Hoeveel zijn er? 2, 4, 6, 8, 10, 11. Ja, waarlijk, 11. Dat is het gekke getal. Weet u dat wel? Nou, u liet bennen ook allemaal grote gekken dat je het waagt om hier te komen. Hebben u dan meind en zijn stok vergeten, zeg. En hij zwijde dreigend zijn dikke knuppel. Dat was Munsterik. Als een kudde, angstige lammetjes drongen de kleinsten en ook de meisjes zich rondom de grote jongens aan het andere eind van het bruggetje. Daar gekomen konden ze niet verder, want oh, wee, daar had de slimme meind een verspijn gemaakt van doornige takken. Hij had zijn kleine veilenden wel verwacht. Ferris boten en onze vriend Jetsen waren zeker de twee brutaalsten van het troepje, maar zelfs die twee stonden een ogenblik geheel verblufft. In de val. Waar was een uitweg? Angstig keken ze naar alle kanten. Rechts, nog links, nog voor, nog achter hen was enige kans om te ontsnappen, maar onder hen. Daar lag de rivier, een langwerpige honden waterplas waarin ook het ijs geheel naar het midden was afgezakt, terwijl het boven aan de wallen was blijven vastzitten. Net een grote waskom. Jetsen zag dadelijk dat daar hun enige redding was. Hij had weinig lust om nog eens weer een moment kennis te maken. Hij en boten fluisterden even samen en in het volgende ogenblik gelipten beide tussen de learning door, gingen aan het bruggetje hangen en ploff daar vieden ze neer, op het ijs. Toen gleden ze verder naar beneden en zo kwamen ze al gauw midden in de waskom terecht. In een doodsangst van meint, volgden alle anderen hun voorbeeld en daar spartelten ze nu door elkaar op de bodem van de vijver. Het ijs knapte en kraakte, maar gelukkig was er geen gevaar bij, want het water stond daar niet hoog. Jetsen en boten waren al gauw weer op de been en tot hun schande, moet ik het zeggen, ze sliepten meind uit en riepen uitdagend.  Krijg ons nou maar eens, als je kunt. De boze oude liep de knarsetanden op het bruggetje. Hij was woedend dat hij zo zijn vangst verloren had en toen de jongens hem nu ook nog tarten verloor hij geheel zijn gewone voorzichtigheid en slimheid. Kijk eens aan, riepen de kinderen. Mijn komt bij ons. En de kleintjes begonnen al te vluchten. De grotere jongens, echter, bleven staan, totdat mijnt zich al vloekend en scheldend van het bruggetje liet afzakken en nu de heling van de vijver kwam afgeleiden. Een heling nog veel stijler dan die van de gracht. Maar toen een vervolger bijna op de bodem van de kom was aangeland maakte hem ook zij dat ze wegkwamen. Elkaar helpend en optrekkend met het springtouw en het boom takken was het hele troepje wel daar weer boven en veilig buiten het berijk van Mijnth, die zich daar beneden op het glade ijs niet al te best staande kon houden. De vergeefs probeerde hij achter de kinderen aan de heling weer op te klouteren. Die deugdnieten hadden nu de grootste pret. Ze dansen als dollen rondom de vijver en toen boten begon te zingen. De kinders hebben Mijnth overwonnen. Toen vonden de andere kinderen dat zo mooi dat ze er dadelijk mee instemden. Luidjuigend klonk hun schelle stemmen door het bos. Ze zongen zich hees en ze maakten zo'n leven dat de mensen in het dorp zijden. Die kinderen zijn vandaag zo roomoerig er is zeker harder wind op til. Tot ondertussen al vier uur geslagen en de avondschool zou beginnen. Maar waarom zo weinig kinderen meester begreep er niets van. Daar hoorde hij dat gezang in de verte. Wat deden die ondeugende rakkers daar toch in het dorp? Het begon er mooi te schemeren. Anders waren ze om deze tijd allemaal al binnen en dan in deze kou. Meester, die zijn volk je kende, besloot de zaak eens te onderzoeken. Hij begreep wel dat daar iets aan de hand was. De kinderen die al binnen waren werden zo lang overgelaten aan de zorg van de kuekeling. Een meester begaf zich op weg. Hij behoefde niet lang te zoeken welke richting hij moest inslaan. Het gezang en gejuul wees hem de weg. Hij behoefde de vijver en het schou spel dat hij daar zag dit hem verstond staan. Daar dansten zijn leerlingen als gekken heen en weer.  En wat was dat? Tegen de helling van het ijs lag ouwe meind met een touw om zijn middel waarvan het andere eind aan een boom op de wal was vastgebonden. Het schuim stond hem op de mond. Zo boos was hij. En met beide handen zwijde hij zijn knuppel. Hij kon bijna geen geluid meer geven en hij hebben mijn gevangen. Stil jongens, daar heb je meester. Plotseling hield het zingen op en de kinderen drongen zich dicht tegen elkaar aan. Bote, kom eens hier, riep meester Streng. Ja meester, zei boten en hij kwam een paar stappen nader. Wat gebeurt hier? Dat is mijn meester. Ja dat zie ik wel deugd niet maar hoe komt die oude man daar zo vastgebonden? Ja meester, dat kunnen wij niet helpen meester. Hij was daar beneden op het ijs en toen vroeg hij of we hem wilden optrekken en we zeiden van ja en toen gooiden we hem het uiteind van dit springtaut toe meester en toen bond hij dat om zijn middel meester en meester, toen gingen we aan het trekken meester. Ja dat was goed. Maar waarom hebben jullie de oude stumpert niet helemaal opgetrokken? Nu kwam Jetsen tevoorschijn en die liet zijn hand zien en op die hand was een lelijke gezwolle stream zichtbaar. Kijk eens meester, zei hij, daar heeft Mijn een geslagen. Toen we hem zo hoog hadden opgetrokken dat hij ons met zijn knuppel kon bereiken loegaf hij me ineens een harde slag over de hand en toen hebben we Mijn waar aan een boom vastgebonden. Meester, want toen durfden we niet meer. Ja, giel de Mijn nu vanuit de diepte. Die schaafuiten, die ellendelingen, die meer kon hij niet uitbrengen. Zo boos was hij. Meester wist haast niet wat hij hier moest doen. Hij kinderen hadden straf verdiend, maar die Mijn was ook een lastig heer waar niet mee te gek scheren viel. Hij had zelf weinig lust om de oude bulle wak op te halen zolang deze zijn stok nog zo dreigend zwaaide. Mijn, geef me je stok, zei hij. Nooit, zijn Mijn, mijn stok krijgt geen mens. Nou ziet meester het zelf, zei boten. Dat hebben we hem ook al gevraagd, maar hij wou zijn stok niet overgeven. Dat was een lastig geval, maar meester wist wel raad. Hij zei calm.  Nu jongens, als Mijn zijn stok niet even uit handen wil geven, dan bedank ik er ook voor om hem verder op te hadden, en dan moet hij hier maar blijven hangen. En meteen keerde hij zich af en deed een paar stappen in de richting van het dorp. Daar klonk hem opeens een geheel veranderde stem tegen vanuit de diepte. Help me toch meester, al geef hem meester, als ik hem straks maar eerlijk terug krijg. Zo, zei meester, nu wordt je verstandiger, oude Mijn. Geef me nu maar gauwe stok, dan zullen we je wel ophalen. Kom, Kees, boten en jetsen, jullie mogen me helpen trekken. En alle anderen, Mars, naar school. Mijn knas het donder alweer, toen hij zijn plaaggeesten opnieuw in het oog gekregen, maar de angst gaf hem de kracht om zich in te houden. Er was zijn stok over, en een, twee, drie, hipsa. Daar bereikte hij de veilige wal. Nu meint ik goedje, zei meester, en laat je dit aan les zijn om voortaan niet meer zo aan je verkeerd humoer toe te geven. Meteen gaf hij hem zijn stok terug. Mijnd bromde iets in zijn baard van quajons en van lendelingen en van meesters die niet veel beter zijn dan hun leerlingen. En al knorrende verdween hij kijk de arme man daar eens heen strompelen, zei meester, tegen de drie jongens. Ja, het is waar, het is een boos aardige vent, maar zouden jullie ook niet soms wat uit je humeur raken, als je zo gebrekkig moest lopen. En wie weet, wat een pijn die ouder heeft aan dat stompje van zijn been. Voei, dat jullie hem zo geplaagd hebben. De jongens zeiden niet, want ze voelden wel dat ze iets verkeerds hadden gedaan, en stilletjes stapten ze achter meester aan. Natuurlijk kregen ze straf. Een hele week lang moesten ze alle dagen een uur school blijven en thuis elke dag honderd maal op de lijst schrijven. Ik mag geen mispels zoeken op de grond van een ander en geen ouder gebrekkige mensen plagen. De straf was heel onplezierig, maar toch dadelijk weer vergeten zodra de week om was. Maar die paar invoudige woorden die meester tegen de drie belhamels gesproken had toen ze de ongelukkige oude gebrekkige zagen wegstrompelen naar zijn eenzame woning. Die vergaten ze nooit.  Maar bij al die avonturen had Jetsen zijn gesproken hout op de walla te liggen. Dat kwam in de zin toen de school uitging en Klaas ze met het voorbij gaan toefluisterden. Ik heb nog een dubbeltje verdiend met de petroleum. Daar was Mem wat blij mee, hoor. Jetsen was een beetje aloers dat Klaas nu weer wat voor zijn moeder had kunnen doen, terwijl hij met lege handen thuis moest komen en hij had nog wel zulke goede plannen gehad. En nu moest hij nog een uur school blijven ook. Wat viel dat uur hem lang en wat kreeg hij aan honger. Eindelijk was de straftijd om. De klok sloeg zeven. Nou is vader al thuis, dacht Jetsen. En nou heeft oude Saabke berei gekookt van de wijn uit de boterfabriek. Eeltje, een oude broer van Jetsen, die was al veertien jaar en die verdiende elke week al een gulden op de boterfabriek. Mocht namelijk elke dag een emmer vol wijn mee naar huis nemen. Daar kookte men dan savingspap van. Het was wel niet zo heel voedzaam, maar het smaakte goed en je werd er zo lekker warm van. He, wat had Jetsen daar nu een zin in? Hij zou liefst op een draf naar huis zijn geholpen. Maar nee, dan zou hij met lege handen komen en hij zou toch vanvaderig al knorgenoeg krijgen voor zijn school blijven en voor zijn avontuur met mijnd dat ook Klaas natuurlijk kleuren en geuren thuis verteld was. Ja, hij moest even die dorre takken gaan halen voor men. En hij liep alleen de dorp uit, langs het hartbevoeren binnenpad over de spookachtig witte sneeuw. Het was pik donker en de wind gierde over de kalenvelden. Alleen de witte sneeuw schitterde en op een afstand hoorde hij de bomen van het bos zwiepen en kraken. Het werd Jetsen wel een beetje angstig te moeden. Hij begon een deuntje te fluiten om er nog maar iets anders te horen in deze eenzaamheid dan het gieren van de wind. Maar aan terugkeren dacht hij niet. Hij wou zijn takken zoeken. Vlak bij de gracht lagen ze op een hoop, dat wist hij. Daar lag het donkere bos vlak voor hem. Allerlei geluiden schrenen uit op te stijgen. Een aakelijk krönen en zuchten en piepen. Hu, wat gierde die wind? Hier moest zijn takken liggen.  Jawel hoor, op de witte sneeuw verschijde hij duidelijk iets donkers. Hij voelde eens met zijn voet en ja, er knapte iets. Ja, het waren zijn takken. Vlug raapte hij ze op, sloeg er zijn armen omheen en als een peil uit de boog stoof hij er mij heen. Hij had een gevoel als of het bos vol wilde dieren was en of die hem allemaal achterna zaten. Gelukkig had hij maar vijf minuten te lopen naar het dorp en Weldra voelde hij zich veilig en rustig in het door een enkele lantaarn verlichte dorpstraat. Zijn oren ook beginden te sneeuwen met grote vlocken. De koude sneeuw sneten met het gezicht. Zijn oren vooral werden zo frisselijk koud. Gelukkig, daar was hij in het welbekende steegje. Het was een hele heldendaad geweest om met het donker die tocht te wagen en het gaf hem een prettige voel dat het nu achter de rug was en dat hij nu toch ook wat voor zijn mem gedaan had. En zo kwam hij vrolijk binnen als een frisse sneeuwman. En dat in zijn haag, in zijn oren, op zijn buisje, op zijn klompen en op de takken waarmee hij zegervierend kan aandragen. Mem, hier zijn takken, riep hij. En Mem was heel blij met de takken maar nog meer verheugden ze zich dat haar jongen weer thuis was want ze was erg ongerust over hem geweest. Alle anderen zaten om de tafel. Wat rook het lekker in de kleine kamer. Vadig en eeltje kregen namelijk allebei vooraf wat aardappelen in olie gebakken. Ze hadden zwaar moeten werken. Ook Zabke mocht er een hapje van meeeten omdat ze een gast was. De kinderen kregen alleen maar wijpap. Er stond een grote, grof, stenen schaal midden op de tafel. Daar hapten ze allen uit. Gelukkig zorgde Vadig ervoor dat Jetsen goed zijn deel ervan kreeg maar ondertussen las hij hem nog eens flink de les over zijn ondeugendheid. Jetsen luisterde geduldig maar om de waarheid te zeggen dat hij zich zo gelukkig in de warme kamer en met de heete pap voor zich dat hij er niet zo heel erg meer op lette wat vader zei. Toen vader uitgepraat was en hem voeg zou je nou voortaan beter oppassen Jetsen? Toen antwoordde Jetsen vlug ja, hij het. En hiermee was het gelukkig afgelopen voor die dag.  De beide meisjes werden nu naar bed gebracht in het keldertje onder de bedstee van Hightemem. De vier jongens sleepen in de tweede bedstee en wieben was een krip getimmerd tegen het beschot van Hightememsbed aan het voete eind. Daar zou hij de volgende nacht voor het eerst slapen want tot nu toe had hij altijd nog snachts in moeders arm gelegen maar dat kostelijke plaatje was nu ingenomen door de kleine pop die door saapke in een paars nachtjakje was aangekleed en met een kattoene slaap met je versiert. Vader moest nog even een paar briefjes schrijven. Eén aan Wipke de oudste dochter die in de stad diende en dan nog één aan zijn zoon Wadze die soldaat was. Aan beiden schreef hij het grote nieuws dat ze een klein broertje hadden gekregen en dat moeder wel erg zwak was maar toch gelukkig nogal gezond en dat ze maar gauwins moesten overkomen om de kleine pop te zien. Dat was een hele inspanning dat schrijven. De goede man kom met zijn harde, kom gewerkte vingers de pen niet best hanteren. Saapke was naar huis gegaan zodra ze kindje bij zijn moeder in bed had gelegd en toen blies vader het licht uit en de hele huishouding lag in diepe rust. Einde van de tweede deel Terder deel van Afkes Tiental Deze Lipifox opname is vrij van auteursrechten opname door Anna Simon Afkes Tiental door Nienke van Hichten Deel 3 Een paar dagen later was moeder Afke alweer op de been want langer dan drie dagen een bakker te betalen, dat ging niet maar oh, ze was nog zo zwak en in haar dunne kleren kon ze de hele dag maar niet warm worden Het was toch zo koud in de kamer maar lag geen brandstof meer op de zolder. Eer gisteren had ze Jouke nog uitgestuurd met een oud zoutzakje om voor een stuivig turf te halen. Oh heen, ze had gedacht dat ze er tien zou krijgen maar Jouke had er maar acht meegebracht. De turf was zo duur geworden want nu alle vaarten dicht lagen kwamen er geen schepen met nieuwe voorraad. De enige turfschipper Wien Schip in het dorpsvaart lag vastgevoren maakte van deze gelegenheid gebruik om zijn waag duur te verkopen. De man had gelijk vond Afke maar voor de arme huismoedders was het een harde slag.  Nu nam Martin haar man wel eens wat afval van flas of shudden mee uit zijn braakhoek en er was haar enige troost maar het was altijd maar een beetje eten op te koken. Voor verwarming had ze niets. Moeder klaagde niet gauw maar de vorige avond had Klaas haar onder tranen horen uitroepen. Ik houd het zo niet uit. Oh had ik maar een volle rok of een warme volle schort dan was ik geret. Bovenlijf kan ik wel warm houden met mijn oude omslagdoek. Afke had dit gezicht tegen haar puurvrouw Atietske die een paar dagen voor kleine wieben gezorgd had en die nu alweer kwam vragen als zij zaterdag eens voor hardere dorp rondging met de mannen vol vers brood of de bollenkorven zoals die in Friesland genoemd worden. Om er een beetje bij te verdienen liep Afke gewonelijk 3-mal in de week met die bollenkorven. Als er dan daarmee de halve dag onafgebroken op de been was, kon ze een kwartje meeverdienen of soms 37,5 cent. Dat was wel niet veel maar ze konden toch al gauw 2 paar klompen voor de kinderen voorkopen of iets anders dat ze nodig hadden. En nu wou die goede Jetske dat voor haar doen zonder er iets aan te verdienen. Afke was haar heel dankbaar voor en ze beloofde Jetske dat ze haar ook zou helpen als ze in ziek mocht worden. En bij die gelegenheid had ze haar hard uitgestart en geklaagd dat ze een gevoel had alsof ze nooit weer beter kon worden als ze zo'n kou moest blijven leiden als de laatste dagen. Klaas luisterde naar het gesprek want hij lag nog wakker in bed. Hij was niet gewoon zijn moeder te horen klagen en daarom trof het hem destem meer. Oh, had ik maar geld genoeg om een rok of een wolle schort voor mem te kopen, dacht hij bij zichzelf. Maar zo'n rok zal wel veel geld kosten, kwalwares weten hoeveel.  En daar hoorde hij juist Jetske medeleidend zeggen Oh, ja Armesloof je bent lang niet warm genoeg gekleed je besteedt al dit alles voor de kinderen nooit koop je eens wat nieuws voor jezelf en nou had je het zo nodig kon ik je maar helpen maar oh, we hebben het zelf ook maar krap en zo'n wolle schort kost al gauw een 24 stuivers waar haal je dat vandaan in deze slechte tijden Zo, zo dacht Klaas 24 stuivers dat is een gulden en 20 centen een gulden en 20 centen ja, ja, laat ik eens kijken en hij haalde van onder het stroof van zijn bed een oude knikkerzak tevoorschijn die met een touwtje was dichtgebonden hoe nu? had Klaas een geheimen spaarpot ja, wel hoor Klaas had een spaarpot waar geen mens iets van wist daar had hij al bijna 3 jaar lang over gespaard en het was wel een wonder dat nog niemand het zakje ooit gevonden had op de verschillende plaatsen waar het al verborgen was geweest Klaas hield namelijk zo vreselijk veel van muziek om daar te hebben dat was zijn grootste wens maar hoe zou hij die ooit kunnen kopen het enige geld dat hij ooit in handen kreeg waren de centen die hij voor zichzelf mocht houden van zijn petroleumhandel maar dat was niet veel elke keer als hij daarmee een gulden verdiend had voor zijn moeder gaf deze hem daarvan een cent voor hemzelf hij mocht die versnoepen en ze wist niet beter of hij had dat ook altijd gedaan maar Klaas hield toch meer van muziek dan van lekkers hij dacht maar altijd aan een harmonica en zo had hij elk centje zorgvuldig bewaard en daar had hij nu zijn schat in de hand de andere jongens sleepen lekker die zagen er niet van zou hij nog instellen hoeveel er in het zakje was oh het was eigenlijk niet nodig want hij wist het precies er waren 111 centen dus bijna genoeg voor een warme wolle schort voor hem maar de harmonica oh die heerlijke heerlijke harmonica waar hij nu al bijna 3 jaar voor gespaard had Klaas drukte zijn gezicht in het kussen het was een ogenblik van zware strijd maar daar hoorde hij zijn moeder zag je schrijen de buurvrouw was vertrokken en nu menen ze dat niemand haar hoorde die arme mem ze was altijd zo goed voor anderen en voor zichzelf zorgde ze niet had ze ook nu niet pasweer voor hen allemaal warme winterkleren gemaakt elk een warme borstrok een warme broek een warme das en een warm hoofdeksel en nu moest ze zelf zo'n kou leiden nee hoor dat zou niet gebeuren zijn besluit was genomen en met de knikkerzak onder zijn hoofdkussen viel Klaas in slaap de volgende morgen was iedereen huis voeg op het was vrijdag en dus marktdag te leeuwen moest haar vandaag voor de boer naartoe met een sleef vol aardappelen en kaasen ook Jouke ging elke vrijdag naar de stad hij verdiende dan gewoonlijke een kleinigheid met het drijven van koeien voor de veekhopers en Klaas dwong die dag net zo lang tot hij permissie kreeg om eens mee te gaan ik moet het koeien drijven toch ook leren zei hij dan kan ik daar ook gauw eens wat mee verdienen dat komt ons wel te pas dat moest moeder toegeven het was er weer een en zo kreeg Klaas en Jouke hun zondagse petten op en ze gingen met heid mee ze zouden ook hun zusje Wiepke die te leeuwaren diende eens opzoeken in de stad liet Klaas al heel gauw Jouke alleen achter op de veemarkt en hij zocht in zijn eentje de weg naar zijn oudste zuster geheel buiten Arum kwam hij bij haar Wiepje, Wiepje, kom gauw mee naar een winkel toe ik moet dat kopen wat denk je wel jongen ik kan maar zo niet uit mijn werk lopen om met je naar een winkel toe te gaan vertel me liever eerst eens hoe het met me is Klaas had er eigenlijk geen geduld voor maar Wiepje liet hem geen rust ze volgt net zo lang tot ze alles wist en toen Klaas haar vertelde hoe hun trouwe moedig zo veel kou moest leiden kreeg ze tranen in de helderblauwe ogen maar dat kan zo niet langer riep ze uit nee, zei Klaas dat kan zo niet langer mij mee naar een winkel kijk eens wat ik hier heb en hij haalde zijn verborgenschat tevoorschijn het touwtje werd losgeknopt en daar rolde de inhoud van de knikkerzak over de keukentafel Wiepje sloeg de handen in een elkaar van verbazing men zou zeggen riep ze, zo'n wilde jongen dat die zoveel heeft kunnen sparen maar je hebt gelijk Klaas nou moeten we gauw naar een winkel toe doe jij je centen maar weer bij elkaar dan ga ik even aan mijn vrouw vragen hoef ik een ogenblik met je mee mag gaan en eventjes later stonden ze samen in een grote manufactuurwinkel wat roken daar vereemt naar heel veel grijze voering en allerlei andere stoffen Klaas vond die geur heerlijk hij vergat die nooit weer zolang hij leefde wat was hij verbaasd dat zijn zuster maar zo brutaal weg alles durf te vragen aan die fijne heren met witte befjes voor zo fijn als die toch waren er was er zelfs één bij met een bril op en ook tegen die de wipje maar net of je maar een gewoon mens was Klaas begreep er niets van wat ze allemaal zijn ze praten Hollands en vooral die meneer brabbelde zo vlug dat Klaas er met open mond naar stond te kijken hoe snel hij zijn lippen bewoog en wat was die man beweegelijk net een quickstaartje kijk daar wipte hij de winkeltrap weer op en in een ogenblik was hij weer beneden vol zwart goed in zijn armen en jij wel hoor die stofs geen wipje te bevallen ze voelden er eens aan ze keek er eens door tegen het licht en toen zij ze dat moet ik hebben en nu nam het quickstaartje een ellenstok en een schaar en klip klip klip daar ging het Klaas stond te trippelen hij kon haast niet zo lang wachten owee, nou moest er ook nog een papier om de wipstaartje maakte nog even de opmerking dat het mooi weer was en ze waren vrij Klaas rukte wipje het pak uit de hand en hij wou er zomaar regelrecht mee naar huis lopen maar zijn zuster hield hem lachen tegen oh ho jongen wees toch niet altijd zo haastig kom nog even mee nee hoor, riep Klaas en hij probeerde zich los te vringen nee nee, ik wil nou naar mem toe ik moet naar mem toe maar luisterden eens door mijn jongen om hem die schort dan zelf naaien je hebt nou immers nog maar een lap goed nu werd Klaas calmer ja, dat is waar hij moet nog een naaid worden zou jij dat willen doen, Wipje? zou dat lang duren? wel nee jongen, zo'n schort is dadelijk klaar er zit juist zwart garen op mijn vrouw's machine daar mag ik me wel even op naaien dan is je in een onmesintje klaar maar wacht, ik moet eerst nog even een paar L zwart band er voor kopen dat zal ik zelf wel betalen hoor ik heb jouw centen terug er zijn er nog tien, valt ie dat mee? nog tien centen over dat was een verrassing daar had Klaas nu helemaal niet aan gedacht wat zou hij daar nu mee doen? weer mee naar huis nemen Klaas had er wel zin aan maar nee, hij wist wel wat hij ermee zou doen zou hij nu thuis komen met zo'n heel mooi present voor zijn moeder en voor vader helemaal niets dat ging toch niet weet je wat Wipje zei hij, kop jij nou maar band en maak dan vlug dat de schort klaar komt dan loop ik nog even naar de markt en zeg tegen jouke dat hij niet op me hoeft te wachten want dat ik regel echt doorloop naar huis en dan zal ik nog wat anders doen, maar dat vertel ik je straks wel en met een van geluk straalend gezicht holde hij weg een half uur later, juist toen de schort klaar was kwam Klaas weer tevoorschijn zorgvuldig haalde hij iets uit zijn veststak een klein pakje was het een sigarenpijpje voor zijn vader jonge jonge, heb je nou zelf geen enkele cent meer over? vroeg Wipje nee, geen cent, maar het kan me niks geven hoor meteen rukt hij zijn zesder de voldooi de wolle schort uit de handen en holde er mee weg de deur uit, de stad door de weg op naar zijn dorpje de afstand was voor een gewoond mens twee uren, maar Klaas holde als een wildpaard met grote sprongen vooruit de wolle schort stijft tegen de borst gedrukt en de rechter hand op het veststakje waarin het sigarenpijpje geborgen was hij voelde geen kou de sneeuwvlocken die hem om de oren stoven hinderte hem niet hij kon het ogenblik haast niet afwachten dat hij zijn mem de schort in de schoot zou gooien wat zou ze blij zijn? nu zou ze dan toch ook eens zien dat haar Klaas geen slechte jongen was en dat hij even een veel van haar hield als jauke al hielp hij haar dan ook niet zo altijd in het huishouden wat was hij gelukkig? de harmonica was geheel vergeten hij dacht er geen ogenblik meer aan eindelijk was hij in het dorp klots, klots, klots klonken zijn klompen door de stille straat menige huismoedig ligt haar onder gedeintje even op om eens te zien wat daar toch te doen was en als ze hem dan herkenden dan zuchten ze die wilde jongen hij heeft zeker weer een ondeugende streek uitgehaald ja ja die arme afke heeft wel een moeilijk leven met zoveel kinderen en dan die twee jongens vooral wat een belhamels eindelijk was hij in het steegje en bij de huisduur nu even adem schepen want hij hecht er zo vreselijk van het harder lopen zou men bij de tafel zitten hij hoorde haar stem niet maar wel het schrijing van de kleine pop en het stemmetje van kleine Wiebe die juist in de tijd was dat hij zo'n beetje leerde praat maar wat hij zei, dat begreep niemand Wiebe praat Spaans alleen de woordjes dit en dat kon mij nu en dan verstaan zo hoorde Klaas hem nu ook telkens dit zeggen en dan was het net of de kleine pop telkens weer harder begon te huilen zachtjes opende hij de deur hij wou met hem verrassen maar er was geen mem ze was zeker even naar de kruidenier en had de twee kleintjes een ogenblik alleen moeten laten gewoonlijk zetten ze dan Wiebe en dan lopen in een hoekje van de kamer met dat blokken uit een oude bouwdoos om hem heen zo kon hij hem altijd gerust laten zitten maar deze keer was het toch een groot geluk dat Klaas thuis kwam van denk eens aan wat hij daar vond die kleine goud van een Wiebe had zich voortbewogen naar de kist die voorwie gdiende hoe hij daar gekomen was begreep niemand maar hij was er hoor en na een moeilijke reis daar aangekomen zijn de had hij zich opgetrokken aan de rand en daar stond hij nu vol bewondering voor het kleine levende popje dat daar lag met zijn ene handje hield hij zich stevig vast aan de rand van de kist en met de vingertjes van de rechterhand betast hij de kleine pop als het arme ding schrijden en daarbij het kleine mondje wijdopende zodat het erbarmelijk trillende tongetje zichtbaar werd dan trachten hij dat aardige tongetje te grijpen dan weer had hij het grappige kleine neusje te pakken terwijl hij allerlei onverstaanbare besprekken hield tegen zijn broertje en als het kleine ding eens even ophield met Sreen en zijn grote blauwe ogen open gingen, dan kraai de wiebe het uit die ogen waren nog het mooist van alles geheel in verrukking riep wiebe dit, dit en stak zijn puntengevingertje in de schitterende oogjes om ook die eens te bevoelen natuurlijk werden ze dan dadelijk weer dichtgeknepen en een vervaarlijk geschrij volgde maar kijk, dan ging het mondje weer open en het aardig trillende tongetje kwam weer voor de dag dat mooie spelletje verveelde wiebe volstrekt niet en hij was er dan ook nog helemaal in verdiept toen Klaas binnenkwam deze liet hem eventjes begaan want hij vond het toch zo grappig maar al gauw kreeg hij medelijden met een kleine pop hij nam wieben op en zette hij een vlug weer in zijn hoekje of hij hem daarbij pijn deed is moeilijk te zeggen waarin elk geval begon de kleine paas te sreen of hij vermoord werd het was dan ook hard van een mooi speelgoed te worden weggehaald dat was me daar in de kamer een leven als een oordeel hoe harder wieben sreerden des te meer schinn ook de kleine pop te worden aangevuurd om zich te laten horen je zou er doof van worden Klaas liep van de een naar de ander opdat ze toch stil zouden zijn voordat hun moeder thuis kwam maar jij wel, het hielp niet veel hij maakte zich boos op wieben en die raakte daar nog meer van streek en de kleine pop nam hij zo onhandig uit zijn nestje en hij had een zesarme kind maar helemaal niet weer op zijn verhaal kon komen hij probeerde van alles op het laatst hielde hij het kind zelfs onderst boven maar ook dat hielp niet en juist op dat ogenblik kwam zijn moeder binnen en de anders meestal zo zachte vrouw rukte hij met kind uit de handen en gaf hem een oorveeg waar hij van duizelde ze dacht, dat is hem broertje mishandelde dat had Klaas nu helemaal niet verwacht hij had dat juist zo goed bedoeld en hij kwam er terug in een hoek van de kamer op de stoel tussen de muur en moeders kabinet dat was zo'n echt geschikt pruilhoekje en de kinderen zochten er geregeld hun toeflucht als ze boos of bedroefd waren afke let er verder niet op hem zes zes het kleine broertje gaf wieben een broodkors met een beetje stroop eraan om op te knagen en toen, ja toen vond ze daar op de tafel een mooie, nieuwe, lekker warme, wolle schort supergeep er niets van maar zou hij vandaan komen oh, als hij toch eens voor haar was wat een schat zou dat zijn maar dat kon immers niet wie zou het nu in zijn hoofd krijgen om stilletjes zo'n mooie schort voor haar op de tafel te leggen ze keek om zich heen en zag Klaas in de hoek zitten zijn armen op de leuning van de stoel en het hoofd voorover gebogen op de armen hevige snikken schokten zijn gehele lichaam zo was Klaas toch anders nooit als hij gestraft werd zou deze straf misschien ook onrechtvaardig geweest zijn Klaas riep ze kom eens hier geen antwoord maar nog hevig haar snikken Klaas toe, kom eens bij me nog geen antwoord toen ging ze daarom toe en ze zijn nog eens Klaas ben jongen, wat is er toch dat hielp, nu keerde Klaas zich om en hij keek haar trouw hartig aan door zijn tranen heen hem, zei hij, het was mijn schuld niet toen ik thuis kwam stond wie me bij de kleine pop en hij stakkam de vingers in de oogjes en toen zette ik hem in zijn hoek en toen helden ze allebei zo en toen dacht ik dat men daar zo'n last van zou hebben en toen probeerde ik de kleine pop stil te krijgen maar dat ging niet en toen krik een klap nou jongen, spijp me hoor maar ik werd zo boos toen ik je daar zag staan maar dat kleine kind onderste boven in je armen ik dacht dat je het wou plagen en nou maar niet meer schrijven hoor vertel me liever eens of jij ook weet hoe deze nieuwe wolle schort hier op de tafel gekomen is ik begrijp er niks van nu klaarde Klaas helemaal op die schortmem, hoe die hier gekomen is die krijgt mem van mij van jou voeg afke in de grootste verbazing waar heb je die dan vandaan je hebt immers geen geld waar heb je die van gekocht en zek ik een beetje angstig hoe vreselijk zou het zijn als de jongen dat geld eens gestolen had maar Klaas kik er aan met zulke, eerlijke, gelukkige ogen dat ze zich ervoor schaamde zodat ze ook maar een ogenblik van hem gedacht hebben waar ik die schort van gekocht heb dat raapt me hem nooit van mijn petroleumcenten die ik na al drie jaar lang heb opgespaard in dit zakje en hij haalte de veilig knikkerzak te voorschijn nu moest afke het wel geloven en ze kreeg tranen in de ogen wat een opoffering die jongen voor haar gedaan had want moeders begrijpen haar kinderen zo goed dank jongen, dank hoor zei ze en ze keek eens om zich heen of ook iemand was die het zag maar nee, er was niemand dan kleine wieben die zijn gezichtje, geheel met stroop had ingesmeerd en nu druk bezig was de broodkors tussen zijn handjes fijn te vrijven geen kleine wieben zou het aan geen mens vertellen toen nam ze het spoetige gezicht van haar Klaas tussen haar beide handen af hem een hartelijke zoen Klaas keek ook eerst eventjes om zich heen of niemand het gezien had en hij schrikte even toen haar wieben achter zich dit hoorde zeggen want zie je, in Friesland is dat zo geen gewonte dat grote jongens van tien jaar zich door haar moeders nog laten zoenen dat staat zo kinderachtig weet je maar toch, als ze met mem alleen zijn dan vinden sommigen het nogal prettig einde van de derde deel vierde deel van afkes tiental deze liepjevoxtopname is vrij van auteursrechten opname er aan als simon afkes tiental door ninke van hichten deel vier er komt bezoek de volgende dag was het zaterdag een drukke dag voor moeder afke zoveel werk en ze was nog zo zwak jouke, verluisterde haar smorgens in toen mem laat mij naar maar thuis blijven van school dan zal mij minst zien hoe ik helpen zal als de ander het maar niet zien en mij uitlachen dan wil ik alle werk wel doen nu, dat voorstel werd dankbaar aangenomen en jouke poedste de kachel en schropte de vloer en schuurde de tang en de pok en de doofpot en de ijzeren aardappelpot en de pannenkoekspan maar telkens riep hij pas erop mem, dat ze me niet zien en bij het minst gerucht dat hij hoorde gooide hij moeders ouders schort af die soms zijn haals had gebonden en dan ging hij voor het raam staan uitkijken, alsof hij maar zo'n beetje voor zijn plezier thuis was maar, zodra het gevaar gewikken was werkte hij dest te harder zijn moeder had er nog zo'n schik in en wat was ze hem dankbaar ze voelde zich zo zwak en moe hoe zou ze alleen al dat werk hebben kunnen doen nu kon ze gaan zitten naaien en stoppen want kleine Wiebe had zijn schartje van onder tot boven gescheurd en met een spijker een draad uit zijn kousje losgeplozen toen hij eenmaal EEN draad los was toen waren er meer gevolgd dat begrijp je Wiebe zag met grote voldoening hoe er steeds meer pluisjes kwamen waar je aan kon trekken en hoe er toen zo'n aarde gaatje ontstond toen had hij zijn vingertje in dat gaatje gestoken en hoe grappig het werd hoelang hoe groter Wiebe zij vol voldoening eerst dit en toen dat maar toen kreeg hij een tik op zijn handje om te leren dat hij dat niet doen mocht anders zou hij immers al zijn kousen stuk gaan maken toen had Wiebe natuurlijk een erg gekeel opgezet hij vond die grote mensen heel vreed die bedierden nou altijd zijn petters de spelletjes en daar zat moeder af kun nu bij de tafel dat kousje te stoppen terwijl jouwke al het ruwe werk voor haar deed de groot pot met aardeplen stond al op het vuur te koken kleine Wiebe zat in zijn tafelstoel met een bloot voetje dat rood en blauw zag van de kou hij had dat voetje omhoog getrokken en zat er te bewonderen vooral de teentjes waren heerlijk speelgoed zo aardig beweegelijk gelukkig dat ze hem dit te minstens niet konden afnemen de kleine pop lag in zijn nestje hij had de hik dat klonk zo grappig van zo'n klein mens de bezorgde jouwke maakte zich wat ongerust over en ging telkens even naar hem kijken vooral gezondheid, zei ze om 11 uur kwamen de andere kinderen thuis ook vader dook op uit zijn braakhoek om te komen eten zijn haren zaten vol van de fijne vezeltjes die van de vlasstengels afstuiven bij het braken van die vezeltjes die overal indringen de oren, de neus, alles raakte mee verstopt en wat dan het ergste is ze komen ook in de keel en daar moesten de vlasbrakers dan meestal erg van hoesten ook vader Martin had die lelijke hoest en hij zag haar heel slecht uit braken was eigenlijk een te zwaar werk voor hem maar wat eraan te doen als hij overklagde zou de boeren een ander nemen in zijn plaats en dan zou hij helemaal niet kunnen verdienen want ander werk was er in de winter bijna niet ze moesten nog blij zijn dat de boeren hun vlas niet in een markt brachten om het te verkopen maar het door hun eigen arbeiders lieten bewerken zodat deze ook in de winter nog wat konden verdienen ook eeltje kwam thuis uit de bodenfabriek mam, riep hij, wat heb ik er nog is het eten klaar ja, het was klaar hoor de aardappelen werden afgegoten en in een grote steenenschotel overgewipt ieder kreeg een lockje of schoteltje voor zich met monstertzaus waarin een klein stukje potvet was gehoord daarin mochten ze de aardappelen stippen die elk met zijn eigen vork uit de schaal pikten het waren slechte, glazige aardappelen de goede waren veel te duur maar ze waren er al aan gewend en ze aaten ze met smaak kleine wieben riep maar al door dit, dit hij stak telkens zijn vorkje uit en dan moest Mem er nog eens weer een klein aardappeltje aansteken dus stumpert hij was zo zwak en klein en teg en van deze aardappelen kon hij niet flink gooien er zat maar zo weinig voedsel in daarom gaf Mem hem tussen beide nog maar eens een broodkosten op te zuigen dan kreeg het de minste nog wat voedsaams het kind had versterkende middelen nodig en hij zei een broodkost was het enige versterkende middel dat zijn moeder hem kon geven ook voor afke zelf waren die slechte aardappelen niet voldoende maar wat was er aan te doen haar man zag haar met bezorgdheid aan maar haar helpen kon hij niet want de vier of vijf gulden die hij per week verdiende moest zijn altijd gebruikt worden voor het aller nodigste de moeder dacht haar naar klein, zwak ventje en de vader dacht aan zijn vrouw maar ging van beiden, sprak erover want het gaf toch niet en nu was het middagmaal afgelopen vader en eeltje gingen weer naar een werk, de kinderend naar school en jauke bleef maar weer thuis om het overige bleven werk nog af te maken afke maakte van de gelegenheid gebruik om een beetje te gaan liggen want ze zou het avonds nog druk krijgen dan moesten alle kinderen verschoond worden en alle broekjes van de jongens uitgewassen en met zwarte verf afgeborsteld want op zondag moesten ze er weer netjes uitzien ook moesten alle kouzen en sokken die avond nog gewassen worden en die stopten ze dan de volgende morgen heel vroeg, want elk kind had er maar één paag en daar moesten ze dan zondags weer netjes mee voor de dag komen maar terwijl Mem daar zo lekker lach te rusten ging stelletjes de deur open en een vriendelijk gezicht keek naar binnen het was Wiepke die van haar mevrouw permissie had gekregen om een nacht thuis door te brengen jauke legte de vinger op de lippen en wees naar de bedstee waarin afke lach te slapen Wiepke, schrik te eventjes en voegvluisterend is Mem weer erger ziek geworden? nee, zei jauke ze slaapt nou maar een beetje omdat het vanavond zo druk krijgt, maar het is gewoon nog goed voor de zondag nou, laat ze dan maar stil rusten en de oudste zuster bekeek eerst de kleine pop eens die in zijn netje lach te snorken want hij was een beetje verkouden de kleine stakker wel, wel, heb ik van mijn leven riep ze uit, wat heeft Mem daar maakt van die oude blauw lakense japon van mevrouw die ik laatst voor haar mee bracht die goeie Mem, wat doet ze toch veel? kijk eens jauke wat heeft ze daar hun werk mee gehad om het alles zo netjes te bespijkeren en het met oude lappen op te vullen en een dekentje heeft ze waarlijk ook nog gemaakt van dezelfde stof hoe keurig is dat geneid en hoe netjes doorgestikt onze Mem kan toveren jauke ja, zei jauke Mem kan alles nu knapt de wiepje de kamer nog wat op, zoals alleen meisjes en vrouwen dat kunnen en toen zag alles er heel vriendelijk en gezellig uit het was alleen maar alles behalve warm in de kamer foei, wat is dit koud? riep wiepje kom jauke, haal gauw een paar turven van de zolder, dan zal ik het vuurins lekker opstoken tegen dat Mem meer van een pet komt er zijn geen turven meer, wiepje geen turf in een huis oh, die arme Mem en ze is zo zwak en teer waarom schrijft ze me dat niet even ik zou er wel voor gezorgd hebben een klein spaarduidje heb ik altijd nog wel en ze liet jauke een hele zak vol turf haren zodat de kachel lekker snorde toen afgewakker werd daarna zet ze de overgebleven glazen aardappelen op het vuur en liet jauke voor tient cent wortelen haren die ze erdoor koekten en ze haalde stilletjes een stuk zwoerd van een hand tevoorschijn dat haar mevrouw had weggeworpen dat sneed ze in kleine stukjes en die koekte ze door de wortelen en aardappelen en toen om 6 uur de kinderen uit de avondschool kwamen vonden ze Mem heel gemakkelijk in haar stoel zitten met een kussen onder haar en ook nog een kussen achter de rug een lekkere warme stoof had ze onder de voeten met een flinke kool erin en een smakelijke etenscheur