Van de Koele Meren des Doods | Frederik van Eeden | Literary Fiction | Audio Book | Dutch | 3/6
Van de Koelemere des Doots, hoofdstuk 11. Dit is een Librivox-opname en dus vrij van auteursrechten. Vorgelezen en opgenomen door Karola Jansen. Van de Koelemere des Doots van Frederik van Ede, hoofdstuk 11. Het was zondag. De zondagsklokken luiden en de witte lange wegen lagen leeg en saai in de stille zondenschijn. Het vreesde de zondagzeer en zocht dienten om vluchten. Een uur gaanst van de hoofd stroomde de grote rivier naar zee. Daar ging het wiegheen vroeg in de morgen. De dauw lag dik op het gras. Zij dacht aan de basalt-glooiing, waar bloemen groeien in de voegen der zwarte blokken en aan de rietrijke poelen en het struik gewas tussen dijk en stroom. Svinters onder water, somers nog hier en daar grouw beslipt. Daar bloeiden het rode wilgroosje nu en vogels zwierven door het struweel. Zij dacht daar aan en zocht die orde. Daar zou het geen zondag zijn. Maar eerst moest zij de hoge dijk wegvolgen die naar de stad voert. De hoeven lagen aan weerzijden, beneden in de schaduw der vruchtbomen. En het wieg overdacht hoe het kwam dat men aan lucht en land kon zien dat het zondag was. En waarom zondag naar geestig was en het schone buitengevoel bedierf. Het was toch mooi en goed als mensen een dag rust zijn aan God dachten. Maar het scheen wel of God hun rust en feest niet leiden mocht. Of de natuur, land en lucht, plant en dier niet stemmen met hun wijding. Er was een schone wijding in het eigen leven van bloem en vogel. En daartussen bestond de mens nog het minst als hij maar gedachteloos bedrijvig was. Maar zijn rust en wijding was er stijf en naar en hinderlijk. Daarom zocht het wieg nu de kleine wildenis van riet en struik gewas. Waar de schuwen watervogels huizde, de hommelszoemde in de zon, de kerkklokken heel ver. Toen zij al dichtbij de lange ijzeren voetbrug was, zag zij iemand liggen in het gras aan de dijk. Zij dacht, die is ziek of dood. Maar er was geen reden toe, zover zij bemerken kon. Hij lag gemakkelijk, bloodshoofd in de zon, de wang op de handen, hoed en stok lagen naast hem. Na bijkomend zag ze dat het Johan was en dat hij vast sliep. Het vlieg voelde sterke hartklopping. Zich bezinnend wist zij dat zij geschrokken was.  Niet omdat zij Johan herkende, dat had juist rust gegeven. Maar omdat zij gemeent had een dode te zien. Waarom dat toch? Wel vaak had zij een man zien slapen langs de dijk. Nu was zij blij dat hij leefde en sliep en dat het Johan was. Zagjes ging zij naast hem zitten en keek naar hem. Hij had een fijn profiel en zijn donker haar was langer dan de gewone dracht. Het golfde dik om de oren. Het wieg begreep dat dit opzet was en iets van de kunstenaar betekende. Ook was zijn das nu in losse strik gelegd. Zij wist dat zij gezicht was wat men in haar kring burgerlijk noemde. Maar toch had het vooral nu slapend een schijn van adel en voornaamheid. Neus nog lippen waren grof, de huidkleur bleek, de jukbeender even uitkomend. Zij moest zich zijn lelijke wat heese spraak herinneren om te bedenken hoe burgerlijk hij was. Hij zag doodelijk vermoeid en sliep vast als uitgeput. Vreemd daarbij was zijn verzorgd kledij. Hij zag zo keurig als nog nooit. Een paar handschoenen had hij tussen de sluiting van zijn jasje gestoken en een blauw gekleurd zakdoekje stak buiten zijn borstzak uit. Wetend zijn grote armoede en zijn geringenij ging tot opschik, zag het vigir in een aandoenlijk poger tot behagen. Haar brief had hij gekregen en nu kwam hij toch en zeerde zich in een laatste hopeloze poging. En vooral sneed haar door het hart de burgelijkheid van zwier, dat hij nu meende zo onderscheiden te zijn en meer naar haar smaak. Dat deed terwijl zijn roerloos zat grote tranen langs haar wangen gaan. Plotsling voer hij overeind, zoals één zeer sterk van een wille vervuld door wie de slaap te machtig is geweest. Er was geen merkbare reden voor zijn ontwaken. Hij keek beduust rond met een verschikt, verstoord gezicht naar alle kanten en naar de plaats waar hij lag. Dat was kluchtig en het wieg begon te lachen. Toen zag hij haar. Zijn moe en mager gezicht kleurde rood. Hij lachte verruk terug en zijn ogen te glanzen begonnen. Hij zag het rankenmeisje voor zich waar hij zo altijd aan denken moest. Ze zat op het schas, makkelijk steunend op een hand. Zat een klein rondstrooie hoedje op en een fris lucht-katoenenkleetje van teergrijsblauw.  Hij zag haar vriendelijke ogen en het was hem of hij na al zijn toppen en verdriet in een oor daar zaligheid was wakker geworden, waar alle leed nu einde nam. Hij rook de geur van het zon-verwarmde gras, de zilte-koelengeur de grote rivier en even de heerlijke geur van het wieg, van haar katoenenkleetje, van haar zeer zachte reukwerk en wat hem huiverdeed in hoge ontroering van haar warm, levend lijfje. Dit scheen nu alles zo zuiver en onschuldig, zo licht en zonder kwaad, voorbijde, voorbijde. Het klare, morgen zonlicht gloeide alles weg, zijn donker toppen, het wieg zelf verwijt. En ze gingen wandelen als of er niets gebeurd was door de kleine wildenis van riet en hoog gras en berk en wilgestruik. Zij wandelde de ganze dag. Voor een kleine herberg aan de rivier onder groen bewingert afdak, onthaalde zij hem op brood en chocolademilk en ze spraken vrijer en meer dan zij ooit gesproken hadden. Zij spraken over twee dingen en wisten later geen van beide hoe zij raar gekomen of mee begonnen waren, over dronkerschap en over zelfmoord. En het scheen hun bijde omdat de zonneschijn zo helder en de zomerdag zo heerlijk was of zij haar goed en dapper en verstandig over gesproken hadden. Johan vond zelfmoord groter kwaad dan dronkerschap en het wieg juist andersom. Want de een was meer vertrouwd met het ene kwaad, de andere met het andere en elk verdedigde het best begrepenen. Dit bemerkte zij vanal kander maar niet van zichzelfen. Johan begreep dat het wieg meer neigde tot zelfmoord en had daarom vergroeidelijkend over sprak. En het wieg begreep dat Johan meer neigde tot dronkerschap, ja weer ligt deze bij ervaring kende. Maar geef van beide bemerkte zelf hoe de eigen zwakheid tot vergeven stemde en de redanering als bij instinct leidde tot afweering van zelfverwijd. Zo sprak Johan over het mooie van de roes, de heerlijke lichtheid en vrijheid en moedte die de wijnverruk in geeft. Hij had het over gouden gewijn in grote groene roemers en over het hoofd met rode rozen bekranzen als de Grieken en over het alles mooi en goed vinden en het leven en de wereld zien en een blinkende mist van glorie en geluk. Dat was toch zeker goed, want hoe meer verrukking en geluk men ondervond in het korte leven, hoe beter.  En op die wijze kon ieder zich het leven vergulden en verheerlijke die maar wou als het hem anders te saai in te doof was. Maar het wiegsmening won, want al kon zij niet kleurrijk en beeldrijk sprek als Johan, zij wist beslist de afschuw die zij voelde, denkend aan haar vader. En dit kort af en simpelzeggend deed zij Johan wijvelen en geloven aan haar meerdere wijzheid. Hij zag met haar ogen, maar zij voelde zachter en meewariger over haar vader, nu beter wetend wat de arme zocht. Maar ook in de tweede zaak vond zij, want geen van twee wisten waar zij afschuw voor zelfmoord vandaan moest halen. En zij kwamen tot overeenstemming daarin dat zelfmoord geen kwaad was als men doorvoortleven zichzelf kwelden en niemand goed deed. Zij wandelde en praten tot de schone dag oud werd en zijn frisheid verloor. Zij hadden vele meilen omgedwaald en Hedwig zag hoe Johan moeilijk liep en zeer bleek was. Zijn voeten deden pijn, en hij bekende dat hij de nacht niet geslapen had, maar gelopen van stad naar hier. Verschikt hierover en beschaamd dat zij zo weinig om hem gedacht had, drong Hedwig hem tot zitten en rusten. Wonderbaar genoot hij deze zorg, die in schijn veel meer betekende dan in waarheid, omdat zij kleine dingen zo sterk voelden en zo levendig uiten. Aan de weg wilde hij zitten gaan, maar eenmaal toegevend brak ook zijn geestkracht gans. Zijn oogkuilen werden dieper en donkerder, zijn lippen en nagels blauwig, en hij viel zachtjes om in flauten. Als uitgronderloze diepte kwam hij weer ontwakend op, met ellendig lijfsgevoelen, maar grote zielslust, want hij hoorde Hedwig's lieve stem hem roepen als van heel ver. En hij voelde haar warme zachte hand op zijn voorhoofd. Het leek wil of hij gestorven was en door de wolken zweefde, of Hedwig zijn ziel met grote smarten uit zijn lichaam losmaakte en tot zich trok, hoog waar zij zich neerboog van hemelrand. Toen hij zich oprichtte, zag hij een boer met zijn wagentje op de weg staan, die was door Hedwig geroepen, ook kreeg hij hete koffie die Hedwig had gehaald van haar nabijehoeven. Rustig, zorgzaam en bemoedigend, handelde zij en bestierde zij, en hij liet dankbaar zich gezeggen. Hij reed weg, matt en pijnlijk, maar in overgroot geluk. Zij bleef achter en wuifde en knikte en glimlachte. Over de brief was niet gesproken.  Hedwig had weinig dagen later één der heerlijkste dromen van haar leven. Zij reed langs de rivier in een tweewielig boerwagentje. Ze zag duidelijk het brede, trobele water met de voortgleidende glade vlakken, de ripjes en keltjes van een snelle diepestroom, een groot schip met hoge zeilen in de verte vol zonlicht. Het was haar geliefd land, maar toch alles anders. Het leek in niets op haar land en toch wist zij het te zijn, en had zij het zo en niet anders in honderd dromen teruggezien. Zij was in haar witte nachtkleed. Naast haar zat haar vriend, die zij haar beste vriend wist. Hij was niet iemand die ze uit haar dag leven kende, maar in haar droom kenden zij hem al lang, en zij was niet beschermd zo naast hem te zitten. Toen waren zij aan zee, aan het strand, en hij was ziek en zij moest hem verplegen. Er was niemand rondom, alleen wind en zand en meeuwen, en zij waste hem en reinigde hem, en gaf hem drinken uit een schelp. Toen wees zij haar dat zij hem op zijn bloot de borst kussen moest, dat zou zijn genezing zijn. Zij deed het, en hij zei, dat is mijn heil, H.D.W. Duidelijk zag zij zijn sterk zongebruint gezicht in een rode glans van de overzee ondergaande zon. Het is niet mogelijk door de beschrijving van wat er in de droom gebeurde een denkbeeld te geven van de wonderbare zielschust die in het bier erbij onder vond. Het was alles in elke bijzonderheid zo onbeschrijflijk schoon en heerlijk, dat niets in haar waakleven erbij gelijkbaar was. Nooit had zij wakkerzijnde, lust gekend, die erbij haalde, en niet slechts de volgende dag, maar vele dagen en weken werd het door drongen van het vreugde gevoel van die enkele droom. Zij overdacht alles weer en weer, en werd dat nimmer moe onder al haar bezigheden. De tedernaam die haar gegeven had was nieuw voor haar, en in die vijf woorden die hij sprak, was de kern van haar geluk. Die overdacht zij het liefst. De droom scheen wel enige betrekking te hebben op het gebeurde met Johan, maar haar droomvriend was Johan niet. Oh, nee, het was een veel ouder en sterker en dierbaarder man. Ook Johan droomde zulke droomen, maar niet er stond, eerst twee of drie weken later.  En bij hem was het altijd Hedwig zonder enige twijfel. Wel zag zij er dan heel anders uit, maar hij wist altijd dat zij het was. Hij zou niet weten wie anders. En weder op een zondagmorgen toen Hedwig gereed stond met sommige van het gezin naar de dorpskerk te gaan, zoals hij onder twee of drie weken schoon met weerzind deed, zag zij Johan bij het hek. Nu beklemden en verdrood het haar. Zij deed of zij hem niet zag. De juffrouw en haar zusters herkenden hem niet. Maar hij liet zich niet afschrikken en dwaalde de middagond om de Hof bij plekken waar hij wist dat zij garen er kwam. Eindelijk kwam zij ook en ze hadden een kort gesprek. Hij lag op het grasland aan genen zijde van een groene, dik bekroosde sloot. Zij zat op een bank aan deze zij. Je moet dit niet meer doen, Joh, zei Hedwig. Je weet toch omhoogst dat het niet kan. Ik heb het je toch geschreven. Waarom doe je zo raar met me, Heddy? Ik kan het heus niet uithouden. De ene dag hou je van me en de andere weer niet. Nee, ik hou altijd hetzelfde van je. Hé, gretig, is dat waar? Zullen je dat je levenlang blijven doen? Ja, als ik eens van iemand hou, dan blijft dat mijn leven lang net hetzelfde. Maar waarom doe je dan zo anders, de ene dag of de andere? Omdat het niet goed is dat we elkaar zien, het moet nu uit zijn, voor goed. En toch blijf je van me houden? Ja, dat moet je ook voor mij blijven doen en daarmee moeten we tevree wezen, beloof je me dat? Johan keek lang voor zich in het gras. Kan dat, vroeg hij zacht. Zeker kan dat, jongen, als je maar wilt. Laten zien we elkaar wel eens weer, als ik getrouwd ben. Dat zij ze niet uit vreedheid, maar als om hem te beproeven of hij haar goed begreep. Zijn gezicht bewocht niet, maar werd dodelijk bleek. Toen stond ze op en zij, strak naar hem, kijkend, dag, Joh. En hij, zonder te bewegen of op te zien, dag, het hij. Na bijna een uur kwam zij weer op dezelfde plek. Toen lag hij nog in dezelfde houding op het gras, hoewel het niet warm was en een weinig geregend had.  Hij zag op en zij ging terug. Toen zij ten derde malen kwam kijken, was hij weg. Nu schrijden het wieg, het gelaat in de handen tegen een boomstam. Maar er was zoetheid en verlichting in haar treurnis. Dit gelijk op die mooie, eeuwige schrijding van twee gelieven die zichzelf ten offer brengen. Het was zeer droever, maar niet door of naar geestig. Maandenlang beheelt zij de zoete droefheid die er schrijding als een dierbaar ding ja als een troost in haar schade leven. Het was verseurend geweest, maar goed, hevig en mooi. Iets om aan te denken als saaiheid te ondraagelijk was. Alles was nu voorbij, voor eeuwig voorbij, en het was toch mooi en lief geweest. Vrijwillig had zij dat lieve geofferd, omdat het zo beter was. Traanen van vertedering over zichzelf kwamen geredelijk bij die gedachten. Zulg Leiden viel haar niet zwaar te dragen, het bekwam en bevredigde haar. Maar het spaarde dan ook haar eigen liefde, wel zijn nog niet diep begreep en het reinigde de kernhaarswezens niet. In de volgende zomer was er feest van studenten in een academiestat. Het wieg was uitgenodigd dat bij te wonen. Bij verwanten van haar zou zijn gast zijn. Bij een groot, vrolijk gezin in een groot oude wetshuis te leiden. Het was een week vol bekoring en vol zonbaarheid afwisselend. Bekoren voor haar in hoge mate was het feestelijke dat stad en mens gans de verlichte scheen. Ze kende de stad niet en het is geen haar of het er altijd moest zijn zoals zij het zag toen ze in kwam. Vlagge alom en vestoenen en bereidselen voor verlichting en getimmerte om de stoet te kunnen zien. De straten drukken en de deuren en ramen de huizen open met groene planten en bloemen in huis en feestelijk getleden mensen. Overal gastvrijheid en welvoorzienende tafels. Mijn komaar meega met vrienden in huizen van Vremde Mijn was welkom als feestgenoot en werd onthaald alle uren des dagens. De vlaggen bleven dag en nacht uitgestoken. Smorgens vroeg al, dat was het heerlijkst, als de mensen anders zijn en werk of school gingen, dan begon reeds het feestelijke. Het bij elkaar inlopen en plannen beramen. Dan zag men overal al wijn en gebak en met bloemen versierde kamers en mensen. De morgenzond scheen in de volle gezellige kleine stadstraten vol sparen groen en kleurige papierlantaarens.  Alle mensen schenen vrolijk en lag lustig en verbroedden er door de gemeenschappelijke vreugde. Het wiegesliep op een matras op de grond in de kamer van haar nichtje en ook in dat behelpen was feestelijk pret. Ze was uitgelaten joolig, van alle het vruchtbaarst in dartelheid en dollen grappen, het minst vermoeid als het nieuwe pretjesgold. Ze wilde zo graag meedoen, meedoen en al wat mooi en vreugdrijk en broedelijk was, niet om zelf persoonlijk te genieten, maar omdat zij het zo goed vond dat alle mensen blij waren, dat er feest was en vreugd en mooierheid. Eén dag had zij hoofdpijn en dat verborgen zij met grote inspanning, niet minder lustig doen, al leed zij zeer, want zij voelden een sterk plichtsbesef dat men een feest niet mocht bederven. En zij nam het kwaarlijk en was bits en scherp als iemand minder geestdrift in het feest vieren toonde. Maar ze zag ook alles in hun veel te zuiveren en glorierijke schijn. Zij geloofde griff in de echtheid van de pracht en in het zuiveren geluk en de oprechtige zintheid van al die mensen. Zij uit het dit op zo kinderlijke wijze dat menigin haar van voorwendig en huigelarij verdacht. Door dit hooggespannen leven in een schijn ontstond de inzinkingen tot diepe nierslachtigheid, waarvan zij de redenen niet bevroeden. Een zeer kleine stoornis en vlek op het kletel van regenbuy deden haar geheel uitdoven als een opgebrand papier. Dan beraamde zij plotseling vertrek of wou dood. Dan was haar geloof in de echtheid van wat zij zag als met één slag verjaagd. Zo zat zij op een avond naar een overdrukken, aanhoudend jolige dag in de danszaal met haar nichtje. De twee maakte grappen en giegelde samen. Zij zag voor het eerst aanzienlijke jonge mannen dronken, waggelend en jammerlijk in bondmaskeradenpak. De dansmuziek dreund de dom en bondsend voort, de paare danste al door voorbij zonder ophouden door het open raam walmde een dikke geur van vetliggjes en het wieg, onder het lachen en kouten, voelde eindeloos naar geestig en eenzaam en zocht in haar gedachte de koele, donkere dood als enige verlossing. Laat thuisgekomen, deed zij heftig snikken, alleen even in de donkere kamer. Onder de vele studenten met wie zij in die dagen kennis maakte, was ook de zoon van hun notaris uit haar geboorte stad en zij herinnerde zich flaukens een gezicht als schooljonge.  Maar hij scheen nu een geheel ander persoon, volwassen en groot van statuur, met ernstige ogen en een korte blonderbaard. Ook zag zij hem nu terug in kostuum van midde-eoos Edelman en hij werd haar voorgesteld met de statige naam van Heer Frank van Naaldwijk, ridder. In de stoet zag zij hem voor het eerst op een zwart paard met blanke helm en malienpanzer, met rode leeuw op witlinde wapenrok. In de danszaal zag zij hem weer, in witzatein en scharlaken. Toen liet hij zich aan haar bekend maken. Van de andere gemaskerde bemerkte het wieg spoedig en niet zonder spot, de onechtijd hunnerswere gedracht, het links optreden, de gebrillde kamer kleurde jongensgezichten onder helm of barret, maar van deze ene niet. Schoon zij het wisst met haar verstand, haar oog kon in de notaris zo niet geloven, maar zag ten riddig, ernstig zwijgzaam, iets wat vermoedig als alleen verdwaald tussen aanstellers. Ook zijn spreken met haar en zijn gedrag bij het feest bevesten deze schijn. Hij dronk zeer weinig en was nooit in het minst los van zinnen of vrivol. Hij sprak ook rustig en weinig, zonder poges te behagen, maar als een vervuld van gewichtige dingen dan hier omgingen, als een die liever alleen was, maar die hier bleef met inspanning van zeer geoefende zelfbeheersing. Maar aan Hetwig hadden zijn blikken zich gehecht met een plotseling bijna angstig hunkerend vertrouwen, alsof hij in haar op eenmaal ene ontdekte die hem kon helpen in zijn sombere beklemming en zijn versloten alleenheid. Dat was als een mooi sprookje voor Hetwig, en zij zag het weer en koesterde het in de nachten en morgens. Haar verstandelijk weten dat dit een schijnbeeld was, bleef zonder enige uitwerking. Zij dacht aan haar eenzame sombere ridder met zijn zwartpaard, zijn vier gedragen rusting, zijn schone bouw, zijn verlatenheid, zijn plotseling vertrouwen op haar. Toen bemerkte zij de volgende morgen dat in haar verwachting de dag rijk en heerlijk zou zijn als zij hem weder zou spreken en zonder dat niet. Zij bespeurde dat zij gespannen uitkeek naar zijn gelaad, de ganse dag, en wat zij gevoelde toen zij het plotseling weer in de ernstige ogen zag, dat wist zij nooit te hebben gevoeld. Een lichte, vuurige, weemoedige zoete schok, en het verdere einde van de dag all door om te zingen en alles mooi te vinden. Dienavond verlichting en muziek.  In de zoelenzomeravond zat zij in een grote kring bij de muziek tent in de volle zomertuin, zoals men dat in Holland doet. Het wiegzachte maan boven de stille ronde kruinen daarbomen rondom, en zij herkennen die als haar maan, en zij glimlachten voor zich met een oud, heerlijk gevoel van verheven zijn, boven het rumoerig en klein lichtfeestgedoe, in verstandhouding met die hoge, blauw-lichte hemelbol en de roerloze zwarte bomen, ernstig onverschillig boven de klein oranje licht tumult. Daar zag zij de rode leeuw op wit het wapenteken van haar ridder, en in haar verheffing bracht dit geen stoornis. Het was niet lachwekkend en behoorde niet bij het kleine en luidruchtige, maar bij het ernstige en zwijgende maan en bomen. Zij stond op en liep met hem een kleine tijd door de donkere heesterpaden. Wat de muziek speelde, was maar een gewone militaire wijze die haar anders niet getroffen zou hebben. Maar nu voelden zij haar aandoeningen bij die zij nooit vergat, en die zij steeds terugkreeg als zij die wijze weer onverwacht te horen kwam. En het was alles zo rijk en mooi en geheel enig en bijzonder wat zij ondervond. De zoelen lucht, het park, het feest gerucht, het maanlicht over de boomkruinen, en dit alles juist zo in deze samenhang dat zij zich toen en ook later nooit heeft kunnen verwerkelijken, dat zij inderdaad maar was op een zeer gewone feestje van een klein stedse burgerij en wandelde met een verkleedstudent. Zij geloven in zijn ridderwezen. Zijn kleed was wit, zatein en rood, al duurde dit kort. Waarom was dit niet de werkelijkheid, en al zijn overig leven met het student zijn en de grijze en zwarte kleren schijn? Zij had zich gekleed in zijn kleuren en zij beide wisten wat dit betekende. Zij beide alleen van de hele wereld. Hij vertrouwde haar en zij gaf te kennen dat zij dit begreep. In elk woord dat hij sprak voelde zij de diepe verstandhouding. Zij was hem nodig. Niemand anders zag de werkelijkheid en de echtheid van zijn eenzaam wezen. Zij leefde samen hoog boven al die andere uit. Hij sprak geen woord dat gelijk op het zo vaak ondervonden verliefde spreken. En toch toen het wicht naar huis ging, staarde zij met grote verrukte ogen naar de sterrenlucht en zijde voor zichzelf. Dit is hem. Nu is hij gekomen.  Daarop een dag dat zij hem niet zag en als gevolg diepen nerslachtigheid, twijfel aan zichzelf en aan de echtheid van al haar waarwoordingen, ook wat vrevel en bidsheid. Toen weer een ontmoeting nu geheel anders. De dagen van maskerdracht waren voorbij. Weg was zwartpaard, rusting en wapenteken. Nu was hij Gerard Wijbrand, student in de rechten. Maar Hedwig bleef hem ridderfrank noemen, als in scherts, maar met zeer ernstige minnen en ook hijig glimlachten daarbij niet. Het was nu op een uitvoering van lichaamsoefening, overdag op wijdzonde Grasveld, de avonds invosseerde helvelichte zaal met gladwitte plankenvloer. En Hedwig was onzeggbaar gelukkig, want niets van de bekooring was met de riddersproken vergeweken. Gerard troeg nog zijn kleuren. Het wit trico, daar gimnasten, nauw sluiten, de sterke arme bloot, rode gordel, ruime wit flanelle broek. Zijn ernst beheelte hij bij zijn oefening als een strenge plicht deed hij ze, vol toewijding en met grote voorkomenheid. Hij was voorwerker en daardoor op die dag een figuur van veel aanzien. Met erbiet zagen de zwakkeren toe als hij begon en men juigde en klapte om hem. Toch hij achterblijkbare bedwerken leen. Iets onbeschrijfbaar heerlijks vond Hedwig in dit alles, in dit alles bijeen. Zij kon niet juist nagaan in wat en waarom. In het schone samenwerken der jonge mannen, hun broedelijks samen doen zonder naaiever met vrijwillige onderschikking, met rustige erbiet voor de meerdere, met gestadig en oukeurig zelfbedwang. Er was iets in wat Hedwig Trane in de ogen bracht en haar behoefte gaf te juichen, zo goed en mooi van zijn deze wereld. Het was prachtig op het zonnige gasveld, door voorkomen gelijke standen en bewegingen, de eenheid van geest daarin, geheel vrijwillig, maar ook niet minder schoon des avonds in de feestzaal met het kunstlicht en de muziek. Zij had ze alle lief, die krachtige flinke jonge mannen, zij stonden in een bijzondere verheerlijking voor haar als helde. Met grote aandacht en geestrift volgden zij alle verrichtingen, betreurend als zij niet op alles letten kon en als een en reeks te spoedig eindigde. En Frank, haar ridder, stond verheerlijk boven al de andere. Hoe dankbaar was er dat hij zo sterk was, zo wel gebouwd en gespeerd, zo goed geoefend. Welke genot te weten als hij rustig naar een werkthuis scheet, dat hij zeker was van zijn taak, dat hij zuiverder en krachtiger zou werken dan één daar andere.  En geen zweem van idelheid of zelfoldaanheid toonde hij. Hij voelde zich één met de andere. Het was hem om het voelkomen werk te doen, niet om eer of meerderheid. Het wicht danste met hem die nabond. Hij in het wit gymnastepak, een wit flanelle buis, over het trikko. Er was niets vreemd of lachwekkends voor haar in deze overgang van midde-eeuwse ridder in 19e eeuws gymnast. Zij spraken niet veel, over zijn vrienden, over het zwarte paard. Maar alsof ze Elkander jaren kende en duizend dingen heimelijk reeds van elkaar verstonden. De laatste dag eer zijn vergoed vertrekken zou, kwam hij nu in het zwart gekleed en vroeger even alleen te spreken. Zij lachte wat om zijn kleding, maar ziende zijn ernst, begreep zijn bedoeling en had oog nog dachten meer voor kledij. Eenvoudig en recht toe, zei hij dat ze Elkander zeker begrepen hadden, dat hij geen woorden meer behoefde. Hedwig zag met gebogen hoofd op zijn handen en durfde hem niet in de ogen kijken, maar zij knikte zwijgend bij wat hij vroeg. En toen kust hij haar handen en zei, ik dank je kind, nu wordt alles goed. Hij hommelste haar niet en dit toen hij weg was, vervulde Hedwig met de grootste dankbaarheid en eerbiet. Niets was er nu meer wat aan het oude kwaad herinnerde. Dit was een rijn man. En met tranen herdacht Hedwig haar lelijk verleden en bad god dat hij haar nu helpen mocht in haar onwaardigheid, nu hij zo genadig voor haar was. Einde van hoofdstuk 11, voorgelezen door Carola Jansen Rotterdam, 20 oktober 2009, www.carolajansen.nl Van de koele meren des doods, hoofdstuk 12. Dit is een LibriVox opname en dus vrij van oorteursrechten. Voorgelezen en opgenomen door Carola Jansen, van de koele meren des doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 12. De diepste oorzaken van Gerard's ernstig wezen waren anders dan Hedwig ooit bevroede kon. Zijn ridderrol had daarmee niets uitstaande. Hij had die aangenomen omdat ze hem opgedragen was en zo goed mogelijk uitgevoerd, zonder enige diepere belangstelling, maar uit plichtsgevoel voor de eer van zijn academie. Zo erg gewichtige gedachten waren waarmee hij scheen vervuld te zijn, betroffen die zijn aanstaande promotie tot dokter in de rechten. De indruk dat hij liever alleen zou geweest zijn, was juist.  Hij was van aard beschroomd onder mensen en beheerste die verlegenheid alleen door een langdurig en geestkrachtig ofvende welleventijd. Maar zijn leven was evenals dat van Hedwig vroegtijdig aan blijvend geschaat, op gelijkzortige wijze, schoon met tegengestelde werking. Hij wist niet gestaardig meer dat zijn wezen daardoor nog steeds beschaduwd was. Hij achte het voorbij, maar toch was het die schaduw die bemerkbaar bleef. Wat het leven die er beide mensen als verborgen oorzaak heeft beheerst, hebben zij nooit vanal kanden geweten. De oorsprong van grote, wereldelijke en geestelijke ellende kan diep verborgen en verachtelijk gering zijn, maar zij leidt altijd in sfeeren ontsuivert op persoonlijke of grote maatschappelijke schuld. Gerard was niet als Hedwig jong moedeloos geworden, maar een slechte zede uit deze tijd had zijn moeder haar zorg doen overlaten aan kindermijden en jevrouwen, veelal onverschillig en van geringen beschaving. Eendezer, Wulps en Roekeloos, had de jongen op achtjarige leeftijd het kwaad der knapen geleerd en hij had dit zonder arg blijven bedrijven tot bijna volgroeid. Grote preutsheid had hem steeds weer houden tot zijn ongeluk er iets van te doen blijken, totdat hij een boek te lezen kwam door een kwak zelf geschreven om onervaren knapen schrik aan te jagen en hen in zijn machten locken. Doch Gerard had een van nature gezond gemoet en liet zich niet vervaren. Hij verwond zijn fout met de eerste inspanning zonder weder instorting en zonder dat iemand toenmaals van zijn schuld strijd en overwinning geweten heeft. Zijn overwinning was zo voelkomer dat het zelf verwijdt, anders de onvermijdelijke volger van dit bijzondere kwaad bij hem uitbleef. Hij wist zich onschuldig. Na het eerste ogenblik van inzicht, gekomen in zijn 15e jaar, had hij niet meer gedwaald. In plotselingen afkeer van zijn verdoling had hij besloten een rijnman te zijn en hij was het geweest, eenzaam te midden van onrijnen, zonder steun, medekennis of sympathie. Hij vermeeddenk en spreken over al wat het lijflijk geslachtsleven betrof van de aanvang af zo stipt en volslagen dat dit hem spoedig tot natuur werd en dit gehele zielsteel als uitteerde door voedselgebrek. Nooit roerde hij zulke dingen aan, nog schonk hun enige aandacht. Zij waren hem veracht en gehaat als herinnerende aan de meest vernederende zwakheid van zijn leven. De jammerlijkste val waar hij ooit ingelopen was. Met zijn vrienden trof hij het niet gelukkig.  Er waren er juist geen onderhens, zoals het toch meester wel gevonden worden, die de eerbied voor geslachtelijke rijnheid gesträngelijk behouden hadden. Zij waren onderling over de schaamte heen en bespraken hun uitspattingen openlijk. Maar de hooghartige minachting waarmee Gerard hun vel bekken lang zich gaan liet bracht de weeg dat zij hem buiten hun vertrouwelijkheid lieten en over deze zaken zwegen waar hij bij was. Zonder hem nog tan, zoals gewonelijk gaat, als zij de meester te bespotten, want zij voelden in zijn gedrag de trots als beweeggrond en dit scheen hun eerbied waarde, al begrepen zij het niet. Op deze wijze nu was bij Gerard door dezelfde oorzaak het zielsevenwicht juist naar de andere kant verstoord als bij Hedwig. Bij haar was een deel van haar zielsewezen door prikkeling overmatig toegenomen zodat het haar veel te veel vervulde en altijd belangrijk scheen. Bij hem was hetzelfde door plotseling heftige terugwerking verkleind en verkommerd en ver onder natuurlijke verhouding achtergebleven. Van het zindelijke slagsteef had hij een ongezonde afkeer. De natuurlijke droom en verlangers van jonge mannen waren hem vreemd. Hij kon zich de verhouding tussen man en vrouw niet schoondenken tenzij als een zuiver geestelijke. Hij las scharende de uitingen de uitwepend verliefde zielsverhoudingen in de 18e eeuw, vooral van het romantische Duitsland. Het bleefde hem die alle puur, geestelijke en van alle lijflijke begeerden vrijgebleven op te vatten. Zijn vrienden noemden hem de onkwetsbare, in de waan dat hij te ene malen ongevoelig was voor verliefde aandoening. Inderdaad was hij daarvoor overgevoelig, maar hij zag ter stond of menen ter stond te zien de zinlijke begeerden die hij zozeer verachte. Hij zag die in het onbewuste doen der jonge meisjes waarmee hij sprak nog eer het tot vriendelijker verstandhouding kwam. En dan ontliep hij ze met gering schattende gedachten. Zij waren hem te grof en te zinnelijk. Zo had hij een zeer eenzaam geestelijk leven en was eigenlijk wel ongelukkig. In sommige boeken was al zijn troost vooral in die waarin zuiver geestelijke liefde in overmatig gespannet toon verheerlijk werd. Hij leefde als in gestaardig verkeer met de vriendinnen uit Wolf- en Dekenslangen verhalen, met Heluise, met Vringini, met Bettina Brentano, met Rachelle Levine. Deze hield hij voor reine vrouwen die wisten wat geestelijke liefde is. Zo had hij er in het leven niet gevonden.  Had iemand hem verzekerd dat op deze vrouwen lijfsbegeerd hadden gekend, dan zou hij zich driftig hebben gemaakt. Het zou een schandelijke lastig iets ondraagelijk zijn onmogelijk hebben geschenen. Voor hem was vrouwelijk verkeer nodiger dan voor zijn meisjes gekke vrienden. Maar hij achte de vrouw iets zo onredelijk verhevens dat niets van het wereldse of lijflijke haar mocht bijblijven. Dat alles scheen hem vuil en verachtelijk omdat hij, even als het wicht, dat alles alleen als zonde had leren kennen. Maar hij was sterk genoeg, nog zijn ongeluk nog zijn minnachting te laten blijken. Hij voelde zich eenzaam en minnachter meest alle jonge mannen of vrouwen die hij kende om hun wufte, lafzinnelijke neigingen. Maar hij vond goed opgewekt en vriendelijk te zijn jeeg eens ieder en stil zijn weg te gaan. Werk verquikte hem. Het zware hersenwerk en het zware lichaamswerk deed hem goed. En hij vond eerbied onder zijn kornuiten om zijn hersens en spieren. Toen hij nu het wicht zag, toen was het hem op eens of een koude, ijzeren ketenboei van zijn ziel losbrak. Hij voelde als de betoverde prins in het sprookje die de verlossende jongvrouw komen ziet. Als er ene vrouw leefde op de wereld, was het reine wezen dat hij zocht, dan was het deze, met haar edelige laadslijn, haar rankenthederige gestalte, haar grote, zachte, heldergrouwe ogen. Daar was pure argeloosheid in die blik die zijn hem recht en open toe zond. Nu was zijn eenzaam leven voorbij. Nu was de reine zusterziel gevonden. Na twee dagen tijd was hij overtuigd dat zij hem begreep. Zonder wijfelen vroeg hij of zij haar leven voor eeuwig binnenwouw, ziel aan ziel. En toen zij ja, zij dankt hij God, want nu werd alles goed. En deze twee mensen grepen alkander vast, elk de ander zien als witte rots van reinheid in zwarte zee van werelds bederf. Deze toedracht verliep met dat verwonderlijk gemis aan zelf besef, dat de mensen vooral in deze dingen eigen is, en hen zelf aan het eind het meest verbaasd. Dat hetwieg een huwelijk aanvaarden zonder weet van de betekenis is voor een jonge vrouw gewoon. Zij aanvaarden blindelinks, bereid het onbekende te onderstaan. Maar Gerard vroegt een huwelijk en, of hij het al weet mocht, dacht daarbij geen oogwenk aan het gansen wat hij vroeg.  Hij vroeg een vertrouwelingen, een zielzuster, een geestelijke geliefde, ene aan wie hij de volle overmaat van dweepende tederheid kon uitstorten die zolang in hem opgekropt zat. Maar had hem toen in dat uur iemand herinnerd of mede gedeeld welke dingen er verbonden zijn aan dat huwelijk dat hij nu voorstelde, hij zou in de pijnlijkste verlegenheid zijn geraakt, vermoedelijk aan zelfmoord hebben gedacht en zeker zijn voornemen hebben opgegeven. De verbinding toch van het heilige en reine wezen dat hij in hetwieg zag, met zulke door hem laag en velg achte dingen zou hem een gruwel en een schennis hebben geleken waarvoor hij in een ontzetting waren teruggeschikt. Maar nu ging hij in gemis aan zelfbesef, verheugd zijn weg en leefden in wonder en in grote zaligheid, precies zoals de jonge lieden weer zielsleven niet zulke misvorming heeft ondergaan als het zijn. Even zo zag hetwiegen in hem de reddaren verlossig en wandelden zij als in het licht eens reisende morgens stond van voorkomen en durend geluk. Zij had een walg gekregen van zichzelf als van het steeds door mannen begeerden en een walg van mannen als van wezens die haar steeds vernederden en zichzelf verslaafden door dom begeerden. Zij kon haar eigen schoonheid niet meer dulden in de spiegel en voelde zich demonisch vervolgd en omring door zonde en vuil als in sommige dromen waarin men het afzichtelijk niet ontkomen kan. Waren zij katholiek geweest, in haar benouwing had zij het klooster gekozen. Nu wist zij niet waarheen. De wereld wees haar geen uitweg. En nu zie, daar was haar sterke ridder met zijn zo verwant eenzaam en somber wezen. In hem was geen onreinheid en geen zonde. Zij zocht haar tot redengel en vertrouwde en hij bood haar zijn vertrouwen en hulp als wetende de veilige uitweg. Nu werd alles goed. En oh wonder, de wereld kanten niet tegen. De wereld was niet vajandig, maar scheen voldaan en tevreden. Het was een uitgezocht paar, beide mooi van voorkomen, deftig van stand. Zij was mooier en van hoger stand dan hij, maar hij gold voor zeerschander en geleerd, hoe weinig men daar ook van weten kon en zijn vaardergold voor zeer rijk. Al dus was elk tevreden, zo zeer dat het wijzeren bevreesd had moeten maken, daar een verdolde wereld gewoonlijk niet tevreden is over zeer goede dingen.  Van geen levens tijd bewaarde het wie zulke onvollkomen herinneringen als van deze verlofingswinter. Zij vroeg zich later af of zij toen niet hevig gelukkig was geweest en zeer sterk geestelijk had geleefd. Want er was toch geen enkele feil in haar geluk in zweem van schaduw over haar verwachtingen. Er was niet de minste onzekerheid omtrend de echtheid van het bereikte heil, niet het flauwste voervoelen van nader in de teleurstelling. En toch was de herinnering aan die tijd mat en vaag, zonder levende gestemming speelden. Niet was het een tijd aan welks lievelijke visione men zich later in wekenmomenten verwarmt, of waarom men zag troevig snakken terugdenkt als het aan het nooit terugkeerende lieven. Dit was waarschijnlijk zo, omdat zij het leven te diertijden niet argeloos verwonderend onderging, maar het amatigend en ingespannen vormde naar haar hoge verwachting. Zij was als een die op reis is om in miljoenen erfenis af te halen. Van het landschap herinnert die zich niet veel en de reisavonturen vrolijk of vrang, bekommeren hem weinig. En later, als de erfenis tegenvalt, is de hele reis een verwenste nagedachtenis. Zij ging veel uit en menig feest weg ter hunnereerige geven. Er waren zeer vervelende bezoeken te maken, maar ook genoegelijke tochjes, vooral rustig en bevredigend, als zij hadden een dezakelijk doel betreffend hun toekomst als het kopen van huisraad. Gerard Stoeweiding was voorkomen. Al zijn geweldig en onvoorzettelijk plichtsbecef bracht hij in deze liefde te pas. Hij schreef elke avond een lijstje op van zaken die hij in de loop des dagens bemerkt had dat haar aangenaam waren of die hij meende voor haar te moeten doen. En die las hij over in bed liggend, eer hij het licht uitdoven. Dit goolte niet tigste kleinegeden. Het snit van haar en nagels, het model van boorden en schoenen, de uitspraak van de letter R, een soort versnaaprenger uit een bepaalde winkel, de wijze van een bepaalde spijs te eten. Al wat zij zeiden, onthielt hij en bracht het op zijn tijd in aanwending met een haar ontroerende en bijna benauwende stieptijd. Dit, bij haar uiterst gevoelig en gillig beweegelijk gemoed, was een zware taak. Maar zij zag er de volle omvang en betekenis van met onuitsprekelijke dankbaarheid. Ja, dacht zij, dit was het. Dit was de ware, grote, niets te gering of de veelachtende liefde. Dit was de liefde van een held.  En om haar waardering te tonen had zij overdreven uitdrukkingen voor de geringste daad van zorg of goedheid. Oh, dat is veel te lief, Franky. Oh nee, maar zo moet je niet doen. Dat ben je te goed. Je bent veel te goed vormen. Dit zijden zij, als hij haar twee kievietseieren van vier stuifers gekocht had, of bij een dergelijke zaak. En toch, hoe zeer zij zijn toewijding onverdiend en bijzonder zijden te vinden, schade en bedierft hij haar door het als een natuurlijke zaak onmiddellijk stillen en verzaden al haar gillen en begeegten. Nu was er nog iets dat Liede van Dieper zelf beseft. Bevreesd dat moeten maken. Namelijk dit dat zij er beide zeer tegen opzagen samen alleen te zijn. En vooral dat deze verlegenheid niet af, maar toenam. Nooit nog had hij haar op het gelaad gekust. Alleen nog maar op haar handen en dan nog weinige malen. Zij dankte daar god ernstiglijk voor. In tegenwoordigheid van anderen, uiterlijke vertrouwelijkheid te tonen, ging bot tegen beide teerste gevoelens van welgevoegelijkheid. Dus langer derde waren waar zij kalm en gerust. Maar ook maar één ogenblik samen alleen van pijnlijke schoon en zij konden niet zeggen waarom. Zij wisten bij de zeer goed dat zij dankbaar waren om de afwezigheid van elke zinnelijke vreugde in hun verkeer. En toch was het alsof iemand of iets in de ogenblikken van alleen zijn meer van hen verwachten. Het was dan alsof er een nevelig raadsel voor hen opdoemde. Een vagevage. En als dit aanhoudt, hoe moet het dan? Kan het dan zo blijven? Zij hoorde dat en zij hoorde het toch niet. Dat deel hun wezens, dat was door zelfbesef verlicht, wilde niet wat een ander groter deel in schaar duw gebleven, natuurlijker wijzen en zeer stellig wilde. Dit gaf een dompege onrust en versmoorde strijd. Zij ademde dan op als iemand bij hen kwam en de twee zijn verstoorde. Maar buiten wandelden zij graag en waren ook graag samen alleen ondervremden. Kleine reizen doen om inkopen voor het huishouden. Dan schersten zij en waren vrolijk. Zo vrolijk als geen van beide zich ooit herinnerde geweest te zijn. In grappen verstonden zij elkaar voelkomen. Hun zin voor scherts was gelijk soortig en tamelijk bijzonder. Niet om diepte of vernuft, zeer geestige woorden waardeerden zij cool en hun lachgold meest potseerlijke dingen van kledij, uiterlijk of gebaar.  Maar een gevoel voor humor was zo uitermate verfeindt een subtiel dat zij beide zonder voorafspraak tot tranen konden lachen om iets wat een ander niet bemerkte. De een vormde ook nieuwe woorden waarvan de ander uit zichzelf de betekenis begreep. Een gransereeks uitdrukkingen maakte zij die alleen voor alkanden golden en die onmiddellijk zonder uitleg werden gevat en beantwoord. Zij gaven alkanden name in scherts en tedigte, bierzinden benaamde dadelijk voelden. Gerard begreep sommigen van hetwiegs fijnste aandoeningen zoals geen ander het ooit gedaan had. Hij begreep haar afschuw van de knopenwinkel. Haar oneverredige leiden onder de aanwezigheid van mensen met slechter manieren en kwaarde geur. Hij begreep haar verschil tussen land en stad. Hij begreep haar muziek verstaan. Het diepst deelde hij haar leiden om haar gevaardig. Dit alles strikte om de mening van beide te versterken, dat mensen zich aan alkanden verbonden hadden zo welgepaard, zo diepsielse verwand, zo voorbestemd tot het enige eeuwige huwelijk als zij beide. Al dus leefden zij samen druk en bezig voort, zonder diepself beschouwen, gespannen uituurend naar die toekomst van onbeschaduwd hel. Gerard gelijkmatig gelukkig en gerust, hetwieg menemalen overspannen moeder en korslug. Gebetsmomenten, dagen van een keer, had zij niet. Zij leefden maar op één gedachte, daarom schaarde zich alle anderen. In haar leven bestond nummer één dag, haar huwelijkstdag, daar aan waren alle anderen ondergeschikt. Die anderen hadden niet te loven of te klagen, zij waren maar dinaren, bestaande om ene her. Zodra Gerard de toestand van hetwiegsvader had bespeurd, steund hij haar tot krachtig gehandelen. De toestand was hem zeer onaangenaam en hij was voor een kind om meer te doen. Hij raadde hetwieg tussen beide te komen, de wijnbestellingen af te schrijven, de wijn weg te sluiten, ook zijn gangen te bespieden. De oude man liet het vreesachtelijk geschieden, met zeer kleine onbeholpen pogingen tot verzet. Hij voelde achter hetwiegsvader de wil van een doorzettend man en dat maakte hem laf en besluitenloos. Hij deed eens een tweede sluiten op de wijnkast maken en ook tracht hij wel openlijk zijn zin maar het gelukte niet want hij was te beschaamd en niemand steund hem. Toch baten dit alles niet want wat men deed was door gebrekken gekennis niet afdoenden om zijn ziekte te verdrijven.  Maar er ontstond een treurig en onterend strijden tussen vader en kind, een plagerig gevecht wie de ander het slimst af zou zijn. Jammerlijk was te aanschouwen de triom van de oude man als hij, waar vreemde aan wezig waren, zijn zin had weten door te drijven en zijn verzwakt te doen gelden. En het maakte Hedwig harder tegen hem nu zet voortdurend haar plicht rekenende hem teleur te stellen en te plagen. Eens zag zij hoe hij na de maaltijd de liqueur karaf heimelijk wilde gaan wegbrengen in zijn schrijfkamer. Zij ging hem achterna en nam hem eerlijk goed wist wat er gebeurde het kristalflesje uit de hand. Hij hield even vast maar liet begaan en sloffte mompelend voort. Hedwig zag even om en voelde zich een ellendige man als griselend van haar daad. De oude de fonteine volde wel wie het eigenlijk was die hem zo in zijn droeverg zwak weer stond. Hij haden daarom de jongen niet want diep in hem leefden nog flautjes de eerbare man van vroeger. Maar hij zag tegelijk angstig en bitter naar zijn nieuwe of vervolger afgunstig van die sterkte en hij was nooit meer voldaan dan als hij hem een vermaning geven kon of een schampere scherz den zijne kost te plaatsten. Einde van hoofdstuk 12 voorgeleesd door Carole Jansen Rotterdam 21 oktober 2009 www.carolejansen.nl Van de Koelemere des Doots hoofdstuk 13 Dit is een LibriVox-opname en dus vrij van auteursrechten voorgeleesd en opgenomen door Carole Jansen Van de Koelemere des Doots van Frederik van Ede hoofdstuk 13 De verloofde wandelde gearmd door de stad en de koelemere was. Ze deden alles in goede vorm want dit was Gerard's wens. Zij hielten de geijk, de ontvangstag en bezochten alle familieleden. Zijn gestadigd verlangen was te beantwoorden aan het door de maatschappij vastgesteld model van de goede en volmaakte mens zoals dat in de Engelse maatschappij wordt aangeduid door het woord gentlemen in de herleens door Carlos Cagatos in de Hollands door Vatsoenlijk. Gerard had daarvoor het woord correct. Hij wensde correct te zijn. Dit begrip erkende hij als vaststaand en eerwaardig zoals de kerkelijk gelovige de Zedeleerzijnerkerk. Dit wil niet zeggen dat hij geen verhevener en ruimer gedachte kende dan de wens om in gedrag en vormen aan het geijk tot zoom te beantwoorden.  Hij had een wijd vluchtige en dweepende geest en er was geen gedachte die alleen om buitensporigheid zou verworpen hebben. Plato's Republiek had hij met ernstige overweging gelezen en hebben sprak menigmaal de mogelijkheid ter daarin voorgestelde maatschappelijke orde. Maar als het op daadwerkelijk leven aankwam dan keerden zij gedachten van hun wijd vlucht gehoorzaam in de omtuining van Hollands strenkvatsoen terug. Hij ging ook ter kerk en het zou niet gemakkelijk zijn geweest uit te maken of hij vroom was uit traditie of de traditie eerder uit vroomheid. Zijn maatschappelijk loopbaan was vast afgebakend. Zijn vader was oud in het notarisamt opvolgen. Er was geen zorg te voorzien nog enigerlij bezwaar. Na zijn promotie huurde de verloverde een huis in hun beide geboorte stad. Er was iets neer drukends in voor Hedwig dat het nieuwe leefzonde dat te wachten stond zou moeten ontbloeien op deze oude mesthoop van saaien en nageestige herinneringen in diezelfde duffen tot walgenstoel bekende stad. Maar trots betrouwden zij de glorie van haar nieuw geluk die zou het al herjongen en met pracht bekleden. Het huis stond in één daar nieuw gebouwde stadsgedeelte. Het had twee in één lopende kamers op de eerste verdieping, keuken en kelder daaronder, boven twee slaapkamers en nog een studeerkamer eindelijk een badkamer en een zolder. Dit meubelde zij al dus in de ontvangkamer aan straat donkerrode zware gordijnen daaronder tegen het glas een dubbelstel witte zeer doorzichtige gordijnen. In de opening van de gordijnen stond een standaard voor bloemen. Aan het ene raam van gepolijstkoper met een donkergroenbladige oranje bloeiende plant aan het andere van bamboe en aardewerk met een wajerpalm. Aan de wand was lichtgrijsbruin papiergeplakt waarop telkens wederkerende slecht afgebeelde blauw en rood bloemen. In de hoeken een smaller vergulde lijst. Het tapijt was dik en zacht met zeer bonte onbestemde figuren. De stoelen dofnotenhoud met rood trep. Aan de wand in zwarte lijsten hingen grote staalgrafuren en koperetsen naar schilderijen van Jozef Israels en Bakkerkorf. Ook een 2-tal grote fotografie van het Forum te Rome en van een Italiaans meer. Op de zwartmarmere schoorsteemantel stond een uurwerk van fijn rood graniet met vergulde versierselen en twee soortgelijke kandelaren. Daartussen twee poptjes van Bakkeraarde, Italiaanse straatfiguren voorstellend. Hier en daar waren borden van Delftse en Japans blauw beschilderd aardewerk met krammen aan de muur bevestigd.  Op een klein hoek tafeltje met drie bladen onder elkaar stond een groot aantal zeer kleine en zonderlengen versierselen. Zwitserse huisjes van hout, een hondje voor een hokje van steen, kleine kaboutes van licht rode Bakkeraarde, nagemaakte boekjes van olijvenhout, schelpen, lakwerk, ivoren en andere voorwerpjes. Op de nood houten tafel lag een donkerrood kleed van golf flueel, midden daarop stond een gepoleist kopere schaal, daarop behoorde de naamkaartjes van bezoekers te worden gelegd. In de eetkamer waren papieren behangen en vloertapijd van effe vaalblauwe kleur, de stoelen met bruin leerbekleed, de gordijnen van lichtbruine veesle gestof. Een gravure aan de wand stelde voor een grote hond naar de gerij van landseer. Aan de wand stond een groot notenhouten bevet met zwarte krul ornamenten en een spiegel middenin. Slaapkamers en keuken waren uitermatekeurig, fris en zindelijk. De keuken met marmeren stenen en blinkend gerij, de slaapkamer met tapijt van glad vernist de stof en gordijnen van fletsen gele kleur. De twee naast elkaar staan de bedden even als de andere meubelen van ongeschilded glad gevernist grenen hout. De stoelen met zittingen van geflochteriet. Alles helder en oordelijk en wel gerang schikt. Zo was ook het Gansenhuis want beide waren keurig tot overdrijvens toe. Voor het huis was een klein plekje gras met ijzeromheining en enige altijd groene heesters. Achter het huis was een tuintje met een achtvormig slingerpad met grind bestroeid, ronde en ovale bloemperkjes in het gras en aan het einde tegen de schutting die van de gelijkvormige tuintjes de buren afscheiden, stond een geheeltje van riet met geteerd doekbedekt. Daarin hebben zij nooit gezeten. De straat was breed en ruim geheel door gelijkzortige huizen begrenst en met kleine gebakken steenige plevijt. Tegenover Hedwig en Gerard's huis was een school met matglaseruiten en ornamenten van kunststandsteen. In de straat stond een rij jonge bomen. Toen zij op een dag gearmd naar stad terugkeerden uit het park waar zij gewandeld hadden al tegen. Hedwig voelde dat zij een hevige kleur kreeg maar zij was niet onthutst of onaangenaam geschokt. Nee, zij was zelfs verheugd en bereidde zich tot een zeer vriendelijke goed. Hernijging was Johan aan te spreken zodat zij Gerard even terug hield. Maar Johan, die hij van verre gezien had, liep stijf door en keek recht uit met een hartgezicht.  Zij was niet gepwetst, maar hield het voor een toevall dat hij haar niet zag of voor een bescheidenheid van hem. Ze vertelde aan Gerard van haar vriendje zo eerlijk zij kon, maar zonder het zelf te beseffen, toch zo dat het Gerard het minst hinderen zou en deze reden zou vinden het als een mooi geval te bewonderen. Hij deed zijn best en het gelukte hem iets mooiser in te zien, hoewel het uiterlijk van de jongen hem niet beviel. Hij was blij dat zij hetzelfde zo tijdig uit had gemaakt. Van de omheelzingen had zij niet gesproken. Toen kwam op een morgen aan het ontbijt voor Hedwig de volgende brief op grote stuk papier wild en onregelmatig geschreven met doorhalingen dik, vlekken, groot en kleinschift, onderstrepingen en neerlopende regels de hoofdletter soms uitvoeren getekend sommige woorden omrand met gekleurde hoofdlijntjes. Allerlief de hoer. Dat was jammer, hè. Dat ik me niet uitlag een lied in de Prinsestraat. Dat was alweer een holen hand, bloed minder om je smallen lippen van te smakken en ze dan weer vast te zuigen met de verse vette vlegel die je nu hebt angebeten met z'n vierkante ruggen en mayersbenen. Ga je gang maar van pier. Van pier. Mij heb je lens, maar ik leef nog en ik ken je. Mij zul je te minstens niet meer verneuken hoor. Ik weet alles, alles, alles. Al je vervloekte streken en manieren van begin af. Dat dacht je niet wel, dat zo'n uitgelikte mensenschil als ik nog zoveel hersens overhield. Ik heb al de boeken erover. Ik weet, ik weet en je kunt me niks meer maken. Met Salina heet je. Je hoort in de modder thuis en pas op dan wie je met bloot de voeten doorloopt. Je bent een incubus met je grouwe dimone ogen. Weet je wat een incubus is? Vraag het maar aan je lief tussen twee zoenen. Kennis is macht. Kronkel nu maar. Ik heb je tussen twee tangen en ik zal je aan de burgers en buitenlui een beetje tot ze bleek worden. Dat dacht je niet coquette van dat goede gejongetje dat van zijn stokje viel. Maar pas op, want ik begin nou te weten wat er in de wereld te koop is en wat vrouwen voor bezig zijn. Kennis is macht.  Je hebt fijn gespeeld, maar ik ben ook niet van bonestro, met mij is het oppassen voortaan. Dag mokkeltje, dag coquette hoer. Je hoeveelste slachtoffer. Zeker veel lekkerder he, zo'n vent vol reksdaalers. Hij begint met grote verwonderde, vermaakte ogen. Ze begrepen niets van. Maar ze las weer en weer en begon op het schift te staren met een verschrikte doosbangerblik. Ze zag eruit als een kind dat door vrede rovers werd weggevoerd en eerst denkt dat het pret is en met een spelen wil en dan de ruwe handig uitvoelen en de genadeloze bedoeling vermoed. Zo zag zij de ruwe woorden 1 voor 1 in het medogeloze gelaat en begon iets van de akkelige werkelijkheid te begrijpen. Toen stond zij haastig op en begon met hevig bevende handen haar hoed op haar haren vast te spelden. Daarna trok zij haar manteltje aan. Zij wilde Johan gaan opzoeken. De brief stak zij bij zich in de buitenzak van haar manteltje. Na een uur kwam zij ontdaan, vermoeid en gans verslagen terug. In het weeshuis woonde hij niet meer. De werkster was lomp en stug geweest en had niets willen zeggen. Buren hadden gezegd waar hij op werk was. Daar vond zij hem aan het werk een grote winkel met vele andere. Zij had hem aangesproken en hij had haar een kort ogenblik met een ijzige blik aangestaard en was toen hard aan het fluiten gegaan. De andere werklui had haar verbaasd aangekeken en toen zij beschaamd wegging haar uitgelachen. Nu ging zij naar haar kamertje en viel radeloos snickend op haar bed. Haar grijze manteltje nog aan. De brief in haar hand. Zo lag ze nog toen Gerrit aan haar deur klopte om haar mee te nemen naar hun huis om nieuwe schikkingen te maken en de plantenwater te geven. Hij vroeg zeer verschikt wat er was maar Hedwig kon geen antwoord geven en hield het beschrijd gelaad verborgen. Toen wilde hij zacht de brief uit haar hand nemen maar zij hield die krampachtig vast hoofdschuddend. Niet omdat zij het niet voor hem weten wou maar omdat ze vreesde het verdriet dat hij ze hebben zou. Maar het viel haar in dat hij haar van gebrek en vertrouwen zou verdenken en ze gaf hem de brief. Hij was heel goed met moeite.  Er kwamen rode en witte vlekken bij zijn neusvleugels en lange tijd deed hij niets anders dan aan baard en kneevelplukken en strijken en daarop bijten. Hij was driftig van aard en er ging een half lacherig, duiselijk, waire gevoel door zijn hoofd dat hij nu toch eens iemand ter degend dood en kapot zou slaan. Maar Hedwig zei Frankie wil je me nu helpen wil je nu mijn ridder zijn nu reken ik op jou. Ja, antwoordde hij plechtig. Dit ontspannen hem. Wil je dan net precies doen wat ik je vraag? Een weer zei hij ja. Dit was tegen zijn zelfstandige en bedachtzame aard. Hij voelde echter dat twijfel aan de eneheid van hun denken en bedoelen de schone plechtigheid van het ogenblik zou verstoren. Zij hoelde zeker naar zijn hart spreken maar hij kende haar nog niet. Hedwig sprak nu met trillende lippen en ingehouden tranen. Ik ben aan Jo toegegaan, maar hij wilde niet kennen en toen werd ik bang en zenuwardig maar jij bent sterk. Wil jij nu naar hem toegegaan en hem zeggen dat hij zich vergist en dat ik al dat lelijks niet verdiend heb. En na enig zwijgen wat betekent het allemaal Frankie? Wat is een hoer? Al wat zij zeiden was Gerard bovenmaat de onaangenaam. Hij druk ze zijn vuist op het voorhoofd kneep zijn ogen dicht als een pak onduidelijke afgebroken zinnen pogende te zeggen hoe verkeerd hij het vond dat zij de jongen had opgezocht hoe dwaas en nutteloos en onwaardig het zou zijn zich nog met die jongen te bemoeien hoe zulke schandelijke brieven strafbaar waren en de schrijver in de gevangenis hoorde hoe zij dadelijk moest trachten de brief en de jongen geheel en al te logenen en te vergeten als iets vels waarmee ze bij ongeluk een aanraking was gekomen.  Maar Hedwig bleef hem aankijken met haar hulploos droeven en zei maar Franky je hebt me beloofd dat je precies zou doen wat ik vroeg zou je die belofte nou niet houden net de eerste maal het is onrecht wat Joe allemaal van me denkt het is onrecht mag dat maar zo gelaten worden dat moeten we toch veranderen ik heb het geprobeerd maar ik kan het niet en wie zal het nou anders doen dan jij daar ben je omers mijn ridder voor zoals het toen ging is het later nog vele malen gegaan Gerards vast karakter was toch tegen Hedwigs wilsmacht niet bestand als zij iets sterk en duidelijk voelden hij ging doen wat hij in dwaasheid en een onwaardige handeling vond met de bittere gelatenheid van de ridder door het lief om hopeloze taak gezonden natuurlijk baten het niets hij kon niet later veel hoog hardiger te spreken dan hij zich had voegenomen en dan hij wist dat nodig was om tot verstandhouding te komen Johans tot het uiterste gespannen de bittering maakte ook elke toenadering zelfs de meest demoedige onmogelijk alleen Hedwig zelf had iets kunnen uitrichten als hij voor reden vatbaar waren geweest maar dat was hij niet meer zo uitdagend beledigend was Johans houding tegen novegeren dat deze om niet driftig te worden en de veel zwakkere jongen te mishandelen bij tijds terug moest gaan toen was hij blij zijn plicht gedaan te hebben en Hedwig dankte hem zeer maar voud haar handen in een gebaar van verdwijfling boven haar hoofd zegende maar is het dan mogelijk dat God zulk onrecht toelaat dat onrecht in de wereld bestaat en dus door God wordt toegelaten had zij verstandelijk wel eerder moeten erg kennen maar nu het haar zelf betroffen scheen zij voor het eerst de volle zwaarste dierwaarheid te voelen waarschijnlijk omdat zij nog nooit diep met andere had leren meegevoelen en ook omdat zij nu eerst de ontwijfelbare zekerheid van het gedulde onrecht te vollen kon beoordelen er kwamen nog twee priven van Johan de tweede was zo zondeling en verwart zo vlekkerig en slordig en ongelijk geschreven dat een in ziel ziekte ervaren er ter stond uit gezien zou hebben dat het evenwicht van deze geest verstort was een derde brief werd ongeopend teruggezonden en daarmee de hielden de priven op maar Hedwig's leven had de eerste zwaar kneuzende slag gekregen enige dagen was zij niet in staat voor haar toekomstige huishouding te zorgen zij had twee slapeloze nachten die haar eindeloos leken dit waren nog maar de eerste van vele in later jaren maar het scheen haar of ze er niet één meer zou kunnen doorstaan steeds weer en steeds weer die grove woorden voor haar ogen en het moet te denken en herdenken dat een andere goede en verwante ziel zoveel lelijks van haar gelovenen dat toch werkelijk niet bestond het was onduldbaar en werd ondraagelijker met het langzaam voortkwijnen de nachturen zij was nog niet gehard kromden en kreunen onder de eerste scherpe steken tegen vier vijf uren werd de jammer op het hoogest zij bracht zich dan te binnen wat er al niet was uitgestaan door helden en marktlaars maar dat had geen fat op haar want het eigenen hoe gering een vergelijking heeft iets waardoor het allerleiden overtreft omdat het het eigen is en zij dacht daarover waarom eigen klein leed zoveel gewichtiger is dan andere groot leed wat ontsagelijk onderscheid was tussen eigen en niet eigen dan ging de pijn en de gedachte drift vervagen en verzachten en kwam de sluimer en daarna de morgen met het rustige aangezicht van een trouw vriend die nooit verzuimt al laat hij wachten dat sterkte voor het vervolg zij hield dat vast de goede vriend komt toch al laat hij wachten maar toen zij weer ging naar haar toekomstige woning en bedistelde over kleden en servissen toen bemerkte zij voor het eerst dat er iets bedorven was dat werd nooit weer goed gemaakt de blinde geestrift voor het nieuw verwacht het leven was gebroken zij zag alles aan met de eerste zweem van twijfel toch nog ganselijk zonder bepaalde vorm zij was maar zo geslagen en haar genietingskracht en haar zelfvertrouwen waren een weile komerlijk verlept toen kwam weer een slag als op de vers gekneusde stee met vreemde smart groter en breder eigenlijk pijnlijker en toch makkelijker te dragen zij hoorde op een dag bezoekers in het ouderlijk huis vriendinnen van haar zuster spreken over iets wonderlijks en mals dat de zin was in een boekwinkel en daarbij werd haar naam het wieg genoemd zij verstoond dat het een portret van haar was maar hoe dat daar kwam en waarom het belachelijk was dat werd niet gezegd en zij vroeg niet en hield zich als of het haar niet raakte maar zij was zeer geprikkeld gestadig vervuld van Johans brieven was zij schrikachtig geworden als een onverwacht geslagen paard en zij vreesde ook nu weer vagelijk iets van Johan zo was het en iets waarlijk ontzettend maar zo merkwaardig dat het haar aanvankelijk meer boerder dan kwetsde eerst zij de droevige zinnen van verstoond het was een grote, kleurige krijt- en pasteltekening benamed Sphinx de boekhandelaar had de jonge tekenaar vergunterd voor zijn winkelraam te hangen zoals dat nu en dan geschiet vooral als rariteit en aantrekking want de grote kunstvaardigheid zag hij niet en zagen ook de meeste voorbijgangers niet alleen het ziekelijk bizarre en buitensporige trof met verwondering met lach, soms met ergenis het Sphinx-segelaat kwam meer dan levensgroot uit de rechterkant der tekening tevoorschijn het was inderdaad hetwigsprofil uiterst vast en zuiver getrokken angstvallig als of een vision was nagebeeld door één die vreesde te vergeten het was hetwigskleine rechtenneus smaller, grasselijk gebogen mondlijn en na wijd open grijze ogen onder de iets wat verwonderd hoge brouwen maar de ogen staarde stenig koud en vreed en aan de evenvijn opgebogen mondhoek hing een hel rode droppelbloed de glaadstint was afschuwelijk blauwig, ook de harenblauw het naakte bovenlijf had uitvoeren getekende borsten en twee gele grijpvogelklauwen omhakend bloedig mensenlijf en schedel achter het zwingse hoofd een zware zwarte donderlucht en daaronder in het verschiet links een klein helzon verlicht landschapje met stralen zon uit wolkenopening daarin fijn getekende groene wijen en geboomd een ruitertje op wit, paard, weghaloperend lands omhoog overspant door kleurprachtige regenboog met de handige klem om de kopere stang voor het winkelraam stond het wicht te beschouwen in volle afgetrokkenheid ze vond het aanvangelijk niet naar de rijke kleuren streelde haar en het bijzondere droomachtige fantastische maar toen droom door de betekenis die zij schrikwekkend klaar begreep zo leefde haar beeld in Johan Siel zo herinnerde en zag hij haar dat ruitertje was hij zelf Johan ter nou en nou het afschuwelijke gevaar ontsnapt het afschuwelijke gevaar dat wil zeggen het wicht dat kleine trotse ruitertje ergerde haar meer dan haar veronstalte beeltenis en dit gaf hij aan de mensen, aan de wereld zo stelde hij haar aan de kaak hier hing zij te schande gemaakt voor de wereld dit laatste nu gaf een nieuwe gemengde gewaarwoording wel pijnlijk maar met iets prikkelen ze in dat de grootste pijn wegnam het wiesleven was zo klein geweest en zo saai kwam er iets groots in en iets belangrijks dit gelik meer op wijtse levensgebeurtenissen dit verhief haar kleine huisbakken zielenquellenkjes tot een openbaar marktelaarschap voor de wereld zij privelde voor zich het woord voor de wereld dit was erg maar veel, veel draagelijker de wereld dat was de pijne waard en het was bijna een teleurstelling dat het alles zo erg niet kwam het grote talent van de tekenaar werd nou bemerkt met de sprake, de gelijkenis met Hedwig werd maar door weinigen gezien een enig verband werd niet gezocht het geestelijk leven in een stad als Hedwig bewonen is te zeer versufd en verstomd om zulke fijne en tedere gebeurtenissen op te merken en gewichtig te achten de wereld, weerdoem Hedwig tegelijk ontzettig en moedig afwachten, zweeg bot en gaf geen acht alle dagen dat de tekening hangen bleef en die waren weinigen, want de ergenis der eerzame burgers had overhand en genedron aan op verwijdering van het stuit in de tafereel ging Hedwig langs en dacht zich in wat er moest omgaan in een ziel die zo haar beeld bewaarde en ze sprak erover, niet met Gerard want deze kwetsde het te veel maar met haar vader God en toen kreeg zij ook wat zij nodig had enkel medelijden al de pijn der gekrengt de eigen liefde verdovend en verzachtend ze dacht niet meer over onrecht dat haar werd aagendaan over een marktelaarschap voor de wereld ze dacht alleen wat moet het vreselijk zijn iemand die men heeft liefgehaald zo te herinneren en toen zij daar aan toe was zuchten zij vele malediep geknield voor haar bed en er kwamen zachte tranen en een besef dat zij nu het rechten leed had dat zij behoorden te hebben en niets anders dat gaf rust maar geen volkomenen want altijd weer restergend en spookachtig de duivelse achtergedachten het eerst bemerkt op moederschaf van deed weetend dat het zo hoorde einde van hoofdstuk 13 voorgelezen door Karola Janssen Rotterdam 21 oktober 2009 www.karolajanssen.nl van de koelemere des doods hoofdstuk 14 dit is een LibriVox opname en dus vrij van auteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karola Janssen van de koelemere des doods van Frederik van Ede hoofdstuk 14 Hedwigs geboorte dag was tegen eindemaard en het geveelsomwijlen dat de lente op diendag een glansrijk hoewel korte en schijnbare intredeed stil, droog weer, warme zon vreemd aandoen bij bladeloze bomen voor het eerst de ramen open buiten de krokussen en enkele tulpen in het bos viooltjes en enkele sleutelbloemen binnen Lelye vandalen in al te warme kamers een wee wat loommakende droge warmte buiten een half-vrolijk, half-weemoede gevoel omdat het toch zo niet blijven zal een wonderlijk verwarrend opdoemen van oude vergeten stemmingen een herkennen van geuren, lang gemist dat vormde voor Hedwig het echte verjaardagsgevoel zulke dag was het ook toen zij haar 19e jaardag vierden over twee maanden zou zij trouwen en nu was er iets dat haar droever en vrevelig maakte en dat zij niet duidelijk zelf begreep of had kunnen uitleggen het was dit dat zij deze jaardag met het voorjaarsgevoel verwachten in bijzondere maaten te zullen genieten met sterke, hevige gelukstemming omdat zij nu toch in liefde leefden en gelukkig moest zijn terwijl deze verwachtingen waarheid gans werd teleurgesteld ze bemerkte voor het eerst dat ze er alleen genoot van de herinnering van vroegere voorjaarsgevoelens zij zocht naar het gevoel dat zij die een avond op meerbestegen had, bij de moer bij boom oh, dat was onbeschrijflijk zalig geweest en wat zij nu onderfond was alleen prettig omdat het daarop geleek ook de dagen van haar stel na haar ziekte daar ging niets boven in blanke, stille gelukshelderheid ja, zelfs de morgenwandeling langs het water met Johan ook in het voorjaar die leek schooner en rijker aan zoete stemming dan deze dag die toch veel meer een gelukstdag behoorde te zijn toenmaals zorgt zij niet naar het zalige zie, daar was het nu zorgt zij en verwachten zij en zie, nu bleef het weg of het kwam door gelijkenis als schaduw of echo werd zij dan al te oud en was haar geluksleven aan het vervrouwen en dat, nu zij toch in liefde leefde en een hel staat voor zich zag zij meende, zoals vele met haar zouden doen dat zij helaas te veel zelfbesef gekregen had en dat alleen het gedachteloze kind terecht genieten kan dit maakt haar onstemd en korsig zoals het haar reeds in haar 16e levensjaar winmoedig maakte toch zij heeft later anders geleerd maar dit merkte zij goed op dat alleen zoet is de herinnering der liefdelijke stemmingen van het komende seizoen maar mat die van het voorbij gegaan het is in winter zoet om lente stemmingen te gedenken de bekoring der toch zo schone herfstemmingen is dan verdwenen in de zomer eerst beginnen wij de lievelijkheid van de herfst te herinneren en zo telkens voor elk jaar wederom ontluiken en rijpen moet tot vatbaarheid voor het eens doorleefd de schoon eindelijk kwamen de huwelijksfeesten en hoezier zij anders ook op feesten gesteld was, ditmaal waren ze haar tot overdat en wensen zij maar dat ze gemist konden worden of voorbij waren op merwe stehe was een zeer grote rozenstruik met een edelssoort licht rood gerande gele rozen de geur van die rozen was het wieg bijzonder dierbaar de rozenstruik stond midden in een heesterkring op een grasperkje wat achter in de hof en het wieg was verzot op de zomerdagen dat zij daar liggen kon met deze rozengeur op haar neerwolkend van de zon gestofende bloemen dit wist Gerard en hij zorgde elke dag voor veel geld een ruiker van deze soort rozen voor haar te krijgen in haar bruitstagen dit nu werd het kenmerkende voor haar van het huwelijksfeest altijd deze rozen en de lievelijkheid de geur was er nog tans niet een zading onmachtig te geven wat zij verlangde er was ook geen wijding in die dagen er was veel drukte en gedoe veel bedisselen over klederen elke dag bespreking met neisters er waren feestmaaltijden met verwanten die ze anders nooit zag die benauwend lange en niet indrukwekkende toespraken hielden nee, er was niets wat haar diep en plechtig aandeed zij zag uit op de zaligheid als al deze vermoeiende drukte voorbij de plechtige gewijde zou beginnen zij trouwde in de kerk en ook dat was voor haar zonder wijding een oogumlik toen zij binnen trat in het orgel Mendelssohn's bruiloftsmars aanhief, zoals gewoonte is voelde zij in huivering alsof het tranen zouden komen en dat verheugde haar maar de aandoening was onmiddellijk verdord en er kwamen geen tranen zij moest lachen om 2 gekke wit geschilderde engeltjes bij het orgel om het tapijt en de sofa als uit een dokterswachtkamer in het kerkgebouw overgebracht, om de gewichter de gebaren van de kosten, om het gefluisterige giegelderfriendentjes in de banken er was iets streelends in het hoofdpersoon zijn het gevierd en bekeken worden bij elke andere gelegenheid zou haar dat zeer verheugd hebben maar als zij dacht waarom zij het was dan hindrade haar dit als zij dacht dat de grote verheven en zeer innige en vertrouwelijke gebeurtenis die nu aanstaande was deze mensen alle aanleiding gaf tot nieuwsgierigheid en gesprek tot tafelpret en luchtige joel tot bezoeksgekavel en kleine prikkel van bijzonderheid dan werd zij zeer ween en ongeduldig wat deden al die nieuwsgierigen en ploertigen in haar heiligdom wat ging en haar diepe geheimvolle zilsverwachting aan? dit was een hinder en een schande en mocht niet zij kon dit alles niet onder woorden brengen maar Gerard zag dat zij beklemd en moeder was haar uiterlijk was bleek en wat mager ook hij voelde zich onrustig gespannen één ding alleen was hetwig aangenaam dat was de oordeelijke en behaagelijke wilde waarmee zij zich tot