Oratie Prof. dr. Lans Bovenberg: Economie onderwijs in balans: kiezen en samenwerken
Wij openen deze plechtigheid met gebet. Maak ik de collega mannelijke hoogleraar vragen daartoe de barret af te nemen, mogen de gees van wijsheid en balmachtigheid in ons allen groeien en tot volle last dan komen. Neemt u plaats, dames en heren. Welkom, allen, in het bijzonder landsbovenberg en het kortijze en de heer Goldsmeding. Dames en heren, wij zijn hier bij elkaar om te luisteren naar de oratie van professor Lans Bovenberg, hoogleraar economie aan de Tilburg School of Economy and Management. Hij is Stevens, wetenschappelijk directeur van het onderzoekstinstitut Netspar, een oprichter van Center. Hij was werkzaam bij het ministerie van Economische Zaken, Centraal Planbureau het Internationaal Monetair Fonds en Stevens was zijn lid van de Sociaal Economische Raad. Wat was Lans Bovenberg niet, kun je je afragen, als toon, aangreven topekonom, spinosist, baanbrekend en inspirerend wetenschappelijk onderzoeker en bevlogend docent. En welk onderwerp heeft hij niet bij de horens gepakt? Op eenbare financiën, economie en management van het publieke belang, belastingen, vergrijzingen en pensioenen en niet te vergeten de milieu economie. En nu stocht hij zich op de combinatie van economie, persoonlijk ontwikkeling en onderwijs. Op het gebied van internationalisering was Lans, voor heel lange tijd toon aangreven aan Tilburg University, hij was daarbij een drijvende kracht voor nu ontwikkelingen en hij liet zich daarbij inspireren door wat hij al leren kennen tijdens zijn verblijf in de Verenigde Staten aan de Universiteit van California Berkeley, waar hij Stevens ook zijn PhD behalde. Over zijn prestaties kan ik nog lang doorgaan, dames en heren. Maar wat ik ook graag wilde benoemen hier is dat Lans een fantastisch bruggebouwer is voor mensen die recht tegenover elkaar staan en daar legt hij de lad hoog. Hij zoekt niet naar het compromis, maar hij zoekt naar de synthese en dat is belangrijk om vooruitgang te boeken. En dan nu staat hij op het punt om een nieuwe weg te openen, het gebied van onderwijs, waar de laatste jaren de nadrukken komen te leren op technische aspecten. Dat gaat dan met name om het economieonderwijs. Het is de hoogste tijd voor verbreding. Waar gaat het nu echt over in de economie? Ethiek en multidisciplinariteit komen hier om de hoek kijken en dat zijn zaken waar wij juist hier in Tilburg denken heel goed in te zijn.  Sinds 1 april van 2015 bekleed Lans Bovenberg de Goldsmeding Leerstool, met als leeropdracht vernuwing van het economieonderwijs. De Leerstool is mede mogelijk gemaakt door de Goldsmeding Foundation voor mens, werk en economie. Deze stichting heeft als doel een betere wereld te initieren door te denken vanuit het belang van de ander. Zij ondersteunt hier toe projecten die inspelen op belangrijke maatschappelijke vraagstukken op het gebied van mens, werk en economie. Lans Bovenberg hangt het economieonderwijs op aan één verhaal en combineert kiezen en samenwerken. Het huidige economieonderwijs concentreert zich op hierarchie en marktwerking als bestuursvormen, maar de toenemende complexiteit van de samenleving vraagt even om vrijwillige binding door relaties en ethiek. Lans is er tot nu toe steeds in geslaagd, dames en heren, in de voorhoeden te spelen van maatschappelijke relevante discussies en vernuwingen aan te brengen. En we gaan ervan uit dat hem dat ook weer in deze nieuwe leeropdracht gaat lukken. Ik wil nog kwijt dat het tans de week van het economieonderwijs is en dat ook deze voordraag, deze oratie in dat kader plaatsvindt. En ik wil ook nog melden dat dit voor de derde keer is dat Lans een oratie houdt. En we hadden in een klein publiek daar al een gesprek over en we hebben geconstateerd dat dat de lat heel erg hoog werd. Wij gaan graag luisteren dames en heren naar zijn lezing die de titel draagt economieonderwijs in balans kiezen en samenwerken. Ik geef hem daardoor heel erg graag getwoord. Ja dames en heren, ik stel het zeer op prijs dat u in zo'n grote getalen hier ben komen opdagen. Ik heb de titel op het laatste moment nog wat veranderd. Dus de ondertitel is wat veranderd en daarom ga ik het nog even wat toelichten. De verschillende woorden. Ik begin mijn economieonderwijs. Wij gaan ons in eerste instantie vooral richten op het onderwijs in het voortgezet onderwijs en dan met name HAVO en VWO. Maar uiteindelijk liggen onze ambities ook verder. Onze, de VMBO, het buitenland en zelfs de universiteit. Dus let op, collega's zou ik zeggen. Nou, waar gaat economie over? Als je iemand in de straat vraagt waar gaat economie over dan krijg je steevast het antwoord je geld. Wel, dat is half goed, maar er is meer. Economie gaat namelijk niet alleen over je geld, maar ook over je leven. Het volgende woord in balans.  Wat een prachtig woord is dat toch? Balans. En het heeft niet alleen met mijn voornaan te maken. Wat wij proberen te doen in deze methode is eigenlijk het evenwichter herstellen tussen aan de ene kant geld en het leven. Economie, zoals het nu vaak gegeven wordt, gaat vaak te veel alleen over geld alleen. En wij proberen het evenwicht met het leven weer te herstellen, zonder over eens door te schieten. Want ik hou ontzettend veel van geld en economie, dat wordt gelachen. En economie is geen maatschappij leer, dus het blijft wel in balans. Dit is ook een bijzondere oratie, omdat het geen oratie is van één persoon. Het is eigenlijk een oratie van een team, een consortium, zoals dat in het symposium dat hiervoor gehouden werd, nog werd gezegd. Veel van de ideeën die u straks wilt horen, die zijn medegevormd door van links naar rechts Marcel Caenvois, Ferry Haan en ook Wilma Paffen. En de geheimen krachten achter dit project zijn Harry-commandeur aan de linkerkant en Frank van de Duitschouten aan de rechterkant. En vervolgens hebben we ook nog de mensen die het echte werk moeten gaan doen. Die moeten namelijk de inhoud die ik u zo ga vertellen, om gaan zetten in echt concrete leermiddelen. Dus wens u ze vooral heel veel succes straks aan het eind als u ze ziet. Dan moet u ook deze mensen letten, Ton van Haaperen, Roel Gelol, Jacobin Ubing, Yvonne Gerritse en Jorin Karstenlein. Dus we zijn een heel team en dan zijn er ook nog de grote drie. Als we het over voetbal hebben, dan weten we wie dat zijn, dan denken we hieraan of hieraan. Maar als econom heb ik ook een grote drie, die overigens niet zo snel oud worden als deze voetballers hier. Ik denk dat hun glorie bijna is vergaan op dit moment. Maar met economen is het net als met goede wijn. Hoe ouder ze worden, hoe beter. En ik hoop dat het ook voor mij geldt over... Oh, daar gaat hij. Maar dit zijn mijn drie helden. En ik probeer eigenlijk dit gedachte goed van deze mensen te herontdekken ook in het onderwijs. Aristoteles, Adam Smith en John Maynard Keynes. Dat zijn de helden die ook in deze methode centraal staan. Nou, wat is economie eigenlijk? Economie, dat komt van het Griekse woord ojkonomia. En dat betekent het regelen.  De nomos, zit er trouwens wel goed. Nee, kom, ik ga het weer pakken. Het betekent de nomos, het regelen van het huishouden, de ojkos. En huishouden moet je breed interpreteren. Dat gaat over het samenwerkingverband. Nou, nu scholieren aan het opgroeien zijn, besturen ze hun eigen leven, hun eigen huishouding steeds meer zelf. Joren krijgen steeds meer keuzeruimte. Ze rijden bij wijze van spreken al snel in een snelle auto, zoals deze meneer. Nou, dat is mooi. Maar met die vrijheid, met die keuzeruimte, komt ook verantwoordelijkheid. En daarom krijg je rijles. En rijles, dat is het vak economie. Want in economie leer je je leven bestuur. Een belangrijke drijfeer van leerlingen blijkt te zijn om economie te vormen, te volgen, succes, succes in hun eigen leven. En laat economie daar nou precies over gaan over succes. Economie gaat er namelijk om dat je beperkte middelen hebt. Dat kan zijn geld, maar ook bijvoorbeeld tijd, energie, aandacht. Alles wat beperkt is, alles wat schaars is. En door die middelen op een verstandige manier te besturen, kun je meer welzijn, meer succes creëren. Economie gaat over zo besturen dat je met minder middelen meer succes, meer welzijn kunt krijgen. Dus kortom, economie gaat over meer met minder. Nou, besturen klikt misschien wat abstract voor u, maar het gaat eigenlijk over kiezen en samenwerken. En daarbij denken economen heel doel gericht. Ze beginnen namelijk bij je doelen aan het eind, bij welzijn. En redeneren dan eigenlijk terug naar hoe je zou moeten besturen. Dus ze redeneren eigenlijk van achter naar voren, zou je kunnen denken. Ook als je met een auto op reis gaat, dan definier je eerst je doel, waar je naartoe gaat. En voor je beslisst of je links of rechts af moet slaan, ga je eerst de relaties bestuderen tussen die beslissingen en je uiteindelijke doel in je kiezenstand voor links als dat het snelste is en voor rechts als dat het snelste is. Nou, voor die relaties tussen wat je doet in je bestuur en wat je eruit krijgt, je welzijn, gebruiken economen modellen. Nou, modellen, dat zijn als het ware landkaarten. Dat zijn eigenlijk wel dat zijn. Als je als het stuur gaat zitten, heb je een landkaart nodig voor de relatie tussen links of rechts gaan waar je uiteindelijk naartoe moet. Nou, om misverstand van niet-economen is dat modellen realistisch zouden moeten zijn.  Maar als je een kaart zo realistisch mogelijk maakt, dan eindig je uiteindelijk bij het landschap zelf. Dus dat schiet niet op. En daarom is het eigenlijk bij een economen zo dat in de beperking, in de beperking, toon zich de meester. Een goede econom beperkt modellen tot de essentiële meganismen. Anders ziet hij door het bomen het bos niet meer. Dus wij modelleren niet als economen omdat we zo slim zijn, maar omdat we weten dat we niet zo slim zijn. En dat is natuurlijk eigenlijk heel slim. Nou, twee kernwoorden van de methodologie van economen dat zijn eenvoud en algemeenheid. Met een beperkt aantal regels, een grote verschijnheid van verschijnselen verklaren. Dat is economie. Dus ook weer hier, meer met minder. Economie is eigenlijk toveren. Met minder middelen meer succes creëren en met minder regels meer inzicht creëren. Nou, economie, in mijn opinie, laat die toverkunsten nog onvoldoende zien. Ik heb twee stellingen. De eerste is dat de landkaarten die nu centraal staan in het economieonderwijs hopeloos verouderd zijn. Een update is nodig. En het tweede is dat die kaarten veel te complex zijn. Lerlingen zien door de bomen het bos niet meer. Ons doel is daarom meer met minder. Meer inzicht, rijker mensbeeld, meer inzicht wat consistent is met de recente wetenschappelijke inzichten, maar tegelijkertijd minder complexiteit. En dat laatste, het werd al gezegd door de rector, een samenhangend verhaal. En het hart van dat verhaal, u had het misschien al voorspeld, dat is balans. Het balanceren van doelen en van belangen bij besturen van je vaak smallen, levensweg. En dat verhaal, overkiezen en samenwerken, bestaat uit drie hoofdstukken. In balans, uit balans en meer balans. Kortom, in, uit en meer balans. Heeft u in, uit en meer balans. Dat is het verhaal. En we gaan dat even concreet toepassen, die drie stappen op Anna en Ben. Anna is heel goed in wiskunde en Ben is heel goed in Engels. Als Anna-Ben helpt bij wiskunde en Ben-Anna met Engels, dan kunnen ze betere cijfers halen in minder tijd. Meer met minder. Dus dat gaat over economie. Ook al komt er niet direct geld aan te pas. Toch is dit economie. Maar het verhaal van Anna en Ben, hier zijn ze, dat is eigenlijk een parabel. Een parabel voor veel meer relaties. En denk bijvoorbeeld aan de relatie tussen je leraar en je director.  Of bijvoorbeeld een kapitaalverschaffer en een jonge ondernemer. Of de relatie tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk naar Brexit. Allemaal relaties waarvan Anna en Ben de paramels zijn. Laten we nu dat verhaal van die drie stappen even kort doorlopen, te beginnen bij de eerste stap, de ideale balans. Verstandig kiezen, dat draait om de balans tussen verschillende doelen. Aristoteles, die wist het al. Draait in het leven om meer dimensionale doelen met elkaar in balans te brengen. Maar de filosoof die mij het meest heeft beïnvloed in mijn leven is deze manier. En ja, dat is mijn vader. Hij was opgeleid als accountant en hij wist alles van balans. En hij zei het iets minder prosarisch dan Aristoteles, maar daarom niet effectief. Hij zei het leven is niet zwart of wit, het is grijs. Dat was zijn fameuse uitsmaak. En, nou ja, zie het u enige gelijkend is? Nou, dan was kiezen bij samenwerken, want als het is de tweede kant van besturen, draait het om balans tussen verschillende belangen. De hoofdregel van goed besturen van een samenwerking verband is wederzijdsvordeel. Met andere woorden de balans van win-win bij de partijen winnen. Dus als Anna en Ben met elkaar samenwerken, dan gaat het alleen maar goed als ze daar allebei van profiteren. Het win-win-principe, de ander behandelen, zoals je zelf behandelt zou willen worden, is ook de gouden regel van het recht en van de etiek. Anna zijn bensbelang in balans. En dit is het recht, gaat ook over balans. Dus economie en etiek, dat zijn eigenlijk twee kanten van dezelfde medaille. Maar ik ga het met u als econom, vooral hebben over die economische kant. En daarom luister goed, want ik ga u nu in, ja, ik denk zo'n drie minuten, het geheim van de economie verklappen. Dus meer met minder, hè? Dus de hele economie begrijpen in drie minuten. Dat gaan we doen met elkaar. Het wonder van de economie is, miracle van de economie, is dat je samen meer kan dan alleen. Of terwijl 1 plus 1 is drie. Anna en Ben kunnen allebei beter cijfers halen met minder tijd. Dus Anna's winst hoeft niet bensverlies te zijn. In economitaal, het leven is geen nulsom spel. Dat gaat tegen de intuïtie van heel veel mensen in. Maar het is het meest fundamentele inzicht van een econom, dus houd u dat vast.  En er zijn twee fundamenten voor dat wonder van de economie. Dat beide partijen kunnen winnen. Het eerste is diversiteit. Hoe meer mensen verschillen, hoe groter de potentiele meerwaarden van samenwerken. Anna en Ben hebben meer te winnen als ze meer verschillen in hun talent van wiskunde. Als ze hetzelfde zijn, dan is er helemaal geen winst te behalen. Dus het gaat om het verschil. Het tweede fundament is delen van de meerwaarden van samenwerking. Als zowel Anna als Ben profiteren, als ze allebei de meerwaarden van die samenwerking met elkaar delen, dan zullen ze zich beide inzetten. Nou, dat was economie in, dat was anderhalve minuut, sorry. Maar verschil en eerlijk delen creëert waarde. Verschil en eerlijk delen samen, dat creëert waarde, dat creëert 1 plus 1 is 3. Dat is eigenlijk alles wat economie is, ja? Daar doen we hier zo'n gewikkeld af. Maar goed, de eerste mens die heette Adam, en de eerste economie heette ook Adam. Maar die had ook een achternaam, Smith. En dankzij Adam Smith is economie een echte wetenschap. Hij is mijn held. Hij doorgrondde de enorme betekenis van de balans van win-win. Dat was zijn grote ontdekking. Hij ontdekte dat relaties niet hoeven te worden gebaseerd op roof, op win-verlies, ik win ten koste van jou, of op filantropie, op liefdadigheid, op benevelen, zoals hij dat zelf zei. Dat wil zeggen, ik verliees, en jij wint? Nee, hij ontdekte dat relaties gebaseerd konden worden op wederzijdsbelang. Dus niet geven, of nemen, maar geven en nemen. De balans van win-win. Dit beeld is een geschenk van de Soviatunie aan de Vrenigde Naties. Het staat voor het hoofdkwartier van deze organisatie in New York. Het is een man die zwaarde omsmetst tot ploegscharen. Eberhelm Lincoln zijn ooit vernietig je vijanden door zijn vrienden te maken. En dat is het hart van de economie. Conflictierende belangen over het verdelen van beperkingen, omzetten in parallele belangen over het overstijgen van die gezamenlijke vijand van schaarsten. Kortom, conflict, omzetten in gemeenschappelijke belangen. Economen hebben daar taal voor, dat noemen ze het internaliseren van externe effecten. Maar dit is wat het is, we proberen belangen parallel te laten lopen. Dit is de opdracht van een econom. Daarom ben ik er trots op om economen te zijn, want dit is onze missie. Toen de mens, die enorme kracht van wederzijdsbelang, van parallele belangen ontdekte, explodierde de welvaart.  En het is niet toen vallig dat Adam Smith net leefde toen het echt toen die knik er was. En dit zie je niet alleen in de geschiedenis, dit zie je ook in de geografie. Plaatje uit de ruimte van Corea. In Noord-Corea staat alles in dienst van die ene leider, Kim Jong-un in Pyongyang. Daar is ook het enige licht. Iedereen beschermt zich daar, tegen de gelegidmiseerde Roof- en Diefstal. In Zuid-Corea daarin tegen richtt het bestuur zich op de belangen van alle burgers. Daar reageert de balans van win-win. En vanuit de ruimte zie je het verschil, een donkernoorde en een licht zuiden. En als het om de kwaliteit van leven gaat, speelt Nederland in de Champions League. In deze figuur staat de levens kwaliteit gemeten met allerlei indicatoren, met kleuren van het stoplicht. Je wilt eigenlijk niet wonen in de rode, maar wel in de groene, want daar zijn hoge levensstandaarden. Waarom leven wij in Europa in zo'n groene owaze, waar al die mensen uit die rode landen naar willen migreren? Dat komt omdat in onze samenleving groot en deels is gebaseerd op wederzijds belang. En niet op gelegidmiseerde Roof- en Diefstal. Ook geld, geld zei ik al, dat is heel belangrijk voor een econom. Dat verwijst ook, ik hou van geld, niet alleen omdat het leuk is, het geeft een vrijheid. Maar ook omdat het verwijst naar iets diepers, naar isrelationeels. Het gaat ook van die balans van wederzijdsvordel. Vokken en sukken, voor hen is geld een mysterie. Dat is in me zijn waardeloos stukje papier. Het wezen van geld, dames en heren, is overdraagbaar vertrouwen. Geld is een belofte relatie die iedereen vertrouwt en daarom overdraagbaar is. Kijk maar naar Anna en Ben. Stel dat Anna benscapaciteit in het Engels niet vertrouwt. Toch zal zijn wiskunde leren als Ben in rel daarvoor geen persoonlijke belofte van hem zelf geeft, maar een belofte van Mario. En Anna die vertrouwt erop, dat ook Charlotte de belofte van Mario vertrouwt. Want dan kan ze bij Charlotte de belofte van Mario inleveren en zoals nog Engelse les krijgen. Net als Adam Smith heeft Mario ook een achternaam, Draghi. De betekenis van geld als gedeeldgeloof in dezelfde creditwaardige crediteur is van onschatbare waarde. Het breidnamelijk de rijkwijter van wederkerigheid uit van iedereen die je zelf persoonlijk vertrouwt naar iedereen die hetzelfde geloof heeft.  Namelijk hetzelfde geloof in Mario en dat heeft de menselijke welzijn ongelofelijk veel verhoogd. Het is waarschijnlijk geld in mijn optiek, maar is de belangrijkste innovatie die de mens ooit heeft gedaan. Geld als overdraagbaar vertrouw. Terug naar mijn held, Adam Smith. Eén van zijn befaamde uitspraken is deze. Nobody ever saw a dog make a fair and deliberate exchange of one bone for another one with another dog. Ik onderstreep deliberate and fair, want de mens heeft de wereld veroverd vanwege twee kenmerken zijn verstand en zijn moraal. Verstand deliberate and fair, zijn moraal. In het begin van deze academische sitting, je weet het misschien nog, hebben we gebeden. En we baden om de geest van wijsheid en barme hartigheid. Dat zijn de twee zaken die ons tot mens maken. Dat is onze kracht, wat met onze hoofd en ons hart kunnen we relaties leggen tussen onze keuzes en de gevolgen daarvan voor onszelf op langere termijn en ook voor andere mensen. We kunnen verder kijken dan ons korte termijn belang. Dat maakt ons tot mens, dat is het goede nieuws. Maar laten we niet naar Yves zijn, dat is trouwens het ergste verwijt dat je als economen kan krijgen van Yves. Er is ook minder goed nieuws en het is de mens, rationaliteit en moraliteit. We gaan nu naar de tweede stap uit de drie stappenplanden, onbalance. Want die menselijke vermogens om verbanden te leggen zijn beperkt. In economen taal, mensen zijn begrenst rationeel en begrenst morheel. Dat betekent, soms zijn we een beetje dom, ik bedoel niet maximaal. En soms zijn we ook een beetje slecht. En soms zijn we allebei, want we houden onszelf vaak voor de gek. We onderschatten de morele kwaliteiten van anderen en we overschatten de morele kwaliteiten van onszelf. We zijn heel goed in het rechtvaardigen van onze eigen beslissingen. Dat beperkte blikveld, dat resulteert in onbalance. Ongebalanceerde keuze zijn het gevolg. Denk bijvoorbeeld aan geldeluzi, waarin mensen vooral kijken naar het zichtbare geld, het meedbare geld, maar eigenlijk andere doelen onderschatten. En ook ons morele gezichtsveld is beperkt. Daardoor hebben mensen andere nodig, daarom hebben anderen eigenlijk geen vertrouwen, dat hun belangen zijn gewaarborgen, want ze weten dat jij niet altijd aan hun belang denkt. En daarom gaan ze ook niet met jou in zee.  Eigenlijk is alles, en ik heb hier, economen hebben er allemaal heel veel moeilijke woorden voor, maar het komt allemaal neer op hetzelfde, namelijk angst voor hebsucht, vernietigd waarde. Stel bijvoorbeeld dat Anna ben niet vertrouwd. Ze denkt dat Ben, als ze hem Engels leert, er met een pet naar gooit. Ze verwacht namelijk dat Ben alleen geïnteresseerd is in zijn eigen comfort. Daarom leert ze liever alleen. Door ben's hebsucht en angst, en Anna's angst daarvoor, gaat de waarde verloren van betere cijfers in minder tijd. Dus angst voor hebsucht, daar komt dit allemaal op neer. Ja, dat is Anna, wat andere, maar goed. Oh ja, ook op macro-niveau. Eindigt jezelf bevoordelen ten korsten van andere vaak in tranen voor beide partijen. Weet je of iemand weet wie dat is, maar dit is de Spiegelzaal van het kasteel van Verzalje. Hier werd na de eerste wereldoorlog tevreden getekend. Duitsland werd er vernederd met herstelbetalingen. Eén van mijn grote drie, Keynes, verspelde dat dit de Duitse economie zou ruineren en dat het zaad zou leggen voor een volgend groot wereldconflict. Helaas had hij gelijk. Keynes zag ook heel scherp hoe kudder gedrag de macroeconomie, dat is eigenlijk het grote samenwerkingsverband, het grote huishouden wat we met z'n allen hebben met elkaar hier, hoe dat zich destabiliseert, wat we vanwege onze beperkte rationaliteit, we begrijpen de wereld eigenlijk niet goed, kijken we naar wat andere mensen doen. Dus we conformeren ons aan wat andere mensen doen om te weten wat verstandig is. Maar dat conformisme maakte economie fundamenteel fragiel. Angst en euforie aan de omgekeerde kant zijn besmettelijks animal spirits. Politiek stabilisatiebeleid dat tegen de stroom ingaat, kan de economie proberen in balans te houden. Dus niet alleen op micro, maar ook op macro niveau, drijft waarde creaties op twee fundamenten na de diversiteit, anders doen dan de rest verschil en balans. Dat zijn de twee fundamentele aspecten van zowel micro als macro. Nu de laatste stap in de drie stappen. Drie bestuursvormen helpen mensen om beter rekening te houden met de kwetsbare doelen en belangen. Het zijn als het ware de verkeersregels die voorkomen dat mensen zichzelf of andere schade als gevolg van hun rationele of morele beperkingen. De eerste bestuursvorm is hierarchie of dwang. Op macro niveau kan de overheid burgers dwingen via wetten.  Op micro niveau kan de vader van Ben zijn zoon dwingen om Anna toch vooral te helpen met Engels. Nadeel van hierarchie is dat de autoriteiten hun macht soms misbruiken of onvoldoende informatie hebben. Pubers weten dat uitstekend. De tweede bestuursvorm is in wisselbaarheid of, zoals economen het vaak noemen, concurrentie. De dreiging van in wisselbaarheid stimuleert partijen namelijk de belangen van een kwetsbare tegenpartij ter behartige om zo hun reputatie van een betrouwbare partij te koesteren. Stel bijvoorbeeld dat Ben in wisselbaar is voor iemand anders, dat Anna iemand anders kan uitzoeken. Dan zal die concurrentie van andere Ben disciplineren om zich goed in te spannen voor Anna. Vrijwillige binding tenslotte neemt als het ware een tussenpositie in. Tussen, dwang en vrij in wisselbaarheid verbinden ons vrijwillig om het belang van anderen te dienen. Ben houdt bijvoorbeeld van lesgeven. Dat is deel van zijn identiteit. Het geeft zijn leven betekenis. Verder behoort Anna tot zijn vriendengroep en vriendschap is een verbond waarbij je alkaars belangen behartigt. Al deze drie bestuursvormen hebben beperkingen. Vrijwillige binding bijvoorbeeld je bind je aan mensen met dezelfde identiteit en dat maakt je juist negatieve ten opzichte van mensen die buiten de groep staan. Dus alle drie hebben een nadelen en daarom is het vaak verstandig om deze drie bestuursvormen naast elkaar in te zetten. Dit zijn eigenlijk de drie grote instituties die onze beschaving bij elkaar houden. De waarde van menselijke waardigheid, de rechtsstaat dat iedereen gelijk wordt behandeld en eerlijke concurrenties zonder grote machtskoncentraties. Ideaal bestuur is uiteindelijk een utopie. Want samenwerken vraagt niet alleen zelf beperking om anderen het vertrouwen te geven dat je ze belangen goed behartigt maar ook moed en leervermogen want samenwerking gaat altijd onomkombaar gepaard met risico's. Neem bijvoorbeeld de monetaire samenwerking binnen de Europese Monetaire Unie. Dat vraagt zelf beperking het inleveren van soevereniteit zodat andere landen weten dat er ook met hun belangrekening wordt gehouden maar het vraagt ook te moed om het risico van samenwerking aan te gaan. Want risico is eigenlijk de andere kant van vrijheid. Het risico van samenwerken niet aandurven heeft natuurlijk ook zijn nadelen en we zien in de Westerse samenleving op dit moment een toenemende bindingsangst. Het goal van populisme waar we nu eigenlijk mee te maken hebben is eigenlijk steeds meer mensen die angst hebben om samen te werken met andere landen.  En ik denk dat dat niet helemaal los staat van een now-economisch mensbeeld en daarom ga ik de drie-stappenplan kort toepassen op het onderwijs want de drie-stappenplannen kun je elk probleem mee aan dus ook het economisch onderwijs. Dus het onderwijs in drie stappen te beginnen bij stap 1 in balans. Onderwijs speelt een absoluut cruciale rol bij die balans van win-win maar de gelijke kansen voor jongeren om hun talenten te ontwikkelen zijn essentieel voor een legitieme samenleving zonder groter verliezen. Je ziet nu ook dat veel economen over populisme hebben dan wordt er vaak geroepen oplossing onderwijs. Ja, oké. En dat belang van onderwijs dat groeit alleen maar want er wordt steeds meer gevraagd van mensen in onze complexe samenleving. Die auto wordt steeds ingewikkelder voor mensen. En de rationele en morele capaciteiten van jongeren ontwikkelen zodat ze verder kunnen kijken dan alleen hun huidige emoties eigenlijk een bewuste burger worden, dat is eigenlijk de kerntaak van economie. Nou, er is veel bereikt in het Nederlandse economieonderwijs. Maar laten we die dankbaarheid ook balanceren door kritisch te blijven op onszelf. Dat is de tweede stap van het 3-stappenplan. De onbalans. En inderdaad, het economieonderwijs is uitbalans. We gaan af en uit dat mensen volledig rationeel zijn vaak, Einstein en dat mensen volledig opportunistisch zijn. Dat is eigenlijk het mensbeeld wat toch vooral centraal staat in de economie. Zou kunnen zeggen rationaliteit krijgt te veel gewicht en relationaliteit te weinig. En die landkaart is hopeloos voor ouders. Want de wetenschap toont onomstotelijk empirisch aan en er zijn ongelooflijk veel ontwikkelingen op de vlak geweest laatste tientallen jaren. Dat mensen begrenst rationeel zijn minder rationeel en meer relaationeel. De gedragseconomie bijvoorbeeld geeft aan dat mensen systematische fouten maken. En daarom zijn ze aangewezen op anderen. Dus minder rationaliteit maakt mensen per definitie meer relaationeel. Dat is zelf niet precies. Dus ze moeten bij anderen te raden gaan. En onze preferenties blijken op twee manieren sociaal te zijn. In de eerste plaats worden onze preferenties gevormd door onze sociale omgeving. We conformeren ons heel graag aan de groep waartoe we willen behoren waar ons identiteit ligt. En in de tweede plaats de tweede plaats van sociale preferenties wij hechten intrinsiek voor wedekerigheid. We zijn graag goed voor mensen die goed voor ons zijn ook al kost ons dat geld.  En we beschadigen ook mensen graag ook al kost ons wat die ons beschadigen. Dus we hebben gewoon een intrinsieke preferentie voor wedekerigheid. Nou die wedekerigheid die preferentie voor wedekerigheid is er wel goed als slecht nieuws. Het goede nieuws is dat meer samenwerk ontstaat dan de economie die zich alleen gebaseerd op het model van de homo-economicus van de rationele zelfzuchtige mensen overspelen. Ten winste als er voldoende vertrouwen is als ik vertrouw dat jij ook operatief ben dan zal ik ook operatief spelen ook alleen met dat op korte termijn materialen winst op. Maar er is ook slecht nieuws. Want samenwerking is uitermate fragiel en kwetsbaar vervouten en misverstanden. Want vertrouwen komt te voet maar gaat te paard. Franklin Roosevelt zei ooit the only thing we have to fear is fear itself. Als besmetting dreigt door angst dan is het van groot belang als er mensen zijn die tegen de stroom durven ingaan. Kijk maar naar onze bevaamde Mario. Hij zei in de Eurocrisis toen iedereen weg ging uit Spanje en de euro uit elkaar dreigde te vangen I will do whatever it takes met andere woorden ik ga tegen de stroom in. 