Zes Novellen | Marcellus Emants | Single Author Collections | Audiobook Full | Dutch | 10/10
Zes novellen van Marcelus Emans. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Bart De Leel. Zes novellen van Marcelus Emans, opname 21, op C, hoofdstuk 5. Hij had geslapen, niet lang, maar door het korte werk zijn voelde hij zich toch opgefrist. Een voetstap had hem gewekt, de lichte tred van een donkere gedaante die kind verdween. Nog was het al omduister en stil, nog schitterde de sterren tegen het donkere, fluueelblauwe gewelf. Zich oprichtend uit de rietenstoel, waarin hij geslamerd had, voelde hij pijn in zijn nek, pijn in zijn rug, pijn in zijn knieën. Rusteloos Eentoner stamte de machine, tunga tunga, tunga tunga, tunga tunga. Rusteloos Eentoner beefde het stuge blankeer onder zijn voeten. Rusteloos Eentoner sneed het hoogstille schip door het opklotsende water zijn breed, uitschermend spoor. Daar glanste boven de horizon een pleek weerlicht, in het falen schijnselmeende hij de donkere silhouetten te hebben gezien van hoge bergen. Zou er land zijn? Land waarop mensen wonen? En zou er nu over die mensen een onweer losgebastend zijn? Het was hem of het licht zich eens klaps uitbreiden over heel Azië, voortsweefde over Europa, schijn over Nederland. En hij zag zijn klein land als een molshoop in een vochtige tuinhoek, als een molshoop waarin lichtschuwe dieren zuf klein genstig rondvroeten. Als een molshoop, waaruit enkele bewoners soms schichtig de voorzinschoten om de grote tuin te doojagen en dan weer weg te kruipen in hun stilte en hun duisternis. Hij zag ook zichzelf klein vroetend onder de kleine, nu eens machteloos hunkerend naar een weer opleven uit het verveeld zoek brengen van de tijd, dan even machteloos opduwend tegen de taaiesleur der dingen, net als een man die in te diep water is ingegaan, om een stengel los te rukken waarvan hij de bloem in de verte op de sterke stroom ziet drijven. Clara leefde nog toen zijn drama Johan de Wit viel. Vallen? Nee, welbeschoud had het zelfs die eer niet genoten.  Hoe kan een stuk vallen tegenover een publiek zonder artistieke opinies en zonder geestrift voor eigen kunst? Wat is in Nederland waar alles hangen blijft, het onderscheid tussen een val en een zegenpraal? Of een paar grote stadsorganen verkondigen dat een stuk nog altijd niet het stuk is waaraan zijn meden dat behoefte bestaat? Of dan dit stuk in die grote stad een minimaal aantal keren gespeeld wordt voor een minimum toeschouwens? Of eindelijk de kleinere steden beleefd hun verlang te kennen geven om liever een vreemd stuk te mogen zien dan dit oorspronkelijke? Wat scheelt dit voor een loftuiting door diezelfde organen van de eer een maximaal aantal keren vertoont te worden voor een maximum toeschouwens en hun ronde te mogen doen door al de kleinere plaatsen waar de kunst zogenaamd belangstelling vindt? Gaan bivouw en afkeuring in kleine gemeenten niet gelijkelijk in de doofpot? Zijn de minima en die maxima van grote steden niet na genoeg even kleine eindlandjes op de Grote Hollandse zee van publieke onverschilligheid? Volgen in Nederland op twee regels van voorzichtig loven niet eddelijke kolommen, jij zelfs hele preken voldom afkeurend onartistiek gezeur of hatelijk hekenend artistiek knikgeschrijf? Johan de Wit reisde twee jaren lang van toneelbestuur naar toneelbestuur, kwam bewierokt driemaal terug en werd eindelijk onbewierokt ter opvoering aangenomen. Daarna werd het stuk even vluchtig gerepeteerd als zwaar wichtig gespeeld door enige heren en dames, onderwie er maar weinigen waren die niet in enkele vaste manierjes of in de meest alledaarsen leukheid hoge kunst schenen te vinden? En tenslotte klapt het kleine publiek, gelijk bij ons in Schouwburg publiek, althoos klapt wanneer het in iets nieuws geen vermomde oude bekende ontdekt en nog niet gelezen heeft wat de krant ervan zegt. Oh, hoe oneindig veel liever had hij zijn drama naar een ernstig instudiering vertoond gezien door strevende en strijdende artiesten en het dan horen uitfluiten en uitschelden door een opgewonde menigte. Nu was ook deze poging een nauwelijks opgemerkt aforterig geweest. Had het stuk dan een beter lot verdiend, hij wist het nu even min als vroeger. Nooit had hij zijn eigen werk juist kunnen schatten, maar wel had hij althoos gevoeld dat de waarde die hij hier aan toe kende niet de ware kon zijn. Wecht het geprezen dan sloeg hij het, ondanks zijn eigen verwondering veel te hoog aan, werd het gelaakt dan stelde hij het te laag.  Toch durfde hij zeggen, meer belangstelling had het zeker verdiend. Zijn alle klinkende woorden over vaderlands liefde, over hooghouden van de vlag, over trotsheid op het Nederlanderschap, geen praatjes voor de vaak, als de poging, zelfs de mislukte, om iets te doen voor dat vaderland, om die vlag tot eer te strikken, om een nieuwe reden te scheppen voor die trots, niet eens belangstelling vindt? Het is waar, het was hem slecht gegaan als zoveelig groteren in Nederland. Nergens is de uitspraak juister, dat lukt succes absolu, en nergens wordt meer even aan de dag gelegd, omdat succes te verstikken, zodra de vrees ontwaakt, dat in de algemene onverschilligheid en zaartje ervan zou kunnen ontkiemen. Gelijk in de Sahara, hele gode tempels begraven liggen onder het woestijnzand, dat er stofje naar stofje overheen is gestoven. Zo liggen er in Nederland onder het korl naar korl, door vitsucht, lamblendigheid, wankunsten, bekrompenheid op één gehoopte onverschilligheidstof, tal van grootse pogingen versmoord voor tempogebouwen gewijd aan de nationale glorie. En de Nederlander, die in het buitenland de monumenten van vreemde kunst en vreemde wetenschap bewondert, die jammert over zijn eigen land, waarin niets grootstotstand komt. Denk nooit aan de korls dorrezant, waaronder ook hij bereid is het beste te helpen begraven. Het mislukken van zijn drama was hij goud boven gekomen. Terwijl het stuk gerepeteerd werd, had hij er al niet veel meer voor gevoeld. Het dag tekende uit een vroegere periode van zijn denken. De tijd was voorbij waarin hij een wereldhervormende kracht van de heros had zien uitgaan. Dans scheen elke hervorming hem niets meer dan de noodzakelijke evolutie en de heros was slechts een tijdelijk geschikt werkdag waarvan die evolutie zich bediende. Het liet hem dan ook vrij wel koud toen de officiële beoordelaars op zijn werk aanvielen als honden op een kluif. En deze keer kon hij met pastra eens ongedwongen meelachen over A, die op last van zijn commissaris een al wat modernheid moest afkeuren. Over B, die elk nieuw werk vergelijk, bij een ideaal ongeschreven stuk. En over C, die voor zijn lof en zemblaam steeds geheimzinnige redentjes had, welke met kunst al heel weinig hadden uit te staan. Eén van die heren schreef, die kritiek is een maatstaf van de hoogte, waarop staat niet de kunst, maar de publieke opinie.  En toen pastra dit vrij juist noemde, merkte hij op dat het helemaal juist zou wezen als de schrijver maar voor hoogte laagte had gezet. En toen in ander zijn afkeer van Satis Novellet bij deze gelegenheid nog eens oprakelend had verkonderd. Weer achter het een verblijdend verschijnsel dat, hoe verdorven de toneel ook zijn mogen, de gezondekritiek zich toch hoe langer zo meer tegen een ziekelijk pessimisme in de kunst gaat verzetten. Dat een levensbeschouwing huldert welke wij even ramszalig als weezing wekkend noemen. Een levensbeschouwing die iedere hogere aandrift des harten noodzakelijk en onverbiddelijk doden moet. Toen had een plotseling opkomend vertrouwen in zijn krachten zelfs doen uitroepen. Wel zeker, omdat die heren de moedmissen het leven anders te bekijken dan door een mooi gekleurde geloofspril, omdat zij te last zijn de som van het leed en het genot is eerlijk men ook kan het te verrekenen en omdat ze geen kans zien te bewijzen dat er in het zogenaamd ziekelijke, niet dikke os veel meer waarheid schuit dan in het zogenaamde gezonde. Daarom is mijn levensbeschouwing onjuist. O nee, dat durven ze niet beweren, maar wel even ramszalig als weezing wekkend. En wat zou dit dan nog voor mijn kunst? Geld voor die levensbeschouwing niet uit sluiting te vragen of ik slecht zie en onjuist denk? En staat voor mijn kunst niet die gans andere vraag bovenaan of ik een talent heb mijn lezers mijn opvattingen te suggereren wat ik meegevoeld heb op hun beurt te doen voelen door mijn ogen te laten kijken onverschillig of ze misschien bewijzen kunnen dat die ogen groen zien wat inderdaad rood is? En zulke onartistiek leuteren heet dan voorlichten van het publiek voor zulke ondoordacht gebazel worden de heren nog betaald? Pas op had Pasta gezegd, hier biedt er de vriend die je je feilen toont zelfs als hij dit niet gratis doet. Maar hij had niet naar hem geluisterd. Ik ben van plan weer te geven wat ik zie ook al is dit juist wat anderen niet zien willen en niet langer in toneel geknitsel dat als de speech van een redenaar pas klaar moet gemaakt worden voor een decoratief en een publiek. Geen schipper het weer naar de dubbele ijs van het leven te geven zoals het is en zoals het zijn moest.  Geen vringen meer naar het brede inberwortende in het engekaar van een voorstelling met een slot. Geen vervluchtingen langer van geheimzinnige, diepe, menselijke sensaties in de algemene woordenpraal waardoor de Jan en Allemann van een volle schouwburgzaal worden begogeld en bekocht. Geen pogingen meer gedaan om het leven en de mensen te zien gelijk anderen verlangen dat zij gezien zullen worden. Waarheid zou er geven, onopgespukte onverbloemde waarheid. Dat die waarheid subjectief moest zijn wist hij even goed als iedere bestrijder die hem te lijf zou gaan met het nietzeggende argument dat hij toch althoos genootzaakt was te geven zijn persoonlijke opvatting. Zijn recht op deze persoonlijke opvatting te geven zonder zich ook maar enigszins te bekommeren om de gebotjes van de een of andere moraal of schoonheidsleer dat was immers juist wat hij verlangde. Hij zou eerlijk zijn, o, veel eerder dan de knutselaars die over een werk de schijn willen leggen van de natuurlijke leven. En toch, heel behoedzaam van dit leven een verhaaldje hebben gefabriekt dat het moeder van dochters kan laten slingeren. Dat een oppervlakke optimist niet doet opschrikken uit de welgemoedheid van zijn goede speisvertering waarin een gezagvereerde geen gevaar vindt voor de goede orde in de maatschappij en een gelovige geen aanranding van het geenhege Max Halver betitelt als openbaring. Menselijke daden. Daden die hem charakteristiek leken voor zijn volk en zijn tijd, desnoods voor één stand of één stad of één soort zouden de objectieve inhoud vormen van zijn geschiften. En uit zichzelf zou hij putten zijn opvatting van het podstand komen van die daden van de terugwerking die zij hadden op hun bedrijvers, van hun betekenis in het leven van de ganse mensheid. Weg dus met de woorden goed en slecht voor de artist die slechts juist wil zien, in er wil meevoeden, het charakteristieken wil vatten en dan zijn indrukken objectiveren. In omtrekken moest zijn arbeid het zuivere spiegelbeeld worden van een stukje werkelijkheid, maar bovendien moest het individuele gemoeds- en hersenleven er zich in openbaren en de samenhang en verneembaar in zijn van dit ene wiltje met het huizachtige radarwerk waarin het zijn taak vervult zonder te weten wat voor taak dit is. Alle dingen zijn gelijk zo op een gegeven ogenblik en in gegeven omstandigheden niet anders kunnen wezen.  En het goed of slecht, mooi of lelijk vinden is dus maar een standpunt kwestie van hem die ze waarnemt. Dezelfde berg die zo mooi blauw lijkt aan de verafstaande ziet er vuil, tofgroen en grauw uit voor hem die de voet heeft bereikt. De rijke neurastenikers roemt de vrieskou die voor de gezonde armen een ramp is. Om de leer dat het mooie in de mens bestaan en door zijn verwezen ging buiten de mens door het delijke verwoord in zou bekommende hij zich al lang niet meer. Het wezen en verbanderen dingen te vatten, dat was nu zijn streven. Hij wilde de zielen openen, begreep dat het waars was dit met één sleutel te beproeven en achter het de taak van de artiest voor elk slot de bijzondere sleutel te vinden. Hij placht toen de mensen bij effecten te vergelijken. Wat ze tentoonstellen is auto's hun nominalen waarden, maar de kunstenaar moet zoeken naar hun werkelijke beurswaarden, die meestal geringer is. Het kan wel zijn, ze past radam, maar wie denk je met zo'n soort artistiek werk plezier te doen? Een schrijver streef daar succes, dat is toch nee, was hij hem in de reden gevallen. Ik denk aan geen succes. Ik wil zeggen wat ik te zeggen heb, en om geen andere reden dan wij ik daar behoefte aan heb. Ik wil, net als een vogel, zingen zoals ik gebeckeerd ben. Zou jij verlangen dat alle vogels kwinkelerden als nacht te halen? Dat niet, maar jij vergeet dat de vogeliefhebbers wil meer geld geven voor papagajen die mensen nabouwen, dan voor dieren die uitsluiten hun eigen geluid voor het brengen. Hier je overgaat tot dat weergever, waarvan je altijd je mond vol hebt, zou ik je ook aanraden eens te gaan praten met de fotografer hiernaast. Die zijn me gisteren nog, ach meneer. De mensen denken dat een fotografie niet liggen kan, maar ik verzeker u, als wij te lief weergaven zoals ze werkelijk zijn, dan verdienden we nog geen droogbrood. Bedenk wel dat die verstandige man uitstekende zaken maakt. Mendes vult tessiepie. De mensen nemen hetje verduifeld kwalijk als je hen niet behoorlijk bedotts. Daar moeten ze het me maar kwalijk nemen. Het gaat niet aan waar hij te vragen en te verlangen dat die waarheid pas klaar wordt gemaakt voor een moraal.  Het gaat niet aan individuele kunst te ijzen en erbij tot voorwijder te stellen dat die individualiteit van de artiest niet mag afwijken van een algemeen geeikt en goedgekeurd type. Moet ik uitdrukken wat ik zie, wat ik voel, wat ik denk, zoek daar niet in mijn werk wat mensen in moet, te gevoelen behoord en denken mag. Was hij door Clara weer van de mensen verwijderd geworden, zolang zijn man hem bezig hield, had hij ook na haar dood hen niet weer opgezocht. Als voorheen was zijn fikse weer uit hem tot het ware zijn geworden en het werkelijk leven verflout tot iets onwezelijks, iets verafstaans. Dag in daaruit had hij doorgebracht met de schepselen van zijn verbeelding. Hij had hun smarten geleden, hun vreugden genoten. Al wat er in hun ziel en omging had hij met hen doorleefd. Het was hem voortdurend te moeder geweest alsof hij dieper leed meer genoot. Intense leefde dan de echt levende mensen om hem heen. Ik kwam zavonds pastra hem vertellen dat het geen heen gebeurd was op het grote publieke toneel of in de intimiteit tussen de personen die hij kende dan klonken hem die verhalen als kranten nieuws uit een ander land waarvan hij te weinig afwist om er veel voor te kunnen gevoelen. Eindelijk was zijn boek afgekomen en hij ontwaakt uit zijn droom. Toen had hij, tussen het verbeteren van zijn laatste proefvel en de verschijning van de eerste kritiek, een zondelingen tijd gekend van onvoldaanheid en kleinvoeling en nierslachtigheid afgewisseld met de vredenheid, trots en prikkele de angst. In die tijd was hij ook van zijn boek vervreemd dat zolang zijn geest had vervuld dat hij als iets levens had liefgehad dat als iets moois zich in zijn ziel had ontwikkeld. Met de dag was het hem onbeduidendig, matig en verder afgaan lijken. Bij de eerste officiële beoordelingen brachten het dadelijk weer na daarbij. Oversprijden het zelfs met een nieuwe glans. Dwonen hem hetzelfde gaan lezen. Ja, ervan te genieten zoals hij soms van het werk van anderen genoot. Want ze hadden overwegend gunstig geluid die eerste kritieken. Veel gunstiger dan ooit in recensie van zijn novellen had geklonken en hoe hij ook zijn best had gedaan ongenaakbaar te blijven voor die lof gelijk hij het zijn wilde voor elke blaam.  Het was hem niet mogelijk geweest de kleurigweek ontvangelijkheid weer te doen bevriezen die in zijn gemoet was gedooid als onder voorjaar zonne stralen een groene vlek in een wit en hard gerijpte wijk. Terwijl hij nog eens al was hij dan ook veel flauwe dan voorheen en met het bewustzijn van zijn onwaarheid de sensatie van zijn jongensjaren terugvond dat men hem nakek en nawees als iemand die meer is dan de anderen had hij er plotseling een nieuw plezier in geschept zich weer in de samenleving te vertonen. Het was hem geweest of hij daar nu een andere plaats ging in nemen een plaats waarop hij niet meer geduld toch ontzien zou worden een plaats waarop hij richt had paardois de conquête en toen er nog meer beoordelingen waren gekomen en zijn ziel door schulden als hubelende fanfaris toen Pastra hem verteld had van zijn vriendin die of zij het boek bewondeten dan wel uitschulden niet konden logenen dat het knap was geschreven niet durfden ontkennen dat er ontzettend veel waarheid in school toen had hij niet langer geaarzoed om de mensen die hij zo lang was ontwikken weer te gaan opzoeken toen had hij zich zelfs veel zachter dan ooit tevoren tegen zijn gestemd gevoels. 