96th Dies Natalis Tilburg University - Honorary doctorate Prof. Dineke de Groot
Op voordracht van de decaan van Tilburg Law School heeft het College of Promoties van Tilburg University besloten de graad-doctor Honoris Causa toe te kennen aan professor Liddike de Groot voor haar uitzonderlijke verdiensten op het gebied van recht en samenleving. Ik nodig professor Stiffen die van Gullik en professor Reinhard Wiebier uit om de gronden waarop dit besluit is gebaseerd, kendwaard te maken en ik mag tegen om professor de Groot bij deze waardigheid te bekleden. Geachte meneer de rector, geachte professor de Groot, geachte aanwezig. Wanneer een universiteit in een erodokterraad uitreikt zoals wij vandaag aan Dienken de Groot zullen doen is het natuurlijk de bedoeling dat dit in de eerste plaats eervol is voor de ontvanger van dat erodokterraad en dat is hopelijk vandaag ook het geval. Maar ik wil daar bij deze gelegenheid ook uit drukkelijk aan toevoegen dat het ook voor onze universiteit, onze rechterfacultijd die haar 60 jaar bestaan viert en voor Stephanie van Gullik en mijzelf in het bijzondere, buitengewoon eervol is dat wij dit eerendokterraad mogen uitrijken aan mevrouw de Groot. Zoals de meeste van u waarschijnlijk weten is Dienken de Groot naast de hoogleraar vooral ook president van de Hoogeraad. De hoogste Nederlandse rechter in strafzaken, civiele zaken en belastingzaken. Als cassatierechter doet de Hoogeraad vaak uitspraken die voor de academische bestudering van het recht en voor het door ons gegeven onderwijs van groot belang zijn. Hoewel ook het beschrijven en systematiseren van dat recht een bijuitstek wetenschappelijke taak op zichzelf zorgt voor een nadere interpretatie van dat recht is het toch ook vooral de rechtspraak van de Hoogeraad die de rechtsontwikkeling aanjaagt. Het interpreteren van de arresten van de Hoogeraad hoort dan ook min of meer tot de dagelijkse activiteiten van veel rechtsgeleerde academies. Tegelijkertijd hopen wij dan als academies dat ons werk, de rechtelijke macht en de Hoogeraad in het bijzonder, kan ondersteunen wanneer hij voor lastige juridische en maatschappelijke knopen en keuze komt te staan. Wanneer een kwestie die aan de Hoogeraad wordt voorgelegd al in de academische literatuur is besproken kan de Hoogeraad zijn oordeel mede laten inspireren door de in de literatuur algegevenzinswijze. De relatie tussen de academie en de Hoogeraad is daarmee vergelijkbaar met die van een uit de intervisie praktijk wel bekende spreekwoordelijke kritische vriend.  De wetenschap bekijkt de rechtspraak wel willend is kritisch waar nodig, instemmend waar het kan en daarbij blijft het natuurlijk ook van belang dat er voldoende afstand is. Wij zijn als academie vandaag trots en vereerd dat wij deze kritische vriendschap extra luistermogen bijzetten door middel van het Eredokterraad vanmiddag voor professor De Groot. We mogen ons in Nederland gelukkig prijzen met een rechtelijke macht die onafhankelijk is en over het algemeen van zeer hoge kwaliteit op alle niveaus. Dat is zelfs binnen de Europese Unie niet meer zonder meer vanzelfsprekend in het huidige tijdsgevrigd. En ook dat willen wij onderstrepen door aan één van de meest prominenten boegbeelden van die kwaliteit vandaag een Eredokterraad uit te riken. We zijn ook vererend dat juist wij dat Eredokterraad mogen uitrijken omdat we daarmee eigenlijk niet veel meer doen dan uitgeven aan iets dat binnen de academie en in de bredere maatschappij eigenlijk voor iedereen al min of meer evident was. Namelijk de buitengewone, wetenschappelijke en maatschappelijke verdiensten van De Groot. In een samenleving waarin grondrechten, de bescherming van minderheden en zwakke partijen en het essentiele belang van betrouwbare onafhankelijke rechtspraak soms steeds minder vanzelfsprekend lijken zet mevrouw De Groot zich met een bijna bovenmenselijke energie in voor al deze thema's. Dat het vertrouwen in de rechtsstaat onder druk staat in onze samenleving is helaas en niet te missen gegeven. Maar door haar nationale en internationale optredens draag Dieneker De Groot bij aan het behoud van en waar nodig het herstel van vertrouwen in de rechtsstaat en in het bijzonder aan het vertrouwen in de onafhankelijke rechten als onmisbaar onderdeel daarvan. Het gezag waarmee zij haar aanduidoefend straalt af op de rechtspraak als geheel en daarmee ook op de rechtsstaat. Daarbij heeft zij bijzonder oog voor de toegang tot de rechter voor de zwakere partij en innovatie van de rechtspraak door middel van digitale middelen. Ook dat laatste aspect verbindt onze universiteit en faculteit aan dit eredokteraat. Digitalisering en de invloed daarvan op het recht is een thema met diepe wortels in Teoburg. Daar hebben we bij de opening van het academiesjaar ook nog met elkaar over gesproken. Innovatief en bedagzaam werd ze in de pers genoemd bij haar aanstelling als president van de Hoge Raad. Met als bijzonder aandachtspunt het behoudt en waar nodig er stellen van vertrouwen in de rechtelijke macht.  Een vertrouwen dat in deze tijd niet meer vanzelfsprekend is, maar dat essentieel is om in vrede en voorspoed met elkaar te kunnen blijven samenleven. Daarmee wens u, mevrouw de Groot, een voorbeeld voor onze studenten, een anchorpunt voor de rechtelijke autoriteiten in buitenland en een inspiratiebron voor iedereen die de recht staat en warm hard toedraagt. De uitreiking van het Eredokteraat past in een lange Teoburgse traditie, met diversiteit en inclusie als belangrijke waarde. Zo ontving Marga Klompe, de eerste vrouwelijke minister van Nederland, in 1982 een Eredokteraat van de toenmalige katholieke hoogschool Teoburg. Zij inspireerde destijds vanwege haar zoektocht aan sociale en betekenisvolle samenleving en zette zich in voor internationale rechtvaardigheid. En verschrijdheid en rolmodellen is belangrijk, omdat daardoor in instituties zoals universiteiten en ook de Hoge Raad diverse kwaliteiten naar voren komen. Het thema van deze diasviering is bredewelvaard. Als emancipatieuniversiteit wil Teoburg University bijdragen aan een rechtvaardige en inclusieve samenleving voor iedereen. Het uitreiken van dit Eredokteraat aan u past in die ambitie en traditie. De toegang tot een onafhankelijke rechter, die zonder aanzins des persoons oordeelt, is essentieel en zal gelet op de huidige en toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen alleen maar aan belang toenemen. Dat brengt mij tot het volgende. U ontvangt dit Eredokteraat vandaag vanwege uw bijzondere maatschappelijke en wetenschappelijke verdiensten op het terrein van recht en samenleving. Met name het verdedigen en het bevorderen van het vertrouwen in de rechterlijke macht en de rechtstaat, het verbeteren van de rechtspraak door middel van innovatie en het bevorderen van vernieuwende wetenschappelijke metode in uw academische en rechterlijke werk. Daarmee biedt u inspiratie aan studenten, aan wetenschappers en aan de samenleving. En nu onderstreept u het belang van een onafhankelijke rechter in de rechtstaat, juist nu die zowel nationaal als internationaal onderdruk staat. Graag nodig ik professor De Groot uit om naar voren te komen. Op grond van de door de wet en het reglement van de universiteit aan ons verleende bevoegdheid, overeenkomstig het besluit van het College for Promoties van de Universiteit van Tilburg, promover ik u, professor Dineke De Groot, tot doktor Honoris Causa en verlen ik u alle rechten die door de wet of het gebruik aan het doctoraat verbonden zijn of zullen worden.  Ten bewijzer daarvan bekleden de rector Magnificus en ik u met de kappa van Tilburg University en overhandigen u de buel, ondertekend door de rector Magnificus en de eropromotoris en bekrachtigd door het zegen van de universiteit. Geachter rector Magnificus, geachterleden van het College van Promoties, leden van het College van Stuur, erepromotoren, beste Stefanie Reinaud, geachterhoog leraar, beste familie, vrienden, collega's, langstellende hier in de zaal, maar ook zeker via de livestream. Bij de viering van de 96 studiërs Natales wil ik Tilburg University van harte geluk wensen met haar bloeiende bestaan en de resultaten die al bijna 100 jaar worden bereikt in de mensenmaatschappijwetenschappen, de gebieden waarop deze universiteit zich bij uitstek richt. Graag wil ik Tilburg University en in het bijzonder de beide erepromotoren bedanken voor de toekenning van dit eredoctoraat. Ik werd er even stil van en misschien hoort u het nog aan mij. De aandacht voor mijn inzet waarder ik natuurlijk. Maar tegelijk beschouw ik dit eredoctoraat mede als een herkenning voor zoveel mensen met wie ik mocht en mag samenwerken. En ik wil mijn dank graag ver gezeld laten gaan van enkele associaties bij het thema van deze dienst Natales. En ik heb daarboven gezet iets over mensen en recht in de democratische rechtsstaat. De rechterfaculteit, dit werd al gezegd, van deze universiteit bestaat dit jaar 60 jaar. En de faculteit heeft in al die jaren veel afgeserveerde juristen de maatschappij in laten gaan. Op de website van Tilburg University staat we werken interdisciplineer samen aan baanbrekende oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken over armoede, brede welvaart, klimaat en energie. Een thema Experiencing Blood-Posperty van deze dienst Natales sluit daarbij natuurlijk aan. In de aankondiging van het thema op de website staat dat het er om gaat met onderzoek mee te werken aan oplossingen voor nu en in de toekomst aan een brede welvaart voor iedereen, duurzaamheid en bestaanzekerheid. Juristen hebben hierbij het nodige te bieden. De democratische rechtsstaat is essentieel voor het bevorderen van het welzijn van mensen in vrede en veiligheid. Juristen hebben mede tot taak de fundamenten en de werking van de democratische rechtsstaat te waarborgen. Het gaat om fundamenten zoals de menselijke vrijheid, gelijkheid van mensen voor het recht, respect voor mensenrechten, ook die van mensen die tot een minderheid behoren. En in essentie draait het dan om respect voor de menselijke waardigheid.  In de huidige geopolitieke situatie wordt de menselijke waardigheid op verschillende plekken in de wereld aangetast, waaronder in Ukraine en in het israelisch-palestijnse conflict. In twee opinies over Nederland van de Venetische Commissie van de Raad van Europa komt naar voren dat Nederland op zich een goed functionerende status met sterke democratische instituties en waarborgen voor rechtstatelijkheid en met het vermogen tot reflectie en tot rechtstatelijk debat. De geopolitieke situatie onderstreept het belang om dat vermogen te benutten en aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken die ook hier aanwezig zijn te werken. Wetenschappelijk onderzoek, waarin van uit verschillende invalshoeken wordt samengewerkt, aan het vinden van oplossingen voor concrete maatschappelijke vraagstukken kan wezen, bijdragen aan de verdere bevordering van vrede, veiligheid en welzijn. En aan een tijdige omgang met dilemmas of conflict-situaties die in potentie ontwrichtend zijn in het leven van mensen of voor groepen mensen in de samenleving. Aan hierin zullen juristen kennisinbrengen van recht dat in een democratische rechtstaat is gebaseerd op waarde waarin de mensen centrale plaatsje neemt. Een multidisciplinaire aanpak om brede welvaart voor iedereen duurzaamheid en bestaanzekerheid te bevorderen, kan ook baat hebben van aandacht voor het bestaan van vertrouwen. Het wordt er al genoemd. Ik geef u een voorbeeld. Eerder dit jaar hoorde ik in een bijeenkomst waar iemand van de Belastingdienst aanwezig was. Ja, hoorde ik die persoon vertellen dat ze worden geconfronteerd bij de Belastingdienst met mensen die te weinig middelen van bestaan hebben, die een aanspraak hebben op toeslagen maar die aanspraak niet willen verwezenlijke. Omdat zij er niet meer op durven te vertrouwen, dat verstrekte toelagen later niet zullen worden teruggevorderd. Net als respect voor de menselijke waardigheid is vertrouwen van belang voor de werking van rechtsregels en het rechtssysteem in een democratische rechtsstaat. Ik stak eerder over vertrouwen in rechtspraak. Ook dat kwam al voorbij. Een begrip dat een plaats heeft in het sociaal en institutioneel vertrouwen. En met sociaal vertrouwen wordt het vertrouwen aangeduid dat iemand stelt in de medemen, dat wij in elkaar stellen. Met institutioneel vertrouwen, het vertrouwen dat iemand heeft in de politie, het parlement of de rechtspraak. En ons sociaal cultureel planbureau in Nederland peilt in een continu onderzoek, brugperspectieve, periodiek het vertrouwen van Nederlanders in elkaar en in de politiek en in instituties.  In Nederland is volgens dat onderzoek het vertrouwen van mensen in elkaar over een langere periode bezien stabiel en nog altijd heeft aanzienlijk meer dan de helft van de mensen vertrouwen in de medemen. Met het vertrouwen in de politie en de rechtspraak is ook in Nederland over een langere termijn bezien goed gesteld. En in vergelijking met de afgelopen 15 jaar is wel het vertrouwen in parlement en regering laag. Samen dragen zij verantwoordelijkheid voor de aanpak van maatschappelijke vraagstukken waaronder de kwaliteit van de regelgeving die beschikbaar is bij het werken aan oplossingen. Zij kunnen hierbij gebruik maken van handlingsperspectieve en handlingsopties wie het SAP aanrijkt. En ik citeer als voorbeeld van zulke handrijkingen iets uit het tweede bericht van 2023 in dat continu onderzoek burgerperspectieve. Daarin doet het SAP verslag van onderzoek naar de mening van burgers over informatie, misinformatie en omgangsvormen op sociale media. Ik citeer. Er is winst te behalen in het betrekken van burgers in afwegingen die overheden en bedrijven maken in de regulering van online content en gedrag. Mensen zien problemen op sociale media en de grootste groep neigt naar ingrijpen op de vrijheid van meningzijting in de bestrijding van beledigingen en onware of gevaarlijke informatie. Het zijn echt er geen grote absoluute meer der heden. Er is ook verdeeldheid in de optienis van burgers. Actoren die regels maken voor gebruikers hebben zich tot deze verdeeldheid en verschillende argumentaties te verhouden. Daarnaast, zegt het SAP, is het de vraag of de zorgen die mensen hebben over polarisatie en het gevaar van misinformatie realistisch zijn. Hier liggen kansen om de kennisbasis onder beleidskeuzes aan burgers en gebruikers uit te leggen en te verantwoorden. Deze kwesties raken aan bredere en oudere discussies over de grenzen van de vrijheid van meningzijting. Einde, citaat. In deze passage lijkt als gegeven te worden beschouwd dat burgers, regelgevens en beleidsmakers de vrijheid van meningzijting kunnen inkerken. Juist voor mensen die zorgen hebben over hoe andere omgaan met de vrijheid van meningzijting lijkt me ook informatie van belang over wat het mensenrecht op vrijheid van meningzijting inhoudt. Op welke wijze dat recht in een democratische rechtsstaat kan worden beperkt en hoe de uitoefening van een mensenrecht door de ene zich verhoudt tot mensenrechten van een ander.  Meningen en zorgen geven in de constitutie van een democratische rechtsstaat niet het recht dat ook wel grondrecht of fundamenteelrecht wordt genoemd aan te tasten. Ook niet als het gebeurt door een meerderheid die een minderheid overstemt. De inhoud en rijkwijten van de vrijheid van meningzijting is een constitutionele kwestie. Die wordt gewaarborgd door de grondwet en door dynamisch werkende mensenrechten verdragen die op basis van de grondwet tot de Nederlandse rechtswoorden behoren. Een kwestie is het ook. Die raakt aan de menselijke waardigheid en de menselijke vrijheid als fundamente van onze democratische rechtsstaat. Nu is dit geen kritiek op het SCP, want de S en de C staan niet voor de G van juridisch. Wel brengt het me bij een volgende associatie en die gaat er over dat eenbreng van juristen in het multidisciplinaire werk aan brede welvaart, duurzaamheid en bestaanszekerheid ook essentieel is om keuze zichtbaar te maken die naar oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken kunnen leiden binnen het verband van de democratische rechtsstaat. In 2022 stond in de preadvissen van de Nederlandse Juristenvereniging dat het recht in de afgelopen decennia repressiever is geworden. De preadvissen laten zien dat rechtsregels in Nederland in de afgelopen decennia aan ontwikkelingen hebben doorgemaakt in de richting van beperking van vrijheden van burgers en bedrijven, verbreeding en verstrakking van toezicht en intensieve handhaving met strengere sancties. In de preadvissen wordt benadrukt dat er juist hun evenwicht moet zijn tussen de toerdelen van bevoegdheden waarmee rechtshandhavend kan worden opgetreden en het bieden van rechtsbescherming aan mensen en bedrijven tegen wie rechtshandhavend wordt opgetreden. Er staat ook een oproep aan de wetgever in om terughoudender te zijn bij het steeds weer introduceren van nieuwe wettelijke instrumenten waarmee wordt beoogd de samenleving te beheersen. Juristen hebben relevante kennis om wetgevers en beleidsmakers te informeren over het belang van een rechtsstaatelijke evenwicht tussen die ordenende functie van het recht in de samenleving en de functie van het recht in het bieden van rechtszekerheid en rechtsbescherming aan mensen in hun leefsituatie en aan organisaties van mensen. Dat rechtsstaatelijke evenwicht komt bijvoorbeeld tot uitdrukking in de verdeling van bevoegdheden in onze grondwet over de wetgevende, uitvoerende en rechtelijke macht. Of in de wetelijke ruimte voor advies, toezicht en tegenspraak vanuit instellingen zoals de afdeling advisering van de Raad van Staten, de Nationale Ombudsman en de Algemene Rekenkamer.  Het belang van een rechtsstaatelijke evenwicht in de verschillende functies van het recht in de staat en de samenleving ligt wat besloten in de grondrechten, in de grondwet en in de mensenrechten in het Europees verdrag voor de rechten van de mens die op basis van de grondwet van toepassing zijn in de Nederlandse rechtsorde. Ik geef u een voorbeeld. Beweegingsvrijheid. Rechtsregels die repressief de beweegingsvrijheid inperken, waren er tijdens de coronapandemie in sommige lidstaten van de Europese Unie waar mensen verplicht werden thuis te blijven, alleen binnen korte afstand van huis en op bepaalde tijden even de straat op mochten en een boot te krijgen als ze het verbod niet naleefden. Er zijn ook maatregelen die in werk op onze beweegingsvrijheid. Bijvoorbeeld, ze zijn waar te nemen waar gemeenten auto's uit woonbijken willen weren en overwegen de vrije doorgang van het autoverkeer door de gemeenten in die woonbijken te beperken of zelfs af te sluiten. Zouden ook kunnen denken aan de maatregel om geen paspoorten te vertrekken aan sommige mensen met een studieschuld. Daar is in de media over bericht. Het zijn zomer wat voorbeelden waarin een overheid een taak voor zichzelf ziet in het inperken van de mensenrecht. Als een overheid mensenrechten niet slechts beperkt maar mensen ook grip laten ervaren op de uitoffening van eigen mensenrechten met respect voor die van anderen draagt dat bij aan de effectiviteit van overheidsoptreden en de wetenschappelijke raad voor de regeringsbeleid heeft daar een heel mooi onderzoek over gelopen. Inbrengt van kennis door juristen over de uitoffening van mensenrechten en de naleving van rechtsregels in de democratische rechtsstaat kan wettgevers en beleidsmakers behulpzaam zijn om rechtsstatelijk en effectief te maken van keuzes op basis van een afweging van algemene individuele en maatschappelijke belangen. En de juridische wetenschap en het juridische onderwijs heeft sterke papieren om hieraan een constructieve bijdrage te leveren. Vanuit rechtsbronnen en rechtssystematisch kunnen juristen het normatieve kader van maatschappelijke vraagstukken in de democratische rechtsstaat aandragen, onderbouwen en ver ontwikkelen in een complexe wereld subject is, dat ontwikkelde technologie toepast, maar ook het object van technologie kan zijn. En vanuit empirisch onderzoek kan de juridische wetenschap laten zien of rechtsregels het leven en samenleven van mensen dat werkelijk ordenen en dat werkelijk een rechtsvanthavende geschilbeslechtende of rechtsbeschermende functie kunnen vervullen.  Als bijvoorbeeld een rechtsregel zelf wel aan de eisen van de rechtsstaat voldoet, maar in de toepassing gebruik wordt gemaakt van een algoritme dat etnisch lijkt te profileren. Er kan mede met juridisch onderzoek worden aangetoond of dit gebruik van technologie in strijd is met het recht in een democratische rechtsstaat. En met het onderzoeksresultaat kan het recht zo nodig verder worden ontwikkeld en kan haar passend rechtsherstel worden gezocht als haar iets niet goed is gegaan. Het is allereerst aan juristen zelf om het recht en de waarde die aan ons recht de grondslag liggen onder de aandacht te brengen in een gegeving waarin oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken worden gezocht. Het ziet daad uit het SCP-onderzoek kandienen als een voorbeeld dat zulke kennis niet vanzelf wordt betrokken in onderzoek naar maatschappelijke vraagstukken. Juristen punten hierbij ook uit rechtsopvattingen, bijvoorbeeld over de werking van mensenrechten in Nederland. Vaak is het mogelijk op juridisch verdedigbare gronden van opvatting te verschillen over wat het normatieve kader voor de communicatie zou moeten of mogen inhouden. Ook plegen mensenrechten dynamisch te worden geïnteputeerd waarmee bijvoorbeeld veranderende maatschappelijke inzichten kunnen worden meegebogen in de rechtsopvatting. Zo kwam het oordeel van de Hoge Raad in 1883 in de zaak van Aletta Jacobs erop neer dat vrouwen naar de bedoeling van de wetgever niet het recht hadden om in het stemhokje bij verkiezingen hun stem uit te brengen. Maar in 2010 was er een uitspraak ook over het kiesrecht van vrouwen die erop neer kwam dat Nederland handelde in strijd met het VN Vrouwenverdrag door toe te staan dat vrouwen bij de SGP niet konden worden verkozen als lid van bijvoorbeeld het parlement of de gemeenteraad. De samenleving en de tijdgeest zijn sinds 1883 veranderd. Ook het normatieve kader van de democratische rechtsstaat is in de tussentijd weeselijk veranderd. Toch lijken de waarde van de democratische rechtsstaat in rechtsvorming en rechtstoepassing nog vaak te worden benaderd vanuit een vooral na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelt onderscheid tussen enerzijds burgelijke en politieke rechten en anderzijds sociale, culturele economische en tegenwoordig ook ecologische rechten. En dit onderscheid lijkt ook scheidslijnen aan te brengen in ons rechtssysteem zoals tussen enerzijds de vrijheid van de mens in het domein van die burgelijke en anderzijds de beleidsvrijd van de overheid in het domein van al die andere rechten.  Of een scheidslijn tussen de plaats van de wetgever en de rechter in de rechtsvorming. Zelke scheidslijnen kunnen best een hulpmiddel zijn bij het vaststellen van rechten en plichten. Ze worden bijvoorbeeld gebruikt om af te baken in hoe ver de uitoefening van mensenrechten door de overheid kan worden beperkt. Of in hoe ver een mens zelf de naleving van mensenrechten kan afdwingen. De scheidslijnen hebben er ook van alles in zich om mensen in de democratische rechtsstaat in staat te stellen, hun mensenrechten te verwezenlijken. Maar de maatschappelijke vraagstukken van het thema van deze diels Natalis gaan over situaties waarin die verwezenlijking nou juist knelt. En waarin die scheidslijnen zelf maatschappelijke discussies oproepen. Er zijn bovendien actuele maatschappelijke vraagstukken die rechtsvragen oproepen die niet meer alleen kunnen worden beantwoord uit de scheidslijn tussen de individuele vrijheid van mensen en de beleidsvrijheid van de overheid. Aspecten hiervan staan niet alleen op de wetenschappelijke agenda, maar geregeld ook op de agenda van de rechtelijke dialoog in Nederland en Europa. Ik noem als voorbeeld het begrip toekomstige generaties. Dat wordt gebruikt in de rechtsvraag wat mensenrechten kunnen betekenen voor toekomstige generaties. Ook hier denken juristen verder en vooruit. Zo is er onderzoek waarin wordt geprobeerd de relatie tussen kernwaarden en mensenrechten verder te verduidelijken. Vanuit de instek dat het bij mensenrechten gaat om manifestaties of vervijningen van kernwaarden die weeselijk worden gevonden om een goed leven te kunnen leiden. En dat kan ook leiden naar een andere ordeling van mensenrechten die misschien wel beter gaat aansluiten bij maatschappelijke vraagstukken van nu. Ik noem als voorbeeld het onderzoek van Fetso Gerartsen-Nemelman algoritmes en grondrechten en het onderzoek van Janneke Gerarts over grondrechten in de platformeconomie. Zij maken daar in onderscheid tussen vier soorten grondrechten namelijk grondrechten die gaan over onze eigen identiteit wie een mens is en wil zijn dan grondrechten die gaan over hoe we uitdrukking kunnen en mogen geven aan onze eigen identiteit zoals de vrijheid van menisuiting of de vrijheid van vereniging. Dan zijn er grondrechten die gaan over hoe we in vrede, veiligheid en welzijn samenleven met andere mensen die dezelfde grondrechten hebben als wij. En dan zijn er grondrechten die gaan over het oplossen van geschillen en het ervaren van rechtsherstel als er iets verkeerd is gegaan. 