Eline Vere | Louis Couperus | Literary Fiction | Book | Dutch | 10/10
Hoogstuk 34 van Eliniveren. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van oorteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org. Voorgelezen door Karola Jansen, Eliniveren van Louis Coupérez. Hoogstuk 34. 1. In het begin van die winter was het Frederik, alsof er op haar ziel die zich vroeger zo vrij en luchtig als een vogel gevoeld had, een gewicht van lood drukte. Het schreef naartoe dat zij een geheime misdaat gedaan had, dat zij Paul als het ware vermoord had en dat alleen Matilde en Marief niet moord afwisten. Zij was stil geworden en had iets schuws gekregen, en haar verdriet temperde de zwarte gloed van uw blik met de melancholieke zachtheid. Zij zag Paul niet meer, want hij woonde nu te bodengraven en hij kwam slechts een zeer enkelemaal in Den Haag. Had zij Paul verjaagd, of wilde hij nu burgemeester worden uit een gril zoals hij vroeger geschilderd of gezongen had, zoals hij vroeger bij hoveel had gewerkt? Dacht hij nog aan haar of had hij vergeten hoe hij haar gekust had, haar gevraagd had zijn vrouw te worden die zondige morgen op de horzen? En dacht hij aan haar hoe zou hij haar dan herdenken, met weemoed of met onverschilligheid? Zij vermocht zijn geen antwoord te geven op die vragen die vreed in haar omwoelde, zodra zij even alleen was. Frederik had langzamerhand berust in het feit, Paul niet meer te zien. Zij verschrikte dus hevig toen zij op een middag hem op straat zag aankomen. Haar hart bonste, ze werd zeer bleek en zo ze had moeten spreken waar het haar onmogelijk geweest en klankte uiten. Hij kwam nader en nam zijn hoed af, zij boog even terug en zij gingen elkaar voorbij. Haar knieën knikte, terwijl zij verder trat. Zij overdacht bevend of hij iets aan de uitdrukking van haar gelaad zou hebben kunnen bespeuren. Toen zij die middag na vier op de prinsessegracht aangebeld had, vroeg zij bed die open deed. Is er vuzie te binnen? Ja, frullen, dat is te zeggen, de jonge mevrouw van Raad met de kleine jongen en dan ook nog de dames Eekhoff. Niemand anders? Nee, niemand anders frullen. Frederik wijvelde een oogblik, Paul kon immers na haar komen. Misschien was hij er ook reeds geweest. In alle geval kon zij haast voorwende en spoedig weg gaan.  Ze wilde Marie slechts even zien, ze had behoefte Marie te zien. Frederik trat binnen, de heren en mevrouw verstraat en zaten met Betsy in de seren en Marie met Angé en Leonie in de kleine salon. Angé hield Ben op haar schoot, men dronk thee. Frederik bleef een oogblik in de seren en voegde zich daarna bij de meisjes. Zij mengde zich in hun gesprek zonder te laten blijken dat een angstige gedachte haar bezig hield. Maar eens klaps hoorde zij Betsy zeggen, Paul is in de stad, weet u, hij heeft bij ons koffie gedronken. En Ben draaide zich op Angé schoot op en herhalde met zijn langzaam stemmetje, oh Paul, oh Paul heeft bij ons koffie gedronken. Zo, vond je dat prettig kleine dik zak gielde Angé, die het zoete, stille kind zondeling vond. Het gesprek kwam op Paul en de eekhoffjes informeerde naar bodegraaf en hoelang het nog zou dure eerpaal geplaatst kon worden. Zij vonden het in geheel geen betrekking voor Paul, hij was er niet geposeerd genoeg voor. Is hij hier geweest, vroeg Frederik schijnbaar onverschillig, maar met een blik die Marie begreep. Neen, antwoorden zij, hij komt misschien vanavond even. Frederik wist niet wat zij wensen, dat zij hem onverwacht zou zien benentreden of dat zij hem niet zou ontmoeten. Zij had behoefte gehad Marie te zien en nu zag zij Marie, maar zij kon toch haar hart niet uitstort in het bijzenter eekhoffjes. Ach, misschien was het wel beter zo. Waarvoor te spreken, woorden vermochten niets. En zij gevoelden zich tot weenstoet treur om die eerste ontmoeting naar zoveel maanden, Nubetzie haar even met het rijtaag thuis bracht. Twee. Een paar dagen daarna, toen Frederik menen dat Paul reeds terug naar bodegraafen was, ontmoeten zij hem opnieuw, bij de verstraatens. Opnieuw voelden zij dat zij bleek werd, maar het was niet zichtbaar in de schemering van de naamiddag. Zij zaten alle in de grote Zadlon en George en Lily waren er even neens. Frederik groeten, ook aan Paul die was opgestaan, rijkte ze de hand. Zij wijvelde een ogenblik of zij een Paul of meneer van Raad zou noemen, maar ook slechts een ogenblik, want zij begreep dadelijk dat de laatste naam een ieder zou verwonderen. En hij antwoordde ze erinvoudig, dag Freddy.  Lily klagde aan mevrouw Verstraat over haar vleeshouwer en haar botelboer, en Marie riep uit dat ze wat hoper vervelend werd met het getop over haar huishouden. Maar Lily verdedigde zich. Ze topde niet, maar ze wilde zich niet voor de geklaken te houden door haar leveranciers. Paul sprak met oom voor straten, maar hij wende zich nu tot Frederik met een zo losse en natuurlijke stem dat zij er bijna van ontstelden. Want een lange tijd dat we elkaar niet gezien hebben, Freddy, gaat het goed thuis? Oh ja, heel goed, merci. Een andere keer als ik meer tijd heb, kom ik je mama in visie te maken. Vergeet niet mijn complimenten te doen, ook aan met tilde. Iet jij nog druk aan het werk? Ja, hij is vreselijk ijverig tegenwoordig. Paul lachte. Arme jongen. Nu, hij slaat zich er nog al goed doorheen. Ga je veel uit van de winter? Is er nog al veel te doen? Nog niet veel, het begint pas niet waar. In februari geefen de Eekhofs hun jaarlijksbal deze keer in het hotel de Zande. Oh ja, dat weet ik. Ans vroeg mij ervoor over te komen. Hij martelde haar met zijn luchtige stem en zijn praatjes die ze even luchtig moest beantwoorden, terwijl haar hart zo vol was. Had hij dan alles vergeten? Het scheen wel zo, want hij spaarde haar niet. Hij praat door, vroeg naar de opera, naar de deligentie en concerten, naar het huwelijk van Marguerit van Laren. En hoewel Marie-Frederik vaak het antwoord uit de mond nam, scheende die nietige vragen als pijnlijke flitzen al op haar Freddy-riek geduld. Maar zij richtten zich op onder de smart. Zij herwonner oude vierheid en zij slaag daar wel erin, hem op omgedwongener toon te antwoorden. En zij herinnerde zich haar eigen woorden, waaraan hij nu getrouw bleef. Zij behoefde Elkander immers niet te boderen, omdat hij haar bij het toevall te nieuwelijk had gevraagd en zij, als een meisje dat niet naïef was. Oh, ze wist het. Zat hem in de hoogste mate gegriefd met haar minnachting en hoe vriendelijk en luchtig hij schijnbaar nu sprak, zijn hart was vol van vrok over haar belediging. 3. Die avond na het diner wie er pal zich in een gemakkelijke stoel. Wanneer ga je naar Bodegrave terug, vroeg mevrouw van Raadzacht. Morgenochtend. Lijft je vanavond thuis? Ja, ik geloof het wel.  Steek gerust een cigar op kind, het hindert me niet, zoals je rookt. Wil je eerst koffie? Als het geen last geeft. Mevrouw belde en leentje zorgde voor de koffie. Ook mevrouw zette zich in haar gewone fotuil, waarin zij meestal na de eten een dutje deed. Maar als sloot zij haar ogen, toch bleef haar gedag te werken. Al was er iets gezelligs in dat Paul in die gemakkelijke stoel zat. Zijn koffie en zijn koyak dronken in een sigaaropstak. Toch scheen het haar toe dat er een afstand tussen haar en haar zoon was. Een afstand die iedere dag groter werd. Het was als een vervreemding. De oude vrouw zocht in zichzelf of ze zich iets te verwijten had. Een hardtijd, een onbillijkheid, maar zij vond niets. Weliswaar had zij vroeger voor Henk haar innerste liefde gecoesterd. En had Paul haar door iets grilligs en indolents in zijn karakter geërget. Maar nu gevoelde zij als uit instinct een groot medeleide voor haar jongste zoon. In wie zij een leterie dat haar gehele dan onbekend was. En hoe groter dat medeleide werd, hoe meer die afstand zich verbreden. Zij opende even de ogen die zij gesloten had en zag met een stilse blik naar Paul. Werktuiglijk scheen hij de rook van zijn sigaar in blauwe kronkelingen weg te blazen. En zijn ogen dwaalde als of hij nadacht langs de kleurige arabeske van het plafond. Hij zag niet dat de blik van zijn moeder op hem rustte. En hij verschikte een weinig toen hij haar zachte stem hoorde. Paul, zeg eens, voel je je minder wel dan anders. Ben je ziek? Hij richtte zich een weinig op en glimlachten. Hoe komt u daarop, Vrogé? Ik zie het toch niet slecht uit. Iedereen beweert dat ik nog zwaarder ben geworden. Uitvorsend zag hij haar aan. Wat dacht zij? Haar bezorgde vraag was hem zoet geweest. Hij voelde er iets troostens in. Er vloot iets uit als een balsum, maar die balsum scheen hem nutteloos. Ja, dat kan wel zijn, antwoorden me vrouw Van Raad. En het werd haar, of de afstand minder werd. Maar je bent toch niet zo... Als je vroeger was, vergees ik me of is er iets dat je drukt? Iets dat me drukt? Wel, nee.  Bevalt je je werkring niet meer? Vervel je je daar niet op zo'n dorp? Ach, het is nu juist niet amusant, maar ik schrik hem er heel goed. Den Haag verveelt ook op den duur. Heb je dus heus niet? Is dat niets wat je hindert? Ach, moeder, waar zit je toch over de tolle? Ik heb heus niets, en ik ben zo gezond als een vis. Nu, het is te beter, mijn jongen. Ze onderdrukte een zucht, liet het hoofd terug in de stoel vallen en sloot de ogen. De afstand was weer even ver als vroeger. Er ging een poos voorbij en Paul dacht dat zij sliep. Maar eens klaps hoorde hij haar zacht wenen de handen voor het gelaten. Moesje, wat is er nu, vroeg hij, en weinig verbaasd. Niets, niets, mermelde zij, er is niets aan te doen. Hij stond op, kwam nader en zette zich naast haar. Zeg me, waarom u haalt? Is het mijn schuld dat u haalt? De ongewoon zachte klank van zijn stem deed haar wegsmelten van droefheid. Nee, kind, nee, het is niet jouw schuld, maar het is zo treurig, zo treurig. Wat is treurig? Dat jonge mensen zich zo opsluiten in zichzelf en altijd denken dat wij niets voor ze kunnen doen. Eline dacht dat, en het maakte me zo ongelukkig. En nu denk jij het ook, jij, mijn eigen kind. Want ik voel het dat je je voor me verbergt. Ik voel dat er iets is waarover je je verdriet hebt. Ik verzeker u. Verzeker me niet dat het niet zo is, je hoeft er niet om te jokken. Ik zeg je kind dat ik het weet. Ik voel het al cedert maanden. En ik had je al lang willen vragen of je geen behoefte had, het mij te vertellen, maar ik was bang dat je me zou afschepen. Ik vraag het je nu ook niet. Ik haal er maar een beetje om, omdat het zo treurig is. Er tintelde iets vochtigst, ook in zijn oog. En zwijgend streeelde hij haar oude hand. Ach, ik neem het je niet kwaarlijk dat je zo bent. Jullie zijn tegenwoordig allemaal zo. Jullie stellen geen vertrouwen in je ouders. En het doet toch zo goed je uit te storten bij iemand die van je houdt. En wie kan zoveel van je houden als je moeder? Maar nee, je zwijgt.  Je bent zo diplomatisch mogelijk. Altijd zwijgen, alles verzwijgen en wanneer je spreekt, niets zeggen. Zo zijn jullie allemaal. Je leeft niet meer met elkaar. Ieder denkt om zichzelf. Ieder heeft zijn eigen plezier en zijn eigen verdriet. Ach, het zal wel zo moeten. Het zal wel niet anders kunnen. Maar het is zo treurig. Zij snikt de zagjes, gedrukt onder het noodlot, dat die vervreemding van ouders en kinderen eisten. Zijn lippen trillen, zijn ogen stonden vol tranen, maar hij is weg. Je ziet dat je kind gebukt, gaat onder iets maandenlang, maar je bent niet thuis in het hart van je kind. Je bent voor niets goed meer, altijd maar zwijgen, dat is het beste. Hij slaakte een grote snik, geheel verweekt omdat zij haar tederheid verspild waande, en hij verborgs zijn gelaten in de handen. Zacht wond zij haar arm om zijn hals, en het hart brak haar, nu zij hem zo groot en sterk in haar omhelzing hoorde wenen. Zij kust hem op zijn dik, donkerblond haar. Ik verwijt je niets, mijn jongen, je moet er niet om huilen, hoor. Hij klemde zich vaster aan haar borst, in een strijd of hij spreken zou, of zou blijven zwijgen. Begrijpt u dan niet dat het soms zo vreed kan zijn te moeten spreken, dat men veel minder leidt als men zwijgt? Misschien voor het ogenblik, maar beurt het later niet op gesproken te hebben? Ik weet het niet, ik weet het niet, stamelde hij. Zij drom niet aan, maar hij bleef in haar armen weldadig getroost door het overvloeien van haar moedelijke liefde. Hij wacht er nog, hopende dat zij meer zou dringen, maar toen zij niet meer sprak, begon hij zelf te spreken in hun onweerhoudbare behoefte. Hoe is het mogelijk dat u iets gemerkt hebt? Ik dacht dat ik me zo goed hield, dat ik was als altijd. Ik wou er maar niet meer aan denken, want ik vond het zo flauw zo laf in me dat ik me dat alles zo aantrok, alsof ik niet kon leven zonder dat nest. Van het ene kwam hij op het andere, en als wij smachtelijke hoorten en stoten, deelde hij nu zijn moeder mede hoe hij Frederik gevraagd had, en hoe zij hem zo schimpend, zo beledigend had afgewezen.  Hij verklaarde dat hij er wel enige tijd onder geleden had, maar hij zou gauze en verdriet de boven zijn, het was stutwaas. Hou je dan niet meer van haar, vroeg me vrouw Van Raad. Haar eerste gedachte, toen hij van dat nest sprak, was op Eline gerecht, maar toen zij wist dat hij Freddy bedoelde, gevoelden ze niet tegenstaande zijn verdriet, een pleidschap haar gedurende een seconde door trillen, maar ook slechts gedurende een seconde, want zij werd bedroefd om die teleurstelling waaronder hij reed zo lang geleden had. Nee, nee, neen, antwoordde hij, en schudde driftig het hoofd, oh nee, ik houd niet meer van haar. Zij richtte met haar hand zijn gelaten op en zag hem lang in de ogen. Waarom ben je nu anders dan vroeger, vroeg zij verwijtend, als Rietse, dat hij geen waarheid sprak. Waarom ben je zo stil en heb ik kunnen merken dat Rietse was dat je me verborg? Maar ik wil je niet meer uitvragen, kind. Ik stel me tevreden met wat je me vertellen wilt. Alleen dit, bedriegt me niet, Paul, zwijgt allemaal liever. Hij zuchte. Haar vingers dwaalde langzaam door zijn haart, wel hij een weinig gebukt bij haar zat met het hoofd in de handen. Oh, u is lief, staamelde hij, en het doet mij goed dat alles aan u gezegd hebben, maar het is toch ook pijnlijk daarover te spreken. Als je niet meer van haar houdt, is het toch alleen pijnlijk voor je eigen liefde Paul die een beetje gekwetst is, en dat is een pijnlijkheid die je niet tellen mag. Daar moet je je overheen zetten. Maar ik kan niet geloven dat je zou leiden alleen uit eidelheid. Ik geloof dus niet dat Fredy je geheel in al onverschillig is geworden. Maar zoals ik je zeg, me jonge, ik vraag niet meer, ik wil je geen pijn doen. Ik dank je alleen dat je vertrouwen in mij hebt gesteld en me eindelijk in je verdriet hebt laten meeleiden. Verwijt u me dat ik het niet eerder deed? Kind, ik verwijt je niets. Ik veronderstel dat er genoeg treurigheid in je hart is en mijn verwijtingen behoeven daar niets toe bij te dragen. Maar ik zie je graag gelukkig en je was de dagen dat ik je zag stil en eenzelfig. Ik dacht dat je ziek was, dat je werkje verveelde.  Nu weet ik wat het is en top ik niet meer. En ik geloof dat je een beetje verlichter zal als we samen je verdriet dragen. Mijn arme jongen. Ik geloof je dat je oude moeder van je houdt? Hij knikte van ja en knelde haar in zijn armen. Het viel haar eensklapps op hoe hij tans meer dan Henk op het portret van haar man geleek, dat levensgroot en de wand hing. En die treffende gelijkenis met de smart die hij voelde maakte dat zij hem in dit ogenblik nu hij tegen haar bleef leunen zo lief kreeg als zij Henk nooit lief gehad had. Het was een nieuw gevoel dat haar heel en al doestroomde en haar met zulke wilden vervulde als zij niet gedacht had ooit onpalt kunnen koesteren. Vier. Marie's buien van vrolijkheid waren voorbij. Zij lachten niet meer met die onbedweegbare schatenlag waarmee zij gelag had gedurende de tijd waarin zij en Emilie de Woude het huisje voor George en Lidia hadden gereed gemaakt. Zij schikten zich in de teleurstelling van haar verwachtingen. Het leven dommelde voor haar grijs en intoonig voort als een gouden wolk aan een drofgeestige valenhemel. Jan Broer was nu cadet de Breda en het was stil in huis. Zij benijde Frederik het gevoel daarvan rijsteltjes die al Waretina en Joen gedeeld van de dag op school het grote huis van mevrouw Van Eerlevoort toch met zulke bruisende drukte bleven vervullen. Zij ook, ze vervlangde zulke drukte. Otto kwam nooit in Den Haag. Zodat Augustus toen Marie op de horzen gelogeerd had, had zij hem niet meer gezien en zij teerde op de armmoede haar er weinige herinneringen. Het heugde haar hoe zij gins op de horzen en enkelemaal alleen met hem gesproken en gewandeld had in het park. Nooit waren die gesprekken vertrouwelijk of belangrijk geweest, maar toch schonken zij haar nu in het verleden kleine zoete oasis waarvan haar gedachte nodeschijden kon. Slechts en enkelemaal was de stille romant van haar hart tot een crisis gestegen. Eens had Frederik over Eline, over Otto's eens hem leven in Elze spreekende uitgroepen. O, Marie, jij zou een lieve vrouw van Otto geweest zijn. Jij zou hem gewaardeerd hebben. Ik had zij schuchtig geantwoord en zij had gepoogd de glimlachen. Toen Frederik later vertrokken was, had zij bitter geweend. Maar na die uren werd alles weder hetzelfde.  Een grijze zachte treurigheid waarin zij zich geschikte. Zo zat zij in middag te mijmer toen zij verrast werd door een bezoek van Tante Dora, mevrouw van Raad. Marie was alleen thuis. De heer Verstraat was naar Lili, mevrouw op boodschappen uit. Tante trof het slecht mee naar Marie. Tante kwam zo zelden en nu waren papa en mama er niet. Maar Tante antwoorden dat ze het heel gezellig zou vinden wat met Marie te bobelen. Zij zetten zich en het verwonderde Marie hoe Tante, die anders zo stil was, nu allerlei onderwerpen aanroorde, uit zichzelf naar het bal van de Eekhofsvroeg, over een brief van Eline sprak en beweerde dat Paul zich toch maar goed in bodegraven hield en nu bij zijn voornemen scheen te willen blijven. Het verheugde Marie dat Tante nu zo vriendelijk over Paul sprak, terwijl zij meestal over hem placht te klagen. Ook vond Marie het heel aardig van Tante dat ze bij het heen gaan zijden. Apropos, hoe gaat het met Freddy? Ik heb haar een lang niet gezien. Je mag haar wel eens zeggen dat ze me mooi begint te vergeten. Ze is zeker in geen maanden bij me geweest. Zal je haar eens vertellen dat ze een stoutemijd is? Goed, Tante, ik zal het doen. Antwoorden Marie met een zacht lachje. Mevrouw van Raad vertrok. Marie bleef eenzaam pijnzend of Tante doorre iets wist of vermoeden van het voorgevallende tussen Paul en Freddy. Vijf. Toen Frederique do Marie vernamd dat mevrouw van Raad een bezoek wachten, bedacht zij zich een poos. Opzettelijk had zij het huis aan de Laan van Beerdevoort vermeden uit een gevoel van kiesheid gemengeld met weemoed en schroom. Nu mevrouw haar echter verwachten, menen zij hieruit te moeten opmaken dat Paul's moeder niets wist van het aanzoek van haar zoon. Daarbij toonde Paul zelf zeer duidelijk dat hij het volleden wensen te vergeten. Haar kiesheid was dus overbodig en schroom en weemoed alleen mocht haar niet weerhouden de vriendelijke oude vrouw niet te verontacht samen. Ze besloot dus haar een versiekte te maken. Maar hun hart klopte snel en angstig toen zij aanbeelden. Als hun vreemde bezocht zijn mevrouw van Raad en zij had haar tot een dochter kunnen worden. Mevrouw toonde zich zeer verheugd, Frederique te zien en terwijl zij haar enige vriendelijke belangstellende vragen deed, nam zij het jonge meisje aandachtig op.  Mevrouw herinnerde zich iets als een droombeeld gekoesterd te hebben waarin zij Paul en Eline te samenzag en zij kon het niet helpen dansen vergelijking te maken tussen Eline's verwelkte elegance en de roorzige frisheid van Frederique. Slechts een weinig overwaast door een bijna onzichtbare melancholie. Maar hoe innemend die bloeiende schoonheid ook was, mevrouw van Raad voelde toch Vrog, Vrog te willen van haar Paul. Frederique was zo mooi, zo gezond en hij leed, leed en stilte. Ze had niet gedacht dat ze zo diplomatisch kon zijn, de oude vrouw. In hun hart wist zij zelf niet wat zij wilde en had zij geen overdachte voornemens. Alleen gevoelde zijn behoefte Frederique beter te kennen dan zij deed. Enig sinds de raden wat er in de ziel van dat mooie meisje omging, nu op het ogenblik dat zij kouten met de moeder van de man die zij afgewezen had. Maar voor die karakterstudie was dit ogenblik nu beide haar geheimen gevoelens onder de sluien van open vlakke gekout moesten verbergen, te kort. Toch schenen toen Frederique vertrokken was, mevrouw toe dat zij met beide handen haar Vrog moest vasthouden, wilde die niet vervliegen. Wat was dat kind invoudig, vriendelijk, lief en dat zonder de baagzieke aanlokkelijkheid van Eline? Nee, met Paul gespeeld kon Frederique niet hebben. Zij heelt niet van Paul of... Ach, of er waren andere redenen. Aan die andere redenen wilde mevrouw het liefst geloven. Nu heb je het goed gemaakt, zeiden mevrouw tot Freddy toen ze vertrok. Maar laat me je nu niet meer behoeven aan te manen. Je komt nu en dan eens uit jezelf aan, kwaarde meid. Ik ga nooit uit en ik zit hier zo alleen. Ik vind het zo prettig smiddagste één of ander te zien. De Vrog was zeer nevelachtig toen Frederique met een kus beloofde dikwels te zullen komen. Er was na dat bezoek vaak iets nadenkend in de doffe blik van mevrouw's ogen en om haar licht een glimlachje waarin bijna iets sloews speelde. Zo langzaam, langzaamaan had mevrouw uit haar onzekerheid en doelloosheid een doel zien verrijzen. Maar het was moeilijk dat doel te bereiken. Het was wel ver af. Het vertrouwde zijn nogmaals niet te veel op haar zwakke oude krachten, zoals zij te veel op zijn vertrouw dat toen dokter Rije haar had aangespoord Eline tot leefsvreugde op te wekken.  Zou haar niet nogmaals in het teleurstelling wachten. Nog grotere, nu haar doel het geluk van haar kind gold. Maar in voudig geloven, als ze was, pad zij in een god om hulp, om verlichting. Toen Paul na enige tijd weder in Den Haag kwam, sprak zijn moeder geen woord over Frederique en haar bezoek. Al meer en meer begon mevrouw met diplomatieke tak de draad van hun net te spinnen. Bij Freddy's 2e bezoek bracht zij het gesprek op lectuur en ze beweerden dat het zo heerlijk was voorgelezen te worden. Vroeger deed Eline dat wel eens, maar ze werd zo gauw moe. Marie was nu zo vriendelijk het een enkele keer te doen des avonds. Frederique moest dan eens meekomen. Frederique beloofde het, maar niet zonder strijd. Hoe meer mevrouw haar aanhaalde, hoe groter haar schroom, hoe dieper haar weemoed werd, en zij overdacht vaak hoe mevrouw Jeeges haar wezen zou, indien zij wist. Want nooit liet mevrouw ook maar in het minst te blijken, dat ze wist en dat Paul haar alles had medegedeeld. Frederique wist zich niet te onttrekken aan de liefkozende inneemendheid van de oude vrouw. En zij kwam steeds vaker in het huis aan de laan van Meerdervoort. Paul ontmoeten zij er echt een niet, daar zij nooit kwam zo hij in de stad was, en mevrouw zelf waar haar die dagen ook niet vroeg te komen. En steeds bleef de toenadering van zijn moeder tot Freddy een geheim voor Paul. Hij wist niets van herhaalde bezoeken van die leesavonden met Marie. Mevrouw van Raad sprak soms over hem, ter loops, om niet te schijn te hebben alsof zij vermeed zijn naam te noemen. Maar elke keer dat zij die naam uitsprak, pogden zij innerlijk zeer angster Frederique te doorgronden. Het was begrijpelijk dat Frederique bij die naam lichte verlegenheid gevoelden, en die lichte verlegenheid was ook zichtbaar. Maar meer dan die verlegenheid zacht zij niet en zij werd ongeduldig. Zij nam zich voor bij de eerste gelegenheid de beste, de langzame gang daaromstandigheden die haar doel niet nabrachten en weinig te bruskeren. Op een avond, dat mevrouw van Raad, Marie en Frederique verwachten, kwam de laatste alleen daar Marie licht ongesteld was. Frederique wisselde Marie en enkele maal af als lezeres en vroeg mevrouw of deze voor vanavond zich met haar wilde tevreden stellen.  De komst van het jonge meisje vulde aanstond met een gezachte gezelligheid ter ruime kamer. Buiten woeien het, maar binnen schijn het gas ligt rozig door de rode kappen en de theeketelneuride. Tolstoy's tweede deel van Lagerry Lepet lag op tafel. Maar het zou deze avond niet goud tot lectuur komen. Mevrouw keuvelde honderd uit en Frederique verwonderte er zich over dat mevrouw tegenwoordig zo opgewekt was. Ze bracht het gesprek op Paul. Hij was in de laatste tijd ernstig en degelijk geworden, heel anders dan vroeger. Frederiques lichte verlegenheid was weer zichtbaar, maar Paul's moeder dacht dan niet aan deze avond ontverming te tonen. Het was Paul voor en Paul na. Ach, hij was nooit kwaad geweest. Hij verloor nu zijn wilde haren. Hij had nu uitgerast en hij werd een beste verstandige jongen. Het had heel anders met hem kunnen eindigen. Het was zo gevaarlijk voor een jong mens geld te hebben. Zij was heel te vrede over Paul en Frederique had hem ook garen en mogen leiden, niet waar? Niet waar, je mag hem even ook, herhaalde mevrouw dringen toen Frederique iets onhoorbaars had gestameld. Oh, zeker, zeker, stotterde Frederique in tweede malen. Mevrouw martelde haar en zag het dat ze haar martelde, maar ze zou geen medeleide tonen, want ze wist nog niet zekers. Ze wist nog niet of Frederique haar Paul nog niet een weinig lief kon hebben. Ze wist de redenen niet, die hen van elkaar gescheiden hadden. Nu we toch over hem praten, hernam mevrouw vertrouwelijk, nu moet ik je toch eens iets vragen, Frederique. Zal je het me niet kwalijk nemen? Zij had haar hand op Frederique's arm gelegd en zij voelde dat het meisje beefde. Haar grote ogen zagen mevrouw bijna verwijtend aan. Inderdaad was het Frederique zof de oude dame haar in een net van vriendelijkheid en sympathie gevangen had waaruit zij niet vermocht los te breken. Moeilijk kon zij iets anders stamelen dan natuurlijk niet wat wilde u vragen. En zij ziddende van angst voor die vraag die komen zou. Ik wou je vragen of er iets onagenaams is voorgevallen tussen jou en Paul. Ik zal je zeggen hoe ik daarop kom. Hij doet altijd zo vreemd als ik bij het toeval je naam noem, weet je, of als een ander dat doet.  Het is alsof hij dan geheel veel streek raakt, alsof hij boos is en omdat ik weet dat hij nogal brutaal kan zijn, vrees ik dat hij je misschien met iets beledigd had en dat jullie nu een beetje tegen elkaar bodeerden. Ik hoop toch niet dat er iets bijzonders is voorgevallen wel? Nee, oh nee, er is niets voorgevallen, niets. Ik verzeker het u. Mevrouw naam haar hand die kilkoud was en streeld haar vingers. Kom kind, ik zou het me maar vertellen. Weet je, Paul kan nogal brusk zijn, maar dat doet hij uit gekheid. Ik zie hem wel eens zo dwaasheden verkoop met Fransfrazen ouderdijk en eekhoffjes en dan verwondert het me altijd dat die meisjes niet vreselijk gepikeerd zijn. Of liever, vroeger zag ik hem wel op zijn manier zo flurten. Nu is hij verstandiger geworden. Daarom zou ik me best kunnen begrijpen dat je boos op hem was geworden om het een of ander en hij boos op jou van de wereld omstuit. Maar iets ernstig zal het wel niet zijn en daarom moesten jullie maar weer goed op elkaar worden. Als je me nu vertelt wat het is. Frederik verzamende al haar kracht om te vijn ze. Maar ach, het ging haar zo slecht af. Maar mevrouw, ik verzeker u, er is niets. Rips hem met een trillende stem en zij kon niet verhinderen dat haar ogen vochtig werden. Er is niets, niets. Paul's moeder zag haar ongeloofig aan. Lieve meid, wat kan je jokken? Wat kan je vreselijk jokken, foei? Je begrijpt, ik ga me allerlei dingen in het hoofd halen als je niet voor de waarheid wilt uitkomen. Ik ga de eerste dingen uitdenken. Maar schatje, ga je nu huilen? Frederik was zichzelf niet meer meester. De tijd dat zij bij mevrouw van Raad zat was haar van de eerste seconden tot de laatste een voltering geweest. De gedachte aan Paul door mevrouw geprikkelt had haar al snerpender en snerpender doorvleemd. Die smaart woede nu in haar hart en zij barste in hartstochtelijke snikken uit die haar gelaad vervrongen. Waarom gelooft u me niet, als ik u zeg? Begon zij en haar stem klonk als een schil verwijt. Mevrouw omving haar in haar armen. Omdat ik je niet geloven kan als je me zegt dat er niets is voorgevallen terwijl je zo huilt, zo vreselijk huilt.  Vergeef me kindlief als ik je verdriet heb aangedaan en als ik dat nog doe. Maar wat moet ik denken, Freddy? Zeg zelf, wat moet ik denken van die tranen, kind? Niets, niets, u mag er niets van denken, want er is niets! Snikte Freddy wanhopig. Mevrouw klemde haar zacht vast. Waarom had dat kind haar zoon van zich gestoten als zij hem lief had? Freddy, hoor Freddy. Hou je van Paul, fluisterde mevrouw. Freddy snikte steeds en zij verweerde zich. Ze pogde zich los te maken uit die omarming. Antwoord me, nee Freddy, blijf nu bij me. Blijf even tegen me aanleggen, zo. En antwoord me nu. Hou je van Paul? Hou je veel, heel veel van hem? Waarom moet ik u dat zeggen? Waarom wilt u hebben dat ik u dat zeg? Omdat ik geloof dat hij van je houdt. Nee, nee, ik ben hem onverschillig. Hij houdt niet van me, niet meer van me. Dan heeft hij toch van je houden. Nee, Freddy, blijf nu hier dicht bij me. Freddy snikte steeds. En dan kan hij weer van je houden. O, zeg me nu de waarheid kind. Wat is er tussen jullie gebeurd? Freddy kon niet besluiten te antwoorden. Mevrouw's hart brak van medeleider, maar Dest niet minvond zij dat zij voor haar jaren nog tamelijk goed comedie speelde. Wil je het minst niet zeggen? Mag ik er dan eens naar raden? Paul heeft je het hoofd gemaakt, met je liefde gespeeld en je toen genealiseerd. Is het zo? Nee, nee, dat niet. Dat swerik u. Alles is mijn schuld, riep Frederik Hever uit, ontsteld over mevrouw's voorgewende veronderstelling. Hoe kan u zo iets van hem denken? Is het jouw schuld? Heeft hij je dan gevraagd en heb je hem afgewezen? Ik raad maar, zie je. Maar je moet nu niet meer blijven jokken. Je moet nu de waarheid zeggen. Frederik was te uitgeput om zich te blijven verbergen. Ze was overwonnen door mevrouw's diplomatie, terwijl ze geen oogblik vermoed had dat Paul en zijn moeder alles had bekend. Ze was overwonnen en ze knikte even, toestemmend en verborgen toen haar gloeiend hoofd op mevrouw schouder. En waarom heb je hem afgewezen? Ik geloof dat ik toen nog al trots was. Zag je zo op mijn jongen neer? Nee, nee. Het was geen trotsheid, het was geloof ik, chalozie. Hij maakte iedereen het hoofd.  Ach, eigenlijk weet ik niet waarom ik hem heb afgewezen. Ze was te moezigtans die gemoedstemming van voorheen te analyseren. En heb je nu spijt van kind? Frederik richtte zich eensklappshuiverend, ontzet op. U mag hem er niets van zeggen, smeekte ze niets. Oh, beloft u me dat? U denkt dat hij nog van me zou kunnen houden, dat hij niet zijn kan. En ik zou van schaam te dood gaan als ik wist dat hij kon vermoeden. Oh, zweert u me dat u niets zeggen zal. Maar natuurlijk niet kind, ik zal hem niet zeggen, natuurlijk niet. Dus je geloof niet dat hij nog van je zou kunnen houden. Nee, nee, ik heb hem zo beledigd. Vrouw zag haar lang aan met een wonderlijke glimlachende blik. Lief kind, sprak ze vol ontverming. Ik heb je verdriet gedaan. Maar je hebt het al naar gemaakt. Spelen met je geluk en het geluk van Paul. Toch ben ik je nu wel een beetje troostschuldig. Hoor dan eens naar me. Ik ben er haast zeker van dat Paul nog van je houdt. Tenminste, je moet maar niet al te ongelukkig voelen, je moet maar denken, er kan nog wel het een en ander gebeuren. Ach, nee, nee. Jawel, mijn kind, heus. Ik heb wel zo het een en ander gemerkt. Ik zou er, ik weet niet wat om willen verwerden, Paul denkt nog aan je. Ik heb het niet vergeten. Hij haat me nu. Ach, nee, kind. Freddy, beloof me dat je zal proberen te geloven dat Paul nog van je houdt. Nee, haal nu niet verder. Beloof je me dat nu? Kom. Freddy zag weenmoedigd door haar tranen op. Ik zou het zo gaan de Wille beloven, maar ik mag het niet doen, sprak ze dof. Maar mevrouw lachte haar steeds toe met die wonderlijke blik. Van het lezen kwam er niets die avond. En toen Frederik was vertrokken, ging mevrouw niet als haar gewoonte aanstans naar bed. Zij bleef lang mijmer en ze was tevreden over zichzelf. Ze had nooit reddacht dat ze nog zo slim had kunnen zijn. Zes. Ze had nu zekerheid. Freddy had haar jonge lief. De redenen waarom zij Paul had afgewezen hadden in haar eigen hart gescholen en waren haar nu zelf niet meer helder. Verder was er niets gebeurd. En de volgende dag schreef mevrouw dat Paul spoedig over te komen.  Zij wilde enige geldzaken met hem regelen. Paul kwam, zeer verbaasd, geldzaken. Henk bemoedde zich altijd met de bankeren met die financiële historisch. Wat wilde mama nu in deze raad van hem? Paul? Hij wist er niets van. Maar mevrouw verweet hem juist die onwetendheid. En vond dat het toch tijd werd dat hij zijn eigen geld leerde beheren. Paul haalde ze schouders op. Henk deed dat. In was altijd prachtig. Hij liet niet af en sprak zo lang over de financiële historisch tot het Paul duizelde. En daarna scheen zij zich als bij toevall te laten ontvallen. Freddy is gisteravond bij me geweest Paul. Ze is toch een lief kind? Wat is het toch jammer? Freddy, ik wist niet dat u haar zag. Oh zeker, dikwijls. Dikwijls, ik dacht. Wat kind? Ik dacht dat ze niet meer bij u zou komen antwoorden hij weemoedig en verwonderd. Oh zeker, ze komt wel savings met Marie om mij voor te lezen. Hij zag verbaas zijn moeder aan die hem dit mededeelde als de natuurlijkste zaak ter wereld. Wist je dat niet? Vroeg mevrouw eenvoudig. Nee. Ik dacht dat je het wist. We spreken wel eens over je. Over mij? Spreekt zij over mij? Ik wil nu niet zeggen dat ze altijd over je begint te spreken maar dat ze vriendelijk over je uit. Ze weet natuurlijk niet dat je hem alles verteld hebt, mijn jongen. Ze weet dus niet dat ik weet wat er tussen jullie is voorgevallen. Maar komt ze bij u? Ik begrijp niet dat ze bij u komt. Achter is toch niets in. De mensen weten immers van niets. Dat is wel zo, maar toch begrijp ik niet dat ze het van zich verkrijgen kan hier te komen. Voor zichzelf begrijpt u niet? Voor zichzelf? En u kan met haar praten en lief tegen haar zijn, terwijl u alles weet? Ja, Paul, dat is me niet onmogelijk of schoon ik enige tijd haar wel een kwathart hebt toegedragen. En nu niet meer? Nee, nu niet meer. Hij zag verloren in een gedwarf van aandoeningen tot zijn moeder op en vroeg niet verder. Begrijp je waarom niet? Vroeg zij met haar zachte blik? Nee, sta maar daar. Ik begrijp het niet, dit is alles zo vreemd.  Dat ze hier komt en dat ze daar niets in vindt en ook dat u zo vriendelijk tegen haar is? Ik hou zelfs veel van haar en ik geloof ook dat zij ook van jou houdt, Paul. Omdat ik dat geloof of liever omdat ik dat zeker weet draag ik haar geen kwathart meer toe. Oh mama, kreeg hij zacht. Waarom gelooft u dat? Hoe weet u dat zeker? Ik heb dat gemerkt aan het een en ander. Ik wil je dat niet uitleggen. Een woordje hier en een woordje daar. Hij zweeg, verblind door de glans van een rosige verwachting. Het was hem als droomdij. Kind hoorde hij mevrouw van Raad zeggen en hij voelde haar oude vingers zijn handen om watten. Kind, ik verzeker het je. Ze houd van je. Ik kan daar niet meer aan twijfelen. Je kan nog gelukkig met haar worden. Spreek een volgende keer als je haar ziet niet meer zo luchtig tegen haar als of je alles wat er gebeurd is hebt willen vergeten. Tracht haar eens beter te kennen dan je doet. U denkt dat ik haar niet ken? Nee, Paul. Ik verzeker je dat je haar niet kent. Ik verzeker je dat ze je lief heeft. Ik verzeker het je bij God. Hij zag haar steeds aan met zijn doorglans verblinde ogen. Toen schud hij het hoofd. Het kan niet zijn. Staan al jij onmogelijk. Oh mama, het is onmogelijk. Dat zei zij ook, dacht zij. Zij stond op en omhelst hij hem zeer inig, zeer lang. En toch is het zomaar jonger, verluisterde zij. En zij scheent 10 jaar jonger in de verheerlijking van haar overgelukkige glimlach. Zeven. Ze menen nu hem beide aan elkaar te moeten overlaten. In beide had zij een twijfel opgeroepen. Een twijfel die hun weldadig was. Een twijfel en hun ongeloof in alkander. En zij wachten. Paul kon niet besluiten naar bodegraven terug te keren. De volgende dag begaf hij zich naar oom en tante verstraat, om vier uur op hij wisten familie thuis te zullen vinden. Meestal kwam Freddy ook om die tijd. En hij was afgetrokken, teleurgesteld toen Freddy niet kwam. Hij was zichzelf niet meester en vroeg Marie. Zou Freddy vanmiddag niet komen? Marie was zeer vervonderd om zijn vraag. Ik weet het niet, Paul. Waarom vraag je dat? Ik heb haar in zo lang niet gezien, verluisterde hij bijna.  Marie bloosde. Ze gevoelde zich zeer verlegen. Ze had zo garen uitgeholpen, en ze hadden eens bekend hoe zij beraal gevoelde over het geen zij gedaan had de vorige zomer. Maar zij dorsig niet mengen in het verwaarde samenweefsel van hun gevoelens uit vrees door een enkele onvoorzichtige grepend onmisbare draad te scheuren. Vanzelf moesten zich die draaden ontstrengelen. Maar wanneer dit zou geschieden? Misschien nooit, dacht Marie. En toch hadden zijn laatste woorden Marie als een opvlikkering van zoete hoop toegeschenen. Zou ik vanavond mevrouw van Eerlevoort een visie te kunnen maken? Wel zeker, Paul. Waarom niet? antwoorden zijn moeder. Denkt u, haar nam hij wijvend, zou u denken dat ik vriendelijk zou ontvangen worden? Ik denk niet dan goed, mijn jongen. Ik begrijp niet hoe u zo optimistisch is. Ik begrijp niet wat Freddy gezegd kan hebben. O, niets bijzonders. Nu is een woordje en dan is een woordje. Maar genoeg voor mij om optimistisch te zijn. Wel zien, Paul. Haar woorden waren hem enigszins raadselachtig, maar toch zoet. Na die neekon hij zich te nauwenoord rustig houden en vol van zijn gedachte liep hij het vertrek op en neer. Ga wat zitten, Paul. Drink nu eerst die koffie. Hoe laat vindt u dat ik bij mevrouw van Eerlevoort kan komen? Niet voor achter kind, tussen acht en half negen. Ik kwam er vroeger toch zo intiem. Juist omdat je er in de laatste tijd niet meer intiem kwam, moet je nu niet te schijn aannemen van te komen aanlopen. Je kan niet anders dan de visite maken. Laat je ook eerst aandienen. Hij zuchte en bedankte voor de koffie. Alleen een glas konjak. En telkens vroeg hij zichzelf af wat Freddy aan zijn moeder kon hebben mede gedeeld. Hij nam een boek en deed het zoveel las. Mijn vrouw deed dat als ze haar duurtje maakte, maar innerlijk was hij even zenuwachtig als paal. Er was een boek daarzijde. Ik ga wat oplopen. Het is hier zo benauwd in huis, sprak hij. Bij kans beklemt van borst, u stookt zo hard. Zeg Lim lachte toen hij haar voeteu naderde om haar te kussen. Adjeume jonge, fluisterde zij in haar zoen. Hij ging de deur uit de straat op. De koude wind koelde de koorts van zijn gelaad en hij ademde de ijzige frisheid met volle teugen in als branden hij inwendig.  Het was hem of alles in hem leefd of hij scherper zag en hoorde. Of hij de straten wit van sneeuw in de gele glans ter lantaren tot het einde met zijn blik kon doordringen. Of hij vreemde trillingen in de lucht vernam als een zondelingen muziek. Nog nooit was zijn tret zo licht geweest. In twee minuten had hij op het voorhoud kunnen zijn. En het was slechts over half acht. De tijd kroop om, ergelijk langzaam. Hij zou zeer, zeer langzaam lopen dan kwam hij niet zo bijzonder vroeg Hij ging door de Zeestraat, het Willemspark, de Alexanderstraat, de Parkstraat. En het was hem onmogelijk zijn tret die geveugelt scheen in te toomen. In vijf minuten was hij op het voorhoud en hij ademde diep nu hij stil bleef staan. Hij was verlegen met de eeuwigheid die hij nog voor zich had. Wanneer hij zijn niet thuis waren of niet thuis gaven, zijn hart tikte, klopte, bonste. Drie maal ging hij het huisder van Erlevoorts voorbij. De zichtstraal kroopte zijn reet tablinden van de grote salon. Bovenop een valgerdijn kwamen en verdwenen schadewen. Wijvelen silhouetten, Chinese schimmen. Zeker de Van Rijseltjes die naar bed werden gebracht. Hij zag op zijn horloge. Het was nog geen achteuur. Maar vroeger kwam hij in mijn zwellers om zeven uur vlak na het diner. Hij vermocht zich niet meer in te houden. En hij belde Willem, de oude knecht die open deed, zag hem verwonderd aan daar hij zich liet aandienen. Hij duurde hem niet die korte poos die men hem wachten liet. Maar nu trat hij dan toch de salon binnen en mevrouw van Erlevoort ontving hem glimlachende, maar eerderlijk enigszins verlegen. Het was haar natuurlijk opgevallen dat Paul hun huis niet meer had bezocht. Al had hij ook Freddy luchtig van een visite gesproken. Van Matilde had mevrouw daarna alles gehoord. Ze was echt te veel vrouw van de wereld om ook maar een zweem van verlegenheid te tonen. Ze maakte niet de minste toespeling dat ze hem in zo'n lange tijd niet te haar in het gezien had, maar ze ontving hem vriendelijk, zo niet hartelijk, en weinig deftig en op een afstand. Ze was alleen en liet door Willem aan mevrouw van Rijstel en de Vreulen zeggen dat meneer van Raad daar was.  Etienne was te leiden, zei ze vervolgens tot Paul en ze vroeg hem naar zijn eigen werkkring. Er was intussen iets angstigs in zijn blik dat haar bijna verwacht maakte en ze vroeg zich af of Freddy het doel van zijn visite kon zijn. Hij had niet haar gemakkelijkheid gesprek te voeren en woorden te uiten die zei gedachte verborgen. Hij had de vraag van zijn hart kunnen uitschreeuwen maar hij moest zich in toomen en een geduld oefenen dat hem voltrede. Verwend als hij was, martelde het hem niet aanstons te kunnen onderzoeken of zijn moeder gelijk had en Freddy te kunnen vragen of hij hem lief had. Toen hij nog op straat was, had het hem toegeschenen dat hij slechts binnen behoefde te zijn om zekerheid te hebben. En nu was hij gewongen met vrouw van Erlevoort te vertellen van bodegraven, van de burgemeester al daar en in een ruil van die mededeling te horen hoe hard Etienne studeerde. Hij knik te bevestigend hij glimlachte en hoorde niet wat ze zei. De deur werd geopend aan Mateelde en Frederik traden binnen. Mateelde bleek in het zwart had iets strengs en onderzoekens over haar anderszachtige laadstrekken. Frederik goeite hem met een hand en een onverstaanbaar woord. Bevrouw schonk thee en het gesprek vloeide verder voort. Een nutteloze woordenwisseling die vreed uit de verdendheid. Voor niemand in de kamer was het te geheim dat Freddy Paul had afgewezen. Voor elk moest het van betekenis wezen dat hij nu te hunnend was gekomen. Frederik Siel zitterde van zoete verwachting. Paul had niets liever gewild dan zijn verzoek van die zomer haar halen, maar toch zou niemand die avond een woord over de gewichtige zaak die hun allerharte inspanning bracht reppen. Het was vereed, maar het kon niet anders. En Paul bedacht hoe hij misschien tot zekerheid Paulus zou komen in dienst een seconde alleen waren. Maar toch sprak hij tot haar anders dan hij bijvoorbeeld die middag bij de verstraatens gedaan had. Hij legde bijna een smeekende weemoed in zijn stem en het trouwste hem dat haar stem als een echelklonk van de zijnen. Ook weemoedig, ook klagend. Haar ogen hief zich zwaar moedig en schucht dat tot hem op. Zou hij iets weten van die avond waarop mevrouw Van Raad haar geheim had ontvrongen? Mevrouw had immers beloofd te zwijgen.  Maar mevrouw zou toch niet eens weeg hebben als ze zeker was dat haar zoon Haar, Freddy, nog lief had. Dat zou geen moeder gedaan hebben al had ze ook beloofd. Oh, die martelende onzekerheid. Zo leden zij beide terwijl er slechts één woord nodig was. Na een uur stond hij op. Wat had zij zich niet van dit bezoek voorgesteld en welke teleurstelling was het hem niet geworden? Mag ik een schouw terugkomen? Vroeg hij bijna smekend. Zeker, Paul, kom gauw eens terug. Antwoorden mevrouw zonder uitdrukking. Hij hield nog steeds Freddy's hand. Zij drukte even de zijne en liet hij toen los. Doe dat, sprak zij eenvoudig met iets vochtigs in haar oog. Hij wijfelde nog een oogblik onzeker of ze die twee woorden met bedoeling geuid had. Toen ging hij. Frederik weende zacht nu hij vertrokken was. Mevrouw Van Erlevoort trok haar tot zich en kust haar. Toen mevrouw zich daarna met Matilde alleen bevond, vroeg deze verwijtend. Had u niets kunnen zeggen, mama? Mevrouw Van Erlevoort voelde zich zeer ongelukkig en trok haar wenkbrauwe op. Kindlief, wat had ik kunnen zeggen, het was toch aan hem om het eerst te spreken. Maar hoe moeilijk kon hij dat doen op dat oogblik? Arme jongen, arme Freddy, mevrouw zuchte. En toch mocht ik niet zeggen, herhaalde zij erover, ik kon niet anders. Ach ja, ik kon niet anders, hernan Matilde. Zij bleef er beide een poos zwijgen en toen sprak mevrouw zacht glimlachend. Maar nu het ijs gebroken is had het toch wel te zijn in orde komen, geloof je ook niet? Matilde antwoordde niet, maar zij glimlachte eveneens en knikte zachtjes, gruststellend, van ja. Acht. Mevrouw Van Raad troost de paal toen hij nog die avond haar de uitslag van zijn visite had mede gedeeld. Hij was niet gerust, onvoldaan. Maar lieve jongen, wat dacht je dat er gebeuren zou? Dat mevrouw Van Erlevoortje zou omhelzen je vindt dat de visite tot niets geleid heeft, maar hoe kan je dat zeggen? Vrij die begrijpt nu immers dat je nog een tweede avance doen wilt, anders was je immers niet op het voorhoud gekomen. Ik had er al vroeger gesproken van de visite, die je nooit gemaakt zou hebben. Denkelijk niet. Nu, wat wil je dan meer voor het ogenblik? U vraagt me wat ik nog meer wil? Oh god, oh god.  Maar paal, ze wil je immers terugzien. Hij glimlachte door de verdwijfeling van zijn trekken heen. Is je dat dan nog geen zekerheid genoeg? Kan ik je dat dan nog niet doen geloven? Vroeg mevrouw met klem. Hij zuchte, overvol van zijn onvoldaan verlangen. Paal, zeg me nu. Kan je geloven dat ze van je houdt? Want als je dat gelooft, komt alles in orde. Hoe zou dat? Klaagde hij, want hopig onder de teleurstelling van het bezoek. Ach, zo invoudig. Ik ben net bij mevrouw van Eerlevoort en vraag Freddy tot mijn dochter. Tot uw dochter? Tot de vrouw van mijn zoon, tot jouw vrouw, paal. Begrijp je me of schemert het je nog zo'n beetje? Glimlachte zij schalks. Hij richtte zich als getroffen op. Nee mama, ik wil volstrekt nu dat u dat doet. Ik weet immers niet zeker van Freddy. Mevrouw haal haar schouders op. Ze hebben ze heel veel zekers van Freddy en zij vond dat de comédie nu lang genoeg duurde. Als ze niet oppasten, zouden die kinderen zo tegenover volkander blijven borderen tot in de eeuwigheid. Paal, sprak zij invoudig, je moest me hierin en eens mijn eigen wil laten volgen. Je hebt mij je verriet bekend, je hebt vertrouwen in me gesteld, stel nu nog een weinig meer vertrouwen in me als ik je vertel dat alles in orde komt wanneer je mij laat handelen zoals ik verkies. Er was zo iets beslist in haar stem dat paal verwondert opzag. Toen maakte hij een gebaar van neer slachtigheid en berusting en hij riep, doe dan zoals u wilt, maar het is mijn nodeloos plaag, het zal voor niets zijn, voor niets. Noveran, antwoorden mevrouw. 9 Toen mevrouw van Raad de volgende middag bij mevrouw van Erdevoort beled had laten vragen en de twee dames met elkaar hadden gesproken, kwam Willem Freddy verzoeken in de salon te komen. Freddy was met Matilde samen. O, Matilde, staam al de Freddy blozend. Ik pet je, ga mee. Maar Zusje, wel nee, niet waarlijk niet. Matilde lachte zacht, ik zal je tot de deur brengen, het waze meid. Kom. Ze stonden op en Matilde woont haar arm om Freddy's middel. Ze gingen langzaam de trap af. Koste reis je zo'n moeite, vroeg Matilde scherzend, ik kan er niet aan geloven. Ze stonden voor de deur van de salon. Ga mee Matilde, smeekte Freddy bijna wenend.  Matilde kust haar, steeds glimlachend het voorhoofd en opende de deur. Matilde sloot de deur achter haar. Draanend ging Matilde in de kleine salon naast het vertrek waar Freddy met de twee oude dames was. Ze liet zich op een bank neer en hoorde door de portbrize het gesuis van liefkozende stemmen en een zacht gesnik. Matildes ogen zelf vulde zich met tranen. Een zware weemoot viel op haar neer bij de dageraad van het geluk van haar zuster. O, mocht zij gespaard blijven voor teleurstellingen. Mocht haar geluk niet alleen een dageraad zijn, maar een heldere dag worden. Matilde dacht aan een dergelijke dageraad, nu tien jaar geleden. Zij wisten echter haar tranen af. Zij hoorde bellen en Willem in de vestibule lopen. Zij hoorde haar moeder zeggen, zeg aan de kutsier van bevrouw van Raad dat hij terug rijdt om meneer Palt te halen. Maar meneer is niet in de laan van Merevoort, meneer is mijn meneer verstraat. Gouw Willem. Matilde opende zachtjes de portbrize. Frederik maakte zich los uit de armen met bevrouw van Raad en stortte zich in die van haar zuster. Tilly, Tilly, riep ze en ze klemde Matilde tot Matilde geen adem kon halen. Ze zaten te wachten. Freddy hand in hand met bevrouw van Raad en Matilde. Bevrouw van Erlevoort straalende van geluk. Is hij bij meneer en bevrouw van Straat vroeg Freddy terwijl in haar ogen steeds nieuwe tranen vloeiden? Hij kon zolang niet alleen blijven. Ik heb hem eerst op de princessengracht gebracht, antwoorde mevrouw van Raad. Arme jongen. Wat in zo'n spanning zijn? Bij ieder rijtaag dat verbijging schikte Freddy op. En ging een kwartier om dat zichs geen voortes lepen. Maar ten laatste hoorde zij de coupé aanrollen. Matilde zelf deed open, tegelijk dat Paul belde. Hij zag haar niet, groeten haar niet, het scheen hem te duizelen, maar zij geleiden hem naar binnen. Daar zag hij Freddy voor zich staan, trillend van aandoening, maar met een blik zo overgelukkig, zo zalig. Freddy, Freddy riep hij bevend en hij sloot haar in zijn arm als wilde hij haar nooit weer loslaten. Hij was niet meester zijn tranen in te houden en zij weenden alle. Maar de twee oude dames knikten elkaar al hielden zij de zakdoek voor het gelaten glimlachend toe en drukten elkaar de hand. Tien. Ze waren alleen.  Ben je nu van mij? Geheel en half van mij, vroeg hij, terwijl zij aan zijn borst lag, moegen weend en haar armen zijn hals opketende. Ja, vergeef je me, vroeg zij, meesterend. O, als je wist wat ik haar zelf eronder geleden heb, want ik hield al zoveel van je diezelfde morgen toen. Willen we daar nooit meer over praten? Nooit meer? Nooit meer, herhalde zij. Goed, ik had niet gedacht dat het ooit weer zo woorden zou paal. Ik ook niet, maar kort geleden ben ik toch ga vermoeden dat het zich nog zou schikken. Kort geleden? Zee dat wanneer ben je dat gaan vermoeden? Misschien van het ogenblik dat ik van mama hoorde dat je dikkels bij mama kwam. Wist je dat niet? Nee, ik dacht dat je niet meer bij mama kwam, zoals ik hier niet meer kwam. Je mama heeft zelf me gevraagd dikkels bij haar te komen, met Marie zo'n avonds weet je om voor te lezen. Heeft mama je dat zelf gevraagd? Natuurlijk, anders was ik nooit gekomen. Heeft mama je dat zelf gevraagd? Dat heeft ze me nooit gezegd. Marie heeft het me eerst gezegd dat ze allemaal op hun visite van mij rekenden. Toen dors ik niet meer wegblijven en toen ben ik langzamerhand heel dikkels gekomen. Hij zweeg een ogenblik en zijn ogen zagen in de haren, terwijl hij nadacht. Maar mama sprak dan toch niet over me? Oh, heel dikkels. Ze wist zeker niet hoe ze me pijn deed wanneer ze je naam noemde paal? Sprak mama over me en ze wist dat. Wat? Alles. Ik had haar alles verteld wat het tussen ons was voorgevallen. Ze vroeg dat ik haar ondergebukt ging toen heeft ze me gevraagd wat ik had. Frederik richtte zich op. Wat? riep ze uit, steeds met haar arm om zijn haals. Wist je mama dat je mij gevraagd had dat ik je had afgewezen? Ja. En ze heeft met me gesproken of ze van niets wist, want hoor nu eens. Frederik vertelde van die avond toen mevrouw haar heur geheim ontlokt had. Die mama sprak hij zag toen zij geëindigd had. Dat heeft ze me ook niet verteld. Als dat kan je je dat herinneren? Eer gisteren. En gisterochtend kreeg ik een brief om over te komen. Een brief over geldzaken. Ze zag elkaar zacht glimlachend aan. Ik begrijp er eens niets van.  Vluisterde Freddy en zij om Helzdem vaster. Toch gelukkig om veel te pijnzen. Ik weet alleen dat ik nu je vrouwtje ben. Hij kust daar. Mij is het ook niet gereden en al duidelijk vluisterde hij in die kus terug. Maar waarom zouden wij er eigenlijk ons hoofd overbreken? 11. Die avond kwamen de verstraatens met George en Lily op het voorhoud. Aneetjen werd te leiden gethelegrafeerd over te komen en mevrouw van Erlevoort verzocht ook Henk en Betsy. Het was na dat Elina engagement verbroken had de eerste keer dat zij er kwamen. Maar nu was alles goed. En er werd niet meer geweend, maar men was zeer vrolijk want het engagement was voor alle en verrassing. Men was er volstrek niet op voorbereid geweest. Mijn mevrouw van Raad die avond uitgeput van emoties thuis kwam en te moem zich aanstond te ontkleden nog een poos in haar grote stoel zat, de geaderde handige vouwen in de schoot, het grijze hoofd op de borst verwonderde het haar zelf dat zij dit had kunnen teweegbrengen. Zij met haar melancholie, haar dofheid, zij die slechts in het volledig plagde leven. Maar het had het geluk van haar kind gegolden en haar vroomheid had haar gesterkt. 13. Hoogstuk 34 Opgenomen door Carole Jansen op 3 november 2008 in Rotterdam voor LibriVox.org www.carolejansen.nl Hoogstuk 35 van Eline Veren Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van oorteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org Voorgelezen door Carole Jansen Eline Veren van Louis Couperas Hoogstuk 35 1. Om Daniel en Tante Elise waren niets verwonder toen Eline enige dagen na het vertrek van Sinclair en Vincent hun mededeelden dat zij voornemens was naar Den Haag terug te keren. Zij wisten hoe grillig Eline was. Nu dit en dan dat verlangde en nooit tevreden was. Maar Tans verlangde Eline niet uit grilligheid naar een andere woonplaats. Het was haar sederte soiree waarop Sinclair haar een weinig brusk gevraagd had. Zij kwam als of er een gordijn voor haar blik was opgereden als of zij plotseling inzacht dat zij bij oom en Tante en vooral bij hun coterie niet thuis behoorden. En het was uit achting, uit vriendschap misschien uit liefde voor Sinclair dat zij haar brusselse kennis verlaten wilde.  Zij schreef aan Henk en verzocht hem twee kamers voor haar te huren in een pension voor Dames of in een van de nieuwe deftige hotel Garnie. Ze kreeg daar op aanslonsbrieven een vrouw van Raad die haar alle verzocht niet op kamers te gaan wonen maar bij hen haar intrek te nemen. Petsie schreef haar dat zij alles vergaf en vergad wat er gebeurd was zo Eline op haar beurt ook alles wilde vergeven en vergeten en smeekte Eline toch niet zo excentrie te zijn en op zichzelf te gaan wonen wanneer haar plaats was in het thuis van haar zuster. Ook de oude mevrouw van Raad schreef zeer dringend, zeer hartelijk maar Eline weigende en niemand kon haar van gedachten doen veranderen. Henk haalde dus met een ongelukke gezicht de schouders op en zocht met Petsie twee fraaie kamers uit in een groot pension op het bezuidenhout. Eline kwam daarop in Den Haag. Ze herinnerde zich hoe moe van haar slinger en reizen zij de vorige zomer in Den Haag was gekomen tenhuizen van de oude mevrouw van Raad. Ze vergelijk haar matheid van die dagen met de uitputting welkaar nu als het ware uitmergelde en ze gevoelde zelfs geen kracht om haar over te wenen. Tawille van haar genegenheid voor Sinclair had zij haar laatste levenskrachten bijeen verzameld om nog eens te worden zoals zij geweest was innemend, liefelijk, zo niet schitterend en nu dat Sinclair vertrokken was bespeurde zij hoe of schoon ze tegenover hem steeds oprecht en zichzelf was geweest zij zich des niet te min als onbewust had opgewonden had opgeschroefd om hem niet geheel en die lijk toe te schijnen. Nu die opwinding die opschroeven niet meer nodig waren viel ze als geknakt in één de emotie van haar laatste bekentenis had haar daarbij zeer aangegrepen en het werd haar zekerheid dat zij zich nooit meer uit haar legaamelijke uitputting en haar zedelijke onmacht zou vermogen opdrichten. Zij hoeste zeer hevig en Rije behandelde haar opnieuw maar zij sprak hem niet van haar brusselse dokter die haar de morfine druppels had voorgeschreven daar zij zich herinnerde dat Rije haar nooit een slaapmiddel had willen toestaan. Het was februari de kou was snerpend en zij ging nooit uit.  Wanneer zij nu des morgens op stond gevoelde zij zich als vroeger bij mevrouw Van Raad te loom om zich aanslots aan te kleden zij hulde zich in haar penuaar en zonk op een divaneer. Dan overviel haar een zale gevoel dat zij zich aan niemand behoevenen te storen dat zij zich volstrekt niet behoevenen te kleden en dat zij zo, ongekapt op haar meulen, blijven kon zolang zij verkoos. Vaak vonden mevrouw Van Raad of Betsy mevrouw van Straat of Marie en Lili haar zo ongekleed, slordig bezeloos, staar in de uit het venster. Zij last niets, zij deed niets en er gingen uren voorbij dat zij ook aan niets dacht. Somtijds weerp zij zich plotseling op de grond het gelaad geperst op het tapijt en het werd donker, donker, donker totdat een klop op de deur eten bracht en met een plotselijke schrik deed opstaan. Dan had zij alleen een zeerklein beetje en dan gifte er zich een akelig lachje om haar lippen waarover tegelijk iets satirisch en iets idioots schemerde. De nachten die op deze dagen volgden waren voor Eline uren de schriks. Alles begon in haar te leven en zij werd als geëlectriseerd door de angst dat zij niet slapen zou. Een duizelende helderheid klotste in haar hersenen. Die duizel grond ze aan haar oren. Een maalstroom van herinneringen wendelde in haar om. Visione verrezen. Zij schrikte voor alles, voor een schaduw, voor een spelt die op de grond glinstede. Maar zij nam haar druppels. Een toffe slaap viel tenlaatste als een mantel van Lot op haar neer. Twee. Minuten lang bleef zij soms voor de spiegeltuur op haar verwelkt gelaad. Traanen welde dan in haar ogen weer glans als voor immer uit gebluscheen haar hoofd aan vroegig. Zij verlangde het verleden terug te hebben zonder zich goed regenschap te geven wat haar volledig geweest was. Want zij kon in de laatste tijd niet meer doordenken als of aan haar gedachte een grens was gesteld die niet overscheden mocht worden. Die dofheid verlichte echter haar melancholie die waar zij helden van hersenen geweest tot een onovertrefbare crisis zou gestegen zijn. Maar in plaats van die melancholie doorstreekt zij dansuren van vertwijfeling waarin zij niet wist wat zij zou aanvangen met haar nutteloos lichaam, haar nutteloos bestaan dat zich een hoest buien voortsleept tussen die vier muren.  Dan weende zij bitter om haar onvoldaanen verlangens en zij vroeg zich op de grond en strikte de armen uit naar een beeld dat haar niet duidelijk was. Want zowel in haar droom als in haar reële gedachte begon zij Otto en Sinclair te verwaren. Opmerking en gezegde denkbeelden van de een schreef zij aan de ander toe en zij was zich niet meer bewust dat ze nooit in waarheid lief had gehad of nog had. Wanneer zij in zulke twijfelingen wilde doordenken hielte niet de overschrijde grens haar steeds tegen en haar onmacht maakte haar woedend. Zij sloeg zich met gebal de vuist op het hoofd als was daar iets gebroken dat zij met geweld wilde helen. Wat is dat toch vroeg zij zichzelf dan radeloos af? Waarom vergeet ik honderde dingen die gebeurd zijn en waarvan ik alleen onthouden heb dat ze gebeurd zijn. O, die dofheid hier in mijn hoofd lieverde ellendigste pijn dan die dofheid. Het is of ik gek wordt. Een huivering kroop haar als een killesslang over de rug bij die gedachten. Veronderstel dat zij gek werd. Wat zou men dan met haar doen? Maar zij wilde die verschrikkelijke veronderstelling niet uitwerken of schoon het haar werk dat zij over dat spook van opkomende waanzien doordenkend plotseling de niet de overschrijde grens van haar gedachten zou hebben overschreden. Maar was die overschreden als zij krankzinnig? Zij bedekte in zulke ogenblikken het gelaat met de vingers die zij in de oren persten als wilde zij niet horen niet zien als zou de eerste indruk die zij nu ontvangen zou haar krankzinnig maken. En zij was daar zo bang voor dat zij rijen geen woord over de dofheid zijden. Haar onafgebroken energieloos niet doen deed haar zich geheel en al als een slavin aan vreemde fantasie en hersenschimmen overgeven verstegen waaruit zij eens klaps met ontzetting ontwaken kon. Legende op haar bank zenuwachtig spelende met de kwastenderkusses met het losse haar dat verwacht om haar heenslingerde, herdacht zij haar teatrale illusies uit de tijd toen zij met paal duwetten had gezongen en toen zij gemeente had verbriest te beminnen. Dan werd zij actrice zij zachte planken het publiek zij glimlachten en boog het regenen bloemen.  Als onbewust stond zij dan van de bank op Marie de Zacht met haar gebroken stem in recitatief een fraze uit een Italiaanse aria en bewoog zich in haar kamer al speelde zij een rol. Zij acteerde, zij rekde haar armen met wendingen van wanhoop of strikte ze smachtend uit naar een vluchtendig liefde. Zij zeeg op haar knieëneren verbeelden zich voortgesleept te worden hoewel zij omgenade smeekte. 