Delftsche Wonderdokter | A. L. G. Bosboom-Toussaint | Historical Fiction | Speaking Book | 1/14
Hoogstuk 1, deel 1 van de Delse Wonderdokter. Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopnamen beoort tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als verwilliger, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. De Delse Wonderdokter. Van ALG POSPOM TUSSE. Hoogstuk 1, deel 1. Zo een vrieze landsman, een zeelse kustbewonig, een burger van de Vlaamse of Gelderse grenzen, op de zestiende maartesjaars 1595 het statelijke delftware binnengetrehen, zonder voorbereid te zijn op het geen heer zien zouden, waren hij wist door de uiterste verbazing getroffen bij het aanschouwen van Govert's oude stad in volle feestooi, te midden van de oorlog. Die schrikkelijke oorlog die op het veertigjarige martelaarschap was gevolgd, een oorlog waarvan het einde niet was te voorzien, en die reeds zoveel bloedkosten en zoveel tranen en zoveel goud door de vrijheid lievende landshaat niet onwillig, maar even zeker niet uit zijn overvloed voor de algemene zaak ten offer gebracht. Een oorlog waarvan hij, beklagenswaardige patelansbewonig, in zijn verwoest de oogst, in zijn verbrande schuren, in zijn bedreigd gezin, de loodzware lasten op iedere wijze had te dragen. Een oorlog die de beroeide burgers daar grens en kuststeden in gedurige siddering hield onder de slag van brandschatting en plundering, van overvallen des vijands, en van invallen der woeste krijgsbenden, die beschermers heten, en maar al te vaak zich baldadig overweldinger stonden. Een oorlog in het eind die alles verarmde en deed kwijnen, wat niet uit het onvermijdelijk kwaad zelf nieuwe levenskracht vermocht te putten, nog verse bronnen van welvaart voor zichsdag ontspringen, nu de oude waren verstopt. Zeker daar moest enige grote overwinning zijn behaald, zouden na Iva Huisman, die we voor het ogenblik als opmerken invoeren, bij zichzelf hebben gezegd. Opvel was door s Heer en Gunst het onmogelijke geschied, was de vrede gesloten, en dat Spanje afziende van haar rechten en eisen de jonge republiek erkend en tot onafhankelijke staat verklaard, en was het de heugelijke nieuwsmaren van deze ongewachte uitkomst die de stad Delft zich voorstelde dus luisterrijk te vieren. Of had de Frankrijk en Engeland, beide met vrijgevingheid, zonder eigenbaat en geheel ter goede trouw, zich indachttelijk verbonden om Spanje openlijk de oorlog aan te doen in vereniging met de guineerde provincie, en was het de lang gewenste zekerheid van dit trivoudig verbond die de stad Delft uitlockte om zich in feestooi te dossen.  Naar dienst eenvoudig eenmans inzicht, kon het toch niet anders, of het moest enige grote uitkomst zijn, enige gewichtige gebeurtenis, waarbij stad en land gebaad waren, die op een tijdstip als dit het forstelijk Delft zoek feestelijk aanzien gaf. Al de huizen op het marktplein en langs het oud Delft waren versierd met vestoenen en draperien. Het oude Sint-Achtenklooster, tot prinselijke verblijfplaats ingericht, was dadelijk uitgemonsterd met spanloof, wimpels en wapenschilden, en voerde de Oranjevaan hoog in de lucht, terwijl de oude kerk de geliefde driekleur in brede banen liet wapperen van haar trans. Men ziet burgers en burgeressen van alle stand, hun huizen verlaten en zich op straat vertonen in een zondagsgewaad, als waren de dertiende maart geen werkdag gewist, maar een vierdag, waarop men niets had te doen dan in ledigheid rond de slenteren. Maar toch, het blijkt dat de wandeling een doel heeft, dat de scharen die van verschillende kanten komt toegelopen, naar ene en dezelfde plaats zich heenwend, en wel naar het ruime marktplein voor het stadhuis. Het marktveld zelf is van de bestraating ontbloot, te bewijs dat het helend gebruik moet worden tot een gans andere einde dan het houden der wekelijkse markt, waarbij dorpen en stedenling belang hebben. Zeker gaat hier enige vertoning plaatsvinden, die de nieuwsgierigheid daar menig te aanlockt. Maar het verder doordringen wordt haar niet toegestaan, zij wordt op een afstand gehouden door een omheiding, die als een weide cirkel trekt rondom het marktplein, en waarvan de toegangen niet slechts door hechte balis zijn afgesloten, maar ook bewaakt worden door de stadschutters, met piek en helbaard gewapend, waarom dan ook de meerderheid zich vergenocht met postenvatten rondom het afschutsel, waar de voorsten zeker de meesterkans hebben om goed te zien, met ze slechts niet te veel gedrongen en veronderust worden door de minderbegunstigten, die hun die voorrang benijden. Het O. T. T. de La Cusumimet zal er zeker zonder enige conscientie worden toegepast. Anderen, wie er kleding hen kenkelijk van het volk en de schamelijke menigte onderscheid, wenden zich zijwaarts af op verdere afstand van de cirkes, waar stelaatjes zijn opgeslagen met zit- en staanplaatsen ten dienste van zulke toeschouwers die het recht verkregen hebben om daar meer op hun gemak te zijn.  Niet weinigen ook keren in tot de huizen die rondom het marktplein liggen, waar zij de ramen der bovenverdieping bezetten, terwijl minder gelukkigen zich met de zolder en dakvensters moeten vergenoegen, en menig had je er geen zwaarigheid inziet om zijn een voortuin te zoeken op de leihdaken. Voor de pijen van het stadhuis was ook een hoge en brede estrade opgericht in de vorm van een bakon met afvangende draperien, waarop wapenschilden en slingers van groen met kleurige linten treffelijk uitkwamen. Hier zijn de zitplaatsen met laken bedekt en door een geheem ontoverwelft, hetgeen bewijst dat ze bestemd zijn voor personages van hoge rang. Ter weerzijde van dit bakon zijn nog andere kostelijke klede zitplaatsen in gericht voor lieden van aandien, die als genodigd en niet als hoofdpersonen het schouwspel zouden bijwonen, dat na de voorbereidende maatregelen te oordelen moest bestaan in ringsteken, kombatementen en dergelijke krijgshaftige oefeningen te voet en te paard, niet ongelijk aan de oude riddelijke steekspelen, waarvan de herinnering te deze gelegenheid nog eens zou worden opgefrist, ter genoegen der delvenaars of van wieverig ter viring van het feest naar hun stad waren opgegaan. En dat waren niet weinigen, maar verzekeren het u. Het crioulden van vreemdelingen, en daaronder waren personen van naam en van rang uit bijna iedere provincie daar verenigd naar Nederlanden. Mensag staatteboden in het officieel kostuum, ten bewijze dat dan leden uit de Staten van Holland en uit die daar generaliteit waren opgekomen in hun kwaliteit. De gouden van zijn aprinselijke excelentie doorkruisen de straten, waar het beleek dat de stadhouder zich te delft bevond. Verder weemelden het van pages, lakijen, heidducken, allen in lieverijen. Staatse ruiters renden door de stad, en duitse voetknechten trokken in rotten op naar de schouwplaats. Palfreniers, die kostelijk getuigde paarden voortleiden, wagens en draagstoelen, zoals ze destijds bij vrouwen en liden van Hooggerang in gebruik waren, kwamen door verschillende poorten de stad binnen. Met één woord, het scheenwel of alle principale personages uit Den Hagen en vele aanzienlijke heren en vrouwen van elders als bij afspraak hier samentroffen. En zo was het ook. Pints Bauwitz was er voor het Gelderland gekomen, waar hij daar landdag was geweest, en bracht zijn jeugdgebroer Hendrik Fredrik met zich. De graaf van Hoonlo had er het slot van buren voor verlaten, waarin na zijn huwelijk met grafin Maria van Nassau de Wittebroodse weken had doorgebracht.  Zelfs had de advocaat van Holland, meester Johan van Olden Barneveld, voor ditmaal zijn de drukke bestongjes in Den Haag terzijde gelaten, om te delft mee feest te vieren. Her toch Fredrik van Lüneburg, de kurvost van Brandenburg en andere Duitse heren, waren tot hetzelfde doel herwaarts overgekomen, terwijl de Palsgraaf en de Landgraaf van Hessen zich niet tegenwoordigen door gezandten. Verschrijdende kolonels, ritmeesters en kapiteinen, zo van de staats als daar vreemde hulptroepen, hadden het mede van hun plicht geacht hier tegenwoordig te zijn. Maar al de omslag, alle bezwaren en onkosten die het verblijf van zulke en aantal hogeboere mannen en vrouwen, en door luchtige vreemdelingen met hun aanzienlijk gevolg, noodwendig moesten veroorzaken, had ongelukkig niet tot aanleiding een gebeurtenis van algemeen belang, zoals de goede huisman die wij daar even invoeren in zijn simpelheid zich voorstelde als alleen de gelde gereden te kunnen zijn voor zulke een kostbaar en luidruchtig feestrumoer te midden van de bangen druk der tijden. Helaas, nee, het land was niet verlost van de herpijen des oorlogs, er was niet eens een grote overwinning behaald, en na een harde, drukkende winter heerst de al omschaarste van de nodigste levensbehoefte tot gebrek, tot hongersnoot toe. Een deel van de lage landen stond reeds onder water, terwijl de gezwolle rivieren, waar de ijschoolen reeds tot rotsen waren opeengekruid, het overige ernstig bedreigden. Een enkele maartse storm was er slechts nodig en die bedreiging was ten uitvoer gelegd, en dies ondanks stelde men zich voor dus triomfanterlijk feest te vieren, en al die pompeuze aanstalten, al dat drukke gejubel en vruchtige baar had geen andere berechtiging, om eens een ferm germanisme te mijnen, dan een bruiloft. Weliswaar een bruiloft, aangericht ter viering van een hoog aanzienlijke huwelijk verbindenis, maar toch, het was niet eens de jonge stadhouder zelf, die na de wens van alle belangstellingen in vader Willems Stamhuis een echt verbond aanging, met een gemiddelijke prinses die een schitterende bruitschat en krachtige alliantie aanbracht. Ach nee, het was slechts één zijder aanverwantend, Graf Georg Eberhard van Zoms, heer van Munzenberg, colonel in de Statendienst, die zich in het huwelijk begaf, met de graf win Sabine van Echtmond, vrouwen van Bijerland, achtste kind van de elf, die lameraal van Echtmond vaderloos achterliet, toen hij ten jaren 1568 het schafotbeklom als één der eerste hogeboeren slachtoffers van Alwas Schrikbewind in de Nederlanden.  Lameraal van Echtmond was gevallen als een martelaar voor de heilige zaak der vrijheid, en al was die eretitel niet voorkomen gerechtvaardigd, al was hij allermeest slachtoffer geworden van zijn eigen wankelmoedigheid en overmatig zelfvertrouwen. Al leverd hij het bewijs dat men zelfs in het wereldse geen twee heren kan dienen, een absoluut koning en de opkomende vrijheidsgeest. Hij was toch eenmaal medestanden geweest van edele mannen die zich de zaak van het verdrukte volk hadden aangetokken, en al had hij niet met kloekheid en beslistheid partij gekozen, hij had toch aan de zijde gestaan van Willem van Oranje. Hij was onder Alwas Moordbeil gevallen, nevens de graaf van Hoorn, bewijst dat Philips II en voor schuldig had gehouden, al betuigde hij zelf van zijn trouw. Schuld bij Philips goot voor deugd bij de opkomende Republiek. Die stijds was men er niet opgeschermd om zulke verdiensten, al te nauwkeurig te schiften en te wegen. Genoeg, men hield zijn nagedachtenis in hoge vereering, en men bleef belangst aan een koesteren voor die leden van zijn geslacht die naar Holland de wijk hadden genomen en met Spanje's koning hadden gebroken. De schraven zonen hadden die keuze niet gedaan, en de meesten zijn er dochteren ook, waarom buitenslands gebleven. Maar de beide jongvrouwen Sabine en Frans Waze hadden na een moeiteloze ballingschap in Frankrijk en Duitsland voorgoed rustig gezocht op Hollands grondgebied, en nu de oudste haren hand aan de graaf van Soms schonk achter de staten het gepast om op schitterende wijze in naamdes volks hun het deelneming te tonen aan het hoge bruitspaar. Want ook de heren van Soms stonden goed aangesreven in de gunst der staten. Hoewel Duitsers van afkomst werden zij in Holland niet meer als vreemdelingen beschouwd, en keuwer ik eberhard, zowel als zij naar verwanten uit andere takken van zijn huis, soms Lich, soms Braunfels, hadden goede dienst te bewezen in de vrijheidskrijg, hadden zich in de lijstzesterse voeringtwisten trouw aan de statenzijde gehouden, en hun verwanschap aan het huis van Nassau maakte hem welgevallig aan Maurits, en gaf hun aanzien in de ogen des volks, welks levendige sympathie voor alles wat maar een druppeltje Nassau's bloed in de adren had, het de regering tot een plicht maakte, omvader Willem te heren ook in de verste graad zijn er afstaming.  Maar, bij haastel ons het te zeggen, de Hollandse regenten van de tijdberg hadden geen aansporing van de zijde des volks nodig, om de aanzienlijke personen die zich bij de Republiek verdienstelijk hadden gemaakt, of van wie zij nog diensten wachten, door openlijke hulden van hun waardering bewijst te geven. En die hulden bestond niet in holle klanken en ledige betuigingen. Hentegendeel, het is ontmerkelijk met hoe veel gulheid zij eenpaarig besloten tot besteden van zeer aanzienlijke geldsommen voor geschenken en feestviering bij zulke gelegenheid, te midden zelfs van de bitterste klachten over de schaarsheid der geldmiddelen, diezelfde mannen die geen penning toestonden voor de noodzakelijkste oorlogs behoefte of regeringskosten zonder voorzichtige wikken en wegen, ja, zelfs niet, zonder klein geestig beknibbelen van het geen ruimte en onbekompenheid had gevoorderd. Het bruitspaar van deze gezindheid bewust had dan ook niet verzuimd om aan alle autoriteiten van de landen, te beginnen met de herenstaten van Holland en Zeeland, die zij wel wisten, de boventoon te voeren in de generaliteit, zal hem neerlijk kennis tegeven van hun voornemen en hen tegelijk uit te nodigen om het bruilosfeest met hun tegenwoordigheid te vereren. Een kennisgeving die van state wegen beantwoord werd door hoffelijke betuigingen van deelnemming niet alleen, maar ook door rijkers geen kaartje aan bruid en bruidegroom, terwijl zij beloofden aan de nodiging gevolg te geven. Een officiële deputatie uit de Staten van Holland was dan ook verschenen, aanbiedende twee gouden kompetassen, een verguldlampet en waspecken, te samen en een waarde voorstellende van meer dan 8000 gulden. Verder voor de bruid een halskarkant en een bagge, die ook meer dan 4000 gulden kosten. De Staten van Zeeland, die de graaf een commande hadden opgedragen in hun provincie, gaven een geschenk in geld, ten bedraag van 6000 gulden. De gedeputeerde van Utrecht boden een paar zilver vergulde kompetassen aan, terwijl de overige, min vermogende provinciën, die daarbij nog half onder de vijand zaten, of zich onthielden of door min beduidende geschenken simpellijk een goede wil tonen. Maar alles te samen maakte een aardig sommetje, vooral als men denkt aan het grote verschil der geldswaarde tussen die dagen en onze tijd.  Neemt men daarbij een aanmerking dat nog kort geleden, in het begin van februari, bij het huwelijk van de graaf van Hoenlo met het oudste dochter van Prins Wilm I, de Staten zich hadden beëiverd om deze geschenken aan te bieden, geëvenredigd aan hun rang en de genegenheid die men gevoelde voordat de luchtig paar. Dat aan Prins Maurits omstreest dezezelfde tijd, 25.000 gulden werden toegekend, ter gemoedkoming van schulden in het landsdienst gemaakt. Dat er intussen nog andere dochters van Wilm I waren getrouwd, of op het punt stond in het huwelijk te treden, waar je aanspraak op de vrijgevingheid daar Staten geen minder was. Terwijl de prinsessen doyeren en haar jeugdgezoon Hendrik Friederik geen minder aandeel hadden in hun gunsten en graven, dan zal men moeten toestemmen dat de gehechtheid die zij betuigde te gevoelen voor de leden van het Nassauze geslacht geen eidelijk klank was. En als men dan overweegt dat Johan van Olde Barneveld als advocaat van Holland niet slechts de mond, maar ook de ziel was van het lichaam waaruit deze milde resolutie in uitgingen, dan moet men tot de erkentenis komen dat hij in dit tijdperk althans zich met waarheid de vriend en voorstander van Prins Wilm's nakormelingen heeft betoond en dat, zo hij streefde naar een beslisd overwicht op het bestierderzaken, hij zeer zeker niet is aangevangen met die invloed te gebruiken te nadelen van Maurits. In tegendeel, zowaast de gelegenheid zich voordeed om deze met een nieuwe stadhouderspost te bekleden, had hij die aangegepen. Waarheid is dat volgens het staatsbeginsel dat al meer en meer de overhand kreeg, een stadhouder altijd maar was, de dinaar door soeverreine staten, en dat, zelfs waar haar eigen heerzichtige plannen beoogde, een voorzichtige politiek Barneveld nog zou hebben voorgeschreven de zoon van Oranje op de voorgrond te plaatsen. De gunst en het vertrouwen van het volk was te verkrijgen nog te bewaren, zonder dat prestierge en de oranjeleus. Daarbij, een eminent hoofd moest er zijn, ook tegenover het buitenland, dat een zuiveren onverbloemde democratie niet dan met wandrouwen zou zien op reizen. Wel nu, Marutz was stadhouder van de vier belangrijkste gewesten en stond aan het hoofd van de krijgsmacht.  Het is zo, ook als krijgsoverste, had de jonge held, ondanks de lauren die hij reeds verwirf, nog met medegerlijpen lemmeren toezicht te kampen, maar toch het één als het ander bewijst dat de grijze staatsman zich in later tijd met recht mocht beroemen, dat hij altijd het zijne had gedaan voor het avansman van het huis van Oranje, wat er dan ook naast of tussen door schuilen mocht. Dan, waar zijn jammerlijk afgedwaald van onze breiloft, en in steden van ons te verdiepen in beschouwingen over de verhouding van Olde Barneveld tot Bauritz, behoorden wij te vertellen, hoe men tot het houden van midde-euwse spelen was gekomen in een land dat met het oude leenstelsel en alle diergelijke gewoonten gebroken had of tachtig te breken, in een land waarin de ridderschap meer en meer op de achtergrond geraakte, om voor de opkomende regerings- en handelsaristocratie plaats te maken. In een land bovenal, waar de gereformeerde religie de rang en de richten van een staatskerk had verkregen, waarbij gevolg alles die tint van ernst en strengheid moest dragen, die de protestantse kerken zo arm en zo koud maakt, in de verwende ogen van het zinnelijk roms katholicisme. Voor eerst moeten we dan opmerken dat men nog niet zo ter stond gebroken heeft met het geen men aanvangt af te snijden, dat zij die zich uit volle overtuiging tot die gereformeerde kerk had op begeving en met een oprecht hart voor haar stichting en bevestiging ijverden, een kleine minderheid uitmaakten, te midden van een groot deel besluitenlozen of onverschilligen, dus genoemde libertijnen, die zich gehaast hadden het papisme, zoals zij het schoelden, de rug toe te keren, maar die traag en flauw hartig waren als het erop aankwam iets beter te grijpen. Vervolgens was een groot deel der burgers van de Nieuwe Republiek en daaronder van de rijkste en oudste geslachten, nog in volle betekenis roms katholiek gebleven. Al was hun de openelijke oefening van hun eerendienst voorshands ontzicht, en daarnevens wel tegen romen gekeerd, maar echter niet met gereformeerde kerk verenigd, verschillende secten uit de reformatie ontstaan en aan wie even min vrijheid van godsdienst was verleend. Vrijheid van conscientie, die vrijheid waarbij niemand gedwongen werd zich bij de publieke kerk te voegen, werd genoten en zij werd ruimschoots gebruikt.  Maar als men deze staat van zaken dus beziet, wordt het begrijpelijk dat de artist van het Calvinisme nog maar op enkele invloed kon oefenen, en zeer veren was van zijn stempel te kunnen drukken op de gehele bevolking. Dat er wel wetten en voorschriften werden gegeven in de geesterhervorming, dat magistrat in Consistorie, waar zij het eens konden worden, wel het mogelijke delen om de geunieerde gewesten in de onderscheiding van de Romese landen tot een hervormde staat op te bouwen. Maar uit voorzichte redenen ging die bouw langzaam en stooterig, en viel er wel eens iets in duigen, dat men gemeente had reeds opgericht te zijn. Ingewoordde de zeden en gewoonten van geheel een volk, van een volk waarvan iedere provincie zijn eigenaardigheden taal en kleding had, en iedere stad bijna haar eigen dommelijke instellingen, usantien en kostumen. Zulke ingewordde de zeden en gewoonten veranderd men niet met een omwenteling van zaken. Alleen het herboerenhard dat zich naar God keert, heeft de kracht zich op eenmaal te verfrissen en te vernieuwen, en alles weg te wissen en af te sterven, wat hindelijk kan zijn in de richting die het wens te volgen. Maar door deze enge poort ging er voorwaar niet allen in, die zich bij de publieke kerk hadden gevoegd. En wat baten cons historiale bepalingen, als er niet een inlijke gewilligheid is in de geest en gemeente om ze op te volgen. De strenger calvinistische predikanten ondervonden het, onder anderen, waar zij met volhardende getrouwheid en in alle scherpte van hun ijverg predikten tegen het uitzinnig en ongoddelijk bruiloft houden, tegen momedansen, maskeraden, optochten, vertoningen van allerlei aard. Zij mochten er censuur tegen aanwenden, en de donderslagen hun er wel sprekendheid tegen uitgehalmen, het baten niet. Men betaalde de boeten aan gods en weeshuizen door de wetten tegen de wilden opgelegd, men getrouwste zich de bedreiging van de kerkelijke ban, te druk misbruikt uit aanzien van de menigte van overtredingen, om even druk te worden toegepast. De uitzinnige en ongoddelijke bruiloftsfeesten, de overmatig verquistende doopmalen, en de met alle tucht en waardigheid strijdende begrafenis slenpartijen, gingen hun gang. Ieder bijkans ging daarin boven zijn staat.  Zo de groten en rijkend voorgingen, de burgers bleven niet achter, en de huislijden zelf, bij al de billenke reden tot klagen die zij hadden over een rendige toestand, vonden bij zo'n gelegenheid geld of krediet genoeg, om minstens een 24 uur in de grovste en onbehoudendste overdaad rond te plassen. Zeker, men was gezind voor het gereformeerd geloofde strijden in het openveld, er er honderdood voor in te wachten op de wallen in een belegerde stad, als in de eerste gloed van vrijheid en religie ijvig. Men had Philips de tweede van harte afgeswoeren, en niemand, zelfs geen verstandig katholiek, wendste hem terug. Men hadde de pauze van Rome meer dan de grote Turk, en vrij wat meer dan de zonde. Maar het viel nog gemakkelijkig, al koste het bloed en goud, die beiden de gehoorzaamheid op te zeggen, dan de zeden en gebruikend te ontwennen, die sinds eeuwen het maatschappelijk leven hadden beheerst, en die als vreemselvigd waren met het leven zelf. En wie de kermissen ontstaan van de kerkmissen, de vaste avondpret, het gebruik der paaseiren na de vasten, op eenmaal had willen afschaffen, zou ervaren hebben dat de kracht der gewoonte en de macht der zindelijkheid morrendheden zijn, die zich niet met een enkele schok van hun zetels laten stoten. Zeker, er waren van regeringswegen genoeg besluiten en bepalingen genomen tegen de wilde en haar uitspaddingen, en vrij strenger zelfs. Maar het ging ermee als met de barrenplakaten tegen de roomsgezinden. Ze werden niet dan uiterst zeldend toegepast, en het een als het ander ging zijn gang. De conscientien wilden vrij zijn, ook in deze. De nieuwe burger van de opkomende Republiek liet volgarne het regering over aan de eens gekozen magistraten, maar hij wilde meester zijn in zijn eigen huis. Al waren het dan ook om de buitensporigheden te bedrijven, die zijn geweten, evenals zijn er beurs, en misschien het te veroorloven. Ook de geschiedenis liet het, wat de pijbel predigt, dat het juk van het vlees oneindig zwaarder valt af te schudden dan dat van de velste tiran. Maar dat alles maakt toch een tournoi in de goede stad Delft ten jaren 1595, niet tot een gewone schouwspel, en we zullen ons tot het bruidspaar moeten keren om het minder bevremden te vinden.  Uit aanzien van hun erdoor luchtige afkomst en de grote naam die beide hadden op te houden, achten zij zich verplicht hun huwelijksverbindendis op het luisterrijkst te vieren. Goede politiek, zowel als de berekening een of niet onregmatige belangzucht, bewoog hen, zoals we iets zeiden, de hoge autoriteiten des lands op hun feest te nodigen. Daarbij hadden ze van weersijden, behalve het talrijke relatie in Binnenslands onder de adel en de voorname kreigsoversten, ook buitenslands, ene macht van bloed en aanverwandten, in wie erbij zijn, zei er deze gelegenheid een eer stelden. Nu spreekt het wel vanzelf dat men zoveel hoge, voorstelijke personatjes, met of zonder hun gemalinnen, niet voor een enkel bruilofsmaal uit de vreemde kon laten komen, in een tijd waarin zelfs het reis in Binnenslands van de ene provincie na de andere geen kleinigheid was, en dat allerlei tijdverlies, moeten, gevaren, om van de kosten niet te spreken, aanverbonden waren, zomaar uit de Duitse voorsteltaten tot midden in Holland, tot in de stad Delft wilde komen, waar de etiketten voordatde dat het huwelijk gesloten werd, en waar de jong gejuurden zich dacht om te vestigen. Bij gevolg zouden de feestelijkheden duren van de veertiende maart, de trouwdag, tot de achttiende, toen men begon te scheiden, zoals Dijk vermeld, en voor ieder van die dagen moesten aangenamen en afwisselende tijdkortingen worden uitgedacht. Zou de bruiloft zijn, want het bruitspaar voornomen had er van te maken, een somtieuze, magnifieke en liberale bruiloft, daarmee nog madelang van spreken zou, in de landen van Holland, waarvan het gerucht wijd en zijt zou uitgaan, en die de historisch rijver zelfs belangrijk genoeg zou achten om de vergetelheid te ontdrukken. Wel nu, daar moesten ook iets ongewoons en op een baarsplaats hebben. Masqueraden, vertoningen en gekostumeerde optochten waren het geheel niet ongewoond bij bruiloftsfeesten. Geen welgesteld burger, trouwderig, die niet door een mombedans op zijn bruiloft het verrast. Hoe natuurlijk moest dus het denkbeeld om een riddelijk wapenspel te houden opkomen in een krijgshaftig edelman, een Duitse vrijheer als de graaf van soms, en een bruit als gravin, Sabine van Egmond. En met hoeveel blijdschap moest het worden toegejuicht door al die jonge edelen, krijgslieden en door luchtgeheren, die, nu voor een ogenblik aan de lasten en bezwaren van de oorlog ontdrukt, nog weer zich vermijen zouden in riddelijke spelen en oefeningen, maar zonder de bloedige kansen van de werkelijke strijd.  En de magistrat van Delft, die in de eerste plaats moest geraadpleegd worden en zijn toestemming geven tot het houden van zodanig publieke spelen, behalve dat hij niet licht iets wijgeren zou dat geakkordeerd kon worden aan door luchtige stadgenoten, overwoog nog daarbij alle de voordelen die er voor stad en inwoners konden getrokken worden uit opkomst van zoveel toeschouwers, als zulke extraordinaire vertoning naar hun stad moest lokken, en had dus met alle gewilligheid niet slechts consent gegeven tot het houden van die spelen, twee achterinvolgende dagen, maar had zich ook met de meeste voorkomendheid belast, zowel met alle maatregelen van orde en politie, als ook met het gereed maken van het krijtperk op de Stadsmarktplein, en het laten opslaan van balies en omheiningen ter afzondering van de strijders en spelers. Maar hiermede achte hij nog niet genoeg gedaan, en zowel om bruid en bruidigom te eeren, als de ontlasten van een deelderzware kosten, waarop deze feesten hun moesten te staan komen, nan de magistrat op zich te zorgen voor de tribunes daar hoge genodigden, prinsen, prinsessen en jongvrouwen, het bruitspaar natuurlijk in de eerste plaats, en voor een statelijk ontvangst van die allen op de raadhuizen ter gelegenheid van het Ternooi. Dit aanbod was graaselijk aangenomen en kwam hoogt gelegen, want, om een waarheid te zeggen, die toch van mijn lezers niet kan verholen blijven, toen de graaf van soms en zijn bruid geloofdend aan hun rang verschuldig te zijn in hun bruidsverbond dus luisterrijk te vieren, raadpleegden zij meer met wereldse familietrotts dan met hun geldelijke middelen, en de uitspraak dat hoogmoed voor dwaasheid behoeft mocht hier worden omgekeerd. Hij vrees er zelfs dat hier meer eidelheid en schittersucht in het spel was, dan ernst op besef van het geen dewaardigheid daar geboorte voorschreef. Kort de voren was, zoals wij reed zijden, de gravin Maria van Nassau, gravin van Buren, op het slot van Dinaam, in de echt verbonden met de graaf van Hohenlo, ook een dag voornaamste krijgsbevelhebbers in het Taanse leegig, en het land het gewaagd van de kostelijke, liberale festiviteiten te diergelegenheid gehouden, hoewel het bruitspaar had goed gevonden, geen vrienden of verwanten uit de vrienden te nodigen. De gravin Sabine was met haar zuster, mogelijk zelfs met haar bruidigom, bij die bruidof tegenwoordig geweest. Er bestond reed zijn geheimen na Eiver dus ze de beide krijgsoversten.  Te lichter werd dus de Eiverzucht geprikkeld tussen de hogeboeren vrouwen. Zeker is het althans dat de gravin Sabine had verklaard dat zij in deze niet voor de gravin van Hohenlo wilde onderdoen, en dat zij liever geen bruidof wilde houden, zo zei die van haar door luchtige nicht niet kon surparseren in magnificentie, voor het minst gelijken. Dat was gesproken als de echte dochter van de vieren en schitterende lameraal van Egmond, die aan het Spaanse hoofd van zich dit spreken, door pracht en de luister die haar te toonsprijden, en die de Vlaamse adel in overmaatige wilde plaat voortegaan. Maar dus sprekende, vergad de gravin Sabine, Daparia van Nassau, de enige dochter was van de schatrijke gravin van Buren, en dat zij, ondanks de ontspoed der tijden, en de opofferingen door de prins, haar vader, gedaan in de Vrijheidskrijg, nog een vermogende voorstint mocht heten, terwijl zij zelf zelven, zes ene der dochteren was van een edelman, wiens goederen verbeurd verklaard waren, wiens belangrijkste bezittingen, onder de macht als vijandslagen, dat zij alleen vrijvrouw was van een paar heerlijkheden in Holland, en dat, wat zij overigens voor inkomsten genoot, haar alleen toekwam bij gunstige beschikking der staten, maar geen sinds als onvraakbaar recht, dat er dus een notabel verschil was in fortuin tussen haar zelfen en de voorstin waarmee zij wilde wetijveren in praalvertoon. Zo verlockte jammerlijke hoogmoed tot uitgaven boven de middelen. Zo mengden de bedenkingen in haar klein geestige eidelheid, zich onder de ernstige en tedere aandoelingen, die bij het sluiten ene verbindenis voor het leven in het hart moeten opkomen. Zou er geen gevaar zijn dat de laatsten door de eerste verdrommen waren? Hagelijke kans waren mensen blootstelden, en ongelukkig was die bruitspaar geen uitzondering in hun tijd. Nog kan het als een verouderd voorbeeld van roekeloosheid en lichtzinnigheid worden aangewezen in de onze. Einde van Hoogstuk 1 deel 1 Hoogstuk 1 deel 2 van de Delftse Wunderdokter. Deze liepenvoxtopname bevindt zich in het publieke domijn, gelezen door Anna Simon. De Delftse Wunderdokter van ALG Bosbom Tusa. Hoogstuk 1 deel 2 We hebben reeds van de somtueuze beruiloft doop- en begrafenesmaaltijden gesproken in de eeuw waarin Sabina van Egmond leefde, en zij deed daarin wat zij menigmaal anderen had zien voordoen.  En waren het alleen maar de groten geweest die zich ter wille van hun rang verplicht achten zich in lasten en zwaarigheden te zetten, om de waardigheid van hun stand en naam op te houden door praalvertoon boven vermogen. Men zou hun die werkelijk door familietradities verbonden waren tot zekere representatie iets kunnen toegeven en verklaarbaar achten wat elders in waarheid onverschoonlijk is. Want bovenmatige wilde is dus rikkelijkst de kanker in de burgerstand. Daar brengt zij jammeren en onheilig aan die dieper ingrijpen en smartelijke scheuringen en verwangen veroorzaken in de huisgezinnen dan in de hogere standen, waar de banier der familie nog kan omhooggeven worden als een standaard des behouds. En het is juist deze wilde, de wilde die uit de middenstand in de lagere. In de laagste klassen afdaalt, waarin wij, die in de 19e eeuw leven, onze voorvaderen te boven gaan. Ja, zij hadden hun uitspattingen bij tijden en gelegenheden. Ja, het spreekwoord men kan wel inciteren tegen een burgemeester. Druk de zucht uit van de mindere man om zich in enkele maal extra te vergasten of op te tooien. Maar het was uitzondering. Uitzondering die mogelijk voor de meesten, maar eenmaal in hun leven voorkwam. In de regel was de gewone burger matig, invoudig, huidselijk en overlegend. In de regel was de deft gewinkelier, de rijke koopman zelfs, niet uitbundig in zijn toy, niet onmatig in zijn leefwijze. Spaarzaam, bedachtzaam en voorzichtig, somweinen tot vrekheid toe. Wendig, in welke stand ook, kostelijke bruids- en zonnigsgewaarden toegesteld, ze bleven ook dienen een mensenleeftijd door, met geringen wijziging, die niet eens door ieder werd inacht genomen. Het was gans geen vreemd verschijnsel dat de zoon trouwde in het bruigonspak van zijn vader, dat de bruid opgesierd werd met de degelijke zijdelakendse Samaag, waarmee de haar al moedig ten heilig gegaan was. De meubels die men had, had men voor eens. Was eens het overvloedige bruilofsmaal afgelopen, dan werd de tafelwilde terzijde gezet, en de burgerman leefde eer beneden dan boven zijn inkomsten. De vrouw bleef in haar huis, hield het oog op kind en dienstboden, haakte niet naar de schijn van een hogere staat, en al ging zij dan zondags ter kerk in haar pronk gewaad, Smaandags was ze weer in het sergie, en zat trouw aan het spinnenwiel. Maar nu, helaas, nu, de uitzondering is regelgewordig, en bijkans voor allen.  Het is de wilde van iedere dag die elk voor zich begeert, en door alle middelen najaagt. Bij onvermogen wordt toch nog de schijn ervan aangenomen, en om die schijn te vertonen, wordt het wezen van welvaart en geluk opgeofferd. De huiselijkheid is verdwenen, de ruwe uitspattingen van de middenstand vinden zelden meer plaats, maar de zucht om zijn meerderen te gelijken, is tot onrustende hoogte gestegen. Er zijn geen standen meer, niemand vraagt naar hetgeen hem past, ieder enelijk naar hetgeen hij betalen kan, en daarmee gaat menig geen ver boven hetgeen hij vermag. Maar wat doet dat ook toe? Het gemak van schulden maken is dan de hulpbron. Wie hem maar durft is de man, en kan rekenen op de benijding, zo niet op de toejuiging van zijn meer schromvallige medeburgers. De aanmatiging wordt niet eens meer palachelijk gevonden. Zij is door het algemeen misbruik tot gewoond te worden en bij kans gewettigd. Wat wordt er niet voor gelaten? Wat wordt er niet voor gedaan? Wat wordt er niet voor vergeten, om te kunnen meedoen? Om van onderen af te beginnen, wat brengt de eerlijkheid ter dienstpolen in verzoeking? Wat ondermijnt de degelijkheid en de welvaart der burgergezinnen? Waarom vervalt de nijvere werkman tot de bedelstaf in ziekte of ouderdom? Waarom legt de kleine winkelier zo zeldend het hoofd neer, met de gerustheid dat hij de zijnen een aardig spaarpenninkje overlaat? Waarom dat alles? Is het niet te wilde? Is het niet te zucht tot vertoning? De zucht om zijn meerderen te gelijken, zijn gelijken te boven te gaan, die allen dreef om alleen bij de dag te leven, in de minst christelijke zin van dat woord. Omdat bij allen, voor de begeelijkheid der ogen en de grootheid des levens, vergeten of voorbijgezien werd, zich te richten naar de geest van dat aandoenlijk voorschrift in het oud gereformeerd trouwformulier. Dat men niet in wereldlijke pracht moet wandelen, opdat men behalve het nodige voor zijn huisgezin, ook daar benevends wat zal hebben om de noodruftigen mede te delen. En dan is het waarig dat er nu nog altijd veel gegeven wordt en meer gegeven moet worden, naarmate de maatschappelijke kanker zich uitbreid. Toch zijn ze zeker zeldzaam, die eerwaardige uitzonderingen, die terzijde leggen van hun noodruft met beleidschap en liefde, om behoeftigen te steunen.  Toch wordt het gener gegeven, dik was afgepersd wordt, meer beschouwd als een gedwongen heffing, die men al morrend betaald, dan als een heilige plicht, die men met liefde vol brengt. Toch, de lange uitwijding onze pen, wordt mogelijk als vervelend en niet ter zaken dienende overgeslagen, en men wil weten waar toe dit alles eigenlijk gezegd wordt. In deze allermeest, opdat men de gravin van Soms en haar gemaal niet te hard zal vallen, dat zij meer zeil bijzetten dan hun haar kiel eigenlijk konden voeren. En vervolgens, opdat niet in onze tijd de Kleinen zich luchtgeven in ergenis over de verkwisting der Groten, zonder eerst ernstig te onderzoeken of zij zelf niet veel onvoorzichtiger en schuldiger boven hun staat gaan. Van zodanige ergenis bespeurden men echter onder de menigte der feestgangers niets, zelfs niets van die verbazing die wij willekeurig onze huisman in de mond legten. In tegendeel, iedereen was in zijn schrik, dat het de graaf en gravinnen van Soms behaagde hun zo liberale, somtieuze en publieke bruilof te geven. Te delft voelde men niet zo onmiddellijk de druk van de oorlog, en al waren de lastig, ook de profijten lagen ernevens. Waar de ene brond van welvaart gesloten werd, fing een andere aan zich te openen. Het kwam de burgers wel gelegen eens feest te houden. De jonge stadhouder en zijn krijgsoversten mochten zich wel eens ontspannen van het steden dwingen en schans bestarmen. Hun krijgsvolk mocht ook wel eens wat veraderming hebben, eer het aankomende jaar hun nieuwe vermoeienissen en ontbeeringen van allerlei aard zouden opleggen. Den staatsleden en hoofdse heren was een aanleiding om eens bij elkaar te zijn en elkaar vriendschappelijk te kunnen onderhouden, zonder opzettelijk in besoongen te treden, gans niet ongevallig, en zij hoopten op dit neutraal terrein de publieke zaken of hun eigen belangen te bevorderen, terwijl zij simpelijk schenen hun vermaak te nemen. De hoge boerenvrouwen en jongvrouwen hadden destijds juist niet zo'n dikwerf gelegenheid zich te vermaken en met haar luisterijke pronggewaarden te schitteren om deze hier niet volgar na aan te grijpen. Bruilofthouden was immers gans geen ongeoorloofde zaak, men behoort beleiden te zijn met de blijden, en sinds dit echt paar achte oorzaak te hebben tot zo luid klinkend vruchtbetoon, strakt daar ook niets kwaats in met hen in te stemmen.  Met deze en dergelijke rilleneringen veronschuldigden zij, die er over nadachten, voor zichzelf de schrillend disharmonie die er per stond tussen de noodertijden, de ernst van de religiestrijd en dat leugt terug feestgehuwbel, gepaard met overdadig zingenot en ten topgevoerder wilde. Maar het getal daar nadenkenen zal wel zeer beperkt zijn geweest. De meesten volgden gedachteloos de nodiging tot feestvieren en genoten even gedachteloos en lichtzinnig. En ze zouden vreemd hebben opgezien als iemandin was komen vragen of zij wel wezenlijk oorzaak hadden om zo verodelijk te zijn. Of zij niet in hun binnenste een onbestemd smartgevoelwaarnamen dat ze wel terugwijzen en over schreeuwen konden voor een tijd, maar dat zich hard en pijnlijk zouden vreken over die verachterlozing ter kwader uren. Zeker zouden ze zo'n ontijdigen en zwart-gallige bedwetig met weerzin of met spot hebben afgewezen, hem toevoegenden, dat men wel nimmer meer enig genot zou kunnen smaken in zijn leven als men bij alles zo diep ging doordenken en met alles zo nauw gezet wilde rekenen. En als men dan verder wat willen vragen of dat wel het rechter genot waren, dat men niet meer genieten kon, als men er ernstige over nadacht, dan zouden zij, die nog geluisterd hadden, geëindigd zijn met zich af te wenden en ongeduldig uit te roepen, laat ons met rust, we willen nu naar het schouwspel kijken. Inderdaad, daar was veel te zien wat de ogen hun lust kon geven. De cellatjes buiten het omheining waren nu reeds met toeschouwers van beide lijstseksen bezet en al waren de ereplaatsen voor de hoger genodigden en het door luchtig bruitspaar nog ledig, alles bewees dat het ogenblik hun erkomst niet ver en meer af moest zijn. En daar wij voor ons het niet verkistelijk achten aan een bepaalde plaats verbonden te wezen, zaren wij ons voor eerst onder het volk om daar onze opmerkingen te maken en straks de blik te slaan op de aanzienlijke feestgenoten.  Eer wij echter postvatten valt ons oog op een man die dwars door de aandringende menigte heen zijn weg gaat, niet als een die zich reept om te naast bijstaan enig veel begeerd plekje te veroveren, maar velen er als een die niet eens beseft wat al die anderen tachten te bejagen, die geheel vreemd is aan het geen hen drijft en dus in beweging brengt, en die in eigen gedachten en beslommeringen verdiept zich daarvan niet laat afleiden door het gewoel om hem heen, maar die recht op zijn eigen doel afgaat, alle hindernissen terzijdelatende, alle belemmeringen van zich weerende, niet met de woesterdrift van wie door zijn hartstochten wordt voortgejaagd, maar met de kalme, regelmatig gang van een ernstig, bedachtzaam man die zijn zaken heeft te doen en die zich niet door eidelen afleiding laat ophouden. Zou hij de weeprofeed zijn die zo aanstond dus temp gaat verheffen om op schellen, harde toon hun afkeurend oordeel uit te spreken over de uitbundige bruilofsvrucht? Wij geloven het niet. Wel is theft geernst getemperd door een tint van diepe weenmoed de doorgaande uitering van zijn spreken gelaten, maar de rust getrekken getuigen niet van zulke toren of verontwaardiging als het openlijk afkeuring zou prikkelen. Even min, toont hij ongedeeld of ergenis bij de menigvuldige stoornis in het gelijkmatig voortgaan te midden van die ponten dicht op eendringende mensenmassen. Hij gaat invoudig zijn zweegs zonder opzien, nog omzien als bespeurde hij niets van het rumoer of eigenlijk als achter hij niets van dat alles zijn aandacht waard. Het schenen man reed rijp van jaren maar nog in het volle bezit van gezondheid en kracht. Hij was lang en fors en hield het hoofd met zeker een strakker waardigheid opgericht. Maar de schralen, hoekige figuur missen ten ene malen die zielijke vormen die behaaglijke losheid van bewegingen die van een man doen zeggen dat hij een vrije gestalte heeft of zich door een goede houding onderscheidt. Wij geloven ook niet dat hij er aanspraak op maakte om door zodanige uiterlijke voordelen onderscheiden te worden. In tegendeel alles in hem duit aan zo niet verwaarlozing dan toch geringschatting van het uiterlijk voorkomen. Zijn haar en baard zijn vrij lang en met weinig zorg geordend. Behalve het zwartzijde karjotje bij lieden van zekere leeftijd druk in gebruik is zijn hoofd gedekt door een lakens hoed met slapneerhangen de randen zonder verofroos.  Een hoed zoals geen ander man van deft gestand zich veroorloofd zou hebben te dragen op een vierdag als deze. Toch was zijn kleding nog slordig, nog armelijk. Zij was de gewone dracht van een bejaard stemmig burger die in het feest van de dag voor zich geen aanleiding vindt om zijn de pronkleren aan te doen. De F-vel in de halsboord over het zwart lakens wambuis omgeslagen beweest dat hij zich even min hand laten meederslepen door de heerste mode te ruimen en hoog gerimpel krijgen. Een artikel van wilde waarin de pronkzucht zowel van mannen als van vrouwen zich openbaarden. Maar onze man schijnt zich van alle onderde kostselijkheden vrijgemaakt te hebben en zich strictelijk te bepalen tot het noodwendige. Waartoe ook zou hij zich opgepronkt hebben. Zijn weg leiden immers niet naar het vrolijke marktplein, het brandpunt van ieters verlangen en waar men niet alleen kwam om de vermakelijkheden te aanschouwen maar ook en vooral om zelf gezien te worden. Onze vriend had het anders te doen. De plaats die honden de zochter te naderen liet hij links liggen en het ruime pleinschuins overstekende nam hij zijn weg naar één dier enge bochtgedwarsstraten die tot de arme buurt te leiden. Wat kondigstemmige burger daar toch zoeken. Zijn woning zou daar toch wel niet staan en arm of rijk, leegloper of nijvra handwerksman. Iedereen was nu toch op straat en had ook nergens de lieden thuis vinden om zijn bezoek te ontvangen. Geen oud vrouwtje bleef er immers bij haar spinnenwiel op een dag als deze. Een geeikte uitdrukking maar die eigenlijk geen doel treft. Daarop bewezen is dat vooral spinnende oude vrouwtjes op het minste burengerucht komen toe lopen en zich uit simpele nieuwsgierigheid indrukten wagen die een kloek degelijk man liefst zou vermijden. Geen zuigeling zelfs bleef in zijn wieg. Sinds de moeders uit het volk al van overouder tijden af de schadelijke gewoonten hebben haar kleine kinderen met zich mee te slepen overal waar iets te zien valt. Zijd bij nacht of ontijden zijd bij brand of volks oploop waar zij ze noordeloos en allerlei gevaren bloot stellen. Maar, voert me mij tegen, thuis zouden die arme hulpelozen alleen en verlaten zijn. Ze moeten wezen waar de moeder is.  Dat stem ik toe, alleen met deze omzetting dat de moeder blijven moet waar de kinderen behoeren te zijn, namelijk in haar huis en dat ze nog zichzelfen nog haar aanvertouwde panden mag wagen aan nutteloos ongeval door straatroomoor na te lopen of zich te begeven naar woelige volksfeesten. Haar wereld moet zijn de huiselijke haard en daar behoort zij vreugde en orde te doen Heersen na de mate haaren kracht. Wat daar buiten ligt moet haar niet verlocken zolang zij teren hulpeloze wichten heeft te kweken. Dit tussen twee haakjes en in de hoop dat deze bladen niet alleen mogen komen onder de ogen van gegroede huismoeders die bij machten zijn haren zorgen door vertrouwen en toch helaas niet altijd betrouwbare dienstboden te laten vervangen maar ook door zulke moeders uit de geringen stand die alleen zijn gans alleen voor de eervolle moedertaak. Dan genoeg volgen wij de manna die het zeker vergat dat er op de 16 maart 1595 te delft niemand thuis beleefd die uitgaan kon. Zeker dat bedacht hij wel maar toch men vond er altijd enigen die niet konden uitgaan omdat zij door ziekte of ongemak aan hun legersteden geboeid waren en het was mogelijk dat hij juist aan de zulken gedachtig was op het tijdstip dat ieder hem vergat en verliet en dat hij daarom zijn schreden wende naar de armen buurten waar zulke deerniswaardigen zeker in de meest trurrige verlatenheid moesten verkeeren. Vermoedelijk werd een dergelijk doel ook door de menigte bij hem onderstelt. Want het bleek uit alles dat hij ondanks de eenvoud van zijn uiterlijk gans geen onbekend nog ongeacht inwoner was van de stad. Al het deltse burgers groeten hem en weken van hem uit zoveel de gelegenheid te toeliet en er werden hier en daar sterke armen gevonden die zonder beden of vermaan geheelvrijwillig voor hem de doordochtbaanden te midden van het gedrang. En terwijl hij dan doorging werd zijn naam door menigeen uitgesproken op een toon van eerbied en toegenegenheid. Ofwel hoorde men zekere uitdrukkingen mompelen die van stille verering getuigden. Een degelijk en deugdrijk mannen die vader bood, Riepenjonge burger, zijn buurman aanstotende. Vromig en vroedig leefden geen in heel delsland. Zou er wel in al de zeven geweste een zijn die leeft zoals deze Jan Jakobs. Zeg thijn man, die zijn schaars. De man is de wet en het evangelie in één persoon.  Hart voor zichzelfen milde voor de anderen. De dominees parren met preken tot de navolgingen Christy. Deze hier toont het ons bij exempl. Schone lofspraken die zelfs zo ze verdiend waren, hem wie ze golden niet in de oren mochten klinken, was als hij zijn moest van vlaarij en mensen vergoding. Ook werden ze slechts gefluisterd en niet tot hem gericht. Maar ook andere stemmen lieten zich horen. Ook wanklanken verstoorden deze harmonie. Wondere dweeper die Jan Jakobs morden een kolossale bierbrouwers knecht die, kennelijk weerstrevig, de minst mogelijke ruimte liet bij dienst doorgaan. Een mooie brouwerij laat er verlopen om bij de armen luiden voor dokter te spelen. Bah, wat hem met haar over de ogen hangt en de baard ongekant als een jood die over zijn zonden rouwt. Ze zeggen ook dat hij een groot zonder is. Die zijn oevelen door Boete wil goed maken. Spaks malend een gemeen oud wijf dat er wel uitzag of zijn zelf nooit enige bewustheid had gehad van haar zonden. Hij, wat zou dat leentje buur? Voegt een andere haar toe. Zo hij armoen leidt is het simpelijk uit vrekheid. Schaam de lastig babbelziek vrouwvolk. Riet nu een ouder man met strille stem. Trillend van verontwaardiging. Hij een vrek. Hij daar wedde tegen de getuigen. Wat een man er tot bewijs wilde bijvoegen werd niet meer verstaan. Omdat de goede oude ter zijde werd gedongen en nog daarbij overschreeuwd door een spotter die uitriep. Ik zeg het is een wonderen liefhebberij om als een huin op bank door het leven te gaan en een gezicht te zetten als een oorworm als andere luiden een presje nemen. De man wil bijzonder zijn laat hem zijn rust nemen. Spak op zijn wijze liberaal een opgepronged jonkertje met een laat dunke schouder ophalen terwijl zijn best deed een juffer die hij bij de hand leiden in het spoortrund geden dat ze gaat geopend bij de doortocht van Jacob Janss. Zo zien we deze voortgaan door goed en kwaad gerucht heen. Naar het ene niet luisterend zich aan het andere niet erg rund. Want hij heeft in het hart wat hem leert op alle deze dingen niet te achten. Hij heeft de blik gericht op wat hogers verre boven al deze hoofden en geesten heen. Toch leeft hij nog op de aarde en hij is niet de onpractische man die dat kon vergeten.  Waar het hem mogelijk geweest op zeer erg ergelijke wijze zou het hem worden herinnerd. Juist toen hij de nauw eens tegen wilde inslaan kwam een troepje volks soldaten, knapen en werklieden het taphuis op de hoek uitstormen in hun wilde vaart bijkant tegen de ernsthafte Jacob Janss aanhortende. Zo lezen niet in tijds waren uitgewikken. Maar zelfs dit terzijde gaan verschoonden hem niet van alle aanraking met de ruwe gasten. Eén der werklieden blijkbaar door een overmatige dronk verhit plaatste zich in zijn weg en hem aansprekende met de overmoedige vrijpostigheid aan zijn toestand eigen voeg hij ij liever botje eer gisteren braaf mee de bruiloft gehouden bij de buurvrouw. Om de zin van deze vraag te verstaan moet men weten dat het huis der gravin van soms was gelegen aan het oude delft en grenstaan de woning van onze deftige burger. Dat haar huwelijk de veertiende plechtelijk was ingezichtend in de oude kerk en dat er des avonds een luisterij bruiloftsmaal had plaatsgevonden op het Prinsenhof mede in die buurt als inleiding tot de feestviering van Heden. Maar de ongepaste aardigheid die hier blijkbaar bedoeld was ging verloren door de onverstoorbare gelijkmoedigheid van de aangesprokenen die ten antwoord gaf met een stem doordringend van zachte waardig ernst. Door de mildheid van zijn excelentie is men althans een ruim deel toegezicht van de overgebleven schotelen voor mijn kinderkunst. En het pleek dat de ruwe toespraak hem niet had vertoord, ofwel dat hij zelf beheersing genoeg bezat om zulke opwelling te overwinnen, daar hij op goedige toon bijvoegde. Nu ik u voor mij zie, geurt Deerks, denk ik eraan dat u we vrouw weer in het kinderbed ligt en dat ik haar nog niet heb bezocht. Wil mijn verzuim onschuldigen, ik zal het haastelijk goed maken. Hét hoeveelste kind is dat nu reeds? Het zevende meester Jacob, mompelde geurt, met neergeslagen ogen, blijkbaar beschaamd en getroffen door deze zacht moedigheid. Geurt Deerks, vervolgde toen Jacob Jans, nu hem zelf bij de handvattende en terzijde leidende, terwijl hij de blik volliepe weemoed op hem rusteliet. Geurt Deerks, past het wel een vader van zeven kinderen om zijn geld in een drinkgelag zoek te brengen? Met de feestelijkheden valt het toch niet te werken, bracht Geurt uit op een wijvelende toon, reed genoeg ontnuchtigd om te beseffen dat zijn voorwensel niet geldig zou zijn voor deze rechtpank.  Valt dat niet te werken? Zo hebt gegoede okazie om hun zwakke huisvrouw gezelschap te houden en bij te staan, luidt het antwoord van Jacob Jans. Een mens mag toch wel eens wat hebben? Iedereen kan niet leven als een herenmiet. Iedereen kan niet leven zoals jij, Jacob Jans. Spakt nu de andere prusk, sinds hij zich in de engte voelde gebracht en geen andere uitvlucht zag dan zich met barzheid over de schaam te heen te zetten. Ieder wie begeert heeft een gezin te hebben en zich veroorloofde gade en kroost aan zijn lot te verbinden, behoorten voor te zorgen en hun het leven te verzoeten naar zijn vermogen. Kom, mijn vriend, ga met mij. We zullen nu voor het de samen uw vrouw bezoeken en haar een vruchtendag bereiden. Als jij op staat, meester Jacob, antwoordig geurt, verwart en aarzelend en zij de medegezellen naoogend, die zich natuurlijk niet hadden opgehouden om hun makken te wachten. Ik zal geen dwang over u oefenen, maar mij dacht uw hart moest hier spreken, en de conscientie u zeggen wat u naast de plicht was. Mijn vier oudste kinderen zijn al mee op het marktplein om naar de combattementen te kijken en ik zou een oog over en houden. Riep opeens geurt met zekere levendigheid, recht in zijn schik dat hij op die inval was gekomen. Zo weest dan voor het minst getrouw in die zorgen, hernaam Jacob Jans, even het hoofd schuddend en ging zijn zweegs met verhaaste stap. Wij volgen hem nu niet, overtuigd dat wij hem wel eens weer zullen ontmoeten. Reeds horen bij de feestmuziekruisen, ten bewijze dat de hoge genodigd hen in aantocht zijn. Laat ons zien wat er onder de menigte voor valt die zich rondom de balie van het kruidpijk verdringt. Allereerst valt ons oog op een troepje soldaten, die, elkander in de arm houdenen, als in gesloten lid vooruitringende door het volk heen, zich de beste staamplaats hebben veroverd, vlak tegenover de vorstelijke tribune voor het stadhuis. Het gezelschap is overigens niet zeer uitlockend.  Ze zijn ruw en grof in hun uitingen en manieren, en hun kleding is zo morsig en havenloos, hun schooisel zo versleten en geheel in voorkomen zo armelijk en ongunstig, dat mensen eerig voor een bende bedelaars en landlopers zou houden dan voor medestrijders in de heilige vrijheidskrijg, en een gewaarwoording van bevremding en onweel opwekken tegen slans regering, die zoveel goudst en beste had voor geschenken en vermakelijkheden en zo slechte zorgenschijn te dragen voor de moedige krijgers, wie er bedrijf in die dagen waarlijk ging zien kuren mocht heten. Maar Weldra vernemen wij uit hun woordenwisseling dat zij terdeze stond niet meer in slansdienst zijn maar de compagnie waardoor ze behoorden al sinds maanden gekasseerd is. Ze drijven dus reed lang op eigen weekend zoals ze dat noemen en hoe ze eigenlijk aan de kost komen weten ze zelf nauwelijks te zeggen. Althans zou het hun moeilijk vallen zich daarover duidelijk te verklaren ten overstaan van schoud en schepenen. Maar genoog, zij leven. Zo het leven heten mag. En vertonen zelfs die loszinnige vrolijkheid zulke liede eigen die zich voorkomelijk hebben losgemaakt van alle zorgen voor de dag die komt en zich eventueel ontslagen achten van alle tucht en van elke band. Ze dragen nog al wapenen maar het is kennelijk dat het niet meer dezelfde zijn die zij in werkelijke dienst hebben gevoerd. De een heeft simpelik een kutelaas in de leren draagband. De ander is blijkbaar nog vier op een ouderwets tweehands zwaard dat hem aan de zijde slingert. Een derde moet zich tevreden houden met de stomp van een officier tegen die tussen het verschoten wanbuis is ingestoken bij de mannel van Scheden. In het midden voert het hoogste woord een jongman wiens gehele voorkomen de jeugd gewoesteling aanduid en wie zij luitenant noemen hoewel zij met hem omgaan op meer gemeensame voet dan in de regel een ergoede krijgstucht voor oorlof moet zijn tussen een officier en zijn onderhoregen. Hij echter schijnt die gemeensamheid niet oevel te nemen en praat en schert met hen als huns gelijken. Maar ondanks die gelijksstelling in de staat van verlaging en verarming waardoor hij schijnt vervallen te zijn is toch in hem zeker iets dat hem onderscheid van die allen iets dat de man van meer beschaving of hogere stand verraat.  Was het werkelijk een verstandelijke was het een zedelijke meerderheid dit is door ons vooralsnog niet uit te maken maar dat zij door die ruwaarts werd gevoeld blijkt dat dan daaruit dat zij hem met rechtschijnen toe te kennen om over hen te gebieden om een toon van gezag aan te nemen zo rass het hem invalt hoewel ze door genen krijgswet meer onder zijn commando staan. Wat zijn de kleding aangaat is er slechts weinig boven hem bevoorrecht wel is zij nog die van een officier maar het zij door langdurig gebruik of door verwaarlozing in zo nahnige vervallen staat dat geen luitenant van de stadhouders krijgsbenden hem zonder blozen als kameraad zouden hebben begroet. Zij bestaat uit een ruime grijsvluwelen broek en wanbuis maar beide zovaal en kaal geworden dat de eigenlijk tint niet meer is te onderkennen. Terwijl het afgesleten en tot de koperkleur verweerde silvergalom nog slechts hier en daar was vastgehecht en de oranje strikken waarmee zijn hozen waren versierd verschoten en vervormvijt neerhingen. De scherp waarvan de franje te delen was afgereten hing niet meer in zielijke ploien over de schoudig maar diende bij wijze van gordel tot sluiting van het wanbuis dat verweest was van alle knopen. Ook slingende de ruimen boven mouwen die aan de polsbehoorden gesloten te zijn meer achterloos dan bevallig langzij de armen terwijl de rood karmusijne ondermouwen met vormals witte uitznaansels versierd evenins te weinig van een vroegere luister hadden behouden om wat frisheid bij te zetten aan het verflensten geheel. Hij doeg zware spaanse laarzen maar die reeds veel te lang op de herstellende hand van de schoenmaker hadden gewacht. Hij had zijn kruis en zwarte lokken gedekt met een hoge grijze filthoot die een rode, liggende vedig tot ziraad had. Zo het een versiering mocht heeten daar de verkleurde pluim slaap langs de rand neer hing. Zijn hals prijkt hem met een vrij brede en riddelijke kraag die echter de zorg in haar wasvrouw en plooiste hoognodig had. In dezelfde staat waren zij ne ponjetten. Het ging voor hem toch geen reden scheen om ze af te leggen. Het was of hij zelf niet bemerkte dat er iets aan haperde. Gelijker ook in de eigenaardige wijze waarop hij deze aanzalige plunje droeg een laat dunkende achterloosheid lag die getuigde of van treurige zedelijke verstomping of van zekere inlijke verbittering tegen de maatschappij.  Als een man van die leeftijd en stand zich zo gemakkelijk kan heenzetten over de indruk die hij door zijn verwaarloosde kleding moet maken op zijn medemensen, dan heeft hij verloren hetgeen men door het respect humain verstaat. Het zij uit besef van eigen onwaardigheid het zij uit haat jeegde anderen. Tenzij de ziel geheel vervuld is met zulke gedachten die haar opheffen bovenal wat stoffelijk is. Maar al zouden we dit van de zondeling Jacobians mogen onderstellen bij wie toch de zucht om zich betamelijk voortdoen tot de maatschappelijke plicht is geheiligd. Het blijkt duidelijk dat deze jongman grans niet behoort tot hen van wie gezegd kan worden dat hun wandel in de hemel is. In tegendeel alles in hem duit aan dat hij er wereld toe behoort in de volste en treurigste betekenis van het woord en dat inlijke vrevel over hetgeen zijn hem onthield hem die schijn van lucht hardig overtreden haar voorschriften deed aannemen. Een smartelijk logen waarmee hij zichzelf peinigde zonder haar anderen doordat misleiden. Zijn lach was luid en schel. Zijn houding uit tartend en vier. En zeker was het geen vreedzame geraden hem met een dubbelzinnige blik aan te zien of met een glimlach zijn een havenloze uitmonstering op te nemen. Einde van Hoogstuk 1 deel 2. Hoogstuk 1 deel 3 van de Delfse Wonderdoktig. Deze liepenvoxtopname bevindt zich in het publieke termijn. De Delfse Wonderdoktig van ALG Bosbom Tusa. Gelezen door Anna Simon. Hoogstuk 1 deel 3. Hij zelf blikte met zijn grijsblauwe ogen waar allerlei lusten invonkelden maar die toch er iets veel van hun oorspronkelijke glans verloren hadden vrij postig in het rond. Zeg niet onthoudende van zodane geschampere en spotternde aanmerkingen over personen en zaken als hij zelf zeer zeker van niemand straffeloos zou hebben geduld. Ongetwijfeld had hij eenmaal aanspraak kunnen maken op uitstekende mannelijke schoonheid. Maar Reeds was hij niet meer in de eerste bloei daar jeugd en allerlei leiden en ontbeering had nu Reeds haar stempel gedrukt op zijn gelaad en er was een sombere schaduw van veroudering en verwelking opgeworpen. De ogen zijn omcirkelt met donkerblauwe kringen. Het voorhoofd draagt Reeds fijne rimpels en om de dunne lippen van de welgevormde mond ziet men een pijnlijke trek zelfs bij zijn grimlach. Toch is het voorhoofd hoog en gewelfd als zetelde er vierheid en schranderheid.  Toch plachtende trekken van het bleek en vermaag het gelaad edel en regelmatig te zijn. Al stonden ze nu hard en vervolgen, terwijl lange, zwarte mudstasten dat woesten uitzicht nog verergerden. Toch moest hij belangstelling wekken en wie hem eens met een meer dan oppervlakke geblik had aangezien, achte hem licht diepere opmerksamheid waard. En de klacht, haag, welk een edele aanleg is hier verwoest, zou dan zeker de mensenkenner ontvallen. Maar voor de alledaagse beschouwig die hem na een vluchtig aanzien terzijder liet, was hij een wondere snoeshaan, een brutale wildzang, een kale jonkig. Benamingen die in een degelijke Hollandse mond zeer bijzondere minachtende betekenis hadden en die je zeer zeker overluid op hem toegepast zouden zijn, zo men geen ontsag had gehad voor zijn duchtig rapier dat kennelijk niet tot eideler vertoning aan zijn zijde hing. Dit rapier, mogelijk zijn enige bezitting, het enige stuk van waarde althans dat hij met zich voerde, hing niet eigenlijk in het draagband, maar hij hield het meestal ter halverwege uitgetogen als wilde hij het fijne, glinsterende staal van het lemmet of de rijke met silver ingelegde ivoeren geef, de omstander stonen en doe bewonderen. Mogelijk ook is die beweging der hand dat op hij neerschijven en doen klinken van zijn kostbare wapen een werktuigelijke beweging, een hebbelijkheid die hij in verstrooing heeft aangenomen, zonder zelf te weten dat hij doet. Maar, opzet of toevall, het was genoeg om hem te midden van het volksgewoel waarin hij zich met zijn zolderniers had begeven de vrijwaren van de overlast die hij mogelijk van de jolige delvenaars in hun zondagspak uit aanzien van zijn vervallen voorkomen had kunnen leiden. Inmiddels amuseert hij zich op zijn wijze. Hij kijkt de jonge meisjes vrij postig onder huik of falie, voegt haar aardigheden toe die haar doen blozen of in verwarring brengen, lacht de mannen in het aangezicht uit die zich de zaak daar schone aantrekken, bespot ouderen vrouwen, bast degelijke mannen aan als een bedorven schoothondje of een qua jongen en heeft met zijn woestige zeld dan plezier over de toren, de verlegenheid en de eidelen bedreigingen waarmee dit alles beantwoord wordt. Ondanks alles vermaak dat hij zichzelf op die wijze verschaft blijkt het toch dat hij zich eigenlijk verveelt. Her haalde manen heeft hij reeds te kennengegeven dat het hem te lang duurt eerder vertoning begint. Hij nu roept hij eenzijder zolderniers toe.  Hij daar, langer Michiel, gezijd hem voet groter dan de anderen en je ogen reken verder dan de mijnen. Kijk eens op de wijzerplaats van de oude kerk of het niet haast tient gaat slaan. Princesse en grote heren laten zich gemiddellijk lang wachten, dat weten wij. Maar dat de wedstrijders in het Nobel Ridderspel de laatste seconden laten verlopen van het gezette uur voor zijn het strijdbergrennen dat gaat mijn verstand te boven. De vuurige geest van Jonker Julian zou zich zeker naar geen vertraging schikken in zo'n geval, spreekt één daarzijnen hem toe, terwijl hij die Michiel wordt genoemd, lachend antwoord. Hij lievel uit een ant, waarom ziet hij niet op uw horloge, dat is het naast erbij. Dommel, Rick, dat zou juist een omweg zijn tot in het buitenland. Het ligt bij mijn erfgoed, hernamde Jonker, lachende, en als ik er één had, wil ik erop wedden dat het niet lang in uw disczak bleef. Veel lange Michiel uit, zonder enig ontzacht voor zijn superieur. Deze was daarover niet gebelgd, blijken ze schetsend antwoord. Ik ga de weddenschap aan, midschij mij een tikketje bezorgd. In Ernst, luitenand, zeg het daar maar en ik slaat toe, lang zal het niet duren of... Zwijg schoel je, wat zou Bastiaan zeggen als ik vrijheid gaf tot zekere handgrepen die... Oh, wat kan dat scheren? Laat Bastiaan een sermoen houden, als wij het maar samen eens waren. Nee, daarin zijn wij het niet eens. Rip nu de Jonker, op zulk een toon van hoogheid ingezacht, dat de Soldenier die hem dicht genaderd was, om zich zonder stemverhefving met hem te kunnen onderhouden, versrikt achter uiteindsten, zeer tot nadeel en ergenis van een onschuldig delvenaar die daarzijde stond en van de weerschok een stoot kreeg, die hem zijn ondanks een lompard uit de kielpesten, dat de ander vrijhoog opnaam. Lange Michiel doeg geen zijtgeweer, maar hij had geduchten vuisten en hij schien gereed de kracht ervan hoe de burgerten willen beproeven, die ongelukkig niet verder terugwijken kon, toen Julian opeens tussen beide kwam met de vermaning. Handel thuis, Michiel, laat de arme drommel met vrede. Arme drommel jij zelf, bromde de burger binnenst mondst, heel weinig voldaan met dit minachtend predicaat, maar toch te bang om zijn misnoeg een overluid lucht te geven.  Al had hij het gedaan, de jonker zou het toch niet gehoord hebben, want het sloeg tien uren en hij keerde zich met levendigheid om en dromt op de balie door, uitroepende. Als ze nu niet komen, dan springe ik zelf in het kruidperk en verklaag al die pronkeriders openlijk van feloni. En tegelijk maakte hij de beweging of hij werkelijk over de laag schutting heen wilde. Hij daar! Terug! riep de schutterlijke schildwacht hem toe, wie overkleemt, verbeurt en karl is schulden en bij mama vandien het opperkleed. Pals, Sanbleux, als je het mijne neemt in ruil van een krarispop ben je bekocht, dapro burgerzoon, schetst jullie aan. Maar wees gerust, daar hoor ik de klaroenen schetteren en ik zal blijven waar ik ben. Ze komen. Ja, ze komen, maar nu pas op het stadhuis waar ze eerst nog een vroegstuk moeten gebruiken. Riep morrand, een jonge pastijbakkersknacht. Ik heb zelfers de ochtend het stickerwerk en de pastij je helpen brengen. Het is tergend dat zij daar nog eerst rustig zullen zitten smullen, terwijl wij staan te stamvoeten van ongedeeld en te lillen van kouden bij die bar aan noorden wind. Klaag de lakenwever, die Reedsberouw had, zijn getout hebben verlaten. Ja, Keesje, wat de heren wezen, dat moet je de gekke prijzen. Hij nam zijn buurman, een kleine winkelier. De magistrate heeft er nu in wel een koud malen besteld en het doorluchtig echtpaar zal het zich laten welgevallen. Dat haalt alweer zoveel uit op de breuiloft. Spreek met achting van het doorluchtig prijdspaar Vileijn of Zwijg, doelde jullie aan hem toe op Barcetone. Vileijn, gij zelf, wie zet gij om ons te commanderen, Kale Jackals, was er niet onverdiende replik. Wie ik ben, doet er niet toe, maar ik zal je leren respect te hebben voor Liede van Rang. Hé, kwal niet eens je gelijker zijn en je zou op mij drinnen. Van gelijkheid tussen ons is ook werkelijk geen sprake, antwoorde jullie aan. Hem opnemende met een honende blik. Zij het gij misschien bedreven in de heraldiek? Dan zal ik mijn familie wapen voor je blasoneren. Z'nankt je wel. Ik wil met jou en je familie niets te doen hebben, riep de winkelier, en maakt zich weg tussen de menigte die hen omringde, terwijl jullie aan met luiders stemmen zeiden. De bruit is een dochter uit het edelste en rijkste geslacht van Holland.  Als ze zo rijk is, zal ze niet kwalijk doen met de schulden van haar brug om te betalen. Het krediet van de nieuwe huishouding zou haar bij winnen, merkte de pastijbakkers knechten aan. Wat je zegt, Joost, zou de graaf van soms schulden hebben, voeg een burgervervrouwtje met naive verbazing, zo'n grote heer. Ik wou niet dat wij ze samen moesten betalen, Janneke, lacht-ie, Joost. Je moors erfenis zou er bij inschieten, al zitten ze er nog zo warmtjes bij. Mijn baas, die als pastijbakker nog al goed weet wat er al zo omgaat onder de grote lui, zegt dat hij maar half gesteld is op de graafelijke conditie. Dat aardelijk volkje heeft zo'n gemak van borgen, zwijg, onbeschofde Hanenbradig, of ik zal je eens moors leren, riep nu weer de luitenant, die het zich templicht geen te stellen, eerbied je eerst de aanzienlijke te prediken onder de volksmenigde. En wat wou je dan beginnen, kala brabander, met je spanjols koeshaar, schoot de andere terug. Ben je dat ik bang ben voor je lange rapier? Dat is me ook veel te goed voor de huid van zo'n linker. Ik zal je larderen met je eigen prim. Dit scheen wel geen ernst, want de luitenant wees al lachend op de ledere koker, waarin dit instrument Joost ter zijde hing. Maar deze nam de belediging zeer ernstig op en trok een kort, breed koksmes dat hij dreigend tegen de belediger ophief. Dan, de snelle blik en de tegenwoordigheid van geest van Juliaan, hadden hem dit gevaar doen zien en voorkomen in hetzelfde ogenblik. Zijn rappen krachtvolle vuist omklemde die dreigend opgeven hand bij de pols, met zo'n vaste, nijpende greep, dat de patiënt onder een kreet van smart zijn wapen vallen liet. Ik sta je toe het op te rapen, onder konditie dat hij het nooit weer gebruiken zult dan tegen een wild. En uilskijkers als hij zelfzijd, voegde nu Juliaan hem toe. Op een toon die ze ook een zondelingen mengeling was van laat dunke de hoogheid en schalke snorkerij, dat de omstanders begonnen te lachen en Joost in zijn schulpkroop beschaamt en morrend, maar genoeg overblufft om zich af te keren zoveel de gelegenheid te toeliet en zonder ene poging te doen om zijn mens op te rapen. 