Kennisclip over Fake News voor vwo docenten Maatschappijleer en scholieren - Tilburg University
Deze kennisklipp gaat over een term die jullie vast om de haarverklap horen. Fake news. Fake news. Fake news. Fake news. Fake news. Fake news. Maar meer specifiek gaat deze clip over de verhouding tussen fake news en de democratische rechtsstaat. Wat zijn eigenlijk de effecten van fake news of de mogelijke effecten op de democratische rechtsstaat? Is er iets te doen tegen fake news door middel van wetgeving? Of kun je het recht beter niet gebruiken in de strijd tegen fake news? Maar voordat we aan dat soort vragen toekomen, is het belangrijk dat de die term fake news eerst wat beter definiëren. Want die term fake news kent meerdere betekenissen en als je die niet goed onderscheidt, dan praat je in de discussie nogal snel langs elkaar heen. De belangrijkste vormen van fake news zijn de volgende. 1. Kloppend news dat onterecht tot fake news wordt bestempeld. Dan gaat het om feitelijk juiste informatie, niet fake dus, die toch door de persoon die door die informatie in een negatief daglig komt te staan tot fake news wordt bestempeld. Bijvoorbeeld een leider van een land doet iets illegals of licht of wat dan ook en journalisten brengen dat aan het licht. Vervolgens verwijt die leider, de journalisten ervan, express politiek gemotiveerd fake news te verspreiden. Het meest beruchte voorbeeld daarvan, historisch gezien, is misschien wel dat van Adolf Hitler. Hij noemde de pers altijd de lügenpresse, de liegende pers. 2. Nog een onschuldige vorm van fake news is dat van satire die de vorm aaneemt van nieuws. Je kunt daarbij denken aan satire die de vorm aaneemt van een krantartikel of van een nieuwsuitzending of een actualiteiteprogramma. Technisch gezien kun je dat allemaal aanmerken als NEP-news, maar satire in deze vorm heeft natuurlijk geen negatieve impact op de fundamenten van de democratische rechtsstaat. Sterker nog, vaak is dit soort satire juist heel erg waardevol voor debat en sterkte dus de democratische rechtsstaat. 3. Nieuws dat per ongeluk niet blijkt te kloppen. Dat heeft, net als de twee eerdere vormen die ik noemde, niet de intentie te misleiden. Heel veel informatie is natuurlijk onjuist of onvolledig, terwijl de persoon die de informatie verspreidt zelf op recht denkt dat het klopt.  Dergelijke informatie wordt ook wel misinformatie of misinformation in het Engels genoemd, maar omdat daar kwaadaardige intentie ontbreekt, ligt het een stuk minder voor de hand om daar paal en perk aan te stellen middels het toch wel heel zware middel van wetgeving. 4. Waarom hamer ik nou zo op die intentie? Dat komt omdat intentie voor het recht heel erg belangrijk is voor het strafrecht zelfs cruciaal. Als iemand opzettelijk dood rijdt, krijg je namelijk een andere straf van de rechter dan als iemand per ongeluk dood rijdt en terecht. Veel rechtgeleerden vinden intentie dan ook cruciaal als het gaat om fake news waar je misschien wettelijke maatregelen tegen moet nemen. De informatie moet dan opzettelijk misleidend zijn. Is dat moeilijk vast te stellen? Vaak wel, maar dat is zo bij alle strafbaar gesteldige gedagingen waarbij opzett een rol speelt. Heeft die persoon opzettelijk dat auto ongeluk veroorzaakt of niet? Heeft die klant in de supermarkt opzettelijk net iets te weinig afgereken bij de zelfs kenkassa of niet? Enzovoorts. Dat is altijd moeilijk te bepalen. 4. Hoaxes. Een hoax is ook een opzettelijk misleidend nieuwsbericht, maar heeft eigenlijk alleen financiële motieven en geen politieke of culturele. De hoaxer wil alleen maar geld verdienen. Dat gebeurt meestal door de clicks die zo'n saljante kop genereert. 5. Trolling. Trolling is ook opzettelijk misleidend, maar heeft eigenlijk alleen als doel om de troll zelf aan het lachen te maken. Het gaat er niet zozeer om wat de troll zegt of dat inhoudelijk klopt of dat de troll daar achter staat. Maar wat vooral belangrijk is of er een enorme ruzie losbarst in de commentaars sectie op YouTube of Facebook of waard en ook. 6. Propaganda. Oftewel, politieke desinformatie, bedoeld om een bepaald politiek effect te genereren. Hiervan zijn eigenlijk twee uiterste, white propaganda aan de ene kant, waarin de auteur in alle transparantie de propaganda verspreidt en zwarte of grijze propaganda waarin de auteur zichzelf eigenlijk probeert te verstoppen, dus probeert te doen voorkomen alsof de propaganda van iemand anders afkomstig is. We hebben deze online gezien? Save time! Avoid the line! Vote by text from home! Deze ad's hebben al over social media gepoppigd en ze claim te zijn paid for by Hillary for president 2016. Er is geen telefoonnummer die je kan proberen om je vote te kasten. Iedereen die probeert te vertellen is liefst aan je.  Politieke desinformatie is zeker niets nieuws, maar de moderne communicatietechnologieën in het bijzonder het internet en de sociale media maken het beter dan ooit te voren mogelijk om op wereldwijde schaal en met een enorme snelheid desinformatie te verspreiden. Ook is het zo dat sociale media met een echo chambers en filter bubbles effectiever dan ooit te voren de onbewuste biases uitbuiten die ieder mens heeft. Zo heb je bijvoorbeeld de confirmation bias, een onbewust denkproces dat inhoudt dat je graag informatie zoekt, vindt en ook informatie eerder aannemt voor waar, die al aansluit met wat je al eerder vond. Denk bijvoorbeeld maar wat je op Facebook of Instagram doet. Je lijkt alleen maar dingen die je al leuk vindt. En dat is de enige informatie die je te zien krijgt op je feed. Dus op de vragen wat is fake news, kun je verschillende antwoorden geven. Maar relevant voor deze video is de zesde vorm, politieke desinformatie, goed vergelijkbaar met zwarte en grijze propaganda. En als werkdefinitie van desinformatie kunnen we de volgende aanhouden. Helemaal of grotendeels onjuiste informatie, die mogelijk toch deelswaarheden bevat, vaak van opzettelijk onduidelijke oorsprong en die er opzettelijk opgericht is anderen te misleiden ten einde een politiek doel te bereiken. Er wordt nog wel gezegd dat Nederland een democratie is waarin de meeste stemmen gelden. Maar dat is maar tendelenwaar. Nederland is namelijk een democratische rechtsstaat. Dat betekent dat de meerderheid inderdaad heel veel bepaalt, hoofdzakelijk in de vorm van verkiezingen. En dat het de indieverkiezingen gekozen politici zijn die uiteindelijk weer de regels en wetten maken die de Nederlandse burgers binden. Burgers binden dus eigenlijk zichzelf, is het idee. Dat is het democratische aan democratische rechtsstaat. Maar het betekent ook dat er een sterke rechtsstaat is, maar in het recht voor iedereen geldt. En vooral belangrijk daarbij zijn de grondrechten die ieder mens heeft. Je kunt daarbij denken aan het recht op leven, het recht op nooit gemartelt te worden, het recht op een schone leefmilie, enzovoorts. Grondrechten zijn heel belangrijk, want zelfs als er een meerderheid komt in een land die een wet wil doorvoeren, bijvoorbeeld die toch mogelijk maakt dat bepaalde minderheden gemartelt gaan worden, is er de rechtsstaat die die minderheden beschermt tegen zo'n uitwas van de meeste stemmen gelden.  En zelfs als de rechtsstaat op nationale niveau faalt en er worden grondrechten geschonden, zijn er altijd nog de rechtsstatelige garanties op het niveau van de Raad van Europa en de Europese Unie waarop nationale burgers zich kunnen beroepen. Met al die grondrechten is de staatsvorm een democratische rechtsstaat, dus een stuk fijner dan een aantal andere mogelijke staatsvormen, zoals een zuivere democratie waarin echt altijd de meeste stemmen gelden, of een totalitaire staat of een autoritare staat. Een totalitaire staat is een staat waarin de overheid totale controle uitoefend over de gehele maatschappij, zelfs over de privéledens van burgers. Welke muziek ze mogen luisteren, welke boekers in de kast mogen hebben staan enzovoorts. Voorbeelden van totalitaire staten zijn Nazi Duitsland onder Hitler, de Volksrepublik China onder Mao en de Sovjetunie onder Stalin. Een autoritare staat is minder totaal dan een totalitaire staat, maar wordt toch ook gekendmerkt door sterk beperkte rechten en vrijheden, zeker voor minderheden. Voorbeelden hiervan zijn de huidige Russische Federatie onder Putin, Venezuela onder Chávez en Saudi-Arabië onder de Saudiische Koninklijke Familie. En nu zijn we aangekomen bij de eerste manier waarop desinformatie in mogelijke bedreiging vormt voor de democratische rechtsstaat. Want als desinformatie echt de overhand krijgt in een samenleving, dan bestaat het gevaar dat een democratische rechtsstaat langzaam maar zeker verwoordt tot een autoritare staat, of zelfs in het uiterste geval een totalitare staat. Als we geen accessie hebben voor faxen, kunnen we elkaar niet trusten. Zodat er geen law is, geen democratie is. Dus als je direct de hart uit de democratie wil rippen, dan ga je het gewoon uit en killen. Wat je doet, is dat je gaat uit de faxen. En dat is wat moderne autoritariën doen. Step 1, je luid jezelf. All the time. Step 2, je zegt dat je je opzien in de journalisten luiden. Step 3, iedereen kijkt op en zegt, wat is de truth? Er is geen truth. En dan is resistence onpossible in de games over. En Hannah Arendt, één van de belangrijkste politieke filosofen van de twintigste eeuw, schreef in haar wereldberoemde boek On the Origins of Totalitarianism het volgende. De ideele subjecte van de Totalitarian Rule is niet de Convinced Natie of de Convinced Communist. But people for whom the distinction between fact and fiction and the distinction between true and false no longer exist.  Wanneer feiten niet meer worden gezien als feiten, gedragen door een duidelijke wetenschappelijke consensus of zelfs door direct onweerlegbaar bewijs, dan verwoordt ieder feit tot iets dat eindkel maar een mening is of een politiek standpunt of iets om de grote leiden mee zwart te maken. En dan beginnen de serieus problemen voor een samenleving. Dan kunnen bijvoorbeeld journalisten worden opgesloten onder het mom van ophitserij tegen de regering en kunnen rechters ontslagen worden onder het mom van rechtelijk activisme. Een tweede manier waarop desinformatie een mogelijke bedreiging vormt voor de fundamenten van de democratische rechtsstaat is dat zo'n beetje het belangrijkste democratische aan democratische rechtsstaat namelijk vrije verkiezingen voor een zo goed mogelijk geïnformeerd electoraat gecorrompeerd kan worden. Vrijandige staten die middels desinformatie proberen het vrije democratische proces in een ander land te ondermijnen vormen een bedreiging voor de democratische integriteit van dat andere land. Een behoorlijkde intelligente report, ingewikkeld met input van de FBI, de CIA en de NSA, staat dat Vladimir Putin persoonlijk een cyber- en social-media-campagne om de recente U.S. presidentieel electie te disrupten. En het staat dat Putin een slechte preference had voor Donald Trump. Deze overweging is ook de reden dat de IEVD, de organisatie die Nederland moet beschermen, tegengevaren voor de Nederlandse rechtsorde, buitenlandse beïnvloeding middels desinformaties speciaal uitligt als een mogelijke bedreiging voor de Nederlandse rechtsstaat, naast andere bedreigingen zoals spionage, moordaanslagen en terrorisme. Er zijn dus goede redenen om je zorgen te maken over de invloed die desinformatie heeft of kan hebben op de fundamenten van de democratische rechtsstaat. Maar het reguleren van desinformatie middels wetgeving vormt weer op een andere manier een bedreiging of mogelijke bedreiging voor de fundamenten van diezelfde rechtsstaat, namelijk doordat het de vrijheid van expressie inperkt. Want het grondrecht dat misschien wel het meest relevant is als het gaat om desinformatie is het recht op vrijheid van meningsuiting of vrije expressie. Je kunt variaties op dit grondrecht vinden in, onder andere, artikel 7 van de Nederlandse Grondwet, artikel 10 van het Europees verdrag voor de rechten van de mens en artikel 11 van het handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Er zijn talloze voorbeelden van overheden die door het beperken van het recht op vrije expressie hun samenlevingen minder vrijmaken.  Zoveel er opvallend veel journalisten van Balkans naar beneden in Poetins Rusland is Erdians Turkije wereldkampioen in het opsluiten van journalisten en in China beperkte de overheid in aanzienlijke maten de toegang tot het wereldwijde internet en houdt het ook nieuws over het opsluiten van de cirka 1 miljoen orgoren in heropvoedingskampen door de Chinese overheid buiten het nationale nieuws. Met de persvrijheid is het eigenlijk maar in een klein aantal landen, zo'n 8% van het totaal, goed gesteld. Professor Barrand, rechtsgeleerde aan University College in Londen, identificerde de drie belangrijkste redenen waarom het recht op vrije expressie zo belangrijk is. Allereerst is vrije expressie de beste manier om tot of zo dicht mogelijk tot de feitelijke waarheid te komen. Ten tweede, helpt vrije expressie een individu zichzelf te kunnen ontplooien. En ten derde, maakt vrije expressie participatie door burgers in de democratie mogelijk. Dus het grondrecht op vrije expressie is absoluut onmisbaar in een vrije democratische rechtstaat. Toch zijn er volgens de wet uitzonderingen ontmogelijk, onderstrengen voorwaarden. De Nederlandse grondwet stelt bijvoorbeeld in artikel 7 met de woorden behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. Dat strafmaatregelen wel degelijk mogelijk zijn als je met het doen van een bepaalde uiting een ander grondswet artikel of een ander wetsartikel schent. Ook het handvest van de grondrechten van de Europese Unie en het Europees verdrag voor de rechten van de mens maken uitzonderingen op hun vrije expressie bepalingen mogelijk als het bijvoorbeeld noodzakelijk is in een democratische rechtstaat. Maar ja, wanneer is iets noodzakelijk in een democratische rechtstaat bijvoorbeeld? En wie bepaalt dat? De regering? Waar houdt een redelijke inperking op het recht van vrije expressie op en waar begint het autoriter te worden? Mag je bijvoorbeeld oproepen tot geweld? Mag je oproepen tot haat? Mag je liegen onder eden in de rechtbank? Waar ligt de grens? Het is erg lastig te bepalen. Kortom, het reguleren van desinformatie kent meer dan genoeg mogelijke valkeulen en problemen. In deze kennisklipp ging het over een specifieke vorm van fake news, politiek gemotiveerde desinformatie. Hoe ver moet een democratische rechtstaat desinformatie laten komen voordat desinformatie serieuze schade kan toebrengen? Want daardoor is het wel in staat. 