Sociale Cognitie: Gecontroleerd denken | dr. Tila Pronk | Tilburg University | #3.3
Dit is deel drie van college drie en dit gedeelte gaan we praten over gecontroleerd denken. Nou, we hebben al besproken dat er twee verschillende systemen zijn om informatie te verwerken. Dat automatische systeem waarbij je dus gebruik maakt van heuristieken, maar je hebt ook het gecontroleerde systeem gecontroleerd denken en dat gebruiken we als we echt heel graag een goede beslissing willen nemen. En je zou denken dat je dan ook veel grotere kans hebt om ook dat werkelijk een goede beslissing te nemen. Dat is ook wel een beetje waar, maar toch neemt ons brein ons soms een beetje in de maling en hebben wij vaak het gevoel dat wij dingen kunnen controleren waar we heel weinig controle over hebben. Daar zal ik wat voorbeelden van geven. Kijk eens mee naar deze foto. Op deze foto zie je 12 mensen. Het zijn eigenlijk allemaal 12 kinderen van één gezin. De familie Zwant met 12 kinderen en niet zomaar 12 kinderen. 12 zonen allemaal broers zie je hier op de foto staan. En nu is het zo dat de moeder van deze familie opnieuw in verwachting is. Wat denk jij? Zou dit keer een meisje worden of zou het toch weer een jongen worden? Probeer eens een goede beslissing te nemen. Nou, als je heel rationeel bent en je probeert het af te wegen, dan weet je natuurlijk wel dat de kans eigenlijk 50-50 is en dat je dat er een even grote kans is op een jongen als een meisje. Maar toch heeft ons brein de neiging om deze informatie te gebruiken om een verspenning te doen. Dan denk je misschien naar er zijn al 13 jongens. Dus de kans dat er nog een jongen bij komt, die is natuurlijk wel heel klein. Dus het is nu wel echt een grotere kans dat het een meisje wordt. Of je denkt juist naar er zijn 13 jongens. Dus blijkbaar krijgt die moeder alleen maar jongens. Dus ja, dat zal het wel opnieuw een jongen worden. Beide gedachten hangen bij een redenatie, zo logisch en misschien ook linken. Ja, het klopt eigenlijk helemaal niks van, want het is gewoon puur een kwestie van kans. Nou, in dit geval, 13e kind, wat denk je? Het was opnieuw een jongen. En hier eindigt het verhaal niet van deze familie, want de moeder werd opnieuw zwanger, raakte opnieuw een verwachting en.  Weer een jongen, 14 jongens. En dan zou je denken dat ze inmiddels wel, nou ja, goed, sowieso kapot is. Dus ik kan er, ik kan me er niks meer voorstellen. Maar ze ging nog even verder, want ze werd opnieuw een verwachting van haar 15e kind. En na 14 jongens gebeurde het kleine wonder, er werd een meisje geboren. Dus deze Michigan family eindelijk na 14 jongens. Misschien wilde ze gewoon eigenlijk altijd heel graag een dochter. En dat ze ik ga gewoon net zo lang door tot ik een dochter heb. Nou, ik doe het er niet na. Ik heb zelf drie zonen, dus ik zou nooit tot 14 doorgaan. Tot 15 de meisje, dat zou veel te ver gaan. Nou, deze moeder heeft het mooi wel aangedurpt. Nou, dit voorbeeld illustreert dat ons brein dus het heel moeilijk vindt om echt rationeel te zijn. We proberen uitkomstens te controleren. We hebben soms het idee dat wij dingen kunnen voorspellen die helemaal buiten onze macht liggen. Dat heeft te maken met een diep gewoordeld verlangen van mensen naar controle. We willen controle grip krijgen op de wereld om ons heen. En daardoor zien we soms verbanden die er helemaal niet zijn. Illusuare correlatie noemen we dat. Correlatie weet je wat het is, dat is een verband, een samenhang tussen verschillende factoren die je ook statistisch kan testen. Maar heel vaak hebben wij het idee dat er een verband is wat er helemaal niet is. En dat noemen we dus een illusuare correlatie. Nou, dat heb ik bijvoorbeeld zelf ook al ben ik jullie docent sociale psychologie en weet ik precies hoe het in elkaar steekt. Ik heb daar ook nog steeds zelf ook last van. Zo heb ik altijd het idee dat het moment dat ik naar buiten ga met de fiets ergens heen wil, gaat altijd regenen. Terwijl als ik met de auto ga of ik ga met de bus, dan regent het niet. Maar als ik op de fiets dat dan gaat het altijd regenen. Dus ik zie daar een soort van verband dat helemaal niet is. Maar ik ervaar dat zo. Ik heb het gevoel dat dat altijd dat er een samenhang is. Nou, dus op die manier heb ik het idee dat ik controle heb wat ik helemaal niet heb, want ik controleer het weer namelijk niet.  En mijn beslissing om wel of niet met de fiets te gaan staat los van of er wel of niet een regenbui gaat vallen. Op een andere vlakke hebben mensen ook dat verlangen naar controle, dat dat invloed heeft op hun gedrag. Als dat gebeurt, dan noemen we dat illusie van controle. Dat is bijvoorbeeld waar te nemen in een casino. Ga maar naar een casino en dan kan je kijken naar hoe mensen zich gedragen als zij baat hebben bij een bepaalde uitkomst. Zo is gebleken uit observatie onderzoek. Dus onderzoekers die naar het casino gingen mensen observeren. Dat als spelers heel graag een laag aantal ogen wilden gooien, bijvoorbeeld een of twee, dat ze dan heel zachtjes de dobbelsteen gingen rollen. Terwijl als ze graag een hoog aantal ogen wilden, dat ze dan heel hard gooiden met een soort van gevoel dat je dan kan controleren wat de uitkomst is door jouw gedrag. Natuurlijk een complete illusie. Je kan dat niet hoe hard of zacht je een dobbelsteen gooit, heeft geen invloed op hoe hoog het aantal ogen is. Maar toch hebben we dat idee. Hetzelfde principe als dat wij bijvoorbeeld ons lievelings t-shirt, ons lucky t-shirt aandoen, als wij kijken naar de voetbalwedstrijd van ons favoriete elftal. En dan zitten we voor de tv. Dus we hebben op geen enkele manier invloed op wat daarop het veld gebeurt, misschien soms wel helemaal de andere kant van de wereld. Maar toch hebben we het idee wij moeten dit lievelings t-shirt aan hebben, want dan gaan ze pas winnen. En als ik mijn t-shirt niet aan heb, dan gaan ze nooit winnen. Dus we zien controle. We hebben het idee dat wij controle hebben waar we dat eigenlijk helemaal niet hebben. Op het moment dat dingen gebeuren, maar ook zelfs als dingen al gebeurd zijn. Dus zelfs achteraf als dingen al beklonken zijn en we weten wat er is gebeurd, hebben wij nog de neiging en soms heel erg intens het verlangen om dingen te veranderen. Dat gold bijvoorbeeld voor Sven Kramer, die hier op links ziet staan. Jullie misschien wel bekend, de lange afstandsschaatser. En hier zie je hem bij de Olympische Spelen van 2014.  Als je hem zo ziet staan, sipjes in zijn eentje, dan denk je, nacht die arme jongen, die zal wel verloren hebben, toch? Die is al wat laatste plekken, maar die is zo verdrietig. Hij heeft silver gewonnen. Dus eigenlijk zou je dolblij moeten zijn, toch? Silver op de Olympische Spelen. Dat is een fantastische uitkomst, maar hij is helemaal niet blij. En dat is iets wat je heel vaak ziet bij silvore medaille winnaars, dat ze helemaal niet blij zijn. Dat ze eigenlijk gewoon zich meer voelen als de eerste verliezer dan als bijna winnaar. En daar zit het hem eigenlijk in, dat woordje bijna. Ik was zo dichtbij, ik had het bijna voor elkaar gekregen om te winnen. Nou, voor Sven Kramer was dit misschien ook wel een beetje extra zuur, want hij had vier jaar eerder eigenlijk moeten winnen op de Olympische Spelen, maar toen was er iets maar een fouten wissel, voor degenen die het weten, die weten het. En na 2014, hij was altijd de koning van de 10 kilometer, heeft hij het ook nooit meer bereikt op de Olympische Spelen. Dus het is hem niet meer gelukt om revenge te nemen voor eerst die fouten wissel in 2010 en daarna zilver Olympische Spelen van 2014. En ja, hier aan de rechterkant, daar zie je de winnaar met daarbij Om hels door iemand die ook heel blij is. En dat is de bronzen medaille winnaar Bob de Jong, die dus eigenlijk slechter gepresteerd heeft als Sven Kramer, maar veel blijer is. En dat is iets wat je ook heel vaak ziet, dat mensen die bronzen hebben gewonnen, die ervaren dat als ik net het podium gehaald, terwijl mensen die zilver hebben gewonnen, die hebben gewoon net naast de eerste prijs gegrepen. Nou, de ervaring die Sven Kramer hier heeft, is dat hij eigenlijk heel graag de tijd net een beetje terug zou willen spoelen. Hij zou heel graag net die wedstrijd opnieuw willen doen en dan net iets sneller door de bocht. En dat gevoel van als ik nou net dit en dat had gedaan, dan had ik wel kunnen winnen. Ja, dat is een ervaring die misschien wel herkent wordt door Kamal, een heel andere situatie, een heel andere ervaring, lees maar even mee. Dat is iets wat ik in de krant last een aantal jaar geleden.  Over de postcode loterij, jullie waarschijnlijk wel bekend. Loterij, die valt op een wat de postcode en als je dan meespeelt, dan win je heel veel geld. Nou, de miljoenen kan hij definitief vergeten, maar hij krijgt wel een bloemetje van de postcode loterij. Kamal, die in de miljoenairstraat in Zittard woont en al jaren meespeelt met de loterij, loopt de miljoenen mis. Kamal had namelijk te weinig geld op zijn rekening staan, waardoor hij de deelname niet afgeschreven kon worden. En hij speelde dus juist in die cruciale maand speelde hij niet mee. Nou, hoe voel je dan, denk je? Hoe zuur is dit? Ja, Kamal was er heel erg zuur van. En ja, die ervaring lijkt dus een beetje op die van Sven Kramer, omdat in beide gevallen kan je je zo goed voorstellen dat de uitkomst ook anders was geweest. En dit noemen we ook wel kontrafeitelijk denken, oftewel counterfactual thinking. Dat wil zeggen dat jij gedachten hebt aan wat ook had kunnen gebeuren, dat een andere uitkomst, een veel betere uitkomst vaak, dat dat zo waarschijnlijk was. Je was zo dichtbij. Als je nou eenmaal als je maar wel had gecontroleerd of je genoeg geld op je rekening had, als je die ene maand misschien maar niet dat paarschoenen nog had gekocht, waardoor je wel wat geld op je rekening had staan, dan was je nu miljoenair geweest. Ja, armen Kamal. Dus kan het kontrafeitelijk denken is dus eigenlijk de invloes van wat bijna gebeurd was. We willen zo van hopen graag de gebeurtenissen in onze leven controleren, dat wij soms die gedachten hebben. Nou ja, dit zijn echt allemaal voorbeelden van ons grote verlangen naar controle, dat we verbanden zien die er niet zijn, dat we invloed uitoefenen die we eigenlijk niet hebben. En de ondraagdame waarheid, boodschap die ik jullie helaas moet vertellen, is dat wij veel minder controle hebben over ons leven en de uitkomsten die we krijgen dan dat we denken. Maar ironisch genoeg maken we ook fouten als het gaat om dingen die we wel kunnen controleren, bijvoorbeeld of jij wel of niet je tentamen gaat halen. Het kan zijn dat ik hoop dat je dat allemaal goed gepland hebt en dat je lekker bezig bent al met colleges volgen. Maar wat heel vaak gebeurt is dat mensen plennings fouten maken. 