Zes Novellen | Marcellus Emants | Single Author Collections | Talkingbook | Dutch | 9/10
Zes novellen van Marcellus Emals. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Bart De Leeuw. Zes novellen van Marcellus Emals. Opname 18. Op C, hoofdstuk 3. Rusteloos Eentoner stamte de machine. Rusteloos Eentoner beefde het stugge plankier onder zijn voeten. Rusteloos Eentoner sneed het hoogstelle schip door het opklotsende water zijn breed uit schuimend spoor. Dromer is taart naar de flauw glimmende golfluggen die loch werdeinden in het huister. Luisterend naar het schimmige schuim dat ruisend aarteenravelde over de donkere diepten, genoot Zatis zijn alleen zijn in de lauwe nacht. In het grijsdoaderde blauw zwart aan zijn voeten ligt de groengele fonkjes helder opschitterend als weer spiegelingen van rustig flonkerende stangen aan het indigo gewelf boven zijn hoofd. Maar hij is fluxweerdoofend in de wegzuiging van het diep gekliefde watervlak. En hij dacht, is dat licht in misschien een doodstrijd van onzeerbare diertjes door het scherpstijdend schip in zijn voorwaardstruk en verplet. Vrolijke dansmuziek gelamde aan en groefde om haar weg in de ruimte. Opkijkend zag hij in de matte glanscirkel die midden op het dek over de vastgezorle piano lag, twee paren wiegheupend rondzwijen op de maat van een wals. Zou hij even gaan kijken? Een ogenblik had hij al lust in, maar alengs doofde het licht weer voor zijn ogen, smoorde de tonen weer in zijn oren en wilde zijn denken nogmaals naar het volleden terug. En weer was het hem of de nevelen in zijn geheugen zich samenpakt toen tot gestalten, die vorm in kleur kregen, die voor hem ging staan, duidelijkere omlijns en levendige gegetint dan al wat hem omringde. Leven voor zijn plezier, hoe moeilijk was hem gevallen wat voor anderen zo gemakkelijk schijnt. Toen de ontmoediging verdoffend over hem was gekomen, als een gouden wolkscheidel over een bezond watervlak, had op de stond zijn ijver voor allerlei maatschappelijke baantjes plaatsgemaakt voor verlammende lusteloosheid. Slechts de wille van zijn kunst, om de mens en het menselijk leven beter en beter te leren kennen, had hij die werkzaamheden op zich genomen. Zodra het genoegen in de kunsttem voor geld was, konden ook de mensen hem niet meer schelen. Ja, ze werden hem met de dag weer zinwekkender, nu hij het niet meer beschoten als dragers van zijn idee.  Wat waren ze toch min in hun klein geestige ambisitjes, hun misselijke harrenwacht, hun bekrompige wouwel, hun belangstelling in beuzel uit reiën en wat waren ze dit ik was benijdenswaardig gelukkig in hun blinde eigenwaan, hun aanhoudend zelfbedrog, hun gehechtheid aan de voldigste banden, hun kritiekloos najagen van het laagste genot en het hoogste tegelijkertijd. Hoe dom was het van hem geweest zijn eerzucht erin te stellen voor zulke wezens iets moois, iets nieuws te werden scheppen. Zij verlangden er immers in het geheel niet naar. Laat het de leurstelling te oogsten en da's lotten nog gehoond, misschien uitgelachen te worden in plaats van bewonderd of tenminste geëerd. Nee, dan was het toch verstandiger zijn dagen te wijden aan eenzaam paard of wielrijden, aan reizen en als het kon aan een vrouw, die hem de moeite waardig leek. Ja, dat dit verstandiger was, op het ogenblik zoverde jaren later hulderde hij nog altijd diezelfde mening. Zelfs aangenomen dat een mens in staat is door zijn arbeid het geluk van een ander te vergroten, dan werd het beetje geluk dat hij geven kan in ons toch niet op tegen de ellende die hij er zelf voor moet doorstaan. En dan, wie voelt zich benadeeld als hij die arbeid niet verricht? Worden er die dagelijks duizenden om bekwaam om ooit iets bier tot stand te brengen en komt het ooit iemand, behalve misschien de weinigen van hun omgeving, in het hoofd zich te bekragen over het geluk dat hun daardoor onthouden wordt. Hunken er één mens naar het ongeschreven lied dat een artiest had kunnen zingen als hij in plaats van onverschillig weg te zoeken in een dufferhuiselijkheid nog eens had willen kennen de hoogste extase en de diepste smart. Maar als nu iedereen is, zo dacht Achwat, als iedereen in het leven eens zo leerden vervoegen dat hij het niet meer dragen en niet meer voortplanten wou, wat zou er dan voorgoedst verloren gaan dat gesteld kon worden tegenover het uitgespade leed van alle komende geslachten. Nog één maar dacht hij zo, en toch had hij geen afschuwelijke tijd gekend dat toen hij pogde te leven voor zijn plezier. De dag verdelen, de uren zoek brengen, dat was hem niet moeilijk gevallen, maar het plezier, nooit was het gekomen. Wat het verstandigst is, maakt zo weinig een gelukkig.  Ook voorheen had hij wel opgemerkt dat anderen veel meer dan hij van pretjes konden genieten, maar toch was ook hem het tennissen of het dansen tot een genot geweest wanneer hij het maar begon met de zelf voldoening van een taak te hebben voltooidst. Zijn werkdrang in dienst van zijn eidoorheid deed denken aan de passie in de jaloese vrouw. Eerst wanneer ze voldaan en gerust gesteld was, liet hij hem vrij behagen te vinden in een verstrooing. Toen hij zich uitsluitend aan zijn vermaak wilde wijden, werden alle spelen, alle tijdverdrijven hem achterin volgens tot een walging. Afgrijselijk gevoel, wanneer de ziel geen golvingen van belangstelling of zelfs maar van nieuwsgierigheid meer uitstraalt naar het omwoedende leven. Opgesloten in jezelf, het heim weten voelen van de balling op een wildrichtropisch eiland naar een hart bestaan in een kilvaderland. Elke bekoering van kunst of wetenschap doven er voor hem uit en buiten tegenover het ongewone dat hem koud liet, werd hij nog korseliger en bitterder dan thuis in de sleur van het zich eindeloos herhalende eten en slapen en praten over de nietigheden van de dag. Was hij alleen met zijn verveling, dan voelde hij zich tot wezenloosheid verstoppen, gelijk in gevangenen in zijn cel. Was hij met anderen, dan peinigde hem in de algemene luidruchtigheid zijn eigen stilzwijgen, zoals de onafwijsbare vervreemding de dovermachtelt wanneer hij in gezelschap is. En dan het gevoel van aan niemand te kunnen klagen door niemand te worden begrepen. Hoe weinige klimmen op hun eilandje in de bomen om zo goed mogelijk te kunnen gaden slaan wat er op de andere eilandjes omgaat. Blijven de meeste niet beneden en roepen ze daar niet, ik weet er alles van. Het zal ergens wel net zo zijn als bij mij. Ofwel, ik wil er niets van weten. Bij mij alleen is het goed, bij mij alleen is de waarheid. Zoals voor zijn moeder bleef hij een raadsel. Al vaak had zij gevraagd, Karel, schild je wat, je bent zo stil.  En telkens dat tegenaan wordt, wel neemoeder, wat zou me schelen? Maar op een zomeravond, toen ze hem achter in de tuin vond, waar hij weer zonder boek in de hand, zonder gedachte in het hoofd, op een bank voor zich heen zat te staren, wachtend op het T-uur, om daarna weer te wachten op het tijdstip van naar Bedgaan, ging ze naast hem zitten, leeg hand op zijn schouder en vroeg, waarom, zeg me nu eindelijk eens wat je toch hebt. Niet dadelijk had hij geantwoord, om tot een ander over zichzelf te kunnen spreken, moest hij althoos eerst een aangeboren tegenzin overwinnen. Intussen was zij voortgegaan. Je bent tegenwoordig zo heel anders dan enige maanden geleden. Toen was je vrouwelijk, toen had je plezier in alles, toen was je de hele dag bezig en nu is het net of de rimpel in je voorhoofd bij de dag dieper wordt. Nu zie je er voortdurend gedrukt uit, doe je slenten je maar rond zonder iets uit te voeren. Is er wat dat je hindert? Voel je je ziek? Wel, nee, ik ben huis heel gezond. Is er dan wat dat je hindert? Geen antwoord. Wel drongen de woorden die hij op zijn eenzame rond wandel ik en zo dik was onhoorbaar zichzelf wat toegevoegd, met kracht, daar zijn tom, maar zijn lippen klemden zich nog te vast op elkaar en lieten ze niet door. Kom me jongen, zeg het me, het zal je goed doen, huis. Ben je gevnaakt door die recensis? Trek je dat toch niet aan? Die mensen schrijven immers maar wat op hun courant vol te krijgen en wat ze vandaag zeggen, spreken ze dik was mooi gewet tegen. Ach, moeder, het is heel lief dat u me trouwsten wil, maar u meent niet wat u zegt, u haalt mijn eigen woorden aan, maar het is laat immers niet op kunstnieuws of recensis. Ik ben ook niet gevnaakt, maar alleen teleurgesteld. Ik heb altijd gedacht dat er is bijzonders van mijn goede zaal. Vroeger zei iedereen dat ik knap was en veel talent had voor allerlei dingen. Wel, nu, dat is niet waar, ik kan niets, ik durf nergens voor, daar moet ik me nu in leren schikken, maar dit lukt niet ineens. Wat ben je weer overdreven? Maar ik heb het wel gefreest, het is net als vroeger.  Ik was maar blij wanneer iemand je priest, want dat ging alles goed. Maar kreeg je eens een aanmerking te horen? Ho, we, o, we, dadelijk ontmoedigd. Kom, zit je daar tegen in? En kijk nu eens, als het schrijven in naar je zin gaat, pak dan wat anders aan, men hemel, een man als jij, die gepromoveerd is, die bekend staat als knap, die relaties heeft, die solide leeft. Je hebt immers maar dik kicken om te krijgen wat je hebben wilt. Je om Jan heeft het bezor dik was verzekerd. Beste moeder, ze had haar zo'n goed gekend, maar begon hem uit het oog te verdienen. Nog altijd zag ze hem als de gymnase jas, die voor een woord van lof zijn even verdubbelde. En ze begreep niet dat zijn eidoorheid nog wel dezelfde behoefte aanstreden had, maar dat de aanmoediging van vroeger hem niet meer voldeerds. Nee, moedertje, nee, u overschat me en u onderschat me ook. Ik zal wel een of ander baantje kunnen krijgen, maar waarom zou ik een ander, die je misschien van leven moet, en er zeker meer opgesteld is dan ik? Waarom zou ik die het werk uit handen nemen? Maar een man moet toch wat uitvoeren. Als hij geld genoeg heeft om niets te doen? Ik zou niet weten waarom. Dat wist moeder zeker even min. Het moed was bij haar evenans bij de meeste mensen een gevoelszaak. Zij koesterde nu eenmaal een min-18 voor leeglopers en had zich nooit afgevraagd of het zogenaamde werker van duizenden mannen niet veel schadelijker, althans nuttelozer en kinderachtiger is, dan de sport of de liefhebberij, waarmee de nietdoener zich in de regel bezighoudt. Ores, Karo, als je zo spreekt maak je me boos. Iemand die zoveel voorrechten heeft, boven anderen, moest voelen dat daar plichten tegenover staan. De wending die het gesprek dan maakte hem vrijverlig.  Ach, wat praat u toch van voorrechten en plichten? Is het soms een voorrecht een grote ambitie te bezitten en niet in staat is aan die ambitie te bevredigen? Maar kind en plichten? Wie bepaalt dan toch die plichten? Kun je bewijzen dat het niet mijn plicht is, andere geld te laten verdienen en niemand in de weg te staan? Doet iedere man die eerlijk zijn brood verdient zijn plicht? U zal zeggen van ja, dus doet de suikerbakker die geen vergift in zijn stoepen rijden benkt, maar toch maagbedervend goedlevert zijn plicht. Nee, ik vind juist dat de mens nuttige dingen moet doen. Doet die suikerbakker zijn plicht aan niet? De man zou vreemd opkijken als u het hem zei, hij onderhoudt toch vrouw en kinderen? Waarom belast doet u zo'n braave burger? Kom, moeder, niemand kan zeggen of het geen hij doet, dus dat de goed of kwaad is. Natuurlijk valt de goede oude vrouw dit al een erg verdervelijke en onware leer. Niet met argumenten, toch met een vloed van voorbeeld, dachten zij aan te tonen dat iedere mens heel goed voelt of hij goed doet dan wel kwaad. De lust begaf hem haar nog langer tegen te spreken dan te ergeren, maar toch had hij over zichzelf nog iets op het hart dat zij weten moest. Ik heb maar één leidraad en die is, doe zo goed mogelijk wat je het best vermag. Nu kan een mens alleen dat goed doen waar hij lust in heeft en ik heb alleen lust in iets bijzonders, iets dat ik alleen kan, of dat ik tenminste beter kan dan een ander. Voor de dingen die ieder kan, duur ik juist niet. Ik voel dat ik talent heb voorschrijven en ik heb ernstig mijn best gedaan dat talenten gebruiken. Heeft nu iemand tot me gezegd, je doet je plicht, dat is goed? Wel nee, ze hebben me behandeld, alsof ik me bemoeide met dingen die me in het geheel niet aangingen. Dus de mensen zijn van mijn werk, van mijn plicht niet gediend.  Moet ik daarom iets anders gaan beginnen, waarvoor ik geen talent, geen lust heb en waarmee is, zoals ik zei, een ander nog het brood uit de mond wordt genomen? Hij wist heel goed dat zijn moeder tegen zulke redeneringen niet was opgewassen en het hoorde werrend nauwelijks uit zijn mond of het berouden hem al, ze te hebben gesproken. De oude vrouw begreep alleen dat hij in een verkeerde stemming was. Ze smakten dus maar eens met de tong tegen de boventanden, rees hoofd schuddend op en vertrok. En hij bleef weer alleen, boos op zichzelf dat hij haar verdriet had gedaan en toch onmachtig anders te handelen. Oh wat had hij op dat ogenblik graag zo'n kante mannetje bij de hand gehad en hem toegesnoud, zie daar je werk. Wat heb je nu gewonnen bij het wereldkunnig maken van je oordeel? En wat zou er nu verloren zijn geweest in die je gezwegen had? Laat mijn boek nog slechter zijn dan jij het afschildert. Zou het dan zo vreselijk wezen als een paar mensen meer het hadden gelezen? En als de uitgever er een paar exemplaren meer van had verkocht? En als ik de moed had behouden om door te werken met al de kracht waarover ik beschikken kan? Pastra, aan wie hij de gedachte vertelde, lachte hem natuurlijk weer uit. Vremd dat dit uitlag en hem althoos minder onaangenaam aandeed, dan de troostende woorden van zijn moeder. Lacht dit aan de zekerheid dat Pastra tenminste iets van hem begreep, of putte hij uit Pastra's minachtend sarcastische beoordeling van anderen de overtuiging dat het gemoederlijk bespotten van zijn zwakheid waardering verriekt en aanmoediging beoordde. Nog hoorde hij hem spreken. Wat ben je toch dwaas? Weet je dan nog niet dat dezelfde mannetjes die allerlei fouten, welke het publiek niet opmerkt, uit je werk weten te halen, zolang je nog onbekend bent, allerlei schoonheden in je arbeidszullen ontdekken, welke het publiek even min opmerkt, wanneer je naam hebt gemaakt? In plaats van pleiten zijn dat zo'n journalistje je werk nodig heeft om zich een tweedehands reputatie te verschaffen, word je boos op de ban. Wat wou je dan toch? Dat de mensen, voor wie smaak je die eens de behoorlijke eerbied aan de dag legt, dadelijk in aanbinding voor je neerkneelde? Wat een pedanterie. Als je een man van betekenis wil worden, dan moet je... ...volhouden.  Volhouden is alles. Kom vandaag, zonder de reclame die iets direct op mode maakt, met een nieuwe stelling voor de draad? Juist of onjuist? Geloofd zal je niet worden. Maar, herhaal die stelling nu eens tien jaar lang elke dag? Juist of onjuist? Voor duizenden staat-ie dan onomstotelijk vast. En als je nu niet volhoudt, dan noem jij jezelf misschien fijn gevoelig. Impressionabel. Maar dan zeg ik dat je laf bent. Even laf als de overgrote mederheid van het mensdom. Ja, lafheid is de grondslag van de meeste karakters. Dat blijkt ook wel uit touw van spreekwoorden. Als ik schrijven kon, dan maakte ik een comediek van de menselijke lafheid. Dat kon allereer eindigst worden. Ik beweer zelfs dat menige dapperen alleen dapper is uit lafheid. Hij weet dat de wereld hem nu even op aan zal zien, als hij het waard zijn ware aarde vertonen. Omdat hij daar bang ver is, vecht hij in semelsnaar maar mee en wordt dan door zijn angst zo verwilderd, dat hij zich aanstelt als een dapperen. De mensen zijn net cirkespaden. Door middel van veel slag en klontje suiker in het verschiet, verleren die beesten het schoppen, bijten en mooivrij rondspringen om allerlei kunstjes aan te leren waarvoor hun vierrossig schamen moest. Eenmaal behoorlijk gedresseerd, krijgen ze er zelf schik in, wanneer ze in het perk die kunstjes mogen vertonen voor een beetje aplaus. En zo'n klontje suiker. Het verschil is maar dat de cirkespaard bukt en vertoningen geeft voor zijn meerdere, terwijl wij het voor onze gelijken doen. Ergo, wil jij niet zijn als het vulgers, haal dan je schouders op voor de praatjes van krantenmannetjes of anderen en heb er moet precies te doen wat je goed vindt en om geen andere reden dan, omdat je het goed vindt. Nooit had past era hem te kennen gegeven hoe hij over zijn novellen oordeelde en toch was het niemand die beter de kunst verstoond hem op te buren en met nieuwe werk lust te bezielen. Wel vroeg hij schijnbaar onverschillig. Waarom zou ik voorhouden om gedurende mijn leven misschien gelezen en zeker gehaven te worden en na mijn dood misschien verheerlijk en zeker niet meer gelezen? Denk je dat ik er wat omgeef over tweeënhalve eeuw een boeste in de bosjes te krijgen, net als huigens? Maar zijn werklust was toch al teruggekeerd.  De comedie van de lawheid wekte zijn geest uit zijn verschuffing op en gelijk in het voorjaar plotseling, aan het door het dakkespinnenweb van een bos miljoenen blaadjes ontspruiten die het eile dakgeraamte veranderen in een dicht gewelf, kleurloos doorzichtig kreupenhoud omschepen in bekoorlijk groene geheimzinnig afgesloten schuilhoekjes, de valenbodem opzieren met kleurige bloemen, even gouden paden marmeren met warme glansplekken en koele schaardoen. Zo botten naar dit onderzoek de gedachte weer uit in zijn grijs voor wintertbrein, betooiend met lover, met bloesems, met tinten en spinning van licht. Toen hij met inderdaad weer aan het schrijven ging, boeide andere onderwerpen hem meer, maar toch dankte hij aan pastra de kracht die hem opzweepte uit zijn loodsware depressie tot in poging om zijn gevoeligheid te overwinnen, de mensen te leren totzeren. Met reizen hoopte hij dit laatste te kunnen bereiken. Door alleen de wereld in te trekken wilde hij zich dwingen met allerlei lui om te gaan en toen hij het besluit nam voor heel lang het ouderlijk huis te verlaten, doemde Vlau het visione voor hem op van de ideale vrouw die hij eens zal beminnen. Hé doch, van het dergelijke ontmoeting kwam niets, hij leerde mensen kennen en had af en tuurtjes. Overwond zijn schoom en kwam heen over de eerste afschuwelijkheid van het alleen zijn ondervreemden. Door nergens wond hij zelfs maar bevrediging. Het was of al het mooie, al het nieuwe, al het belangwekkende, al het zondelingen dat hij zag afstuiten op een eile emanatie van onverschilligheid die zijn geest voortdurend omhulde. Welk in opschetterend knop hij zich in vooravond ook had voorgesteld, op het ogenblik zelf doofde het gelijk vuurwerk onder zijn eigen rook en dan vervolgde hem de onsenoende vraag. Wat geeft het? Wat heb ik er aan? Wat kan ik er mee doen? Maar zelden kende hij op reis het geest driftig opleven, bij het genieten van iets moois dat voorheen thuis, zo vaak als een lichte donkenschap, zijn hersenen heerlijk had doorglansst. En althoos was op zo'n goed moment ter stond de reactie gevolgd van een weerzin tegen alles en iedereen. Zijn hoofd doorgalmd met dat wat heb ik er aan, keerde hij eindelijk naar huis terug. Korzelig dat hij zo weidig veranderd zijn oude leven moest hervatten. Van zijn reis had hij meer verwacht dan hij zichzelf had bekend en juist dat meerdere was hem niet geworden.  Darin tegen had hij beter dan ooit zijn onuitroeibare behoefte leren kennen aan daden. Aan daden die een succes beloofden. En tegelijkertijd zette angst voor het mislukke gepijt die hem altijd met onmacht sloeg. En hij had zich afgevraagd, spruit die angst voort uit een juist besef van mijn machteloosheid. Alsom zijn activiteit met opzette verlammen, door het besef van de onwaardigheid van het mensdom waarvoor hij werken zou, was hij ondertussen gaan tornen aan de eerlijkheid. De zedelijkheid, de waarheidsliefde, de trouw, het eergevoel, de schaamte en al die gevoelens welke niet alleen als mooi worden aangepresend, maar ook zo vaak beschouwd als aangeborgen richtsnoeren voor menswaardig handelen. Waren ze iets meer dan opvattingen bij voorouders kunstbaardig aangekweekt? Bij kinderen hereditair verworven en bestemd om als een variëtijdskenteken van een plant weer te loog te gaan met het eindigen van de zorg die ze in stand haalt. En zelfs die variëtijdskentekenen, hoe zelden waren ze echt te verkrijgen? Daden en echte beginselen wortelen beiden in de diepste diepte van ons ik, maar doorgaans hebben de eerste en veel meer invloed op de laatste dan omgekeerd. Al zijn er ook mensen die na de tijdelijke en plaatselijkheersende opvattingen eerlijk, zedelijk, trouw, rechtschapen handelen, omdat ze inderdaad zo eerlijk, zo zedelijk, zo trouw, zo rechtschapen gevoelen, de meesten moet er zich mee ver genoegen zo gevoelend te schijnen. En in hun angst om die schijn te verliezen, schitteren zij dester harder over de fouten van anderen, daarmaaten zij zelf meer gemeenheidjes in hun ziel hebben gewild, of onopgemerkt hebben volbracht. Vandaar dat tal van mensen denken doen aan bloemen, naar de modekleur geverft, en alleen door kennis van de warenverscheidenheid te onderkennen, waarin de zeldzame tins zich uit het merkzaap heeft afgezet. Zouden het wel althoos de slechtste mensen zijn, die, al zij het al omgeprezen moois niet als een instinkt in hun ziel voelen opwellen, de draaksteken met anderen, wie de gevraagde kleur als een blanquetsel is opgelegd. Voor het minst blinken zij toch uit door waarheidsliefde en oprechtheid. Met aangenomen beginselen strooit de mens eerst anderen, en tesselotte ook zichzelf zand in de ogen. Vele beseffen het niet eens dat zij heel mooi praten, om in de ogen van een buurman heel mooi te schijnen, en ook dan uit het spiegelbeeld in die ogen weer te mogen afleiden, dat zij inderdaad ook heel mooi doen.  Als zij zichzelf menen te beoordelen, beoordelen zij haast althoos dat spiegelbeeld, en laten zij iets kwaatsen na, dan is het zelfzamer, waar zij er zich niet in staat toe gevoelen, dan wij ze bang zijn voor een vlek op hun beeld in het oog van hun buurman. Ze weten heel goed dat hun betrekkelijke waarde bepaald zou moeten worden door de vragen, waaraan hebben je lichaam en je ziel behoefte, en zie je kans die behoefte te bevredigen, zonder in conflict te komen met het geen tijdelijk en plaatselijk slecht wordt genoemd. Maar zelf zou groeien zij in voorkomen op rechtheid van het geen kwaadheid. Afverwensen zij hun verkeerde neigingen om de gevolgen die zij eerlijk vervoeren. Opgewend naar hun binnenste binnenste, nemen zij de neiging zelf, nog als iets goedzwaar, nog als iets slechts, nog als iets moois, nog als iets lelijks. Maar eenvoudig als een macht die hen voortrijft, als een honger die stilling eist. Gelijk stieren op het rood, holden zij aan op de bevrediging van hun behoeften. Hoe die ook zijn. Komen zij niet met de middelen die de beginselen toets kunnen doorstaan. Wel nu, dan nemen zij ten slotte ongelijkte debat, eerst voorzichtig en in het geheim alleen stristig en minder bedektelijk. Zo was de mens hem tot een energie geworden, die zichzelf waarnemt als een samenstel van neigingen, waaraan hij evenzeker gehoorzaamd als de steen, die van een dak valt aan de aantrekkingskart van de aarde. Gelijk een kogel geschoten uit hun gericht kanon, naar een aanrukend leger, zich met de levend geworden kracht van het kraat en wegbaan door de opdringende soldaten, vernielend wat zijn onvoldoende weerstand biedt, om geplet neer te zijgen wanneer zijn kracht heeft uitgewerkt. Zo leek hem het kind zich, in de richting door zijn voorouders bepaald, en weg te baden door de mensheid, om even eens vermingt en verlamd neer te vallen wanneer zijn kracht is uitgeput. En even min als het de voortjagen de kogel iets zou baten, in die hij in staat was te reddeneren over de mogelijkheid van een andere richting in te slaan dan die het kanon hem gegeven heeft, even min baten het en mens te praten over het geenheid denken kan te kunnen, maar weten moest nooit te zullen doen. Waarvoor heeft er zijn verstand dan, had Pastra gevraagd.  Pastra wilde zeggen dat zijn vergelijking even als elke vergelijking mank ging, maar ach, die wist ook wel dat het verstand nog zo heel weinig vermag. Is het zelf niet een product van al die levens die achter ons liggen? Met een vergelijking die nog manker ging dan de voorjager had hij geantwoord, zijn verstand dat is de ruiten die boven op het paard zit. Het is waar, er zijn ruiters die hun paarden voorkomen in hun macht hebben, maar geloof me, de meeste blijven juist zo lang in het zadel, als zij botsingen weten te vermijden met de wil van hun ros. Het is al heel mooi in die zij die wil goed kennen. Wat hem ergerde in de mensen was hun niet willen zien, dat zij waren gelijk ze niet anders konden zijn, dat zij deden gelijk ze niet anders konden doen. En het was nog minder die gewilde blindheid, dan hun lafkomedisch spel om zelf maar beter te schijnen, gepaard aan hun ijs voor anderen om werkelijk beter te zijn. Daardoor was het samenleven allengst tot die reuzachtige verlakkerijen geworden, waarin haast geen mens meer zijn evenmens geheel vertrouwd, en waarin alleen de voorkomen onafhankelijke, niets meer begeerende nog waar durfd zijn, en de waarheid durfd zeggen. Toen was het bij hem opgekomen dat hij zelf zo'n voorkomen onafhankelijke, niets meer begeerende wilde wezen, en al dus had hem weer dat werken geprikkeld, wat hij had uitgedacht om zijn werklust te doden. Zijn eerzucht had teleurstelling, zijn teleurstelling ergernis, zijn ergernis opnieuw eerzucht gebaard. Dan zag hij wel in dat hij altijd in een cirkel rond had gedraaid. Voorheen had hij soms gemeenten zicht te voelen ontwikkelen als een rups, die zijn huid afstrookt om eens op vlindervleugels hoog in de lucht te kunnen zweven. Zijn werkdang had hem geen rust gelaten. Alle lijf verwachtingen waren in hem opgeleefd, en toch had hij zich verbeeld niet meer te begeeren. Hij wist nog volstrek niet wat hij op taus zou zitten, als reeds het plan zijn ziel met trots vervulde om zonder iets of iemand te ontzien, de mensen nu eens te tonen welk beeld zich in zijn geest van hen geformd had.  En dit wilde hij niet doen met de vergroeideking lief mooie woorden van een zwakkeling, die goedkeuring zoekt of weervraagducht, doch met de scherpe opleding en de nietsvreesende voorstelling van een man die de moedbezit onbevoerdeeld uit zijn ogen te kijken en de maatstap waarmee hij anderen mee heeft ook te leggen aan zichzelf. Of zijn werk mooi werd gevonden of het iemand genoeg deed, de tijden waren voorbij, zo had het gegalmt in zijn hoofd, dat hij daar iets op gaf. Uiten wat er in hem om ging, en weergeven wat hij gezien, wat hij erbij gevoeld en wat hij erbij gedacht had, dat was al wat hij nog wilde. Oh zeker, ook dit was een drang van zijn eersucht geweest, en toch had hij zich gepijt juist die eersucht te hebben verspoord. Terwijl hij meende alleen naar zelf voldoening te streven, slechts de glorie willend van de glorie te hebben versmaat, was het op de gelijke tijd een genot geweest het mensdom waarover hij niet heerse kon, te trotsen in zijn werk. Al dus was hij tweede bundel novellen tot stand gekomen en nog heurde hem de voldoening vanheens flink in het licht te hebben gesteld, wat voor kleine en grote, machtige en zwakke, bekennbare en onbekennbare, soms latente, soms inevenwicht gehouden, soms voorzichtigheidshalve bemanterde, maar altijd onuitroebare neigingen erschuiden en wolden onder het schijn aanzien, onder de huige omgang en onder het leugend fatsoen waarin niemand meer gelooft, waarvoor toch al het buigen, dat ieder van zijn buurman wandhoudt en voor zichzelf een noodzakelijk masker acht. In deze tijd kwam hij minder onder de mensen dan in zijn eerste schrijfperiode. Tal van banden waren door zijn reizen verslaapt of verbroken. Toch werd hij allengst weer in enige besturen gehaald en ook aan de tafeltje op de witte. Dit had pastra bewijkt, die door zijn onkeukbare eerlijkheid, zijn ambitieloze scherpsinnigheid en zijn taktvolle bescheidenheid bij mannen van zaken een persona gratissima was geworden. De gelegenheid om eens verschillende oordeelvelingen over zijn arbeid te vernemen, zeen hem dus niet te ontbreken, maar het ging als vroeger. In zijn bijzijn werd er over zijn werk zo goed als niet gepraat. Het was of minder tegenover hem evenmin over durfde beginnen, als tegenover een handelaar over de achteruitgang van zijn zaken en tegenover een officier over zijn gepasseerd zijn voor een bevordering.  Dit stilswijgen verlamde hem weer en het hielp niets of hij zich voornam erhoog hartig op deer te zien. Lang worstelde hij tegen de verleiding om het verschijn zo is met pastra te bespreken. Toen hij eindelijk besweken was, kreeg hij ten antwoord, hij verkeerde veel te uitsluitend in onze deftige kringen. Daar is het over het algemeen met de intelligentie en de artisticiteit veel treuriger gesteld dan wat lager op de maatschappelijke ladder. Exceptis expediendis lezen daar alleen de vrouwen en de domkoppens. Onze klassieke gevormde knappe mannen, die buiten het kringentje van hun vakgeleerdheid doorgaans erg bekrompen zijn, lezen of in het geheel niet meer, of alleen nu en dan het modeboek van de dag om er, liefst afkeurend, over mee te kunnen praten. Om lezers te vinden, die niet door jou geërgerd worden, zou je moeten zoeken onder de minder deftige luid, maar daar wordt jij weer geërgerd door je lezers, althans door hun manieren, hun kleren enzovoorts enzovoorts. Maak toch eens een boeiende roman die elke moeder aan haar dochter kan laten lezen en waarin een prachtige opoffering voorkomt. Een dergelijk boek zou in de deftige kringen verslonden worden, niet om jouw kunst, maar om de prachtige opoffering. Jij wilt althans werken naar de natuur. Dat is goed voor een schilder, maar dat deugd niet voor een schrijver. Een schrijver moet werken naar zijn idealen. Heb je er geen? Daar zal ik je er wat lenen. Ik heb er nog een massa en in mijn vak komen ze toch niet te pas. Wat zou je bijvoorbeeld denken van deze geschiedenis? Een vlekkeloos, goon meisje is verliefd op een even deugdzame en knappe jongen in. Niet verliefd zoals haast alle jonge meisjes die voorinhuulijk van een man geen steek begrijpen of zelfs maar begrijpen kunnen, neem men neer. Ondanks de verzogelijkheid van haar opvoeding heeft Gabrielle het gemoetsleven van haar beminder doorgrond. Zijn hart gepuilt enzovoort enzovoort. Zij weet zeker dat hij van binnen en van buiten puik is. Zij kan dus alleen met hem en hij alleen met haar gelukkig zijn. Maar wat gebeurt er? Op een goede dag krijgt Gabrielle het bezoek van een deftige oude meneer die ongeveer spreekt als volgt. Ik weet, je vrouw, dat u zo goed als verloofd bent met de jonge X. Het ongeluk wil dat mijn dochter niet minder van hem houdt dan u. U is gezond.  Mijn dochter heeft de tering. Het arme kind gaat zeker dood als zij X niet krijgt. Krijgt ze hem wel? Dan wordt ze misschien beter en kan ze al tans nog een paar jaar gelukkig leven. U begrijpt dat ik als vader voor geen offer terugdijns om mijn dochter in het leven te houden of tenminste een laatste zonnestrouw op haar pad te doen schijnen. U is niet rijk en X even min. Wel nu, als u van X af ziet ter wille van mijn kind, dan geef ik hem de hoofd van mijn voortuin, oftewel een miljoen. Het spreekt vanzelf dat hij nooit mag voornemen waarom u hem zo plotseling bedankt. Hij moet denken dat u toegeeft aan de een of andere grill. Dan zal hij uit T.P. mijn kind wel nemen. Als je nu verheven woorden weet te vinden voor het hoofdstuk, waarin het mooie, gezonde meisje ter wille van het ongelukkige ziekelijke kind en ter wille van de carrière van X over haar gevoel zegervierd en met de dood in het hart, maar met een glimlach op de lippen, haar galtse toekomst oppofferd, dan schrijf je misschien een dwaarsboek, maar dan voorspel ik je een reuzachtig succes. Als altijd was de zakastische uiting bestemd geweest om hem te stalen in zijn strijd, maar deze keer werd het al niet bereikt. Zatys hoorde er te duidelijk de bevestige kind van zijn vermoeden dat zijn schrijversdaam afging van een publiek niet in staat hem te begrijpen. Of zijn werk goed of slecht was, wat deed het er toe tegen over lezers die geen recht konden laten weervaren aan zijn denken en gevoelen. En weer verslaapte zijn werkloest. Weer moest hij dag aan dag de pen neerleggen omdat hij niet meer kon meeleven met zijn personen, omdat er een doffe verwering kwam over de spiegel in zijn ziel. Toen was, onder andere die gedachten in hem gerijpt, wie in Nederland schrijven wil, moet niet geboren en opgevoed zijn in de deftige kringen. Daar ligt het leven te diep verschoenen onder verstikkende convencies van allerlei aarts. Daar ontbreken zowel de lust als de moed, als de onbevangen blik om het te herkennen, wanneer het zich in die killen duizendere put met wanhoopskracht omhoog vringt naar een enkel invallend straaltje zonnerschijn. En toen was hij getrouwd. Nee, daar kon hij niet aan denken. Dat was al te jammerlijk geweest.  Hij sprong op en wilde in zijn hut afdalen om te slapen. Waartoe zich nog langer in het doorleven verdiept, hij had het nu immers voor altijd afgeschut. Hij was immers vast besloten voortaan een heel ander leven te gaan leiden. Een leven van niets meer wensen, niets meer naajagen en niets meer belangstellen. Zou hij zich daarin laten vervolgen door de spoken van het verleden? Even nog wilde hij kijken naar de zee. Toen hij over de verschancing heenboog, hoorde hij achter zich de steppen van twee Duitsers. De een vertelde van zijn consulater Hong Kong dat hem zoveel last bezorgde en zoveel geld kostte. De ander klaagde erover dat hij zijn kinderen naar Europa zou moeten senden, wél hij in Japan hun geen opvoening kon geven, naar zijn zin. Ieder was vol van zijn eigen zorgen, zijn eigen ergenis, zijn eigen wensen, en luisterde naar de ander juist genoeg om zijn volgende beurt van spreken niet voorbij te laten gaan. En Satus dacht, dat heet nu wisselen van gedachten. Jammer dat ik me zo weinig met die luidjes heb bemoeid. Wie weet hoeveel eigen duidelijk ik weer had kunnen waarnemen. De stem is zuisde weg, duister en stil was het rondom. In het grijs door aderde blauw zwart aan zijn voeten lichten nog altijd de groengele vonkjes, helder opschitterend als weer spiegelingen van de rustig vonkelende sterren. Maar flux weer dovend in de wegzuiging van de diep gekliefde watervlak. Einde van opname 18 Zes novellen van Marcellus Emans Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Bart De Leel Zes novellen van Marcellus Emans opname 19 Op C, hoofdstuk 4 Het was al te benauwd geweest in de eggen hut. De vergeef zat hij gepoogd het stuur over zijn denken te laten varen, de herinneringen die hem geboeid hadden uit het oog te verliezen en zijn geesten laten wegzwijmelen in een dwarreling van fragmenten van beelden, naterlingen van sensaties, brokken van gedachten. Pijnlijk helder was het gebleven in zijn brein. En pijnlijk helder dronge de hut wanden, zijn hangende kleren, zijn koffer op de bank zich weer aan hem op zo vaak hij de ogen opende.  Of hij op zijn engen legersteen al rondwoelde, zich opwierp van rechts naar links, van links naar rechts, aanhoudend was hij het trellende stampen van het schip blijven voelen, het stommelend wentelen van de schroef blijven horen, het boveninschemerend licht blijven zien. De opgesloten hete lucht had hem zweetgeperst uit alle porien van zijn onbedekt lichaam, zijn tong geschroeid, zijn lippen doen verdrogen en de verkwikkende slaapverdoving was niet gekomen. Nee, zulke rusten was een marteling geworden. En nu zoek hij mij weer neer op zijn plaats aan de achtersteven, van waar hij de glimmende golffruggen in het thuis terzacht wegdijden en het schimmige schuim ruisend uit één hoorde rafelen over de donkere diepten. Rustenloos eentoner stamte de machine. Tunga, tunga, tunga, tunga, tunga, tunga. Rustenloos eentoner beefde het stuurplankier onder zijn voeten. Rustenloos eentoner snijdt het hoogstellenschip door het opklotsende water zijn breed uitschuimend spoor. Waren dat licht in? Ja, zeker. Het moest een stoomboot zijn, een grote die voer in omgekeerde richting. Wel onderscheiden hij op die afstand geen omtrekken in de grauwheid van de nacht, maar duidelijk zag hij de hutvensters glansen als twee reksen ronde ogen boven elkaar. Hooggroeide één rood licht en nog hoger één geel. Het laatste leken rosse gesterk tegen de donkere achtergrond. Spookachtig geluidloos zweefde de verschijning aan en nu vlekte de pijpen, de masten even zwacht over de tintenen bestaarde hemel. Nu nam hij ook de rookwaar, die in een opstijgend, vuurig, schijnsel, kope rood weg kwijlende over de donkere schoorsteenrand. Een boot voor mensen en geen enkele klank. Daar gleden ze voorbij, die honderden toevallig vereende wereldjes met hun huilende stormen, hun jubelzangen van genot, hun klagende kreten van neerdrukende angst, hun trillende schreeuwen van oplevende hoop. En hij die er naar luisteren wilde, hoorde op die korte afstand, niets. Vermoedelijk de natal knokend in de vechten en in zijn binders de erg grote uurt. Vermoedelijk. Vermoedelijk. We gaan ook kander in de dag voorbij en wat we van ook aan de weten is niet meer dan een vermoeden. En weer moest hij herdenken. Zijn huwelijk. Was zijn eersucht ook daarbij in het spel geweest, toen hij meende juist die eersucht opzij te hebben gezet. Zeker had nog een maatschappelijk normatige redenering nog een instinctief verlangen naar het nestje bouwen, hem maar toe gebracht en Clara was het gevierd de meisje van zijn vroegere tennisclub geweest.  Hij herinnerde zich ook dat er mannen waren van wie hij dacht, die willen hij vragen en anderen van wie hij meende, ze laten het alleen uit geld gebrek. Met Clara aan zijn arm had hij zich op straat een voorwerp van algemene opmerksamheid gevolgd en dus, toch was hij zich van geen andere drijfje bewust geweest dan van een echte overweldigende liefde. Hoe ernstig had hij het met haar gemeent en hoe heerlijk had het hem geleken alleen nog voor die ernst te leven. Voor een poos was het hem niet alleen de moeder geweest of hij, net als op een eerste voorjaarsdag na een lange wintertijd herleefde tot een nieuw, veelzijdiger, gloedrijker bestaan, maar hij besefte niet meer dat hij iets gevoeld had als een opschweepende ambitie, als in vorig jaren de werklust, als een neersmakking voor een onverfrikberd tegenstand, als een jaloerse woede tegen allen die tevredener leken dan hij. Hoedor, hoe stug, hoe koud, hoe leeg was zijn leven tot dan toe geweest en hoe kleurig, hoe week, hoe warm, hoe rijk was het hem opeens geworden. Buiten de doel kon hij niet, maar bestond er een mooier, een verhevener doel dan een vrouw gelukkig te maken? Zelf voldoening was het voornaamste element in zijn eigen gelukkig zijn en wat schonk hem die intenser dan de verering van haar onbedorven ziel. Een zonnig gerust was over zijn geboed gekomen, gelijk de stilte van het mooie zondag over de straten komt van een groot handelstad en heeft als dan in die straten het heer van Rue zich weer in de vuile showerlieden vervangen is door enige kalmterkerke gaande, net gekleden heren en dames, zoals uit zijn denken het tegenstrevende, weer zinwekkende mensloon verdwenen en tof hij er, behalve zijn liefste, alleen een wat vriendelijke bloed verwandt en de kennis aan, die wilde delen in zijn geluk. En wanneer hij aan zijn toekomst dacht, dan zag hij zich op een warme zoverdag met Clara hand in hand omdwalen door de hoge welvende laden van een groot buiten, wensloos luisterend naar het hitselen van de blaren, naar het grondsen van de insecten, naar het kwinkeleren van de vogels en naar het vleien van haar stem. O, ze zou gelukkig zijn, gelukkiger dan ooit een vrouw was geweest en dat geluk zou ze verschuldigd wezen dan hem, hem zou ze daar levenslang voortdanken.  Zo had hij gehoopt, maar ook hiervan was het einde teleurstelling geweest, teleurstelling voor hem, teleurstelling voor haar. En hij had niet in de haren en zij had niet in de zijnen kunnen treden. Zelfs het okaartroosterd was hun nimmer gelukt. Hij kende haar al lang, doch terwijl hij verkeerde met zijn fikciewereld, in de levende mensheid slechts het materiaal ziende voor de schepselen van zijn verbeelding, was hij ook gevoelig gebleven voor haar bekooring. In die tijd hadden de personen van zijn scheping veel meer realiteit voor hem bezeten dan de mensen van vlees en bloed om hem heen. Met de eerste had hij meegenoten, meegeleefd, meegeleden. De anderen waren voor hem geweest als armen voor een rijke, wel zijn gelijken, maar toch creaturen van minder alloy. Na zijn ontmoedigd in voorkomen onverschilligheid terugzinken, had hij Clara niet meer gezien, en zeel de meer herdacht. Kort na het voltoorje van zijn tweede novellebundel was hij eens met tegenzin naar een buitenpartij gegaan, alleen omdat zijn moeder zei dat het onbeleefd zou wezen te bedanken, en daar vond hij Clara onverwachtsweeg. Hoe kwam het nu, dat het hem dadelijk de moeder was, als zag hij haar die keer voor de eerste maal? Was hij veranderd? Of zij? Hij had het zich dik was afgevraagd, maar nooit een oplossing gevonden die hem voorkomen bevredigde. Ze was iets gezetterd geworden, en bijzonder maagere vrouwen, al waren zij gastiaurs, trokken hem niet aan. Ze toonde zich ook blij hem weer te zien, en voor een vriendelijk woord was hij nog altijd uiterst gevoelig. Maar als hij toen opeens zo zeldzaam bekoord werd door de dagtelen schittering in haar grijze ogen, door de tere blankheid van haar huid, door het bewegelijke koudje in haar wel wat bleke wangen, door de ferme greep van haar kleine vingers, was hij dan vroeger met blindheid geslagen geweest? Of had dat eede zeelitje haar plotseling getransfiguriert? Hij kon het niet meer aannemen, maar toch moest hij erkennen dat het misschien wel de zonnestraal was geweest waardoor de ijskorst van het zich miskent voelen op z'n hart was geschmolten. Ik heb vroeger niet geweten, zei ze, dat hij een schrijver was, maar nu ik het weet durf ik bijna niet meer met u spreken.  Hoe weinig hadden die woorden beduid, en wat hadden zij hem wel dadig aangedaan? Ze zeiden het haast onomwonder, dat zij geen letter van hem gelezen had, en toch had hij haar zo'n stredende vereering ingevoeld. Was dan zijn liefde op de keper beschouwd slecht de dankbaarheid geweest van de gevlijde artist? En zij, had zij zich misschien gevlijt gevoeld door zijn dankbaarheid? Ach, wie zal ooit met zekerheid durven zeggen, sidaar de elementen van de krachten die twee persoonen trokken tot elkaar? Haar grootste lieve berei was iemand te plagen. Vroeger had zij het auto's anderen gedaan. Zat is daarzijdelatend als iemand die haar onverschillig was, of die zij niet aandurfde. Op deze partij keerden zij zich ter stond en ten einde toe tegen hem. Zonder dat hij begreep hoe, waren zij opeens met een kander op hun voet van niets ontsiende, haast pralende vertrouwelijkheid. En als zij daar heel veel later samen over spraken, zij ieder dat de ander begonnen was, en wist geen van beide zich de toedracht goed te herinneren. Zoals hij Clara die eerste dag gezien had, konden zich haar onmogelijk meer voorstellen. Beproefde hij het, dan zag hij nog wel een enkel gebaar, bijvoorbeeld haar zielijk swaaien met de hamer bij het kocketspel. En hoorde hij nog wel weer de schadering van haar kristal helde lachen. Door haar uitstralende bekoring, waarvoor hij toch eens wicht was, ontsnapt hem, als de inhoud van een boek, wanneer over de letters de schemering tot duisterdins is aangedikt. Beter heurde hem zijn gevoel van opjubelende trots, en dan die sensatie van in weinige uren meer doorleef te hebben, mannelijker gerijpte zijn, dan in al zijn vorige levensjaren te samen. Toen had hij voor het eerst het hartstochtelijk moedig begeren ondervonden, dat de doof en blind voor alle gevaren, alle schaduwzijden, alle andere verleidingen slechts één ding wil, maar dat dan ook daardelijk, dat dan ook tot elke prijs, dat dan ook voor immer. Hij zou bergen voor haar verzet hebben, en het had hem wel eens gespeeden dat er geen bergen te verzet waren geweest. Louise kende Clara, maar niet intiem. Al grau had hij in toenadering tussen die twee tot stand gebracht, en daarna was het hem gemakkelijk gevallen, ook zijn moeder, voor het ouderloze meisje te interesseren. De oude vrouw had er natuurlijk alles van begrepen, en daardelijk haar toekomstige schoondochter eens gevraagd.  Wat was het een heerlijk gevoel geweest, het boonje dachtelijk kind bij zich te hebben, voor hem alleen in zijn eigen huis, waar geen veeandig mens komt doordringen? Een juwel ontrooft aan de koelbegierige blikken van speculanten, een schat die hij in het verborgen zal koesteren en genieten. Het was over de uitgeleefde woonkamers met hun verlepte tinten jonger en kleuriger waren geworden, toen zij er zich doorheen bewoog. Er was frisheid gekomen in de dove atmosfeer, helderheid in de eeuwige schemering achter de staterszij, lichtwegplooiende gordijnen. Zijn deftige voorvaders in hun verhulde lijsten leken uit een stagoogende sluimer opgeschikt door het jeugdig tintenende leven, wel op zijn neerkeken, en het was of een trilling van vrolijk ontwaken haar omstraalde, gelijk in de lente aan de zonniglands die obsweeft tussen het aardbottende groen. En die trilling dronk door in zijn ziel. De stil zwarte diepte ervan door schijnd en door ritzelend. De effen leeg je grijsheden vullend met spening van kleuren en lijnen. Hun verrukkelijke blijheid doorgluurde zijn kil somberdenken en de massieve levensbeelden die zijn geest neegedrukt hielden onder hun lodengewicht verloorden hun ondraagelijke zwaar te schijnen als Egyptische kolossen smiddags door zonnigloeing omspeelt. Ja, ze was een zon voor hem geweest, een prettige zon, daar zoveel lange miste gedagen. Een zon die naar buiten lokte weg van het martelende werk. Een zon die genotbeloofde en levenslust en kracht. Wat hij in haar lief had gehad, was haar kinderlijke uitschetterende grappigheid geweest, die ondoof bij leek en hem omruiste als een opwekkende muziek. Een geniaal tekenaar van caricaturen gelijk wist zij overal het draaze te ontdekken en te karakteriseren met een enkele scherpe trek. Zij kwam in zijn bestaan als een plotsening ontvlammend licht in een duisteren kamer. Opeens vond hij in de egale zwartheid op zich heen een bonte wereld van aardige en belangwekkende dingen. Hij, die in het levenslicht tradenrijke targedes had ontwaard, geen grootsopklinkende handelingen van helden, die glorie rijksneven in hun strijd, maar klein gistige worstelingen voor onbeduidende doeleinden, eindigend met een verborgen wegzinken in machteloosheid, hij zag er nu allerlei lachende kluchten in die het om zich heen kijken door amusant zouden maken, zolang klaren en hij maar gezond bleven en vrij van zorgen.  Haardagde de spot verzoende hem met het zijn, net als het sarcasme van Pastra, maar beter dan Pastra voerde zij hem tot de mensen terug die hij niet ontbieren kon en toch telkens weer ontvloot. Menig heen rekende hij dit spotten juist als een fout aan. Verweet hij dat zij erbarmingloos de draakstak met al wat haar maar enigszins lachwekkend voorkwam. Geheel ongegrond was dit gewijd niet. Spotten leek wel de essenz van hij wezen te zijn. Met alles scherden zij de gek en een zeldzaam talent van nabootsen bracht niet alleen de lachers op haar zijde, maar verschafde haar ook vleiers genoeg die zich toch achter haar rug weinig vleiend over haar uitlitten. Geen lichemsgebrek, geen joodse trek, geen chauvelijk ledij, geen verlegen onhandigheid, geen dwazen tegen strijdigheid ontkramen aan haar blik. Maar toch lag het nooit in haar bedoeling iemand te kwetsen. Was het gebeurd, dan schrok zij hevig, dan vond zij woortjes van medeleider die al even grappig klonken als er scherz, en dan deed zij zo liefberauwvol haar best het kwaad te herstellen. Nee, het was niet te verwonderen dat hij, bekoord door een dagdoorheid die hem zo torstvol aan deed, zich nooit had afgevraagd hoe zal ze voor mij wezen wanneer ik het aardig zijn is niet velen kan, of wanneer het lachen haar mond niet meer omspeelt. Maar toen die tijden waren gekomen, had zij even min in zijn ernst, als hij in de haren kunnen delen. Zolang de omstandigheden slechts de bovenste laren van hun karakters met Okander in aanraking brachten, had er een mooi begrijpen en een liefdevol waardering tussen hen bestaan. O, ze hadden veel van Okander gehouden, hij van haar en zij niet minder van hem. Toen de ernst van het leven hen vragen deed naar een waardering van Okander's diepere behoeften, was het begrijpen opgehouden en de vervremding begonnen. Had zij moeder een voorgevoel van die toekomst gehad, zo dikke als zij, goede glimlachend, met vermanend opgeheven vinger Clara toevoegde. Je mag heus wel een beetje voorzichtiger worden, je bent wat al te vrij in je mondje. Dat kunnen de meeste mensen niet verdragen. Eerst lachen ze erom, maar later, als je een deftige mevrouw bent, maakt het hem boos. En dan, mijn lieve kind, ook voor jezelf zou het zo kwaad niet zijn, als je langzamerhand een beetje ernstiger werd.  Natuurlijk had hij na zo'n vermaning Clara's partij gekozen, haar juist aansporend om toch alsjeblieft nooit ernstig te worden en veel liever zijn kleine hofnacht, gelijk hij haar noemde te blijven. Doch naderhand had hij maar al te dik was aan de woorden van zijn moeder moeten denken. Waarom zou de oude vrouw hem nooit eens haar mening over Clara hebben gezegd? Had de ondervinding haar geleerd, dat het verkeerd is in mens raad te geven, dan zij het zaken geldt en de raad op cijfers kan steunen. Misschien. Dat Clara haar op de duurt tegenviel had hij al gauw bemerkt, maar niet in Clara had hij de verklaringen ervan gezocht. Daarvoor doorzacht hij te goed de eigenaarigheden van zijn moeder om alleen te houden van hen met wie zijn medeleider voelen komen. Eer zij Clara kende, had zij veel met haar opgehad, omdat zij wist dat Clara een wees was. Toen ze even wel zien moest dat de wees niet gebukt ging onder haar verlies en op medeleider geen prijs stelde, was haar gedegenheid verflout en had ze het arme kind haar dachtelheid verweten, zo vaak het maar kon. Toch was zijn verklaren in het algemeen heel lief geweest en had deze er nooit iets van bespeurd dat zij niet in alle opzichten een schoon dochter was naar haar schoon moeders hart. Hem had zijn vrouw reeds op de huwelijksreis teleurgesteld, maar als hij daar goed over nadacht, dan moest hij toch bekennen dat zijn eisen toen onbillijk waren geweest. Zolang zij nog verloofd waren, had hij zich niet alleen met haar naivguitige uitvallen hartelijk vermaakt, door haar zelfs aangemoordigd steeds verder te gaan, zonder zich om iemand of iets te bekommeren. Ging het nu aan plotstening van haar te vergen dat ze zich inhouden en deftig aanstellen zou? Wonderlijk dat hij lucht hartige spot dus in haar kinderlijke familiariteit aanvankelijk juist haar grootste bekoorlijkheid, hem toen opeens zo gans anders hadden aangedaan. Op reis kon hij het niet uitstaan dat zij eens geboedelijk babbelde met een hotelhouder of een onbekende tochtgenoot. Als hij aan tafel lachen moest om iets dat zij hoorde of zag, dan vermeed hij zelfs de schijn van te luisteren naar haar mededeling.  Voorduurend leefde hij in angst dat er in het gezelschap in Hollander kon zijn, die haar luiderschert, zoveel haar onverwachte liefdesbetuigingen verstaan zou, en wanneer zij zo duidelijk haar grappige verwondering te kennen gaf, dat vreemde begonnen die grim lachen om de onverstaanbare klanken, dan kon hij haar wel niet berispen, maar vond hij dit aandacht trekken, toch alles behalve prettig. Kam dit doordien hij zich toen voor het eerst verantwoordelijk voor haar voelde, of schaamde zich in het publiek zijn ernst voor haar dachtoorheid, gelijk een aristocrat die een burgemeise heeft getrouwd, zich in gezelschap voor haar manieren schaamt. Toch was hij niet ongelukkig geweest, oh nee, zolang zij alleen waren, leefde hij in een roes van genot. Het was ook zo een heerlijk gevoel, de enige te mogen en te kunnen zijn, die haar het leven deed genieten. Want had ze een pret, als ze op een stevig paard gezeten in Zwitserse berg besteg, wat genoot ze als de Monte Carlo het nummer uitkwam, waarop zij haar zilverstuk had gezet. En hoe aardig, hoe stredend aardig, was het haar elke mooie ge te vragen, wat wil mijn vrouw vandaag doen, en dan al haar wensen te kunnen bevredigen. Eén mens boven allen, althans bovenvelen gelukkig te willen maken, en uit de streven in haar ogen die gever te zijn, en wie ze alles goed verschuldigd is, ach ja, ook dat is eerzucht. En gelijk een Napoleon zeggen kon dat hij het Franse volk zo inig had liefgehad, weil hij zich door dit volk afgodisch vereerd had geweten, zo meende hij, Zatis, Clara liefde hebben, omdat ook hij voelde, voor haar, een godheid te zijn. Lang had hij de huwelijksreis willen doen duren, maar plotseling werd hij gestuikt. Een telegram van Louie, ze riep hem terug naar het ziekbed van zijn moeder, en of schoon de oude vrouw nog enige maanden het leven hield, kwam zij niet meer op de been. Ze was lief, heel lief voor hem geweest, die modder. Hij had haar niets te verwijten en voor veel te danken, maar van haar gehouden? Nee, dat had hij niet. Zodra het gedachteloos napraat en van vorige koude meningen in hem geëindigd, en het zelfstandig oordelen begonnen was, had hij tussen haar en hem dezelfde kloof, of liever dezelfde onoverbrugbare stroomwaar genomen, die hem scheiden van alle mensen.  Naast de banden van het begrepen en gesteund worden, welke hem over die stroom heen aan pastra, van het vermaakt en vereerd worden welke hem aan Clara bonden, had de band van dankbaar te moeten zijn, sterkte een zeer betrekkelijke waarde voor hem bezeten. Voor haar goede bedoeningen, haar talrijke blijken van moederlijke genegenheid, was hij zeker erg kentelijk. Maar voor het geen zijn meende dat hij grootste geschenk was geweest, voor het leven, voor zijn leven, was hij in het geheel niet. Ze had hem ook veel te dik was getoond niets te begrijpen van de gedachten en gevoelswereld, waarin zijn geest zich bewoog, en waaruit zijn teleurstellingen ontsproten. Zij noemde het leven altoos goed en mooi, beklaagde tegelijkertijd alle vreugde logelend, ook menselijk lot, en werd boos als iemand de opmerking maakte dat hierin toch voor het minst een zondelingen tegen strijdigheid lag. Hij, Satis, was sedend zijn terugkeer van de academie in haar ogen een ondankbare geweest, die ziende blind bleef voor al het geen hij voor had, boven het tal van mensen. En bemerkend dat elk gesprek met zijn moeder op deze verklaring uitliep, dat elke redenering waarin hij zich duidelijk trachten te uiten door haar met ditzelfde argument werd beantwoord, had hij het opgegeving zijn denken en voelen haar te openbaren. Was hij er toegekomen met haar te babbelen over de nieuwtjes van de dag. En zij had het alles als een vernedering gevoeld, hem meer dan eens gezegd, oh, ik weet wel dat je me al half versluft vindt. Terwijl ze nu op haar ziekbed lag, geduldig leidend, maar toch verlangend naar het einde, toon hij zich op dat haar dood hem niet erg zou treffen. Maar toen ze nog onverwacht heen was gegaan en hij op haar mond neerzacht die hem nooit meer toe zou spreken, op haar ogen die hem nooit meer aanzouten zien, oh, welk een zieldorflijmend, hartbelouwend gevoel van eindeloose verlatenheid, van klein alleen zijn in een volle onverschillige wereld, had hem toen overweldigd en urenlang toen schrijgen als een kind.  Wat had hij toen in zichzelf anders dan ooit tevoren gededigd? Was hij genegenheid niet de enige geweest waarvoor hij nooit iets had behoeven te doen en waarop hij toch altijd had kunnen bouwen? Eén gemene daad, en wat voor een onwistamere drang hij ook in zijn binnenste macht hebben gevoeld, pas tras vriendschap was hoogstverschijnlijk voor hem verloren. Eén opwelling van passie voor een andere vrouw en wat hij ook van een tijdelijke geblinding zou mogen beweren, Clara's vertrouwende liefde zou minstens van karakter veranderd zijn. Tegenover zijn moeder alleen kon hij dwalen, kon hij harteloos zijn, kon hij onverschillig worden, kon hij zelfs misdanige dingen doen en toch zou hij blijven het kind dat hij ganse liefde had, dat zij zou helpen waarvoor geen overhaartig groot was. Wat beduidde alle andere banden naast die ene waarin het altijd onbindend verstand geen aandeel had gehad. Dit alles had hij ook vroeger geweten en toch, ja, en toch, hij bedacht het met bitterheid. Als hij terugkwam zou hij toch weer doen en zijn als vroeger. Toen Clara hoorde dat hij ter stomp naar huis terug wilde keren, had zij niet kunnen geloven dat de toestand werkelijk zo ernstig was. Het is heus allemaal druk te maken rij van Louise. Op dat ogenblik had hij voor het eerst bespeurd dat zijn vrouw en zijn zuster in de grond niet met opkanden over weg konden. Eénmaal in den Haag terug had Clara grauw in de noodzakelijkheid berust en op haar manier zich verdienstelijk willen maken. Nu echter had Louise zich beklaagd. Carol, wat ik je bidden mag, laat Clara van mama wegblijven. Dat dichtzinnige kind heeft van zieke verzorging geen flauwbesef. Ze heeft maar één idee dat mama opgevleurd moet worden en al zegt de dochter nu ook, laat haar met rust en geef haar alleen wat bouillon of eiwit. Het helpt allemaal niets. Clara komt met cherry aan, nu vraag ik je. Clara wil haar stoepen rijen geven en Clara maakt haar soms duizelig door al de drukte. Oh wat hadden die twee met hun dagelijkse klachten hem het leven toen verbitterd. Eindelijk had Clara de strijd opgegeven en was ze maar weer met haar vriendinning aan Tennyson en fietsen. Totdat, tijdens de convention van de wereld, de rouwtijd begon.  Toen hadden zij bij de maandenlang druk gehad met al wat er vast is aan de scheiding van een boedel en de inrichting van een huishouden. Deze maanden, en ook gedurende de zes weken die ze op Clara's dringend binnen nogmaals buitenlands doorbrachten, bleven zij samen intiem lief. Overleggend hoe zij het best hun vereende wensen konden verwezenlijken en vrij van onuitgesproken grieven. Het is waar. Clara praatte nooit eens over de moeder die heen was gegaan en noemde hem saai als zijn gedachte een afdwaalde naar het verleden. Maar hij had er geen behoefte aan dat een andere deelde in zijn smacht. Het verdriet dat anderen mededeels aanmaakt en open voor troost, had hem altijd, een ego gelijk, zich met alle pennen afweerend uitgestrekt, zwijgend doen in één rollen. Na die tijtechter, daar die lange tijd voor kleine emoties, vol druk verkeer met allerlei mensen en voortdurend belangstellen in iets nieuws, toen zij eindelijk stil beeen zaten in hun mooi en gezellig, maar voltooid huis, door de rauw van elke afleiding verstoken, door magnaanvrienden en naast de familieleden doorgaans alleen, toen groeide de vervreemding snel tussen hen op, hun doorzichtig leven, vullend met geheimzinnigheid als woekerende Edo Dea een helder, stromend water. Toen werd hij allengst gewaard, dat hun liefde niet berusten op het geen zij voor Okander waren, op het nieuwe blijvende dat zij samen hadden opgebouwd, maar slechts op het geen zij tijdelijk aan Okander hadden geschonken. Zij aan hem een nieuw doel om voor te leven, een nieuw neerblikken op het mensdom en daarbij de voldoening van het zich vereerd voelen, de trots van een gever van plezier te kunnen zijn. Hij aan haar de onderscheiding door een man, die onverschillig leek voor alle andere meisjes, uitgenot van zich op recht bewonderd en bemin te voelen, de bevrijding uit een hinderlijke afhankelijkheid. Ieder had zijn geluk voor zichzelf genoten, en dat vooral wanneer hij het oanderen benijds zag. Nu zij alleen tegenover Okander zaten, niet nieuws meer voor Okander kunnen doen en verstoken van een jaluzi, waar tegen als zonlicht tegen de maanschrijf hun geluk nog had kunnen weerkaatsen. Nu voelde ieder de oude neigingen hen leven, waarin de ander maar voor een poos had gedeeld en breide de onvoldaanheid zich over hun gemoetsleven uit als een door een ziekteplek over wedig akkergron.  In hoever ik Lara zich bewust was geweest van het noodzakelijke in dit werksterven van hun genegenheid, vermoedelijk had zij er hem de schuld van gegeven, overtuigd dat hij veranderd was. Van zijn kant had hij gauw genoeg begrepen dat zij hem niets had gebracht en had kunnen brengen dan wat afleiding voor een drang die vruchtenloos naar bevrediging zocht. O, vervloekte, waanzinnige, alle tevredenheid doodende ambitie, die telkens et telkens neergeslagen in de modden getrapt en voor doodachtig gelaten op de weg zich toch auto's weer opheft. Het vuil afschut en de zijwaarts heen gesnelde mens achterhaald om hem weer voor zich uit te drijven op de weg zonder schaardoe, zonder rustbank, zonder einds. In zijn lange, lege moegens begon hij weer te kampen met de ondraaglijke verveling. Op zijn wandelingen, onder het lezen van een mooi boek, na een drinken van een glas wijn woelde de lust om te schrijven, de begeerte om iets moois te maken. Het verlangen na een naam weer omhoog in zijn ziel. Een poos verzette hij zich. Zou hij van zijn kankzinnigheid nu niet eens eindelijk genezen zijn? Maar ten slotte bezweek hij toch weer. Al was het dan ook met het zelfbedroogd dat hij alleen wat bezigheid zocht en dat sluitend voor zichzelf wilde werken. Wel bezifte hij tegelijkertijd dat in botsing met het mensdom toch wederom de eindpauw was waarop hij aansteunde. Maar die eindpauw was nog onzichtbaar in de ongemeten verten en flets schemerde het al in zijn brein. Wie weet hoe strafvaardig ik hem deze keer bereik. Al dus kwam hij er toe zich weer hele dagen terug te trekken in zijn kamer. Zo genaamd nog altijd bezig met zaken van de boedel. Inderdaad verdiept in zijn tragedie Jan de Wit. Waarom had hij klaar haar de waarheid niet gebicht? Wie het hem destijds gevraagd had zou het een antwoord hebben gekregen. Ik heb haar eens gezegd dat geen verstandigmens op den duur voor een Hollands publiek kan willen schrijven. Ze zou me dus maar uitlachen en niet kunnen begrijpen dat ik voetaan alleen voor mezelf werk. Dan zag hij wel in de feest voor haar spot hem tot fijn zin had gedwongen. Bij juist wijl hij zich al bewust was niet alleen voor zichzelf te werken. Ondertussen maakte hij toespelingen op het onaan genaamde van bekend te staan als leegloper.  Maar zijn doel om haar op die manier langzaam met zijn omgekeer te verzoeden bereikte hij niet. In Klara's ogen waren handig Tennyson en kanig paardrijden even deugdelijke bezigheden als het schrijven van romance rond ernst in de luchtigste sport. Gelijk zijn sport zag in de ernstigste bezighet. Was het uit te verwijten dat zij in haar naiviteit zo dacht als het al van mannen van aanzien en naam dezelfde opvatting blijken te huldigen. Goede serven bij Tennyson was voor haar een staatszaak en zij zou zich geschaamd wanneer zij in een drukke straat van haar wiel was gestapt. Dat haar man Eersuurt bezat die bevrediging zocht kon zij zich niet alleen best voorstellen dat ze heerlijk. Dat die Eersuurt niet genoeg had aan de reputatie van een uitmuntende wielrijder of bodig te zijn? Nee, daar begreep zij niets van. Ergo dreef zij de spot met zijn wijklust eerst hij nog wist wat hij eigenlijk wilde. Die zaken komen in ons vanzelf terecht. Al die ernst is maar aanstellerij en wanneer er nu niet meer aan die boedel te bereideren valt, wat dan? Ga je dan op een ministerie? Pennelikken? Of de geroor van een steunpilaar van de maatschappij kan ik me je niet voorstellen. Dan zie ik je nog eer met een diepdenkend gezicht op een Turkse tromslaan in het Legende Zuid. Hij had erom gelachen en gezegd maar als ik nu weer eens ging schrijven en dan antwoorden zij schrijven jij weer schrijven jij die alle Hollands schrijven zijn rijp voor Merenberg vindt? Ja, als je absoluut in het zweet van je aanschijn je brood wil verdienen. Een klemtoon op brood was allervermakelijkst geweest maar toen hij haar aan een paar vriendinnen met dezelfde klemtoon had horen vertellen dat Karol opeens de baanie had gekregen van zijn brood te willen verdienen begreep hij dat het waar zou zijn de aanmoede ging waar aan hij behoefte gevoelde tegenover de dode weerstand er dingen en zijn levende twijfel aan zichzelf van zijn vrouw te verwachten. Zijn beetje naam had hem juist genoeg prestige gegeven om in klaar als ogen begierend zwaard te zijn. Wat die naam beduidde en hoe hij er aangekomen was kon hij niet schelen hij was niet de eerste de beste meer verlangde zij niet.  En toen er altijd om was toen hij in zijn kamer alleen bleef weerdenkende aan de mensen op hun eilandjes omgeven door de zee en vatten zij haar pretjes keerde zij terug naar het leven waar aan haar voor een paus had ontdrukt. Elke morgen zij zij hem vluchtig in de hand goede dag en dan ging zij nu eens naar het tennisveld dan naar het ijs of besteed zij voor de deur in wil of wel een paard. Klokken 12 was zij auto's terug maar klokken 2 vertrok zij ook weer op dit uur meestal naar winkels soms naar vriendinnen. 