Afscheidsrede Peter Jonkers 4 juni 2021
Ik open deze zitting met gebet, mag ik toch leren aan de vragen hun barret af te nemen. Mogen de geest van wijsheid en barmhartigheid in ons allen groeien en tot volle wasdom komen. Dames en heren, gaat u zitten. Zeer geachte aanwezigen in onze mooie oula online, op afstand, maar toch dichtbij. Zo voelen we dat. Familie, vrienden, in de zaal, koelet, familie, Peter. Jouw afscheid als probleeraren in onze universiteit, met een hele bijzondere verbondenheid jarenlang met wat in tussentheed is geworden de Tilburg School of Catholic Theology. We gaan zo met belangstelling lezen naar jouw afscheidsreden. En daarna zal onze universitetshoogleraar, nu visitecaan onderzoek van de Looschool ergens hier spalin, ook nog een aantal woorden tot je richten. Er zouden veel woorden tot je gericht kunnen worden, want wat heb je veel voor onze universiteit betekent, komt er aan het einde ook nog even op terug. Je hebt een enorme expertise opgebouwd in je hoogleraar, in je hoogleraarschap in onze academie, maar voldoer het ook in interactie en debat met velen als onderzoeker, vraagstukken over de plaats van religie in de publieke ruimte, religieus, pluralisme en waarheid. Vandaag ook een onderwerp. Tolerantie, interculturele filosofie, filosofie als een zoeken naar wijsheid en de filosofie van Hegel en zijn tijdgenoten in het bijzonder. Studeerde wijsbegeerte in Leuven aan de Zuster Universiteit de Cultuurstijd Leuven en promoveerde daar in 1982 met een proefschrift over Hegel's glomen ontwissen. Daarna een lange carrière aan de Universiteit van Theologie en Pastoraat en Hele en later hoogleraar in Utrecht geworden en daarna nog veel meer wat ongetwerfeld vandaag op de ene van de manier genoemd gaat worden. Aan onze mooie universiteit kwam je eigenlijk in 2006. Het imeritaat was er eigenlijk al iets eerder dan vandaag, maar u begrijpt dat al COVID heeft de reden iets naar achter doen schuiven. Dat is helemaal niet zo erg. We hadden geduld en misschien heb je er nog langer over nagedacht. We gaan het horen en we zijn blij dat vandaag er kunnen doen. Met jouw grote reputatie, die inspirerende colleges zijn we zeer benieuwd naar jouw bijdrage vandaag, jouw afscheidsreden. Of er echt afscheids zal worden, dat moet altijd maar blijken, maar het markeert wel een mooi en bijzonder moment in je indrukwekkende carrière.  Peter, ik kom straks nog even bij je terug, maar nu gaan we luisteren, dames en heren, naar de reden die als titeler heeft gekregen religieuze waarheid, wijsheid en de uitdaging van het pluralisme. Peter, ik wil je voorsoepen je reden uitgebreken. Geachter rector, mevrouw de directeur van de TNST, dames en heren. In onze tijd voelen religieuze mensen zich vaak geklemd zitten tussen waarheidsaanspraken van hun geloof en de publieke opinie die dergelijke aanspraken ervaart als een intolerante machtschreep en een bedreiging van het leven op de schoudige pluralisme. Deze spanning tussen de eis van geloofigen om de waarheid van hun geloof publiek te mogen beleiden en de problemen die in steeds pluralistische reorgende samenleving daarmee heeft, is het thema van deze lezing. De vraag die ik probeer te beantwoorden is of een benadering van religieuze waarheids in termen van praktische wijsheid kan bijdragen tot een vermindering van deze spanning. Daardoor ga ik eerst diepe in op de verschillende dimensies van religieuze waarheid. Daarna analyser ik de relatie daarvan met de praktische wijsheid en ten slotte stel ik de vraag of die benadering ons antwoorden kan bieden op de uitdaging van het pluralisme. Alle religies willen mensen de weg naar hun helstbestemming tonen en beroepen zich daarbij op de waarheid van een goddelijke openbaaring. Dergelijke waarheidsaanspraken zijn natuurlijk ook zeer omstreden aan zijn tijd, omdat zij kunnen leiden tot de uitsluiting van anderen. Als mijn religie de enig ware is, zijn alle andere religies en seculiere levensbeschouwingen per definitie vals van deze tegenstelling tussen de ene ware helstweer en de vele heiloose dwaaleren en de intolerantie en het geweld die daaruit kunnen voortvloeien, zijn er helaas talloze voorbeelden in de geschiedenis. Daarom is het niet verwonderlijk dat onze hedendaarse pluralistische samenleving het erg moeilijk vindt om daarop gepast te reageren. Wanneer gelovigen bijvoorbeeld hun opvattingen in zaken abortes uit de nazi, de plaats van de vrouw of homosexualiteit in het publieke debat willen inbrengen of zich in de publieke ruimte manifesteren of willen manifesteren via bepaalde kledingvoorschriften en rituele praktijken stoot je ze vaak op ondergrip of gongelach. Soms wordt dit soort uitingen zelfs verboden met een beroep op mensen of dierenrechten. Alle grote religies doen dus uitspraken over de warebestemming van de mens maar zijn verschillende onderling in een opvatting over de gestalte van die waarheid.  Waarheid kan in de eerste plaats verwijzen naar de leer van een religieuze traditie. Een voor iedereen toegankelijke inleiding in de belangrijkste leerstellingen van het geloof maar het is niet voldoende dat gelovige deze leer kennen. Ze moeten haar ook erkennen en aanvaarden als de ware hels leer. Om te kunnen spreken van een waragdig geloof moeten mensen bovendien hun leven in het teken stellen van die gelofswaarheid. Ze moeten hun geloof niet alleen erkennen maar het ook beleven. De term religieuze waarheid verwijst verder naar een schouwen van de transcendente waarheid. Een mystieke ervaring waarin het geloofige zoeken naar inzicht zijn uiteindelijk bestemming bereikt. De laatste en wel echt belangrijkste dimensie van religieuze waarheid betreft de overtuiging dat God zelf de ultieme en absoluute waarheid is. Dat wil zeggen waar ik kennis, waar ik zijn en waarachtig handelen. Voor de godsdienstphilosofen onder u, ik heb deze vijf dimensies van religieuze waarheid ontleent aan het volprezenboek van onze helaas tevroeg overleden collega Henk Von. De grote religies incorporeren de meeste van de hier opgesomde dimensies van religieuze waarheid. Maar het belang dat zij aan deze ofgeenig dimensie hechten verschilt. In de Christelijke traditie heeft de aanvaarding van de objectieve waarheid, zoals die bijvoorbeeld verwoord wordt in de catechismes en de geloofbeleidingens, een dominante plaats. Terwijl de Jonendom de nadruk legt op een leven in overeenstemming met de Torah, net zoals de islam, waar het woord islam, de persoonlijke onderwerping aan Allah betekent. In het zinboedisme gaat het dan weer vooral om het verwerven van inzicht in de transcendente waarheid, die ontoegankelijk is voor de normale discursieve reden. En tenslotte wordt God in alle monotheistische religies als de ultieme waarheid gezien. Om de kernvraag van deze lezing, de complexe relatie tussen religieuze waarheid en pluralisme te kunnen beantwoorden, concentreer ik me op het verband tussen geleerde en persoonlijk toegeëigende geloofbaarheid en de inbedding daarvan in het geleefde religieuze leven. Een leven dat zowel praktisch als contemplatief van aard kan zijn. En daarmee zal ik me vooral, maar niet uitsluitend, richten op de gestalte van die verhouding in het Christendom. De cruciale functie van de geloofsleer bestaat erin aan het geleefde geloofinhoud en richting te geven. En zo de identiteit van de geloofsgemeenschap rondom een aantal objectieve geloofswaarheden, morele regels en rituele voorschriften tot stand te brengen.  Maar op het niveau van de geloofsleer blijft de religieuze waarheid nog iets uitwendigs en intellectueels. En daarom moet de geloofiger zijn hele leven in het teken stellen van die waarheid. Zo doen de, wordt de objectieve leer geïnterpreteerd en vertaald naar de culturele situatie van de geloofsgemeenschap en het charisma van de individuele gelooferen. Deze noodzaak om de leer te interpreteren en te vertalen naar het concreet leven brengt ons bij het tweede thema van deze lezing. De geloofbaarheid als een vorm van wijsheid. Hoewel de geloofsleer en haar waarheidsaanspraken in het Christendom dus een centrale plaats hebben, is de vertaling daarvan naar het geleefde geloof wezenlijk. Anders verwoordt het geloof tot een theoretische constructie, in een interessant studieobjekt voor theologen en religiewetenschappers, maar zonder reële impact op het dagelijkse leven van de geloofigen. Inna genoeg alle philosophische en religieuze tradities wordt die verbinding van leven en leer met de term wijsheid aangeduid. Denken we maar aan de wijsheid als cardinale deugd in het Christendom, aan de acht ontsterfelijken in het oude China, de zeven wijzen van Griekenland en Rome, Socrates als een toonbeeld van een zoeken naar wijsheid, de rishis in India en de vijfsoefis wijzen in de Isla. Hoewel wijsheid door verschillende religieuze en seculare tradities op heel verschillende wijzen wordt opgevat, zijn er toch duidelijke familiegelijkenissen. Algemeen gesproken is wijsheid een allesomvatteoretisch en praktisch weten dat mensen orienteert in een zoeken naar waarheid, goedheid en schoonheid, en hen aanspoort om in overeenstemming daarmee te leven. Echte wijsheid is dus geen sinds hetzelfde als wilwetterij, omdat wijsheid zo'n verheven ideaal is, kunnen mensen alleen maar naar wijsheid streven en is alleen God wijs in de eigenlijke zin van het woord. Een wijze persoon weet verder een brede en diep gaande kennis van de mens en zijn wereld te verbinden met allerlei contingente levens-situaties. Om die situaties in al hun concretheit te vatten, doen wijsheidsradities vaak beroep op verhalen. Algemene principes maken immers onvermijdelijk abstractie van de specifieke context waarin mensen leven en handelen en lopen daardoor het risico te ontaarden in dodoeners of tegeltjeswijsheiden, oost-wijs-west-thuis-best, om er eens een voorbeeld te noemen. Ook al verschilt de setting en het verloop van een verhaal onvermijdelijk van de specifieke situatie van mensen in een andere tijd en plaats. Toch kunnen zij zich daarin herkennen en de wijze lesen van dat verhaal vertalen naar hun eigen situatie.  Tenslotte is wijsheid niet alleen een kwestie van hebben, maar ook van zijn. Iemand die wijze inzichten debuteert, maar een dwaas-levenleid, is geen werkelijk wijsmens. Wijsheid heeft met andere woorden niet alleen tot doel om mensen te informeren over het wagen goede en schone, maar ook en vooral om hem te transformeren tot een spiritueel leven in navolging van die ideale. Om al deze redenen hebben wijze mensen vaak een zekere ouderdom. Deze stelling mag er niet worden omgedraaid. Mensen zoals ik die een aantal grijze haren hebben, zijn daarom nog niet wijs, want zoals de Griekse auteur menander al wist, grijze haren tekenen de jaren niet de wijsheid. Om de verhouding tussen theoretische gelooftwaarheid en de geleefde religie te vatten, is het onderscheid tussen theoretische en praktische wijsheidbeholpenzaam. Volgens Aristoteles, van wie dit onderscheid afkomstig is, is theoretische wijsheid de hoogste en zekere kennis, omdat zij niet alleen handelt over de dingen zelf, maar ook over de oerzaken en de principes daarvan. Aangezien deze principes ewig en onverambelijk zijn, bestaat theoretische wijsheid in een voortdurende passieloze contemplatie van deze waarheden. De monastieke ordes in de christelijke religie en de katholicisme zijn een voorbeeld van een dergelijke contemplatie. Practische wijsheid beoog daarin tegen de mens te orienteren in zijn concrete, etische en politieke handelingen. Aristoteles defineert deze vorm van wijsheid als een rationele eigenschap, die de mens volgens waarinzicht doet handelen met betrekking tot wat goed of slecht is. Omdat praktische wijsheid gericht is op contingente handelingen en veranderlijke situaties, is zij geen coherent deductief systeem, maar eerder een bonte verzameling van afzonderlijke wijsheide. Aangezien zij echter ook een intellectuele deugd is, mag praktische wijsheid even minder gereduceerd worden tot een puur technische vaardigheid. Zij verbindt juist de theoretische kennis over algemene morele wetten en principes met een goede inschatting van de impact daarvan op allerlei veranderlijke situaties en menselijke temperamenten en geeft een juist oordeel over de haalbaarheid, verschillende opzichten, van een bepaalde handeling. Met andere woorden, een wijze persoon mag het belang van een theoretisch inzicht in de universele principes van het goede leven niet voor onachtzame, maar moet tegelijk inzien dat niet alles door die principes en wetten bepaald kan worden, omdat zij niet alle bijzonderheden van een concreetie situatie kunnen ondervangen.  Waar het voorwerp van theoretische kennis bijvoorbeeld het algemene principe van de rechtvaardigheid is, gaat het bij de praktische wijzeid om billigheid, om wat rechtvaardig in deze ofgene specifieke situatie inhoudt. Met andere woorden, praktische wijzeid heeft voor het handelen zo noodzakelijke flexibiliteit die de algemene principes van de theoretische wijzeid ontbeerden. Aristoteles illustreert deze confrontatie tussen universele wet en concreetie situatie met behulp van het beeld van de looden maatstok die gebruikt werd bij de bouwwerken op Lesbos. Die maatstok is buigzaam en past zich aan de vorm van de steen aan. Als dat een beetje ingewikkeld is, dan moet je maar denken, je moet maar eens proberen om met behulp van een starre, rechte meetlat de omtrek van een ronde zuil te meten. Omdat dus iedere situatie tot op zeker hoogte nieuw en onvoorspelbaar is, is praktische wijzeid een nooit eindigende, zorgvuldige bezigheid die veel creativiteit en gevoel voor verhoudingen werkt. Theoretische kennis is dus van essentieel belang voor de praktische wijzeid. Maar omgekeerd is praktische wijzeid ook wezenlijk voor de Theoretische kennis. Een goed prudentieel inzicht in een concreetie situatie kan nieuwe onvermoede dimensies van de universele principes blootleggen en draagt op die manier bij aan de inhoud, nuance en diepgang van die principes. Wat leert deze analyse over de verhouding tussen Theoretische waarheid en praktische wijzeid ons nu over de verhouding tussen de leerstellige of zojewel doctrinaire waarheid en het geleverde geloof? In de eerste plaats is de religieuze leer van fundamenteel belang voor een leven in de waarheid. Daarmee ga ik in tegen de neiging van onze tijd om religieuze waarheid, waarheid toe koer te reduceren tot datgene wat iemand spontaan als waar of goed aan voelt, waarin hij of zij zich kan herkennen, wat er van dat mee meen. Wanneer mensen alleen gevoelig zijn voor de complexiteit van hun concreetie situatie en niet in staat zijn om een breder standpunt in te nemen, zoals dat door de gloofsleer als objectief orientatiepunt voor het goede leven wordt aangrijpt, geven zij zich over aan de illusies van het hart en zijn dus geen sindswijs. Vanuit een christelijk optiek bestaat de waarheid van het geleverde geloof er immers in dat christinnen hun leven richten op wat door de Bijbel en de gloofsraditie geleerd wordt.  In meer algemene zin gaat het hier om een transformatie van een beperkt individueel standpunt naar een leven vanuit hun transcendent of goddelijk perspectief. Wat een gemeenschappelijk kenmerk is van alle wijsheidsradities religieuze, zowel als secularen, maar ook al is de wareleer een noodzakelijke voorwaarde voor de waarheid van het geleverde geloof, zij is daarmee nog geen voldoende voorwaarde. Om zich religieuze te kunnen orienteren hebben mensen immers ook een juist in zich nodig in een specifieke positie ten opzichte van dat objectieve referentiepunt. Juist hier ligt de wezenlijke bijdrage van de praktische wijsheid, zoals zich gestald krijgt in het geleverde geloof. Het herkent het belang van de leer, maar wijst ook op de noodzaak om deze in te bedden en toe te passen op de concrete levens van mensen en gemeenschappen. Anders gezegd, iemand die denkt dat de geloofslevel staat voor een warachtig religieus leven en zich niet afvraagt hoe die leer op een betekenisvolle wijze verbonden kan en moet worden met de specifieke situaties van mensen, is dus alles behalve wijze, maar maakt zich schuldig aan een hubris van de reden. Door haar gevoeligheid voor de concreetie situatie, levert het geleverde geloof dus ook omgekeerd een vitale bijdrage tot de inhoud van de leer. Ervaringen van historische situaties kunnen leiden tot veranderingen in de leerstellige waarheid. En ik wil dat belangrijke punt illustreren aan de hand van de veranderingen in de katholieke kerk over de godzinsvrijheid. Op basis van een bepaalde visie op helfswaarheid en de aanspraak op het exclusieve bezit daarvan, zacht de kerk, het gedurende vele eeuwen als haar plicht, ongelovige en ketters desnoods onder dwang te bekeren tot de waarheid van het geloof. Behoemde uitdrukken daarvoor zit Kompelle en Traren, een uitdrukking van Augustine is dat verwijst naar een problematische uitleg van de parabel van de Rijke Heer, die waren verplicht om op hoeken en straten, de hoeken van de straten, mensen te dwingen om naar zijn feest te komen, maar dat zou zijden. Voor een uitdivisie was het beroep op godzinsvrijheid in strijd met de goloofdwaarheid en bij uitbreiding op de uiteindelijke helfsbestemming van de mens en dus met de menselijke waardigheid. De verklaring van de Tweede Vatican Commissie over godzinsvrijheid, namelijk Dichnitatis benaderd deze kwestie op een heel andere wijze.  Reeds in de inleiding van dit document wordt expliciet voorwezen naar diverse, specifieke ervaringen van onze tijd, die tot een heroverweging van dit aspect van de leerstellige waarheid over godzinsvrijheid, het ombreken daarvan, hebben geleid. Op basis van die ervaringen, kent het Vatican Commissie, ik citeer, aan de menselijke persoon het recht toe op godzinsvrijheid. Einde citaat. Het belang dat de Commissie hecht aan de dezen, wat genoemd wordt, de tekende destijds, laat zien dat de kerk niet in staat is om a priori alle implicaties en nieuwe ontwikkelingen van de waarheid van haar leer te vatten, maar open moet staan voor een aanpassing daarvan in het licht van nieuwe historische ervaringen, zoals die in de geleefde religie worden opgedaan. Specifieke ervaringen, zoals het onrecht van de godzinsvervolgingen, gedwongen bekeringen, antisemitisme en meer in het algemeen de waarde van culturele diversiteit, hebben de kerk er toe aangeset om hauiler of godzinsvrijheid te herzien. Die ervaringen hebben we dan namelijk noemt inzien dat godzins en gewetensvrijheid tot de kern van de menselijke waardigheid en daarmee ook tot de waarheid van het geloof behoren. Dit voorbeeld laat zien dat de geloofstheer niet alleen belangrijk is voor de inhoud en richting van het geleefde geloof, maar dat dit laatste door zijn ervaringen en gevoeligheid voor de concreetie situatie ook omgekeerd een vitale bijdrage levert tot de inhoud van die leer. De taak van het geleefde geloof bestaat er dus in de volgende paradox uit te houden. De universele waarheid aanspraken van de geloofstheer aanvaarden en deze tegelijk confronteren met allerlei ervaringen van wat die waarheid concreet betekent. De vraag is nu welke nieuwe perspectieven dit voorstel om religieuze waarheid te benaderen vanuit praktische wijsheid biedt voor de uitdaging van het pluralisme. Eén van de belangrijkste redenen waarom het geven van een antwoord op deze uitdaging in onze tijd niet alleen dringend, maar ook automatisch complex is, is dat een populaire opvatting van de inter religieuze dialoog op allerlei problemen stuint. Volgens dit model zou deze dialoog moeten uitmonden in een gedeelde verstaanshorizoon over de grenzen van de verschillende religies heen. En zo leiden tot meer onderling begrip en beklemtonen van wat een religies onderling verbindt. Wat we echter feitelijk zien, is dat zo'n dialoog vaak resulteert in een babilonische spraakverbaar.  Hoe komt dat? Wel nu, het dialoogmodel werkt uitstekend in een kleine en relatief homogene samenleving waarin de verschillende religieuze en circulaire tradities elkaars gevoeligheden kennen en respecteren. Het hedendaarse pluralisme verschilt echter van zijn vroeger registraten in de zin dat een gemeenschappelijke gespreksbasis vaak ontbreekt. In de moderne tijd, meer bepaalde voorlichting, fungeerde de idee van redelijkheid als een overkoepelend criterium van onbevoer oordeelde interpretatie, naar deze idee heeft in onze tijd haar plausibiliteit goedeels verloren. Redelijkheid en waarheid worden vaak als het resultaat van een machtschreep door een bepaalde cultuur of belangen groepering gezien. Bij gevolg komt in onze tijd regelmatig voor dat een religieus of cultureel dominante groep er door de minderheid van beschuldigd wordt haar gespreksregels en opvatting van redelijkheid eenzijdig op te leggen voordat datgene wat op het eerste zicht een dialoog lijkt en feiten een verkapte monoloog is. Iedereen die het heen en daagse publieke debat een sinds volgt kan talloose voorbeelden van dit meginisme herkennen. In de religieuze dialoog is het dus zeker zinvol, maar het probleem is dat het beoogde doel, de samensmelting van de verschillende religieuze en circuleer verstaanshorisonte veel te idealistisch is zodat de dialoogpartners vaak gefrustreerd raken en iedereen zich uiteindelijk in de vertrouwde omgeving van zijn of haar eigen religieuze of circuliere club terugtrekt. Een beter antwoord op de uitdaging van het pluralisme lijkt me om bolriqueurs inzichten over de veelheid van talen toe te passen op het leven beschouwelijke pluralisme. Hij vertrekt van de volgende metaphor. We leven, of we dat nu leuk vinden of niet, in een wereld nababel. Hetgeen wil zeggen dat er geen universele moedertaal is, maar alleen een heterogene veelheid aan verschillende talen. Bij gevolg staat elke talen communicatie bloot aan risico op onbegrip of een verkeerde vertaling. Omdat er geen universele taal is, is er ook geen neutrale overkooppelende maatstaf voor een juist begrip of een correcte vertaling van de talige ander. Toegepast op het religieuze pluralisme betekent dit dat er alleen een heterogene tijd aan religies en circulaire levensbeschouwingen bestaat, zonder een overkooppelende idee van religieuze waarheid die zou kunnen dienen als een criterium voor de objectieve en eenduidige beoordeling van verschillende religies. Op het eerste zicht lijkt het resultaat van deze situatie dat verschillende religies en circulaire levensbeschouwingen totaal onvergelijkbaar zijn en dat iedereen zit opgesloten in zijn of haar eigen religieuze bubble met zijn of haar eigen waarheid.  En dan zijn we natuurlijk nog geen stap verder. Toch is er ook een ander antwoord mogelijk. En om dat toe te lichten moeten we opnieuw vertrekken van de talige heterogene tijd. Juist omdat we leven in een wereldnababel hebben we nood aan vertalingen en het leren van vreemde talen. Niet onwille van allerlei praktische redenen maar ook omdat we ons op die manier meer bewust worden van de mogelijkheden en grenzen van onze eigen moedertaal. Want het eigen moet net zo goed geleerd worden als het vreemde. Dit inzicht leidt tot een oproep tot talige gastvrijheid waar het plezier van te verblijven in de taal van de ander in evenwicht wordt gehouden door het plezier om het vreemde woord thuis te ontvangen in het eigen verwelkomende huis. Wanneer we deze idee van talige gastvrijheid toepassen op het religieuze en leefde beschouwelijke pluralisme zien we dat de belangrijkste reden om onze religieuze waarheidsaanspraken te delen met anderen is dat we als relationele wezens iets kunnen leren van de religieuze ander. Alleen door de uitdaging van het vreemde te aanvaarten kunnen we gevoelig worden voor de vreemdheid van onze eigen religieuze waarheide voor onszelf. Met andere woorden religieuze gastvrijheid stelt ons in staat om bewust te worden van de mogelijkheden en de grenzen van onze eigen religie en die van de religieuze ander. Mensen die bijvoorbeeld diep geloven in de waarheid van de Bijbel kunnen in het boedisme een onverwaardelijke empathie met heel de schepping ontdekken die onder ontwikkeld blijft in de Abrahamitische religies. Net zoals boeddhisten in de Bijbelse religies een grotere aandacht voor de verwerkelijking van een rijk van rechtvaardigheid in de geschiedenis kunnen ontdekken. Het ontzag voor het goddelijke misterie sluit dus een werkelijke gemeenteinteresse en respect voor andere religies dus niet uit, maar een tegendeel juist in. Deze gedachten over religieuze gastvrijheid sluit er goed aan bij mijn pleidooi om de vraag naar religieuze waarheid te benaderen vanuit het geleefde geloof. Juist omdat die benadering gekennerkt wordt door een meer flexibele en bredere opvatting van religieuze waarheid dan de klassieke doctrinairezinswijze is het geleefde geloof beter in staat om te erkennen dat er vele manieren zijn om gestalte te geven aan het goddelijke misterie en daarvan ook te leren.  Zo doen de is het geleefde geloof in staat om vanuit een geloof in de onuitputtelijkheid van god de onherleidbare eigenheid van de religieuze ander te respecteren en daarmee in gesprekte treden om van hem of haar te leren. Ondanks het belang van religieuze gastvrijheid als antwoord op het purelisme blijft er toch een belangrijk probleem bestaan. Onze talige en religieuze gastvrijheid is beperkt omdat we hem al niet alle talen kunnen leren en ons evenement kunnen verdiepen in alle religies van de wereld. Toch is er een verschil tussen beide vormen van gastvrijheid namelijk er zijn nu alleen praktische maar ook principielle grenzen aan onze religieuze gastvrijheid omdat sommige van de waarde en gebruiker van de religieuze ander in strijd zijn met wat voor ons heilig is.  Deze notie van het heilige verwijst dan weer naar een explicite of implicite opvatting van religieuze waarheid als een principieel criteria in en niet alleen maar naar een pragmatisch motief om onze gastvrijheid te beperken om de vergelijking met de talige gastvrijheid te hernemen terwijl niemand behalve misschien Martin Heidegger serieus van mening is dat zijn of haar taal beter of meer waar is dan die van iemand anders menen we wel goede redenen te hebben om bepaalde waarden en gebruiken van andere religies en circulaire leefbeschouwingen te bekritizeren of af te wijzen de vraag is dus hoe religies en circulaire leefbeschouwingen kritisch kunnen reageren op de religieuze ander omdat er zoals gezegd in het heenendaagse pluralisme geen algemene geaccepteerde beoordelingscriteria zijn loopt iedere vorm van kritiek het risico beschuldig te worden van vooringenomenheid daarom wil ik aan het eind van deze bijdrage kort ingaan op de vraag of een benadering van religieuze waarheid als praktische wijsheid een antwoord of een uitweg uit deze en passen kan bieden om de beschuldiging van vooringenomenheid te kunnen ontwijken is eerst en vooral een uitnodiging van wat technisch genoemd wordt een epistemische bescheidenheid vrijst een alles ontvatten oordeel over een religieuze of circulaire leefbeswijze is onmogelijk niet omdat we de ander, niet alleen omdat we de ander niet maar onze eigen maatstaven mogen beoordelen maar ook omdat leefbeswijze complexe gehele zijn die in tijd en ruimte van elkaar verschillen en zich permanent ontwikkelen geeft de geloof als uiting van praktische wijsheid heeft voor deze contextualiteit en op basis daarvan voor kritische oordelen over de ander te nuanceren en in proporcie te brengen dus geeft de geloof biedt daar een voordeel in belangrijke echter is dat praktische wijsheid zoals ik aan het begin zei niet alleen bestaat in het velen van oordelen maar ook en vooral in een berachtige manier van leven door een concrete manier van leven leggen mensen getuigenis af van wat een zinvol leven werkelijk betekent dat geldt voor de heilige uitheden en verleden van de katholieke kerk maar ook voor mensen als Mahatma Gandhi en Nelson Mandela deze levens hebben nog steeds een voorbeeldfunctie ook voor mensen met een heel andere overtuiging want zij kunnen hen inspireren tot een kritische zelfreflexie over de waarheid van hun eigen geleefde geloof voor veel christinnen is het leven van Gandhi bijvoorbeeld een bron van inspiratie voor wat religieuze tolerantie werkelijk betekent en op een gelijkardige manier was het leven van Nelson Mandela van cruciale betekenis voor de politieke en maatschappelijke verzoening in Zuid-Afrika ook voor mensen die een geweldadige strijd bepleiten mensen laten zich in onze tijd in verschil minder leiden door een religieuze of secundaire leer maar kijken vooral naar de manier waarop deze in concrete levenswijze gestalte krijgt het geleefde geloof als een uitdaging van praktische wijsheid heeft tussen belangrijk kritische potentieel ten aanzien van de waarheidsaanspraken van een religie of secundaire leven beschouwen in deze lezing heb ik geprobeerd om een eenzijdig doctrinaire benadering van religieuze waarheid bij te stellen door de extentiele dimensie daarvan op de voorroom te plaatsen daardoor heb ik gebruik gemaakt van een analyse van de praktische wijsheid die een belangrijk onderdeel is van de geleefde religie mens inzins kan een dergelijke herbepaling van religieuze waarheid een antwoord geven op de uitdaging van het radicale pluralisme in de eerste plaats wordt door het behouden van de term waarheid een onvruchtbaar relativisme vermeden mensen kunnen zich wel immers wel degelijk in het onheil starten terwijl een ander levenspad hen gelukkig maakt en doet bloeien maar een vergelijking met een leerstellige benadering van helswaarheid zal het gesprek daarover niet zozeer op basis van theoretische argumentaties maar veel eer langs concrete getuigenissen en voorbeelden verlopen het is eigen en praktische wijsheid om een juiste inschatting te maken van de concrete omstandigheden waarin een persoon of gemeenschap gestalte geeft aan het goede leven en omgekeerd te erkennen dat deze levensomstandigheden nieuwe onvermoede dimensies van het goede leven kunnen blootleggen ik kom tot mijn dankwoord aan het einde van deze lezing wil ik graag enkele woorden van dank uitspreken ik laat daarbij mijn gezin en mijn vrienden buiten beschouwing omdat ik hem liever op een andere manier wil bedanken voor alle steun die ik van hen heb gekregen ik wil het college van bestuur van de universiteit en de bestuur van de TST bedanken voor het vertrouwen dat ze in mij gesteld hebben in mijn dank wil ik ook het college van bestuur van de voormalige katholieke theologische universiteit te Utrecht betrekken dat ik mijn afscheidsreden in de oude van deze mooie universiteit kan houden is een belangrijke maat te danken aan de bestuurlijke creativiteit en het doorzettingsvermogen van dit college en in de bijzonder van zijn voorzitter Ernstiers-Berlin en ik ben bijzonder blij Ernst dat je hier vandaag aanwezig kunt zijn als rector van de KTU heb ik destijds met al mijn bestuurlijke vermogens meegewerkt aan het project om de KTU in Tilburg Universiteit te integreren omdat dit na mijn mening cruciaal was en nog steeds is voor de toekomst van de katholieke theologie in Nederland een woord van dank ook aan de studenten van de TST ik heb altijd met veel plezier college gegeven daarbij zag ik het als mijn taak om een theologische perspectief te verbreiden naar andere manieren van nadenken over mens en samenleving, god en wereld met hun vragen hebben ze mij uitgedaagd om mijn zinzichten over die problemen tuninanseren en bij te stellen zoals dat hoort aan de universiteit of de gemeenschap van docenten en studenten bij uitbreiding geldt mijn bank ook de promovendie met hun teksten en gesprekken hebben ze mij gestimuleerd om me in nieuwe vraagstukken te verdiepen ik wil verder ook de collega's in binnen en buitenland bedanken met wie ik de afgelopen jaren intensief heb samengewerkt ik heb het steeds als een groot voorrecht gevonden om in een internationale setting te werken op gebied van bestuur en onderzoek en ik heb daar veel van geleerd en daarvoor ben ik mijn collega's zeer erkennelijk aan de TST wil ik in de eerste plaats mijn collega Slav Hellermans bedanken een steekende samenwerking hoewel wij geen van beide theologisch zijn zijn we er met onze publicaties over de toekomst van de katholieke kerk in geslaagd het wetenschappelijke debat daarover vooruit te helpen verder wil ik bijzonder de collega's bedanken die een gewaardeerde bijdrage hebben geleverd aan deze middag de teksten van hun bijdrage en het interviewen met hen moet u samen met de uitgebreide versie van mijn afscheidslezing downloaden via de website van de TST en u ziet daar de link bij het buitengaan krijgt u ook een exemplaar voor het focusnummer van het algemeen Nederlands tijdschrift voor wijsbegeerd het is gewijd aan wijsheid een thema dat mij zeer ter harte gaat en ik heb daar aan samen met diverse binnen- en buitenlandse collega's met veel plezier aan gewerkt ik wil de redactie van het ANTV ook van harte bedanken voor dit initiatief de mensen die mijn afscheidsreden via de live stream bijwonen stuur ik graag een exemplaar op als ze mij hun postadres doorgeven een bijzonder woord van dank ook voor de collega's van het ondersteunend en beheerspersoneel van het TST in de vele jaren dat ik bestuurlijke verantwoordelijkheden had heb ik me door jullie warme collegialiteit steeds gesteund geweten bij mijn werk voor de toekomst van onze faculties ter slotte wil ik de TST en bij uitbreiding de hele universiteit het allerbeste toewensen de afgelopen jaren zijn wij allen geconfonteerd met belangrijke nieuwe uitdagingen voor de academie de brede samenleving en last but not least voor geloof en kerk het is aan de creativiteit en de inzet van de jongere generatie om antwoorden op die uitdagingen te geven ik heb gezegd Peter dank je wel voor je niet alleen in praktische maar in heel fundamentele zin wijze reden ik kom er straks nog even op terug maar voor ik dat doe wil ik nu graag hij werd al genoemd of als er al eens is van Lien nauw betrokken bij de door jou al genoemde fusie van de facultijt die uiteindelijk leiden tot het moment dat je hier in deze alla jouw afscheidstreden uitspreekt is hij toen maar een goede allerget dan zal jouw graag toerspreken en hem geef ik graag het voor dank u wel meneer de rector magnificus voor de gelegenheid de uitnodiging hier het woord te richten tot onze collega Peter Jonkers of verstoer ik daarmee wel de stilte die eigenlijk op de zeggingskracht van deze bijzondere afscheidstreden zou moeten volgen ter overweging maar ik is graag het woord tot jouw beste Peter met jou de filosof in ons midden om er weg zijn is de eerste herinnering die bij mij opkomt nu ik tot jouw bij afscheid als hoogleraar het woord mag richten samen zetten we stappen naar een bestemming die we vermoeden maar nog niet kende zo is het begonnen ruim een kwarte eeuw geleden en zo is het gebleven sinds we elkaar ontmoeten als medereisigers in de verenigde state de sticht in porticus had een groepje jonge katholieke hoogleraaren van verschillende Nederlandse universiteiten bij ingebracht en de kans geboden om op bezoek te gaan bij internationaal gerenomeerde Amerikaanse katholieke universiteiten Loyola in Chicago, Notre Dame, Boston College en Georgetown University in Washington D.C.