Wetenschap in de maak - Open grondwaterdata in Brabant - Gijs van Maanen
Goedemorgen, mijn naam is Gijs van Manen en ik ben onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg en ik hou mij bezig voor mijn onderzoek met open grondwaterdata vanuit een filosofisch etnograatisch perspectief. Ik kijk onder andere na kaartjes als deze en je ziet hier een kaartje van brawand met allerlei gekleurde bollen. En al deze gekleurde bollen zeggen iets over de grondwaterstand in brawand. Rode bollen geven aan dat het slecht gesteld is met de grondwaterstand. Het is dus heel erg droog. Blauwe bollen geven aan dat het heel erg nat is. De grondwaterstand is dus heel erg hoog en alle kleuren daar tussenin geven iets aan over grondwaterstanden die tussen heel erg droog en heel erg nat inzitten. Daarvan mijn onderzoek ben ik niet in instantie heel erg geïnteresseerd in grondwater, maar meer met het kaartje zelf. Want het kaartje is te vinden op de website van het waterschap, dus de soort van gemeente van het water management in Nederland. En iedereen kan het kaartje terugvinden. Jullie dus ook. Doordat, omdat het kaartje zo toegankelijk en voor iedereen vindbaar is, kan het worden gezien als een vorm van open data. Een open data is een idee en ook een praktijk die voor sinds een kleine 20 jaar ongeveer heel hip is in overheidsland. En de overheden proberen door middel van het publiceren en toegankelijk maken van gegevens over hun eigen functioneren zichzelf transparenten maken. Ze proberen ook de participatie met burgers te bevorderen of de samenwerking met bijvoorbeeld pedicate partijen. Dat klinkt een beetje abstract, maar jullie kennen het allemaal. Denk bijvoorbeeld aan het CBS, dat bijvoorbeeld gegevens over hoeveelheid mensen in Nederland publiezeert, of corona dashboards die dag van dag tot dag bijhouden en toegankelijk maken hoeveel mensen er ziek zijn in Nederland. Het is echt er niet zo heel veel wetenschappelijk onderzoek naar wat dat dan doet in de praktijk tegevens openbaar maken. Vandaar dat ik ben, verraad dat ik geïnteresseerd ben in hoe dan open data het functioneren van de institutief en de samenleving doet veranderen. Of heel losjes geformuleerd. Wat doet dan open data in de praktijk? Nou, als gezegd, in het begin hanter ik dus een philosophisch etnografische methode. En dat betekent dat ik niet alleen maar op een stoel zit heel hard na te denken over de betekenis van openheid of transparantie.  Ik ga ook niet zoals de klassieke etnografen en anthropologen naar verre volkeren om hun culturen te bestuderen. Wat ik wel deed was dat ik heel veel vergaderingen bij wonen waarin ambtenaren heel veel sprake en handelden met het kaartje wat ik eerder heb laten zien. Met dus de bolletjeskaart. Nou, de bolletjeskaart in deze context heeft nog een specifieke betekenis. Bestaat in deze vorm sinds ongeveer 2014 en wordt gebruikt ieder jaar op 1 april om te beslissen of bepaalde groepen van grondwater gebruik mogen maken. Je ziet dus de gekleurde bollen en als er genoeg rode bollen zijn in een bepaald gebiedje, kan de dijkgraaf, dat is de burgemeester van het waterschap, beslissen dat voor een bepaalde periode geen grondwater mag worden gebruikt omdat er eenmaal te weinig grondwater is. Het kaartje zelf wordt dus gebruikt om te beslissen of er een verbod op grondwater gebruik ja, wordt geïnitiëerd. Dat klinkt een beetje surf en droog, maar dat is het niet. Niet alleen maar omdat het heel erg droog is in Nederland de afgelopen jaren zoals de volkskranten rapporteren, maar ook omdat een belangrijke doelgroep of steekelde binnen dit verhaal de een afgelopen tijd wat ruring veroorzaakt. Afgelopen jaar waren er heel veel protesten van boeren in Den Haag en zelfs vanochtend las ik in het nieuws dat boeren met trackers naar Den Haag opgaan, naar Den Haag toegaan om te protesteren tegen van alles en nog wat. Je kunt je dus voorstellen dat het verbieden van grondwater gebruik voor boeren een zeer politiek gevoelige zaak is. Mijn vraag was dus van wat doet dan open data in de praktijk en zoals gezegd heb ik heel veel mensen gesproken en heel veel vergaderingen ook bijgewoond en op basis van die gesprekken en observaties blijkt dat heel veel verschillende interpretaties zijn van de waarde van die gegevens van die bolletjes die online staan. De wetenschappers, de hydrologen die ik sprak, tegenover heel erg de nadruk op wat is de waarheid van die bollen, in hoeverre geven zij correct en naar waarheid de grondwaterstand aan. Mensen of partijen als natuurmonumenten proberen heel erg de link met de status van floren en fauna te leggen, dus die proberen niet zozeer te zeggen, in ieder geval de bollen representatief zijn voor grondwaterstanden, maar proberen het idee van grondwater te verbreden door ook natuur erbij te betrekken.  En de boeren tot slot zijn vooral geïnteresseerd in de vraag kan ik ook het land op mij bij trekken, want tegenwoordig ook niet meer vanzelfsprekend, maar worden dus een hele ingedikkelde mengelmoes van verschillende partijen die allemaal iets willen en iets willen vinden van open grondwaterdata. Hoe moet je die mengelmoes dan eigenlijk begrijpen? Er zijn grofweg twee perspectiefen die ik kan tegen om dat te doen. Option 1 is dan de open data zien als een grensobject. Een grensobject versoepelt de communicatie tussen verschillende groepen mensen. Het maakt het mogelijk om van een meting van een grondwatersstand naar een metenschappelijk feit te gaan naar beleid over grondwater en tot slot uit te komen op een beslissing over wat dan te doen met het grondwater, met de grondwatersstand. Het grensobject dus de open data bespoedigt hierdoor de samenwerking tussen allerlei groepen mensen, dus de wetenschappens, politici, beleidsmakers, etc. En een nadruk binnen dit perspectief, binnen deze optie, ligt dus op informatieuitwisseling en kennis vergroting of kennisuitwisseling. Dit is echter niet het volledige plaatje. Option 2 is door de open data zien als een meervoudig object, waarin niet alleen maar de nadrukpoort gelegd op kennisoverdracht en het verplaatsen van kennis van meting van grondwater naar uiteindelijk een judiciële relevante beslissing, maar ook kijken naar wat de open data doet in de praktijk. Wat ik merkte in mijn onderzoek is dat er dus meerdere type grondwaters eigenlijk vinden waren verbonden aan verschillende locaties en tijdstippen binnen al die verschillende locaties waar iets met de bolletjeskaart wordt gedaan. Om twee voorboden daarvan te geven. Op 1 april beslist dus de Dijkgraaf, de burgemeester van het waterschap, op basis van een gekleurd bolletje of er iets wel of niet mag gebeuren. Wat het bolletje doet is dus volstrekt anders dan wat een wetenschapper doet, wanneer hij of zij gaat kijken naar wat de waarheid is van het bolletje of het grafiekje wat er ander ligt. Wordt het dus voor verschillende context, er wordt iets anders gedaan met het bolletje waardoor je dus kan zeggen dat er een ander type wereld wordt geconstateerd door het bolletje. Dat is optie 2, het meervoudig objectperspectief. Samengevat, ik heb dus gekeken naar de relevantie van open data en open data wordt vaak de wereld in geroepen om transparantie, openheid en samenwerking te bevorderen. 