St. Augustine of Hippo - Tilburg School of Catholic Theology Tilburg University
Augustines van Hippo was bischop van hipporegius in Noord-Afrika. Een hartstochterlijk godsoeker. Een van zijn vragen was die naar de vrijheid van de mens. Dat bepaalt ons handelen hoe vrij is onze wil, hoe rationeel is de mens. Het is heel duidelijk om aan te geven dat wij geen rationele personen zijn... geen rationele mensen zijn. En dat zie je ook helemaal terug in de structuur van het berein. Augustines beschrijving van zijn spirituele zoektocht... en zijn denken over de menselijke wil, de relatie tot God, over vrijheid en genade. Dit alles maakt deze vier de Eeuwse kerkvraade nog altijd een belangrijk theoloog. Eén van de heete hanghuisers in ons tijdschrift, maar ook in de tijd van Augustines... en eigenlijk zeker ook in zijn persoonlijk leven... is de vraag naar de vrije wil. Hoe vrij is die menselijke wil eigenlijk? Dat is verre van een strikt theologische vraag. Filosofen nu als Martha Noesbaum schrijven daarover... en dan vaak ook op het scherpst van de sneden. Maar het is ook het onderzoek object in de neurologie. En modern neurologisch onderzoek leert dat aan rationele beslissingen... een voor rationeel besluit vooraf gaat. Dat kun je meten in de hersenpan. Er is veel onderzoek gedaan naar het proces van besluitvorming in de hersenen. Daarover prof. Frans van der Mercier... in Meerut is hoogleraar neurologie aan het Erasmus Medi-centrum. Wat betreft besluitvorming in de hersenen... is er een heel beroemd experiment geweest. Dat is dat van Libet. Bij die proefpersonen vroeg om aan te geven... op welk moment ze hebben besloten om een knop in te drukken. En toen bleek dat voorafgaand aan een activiteit... dat er dan al zo'n anderhalve seconden potentieel veranderingen optreden. Voordat ze besloten om de knop in te drukken. En daaruit is er een hele discussie voortgekomen... dat we de beslissing onbewust nemen... en ons later bewust worden van de beslissingen. Je doet dus iets of beter je besluitjes te doen voordat je het betenkt. Ik geef een voorbeeld. In het tweede boek van zijn beleidelissen... herinnert Augustines hoe hij in samen met zijn vrienden Perestal... zomaar voor de kick, zouden we zeggen. Omdat ze er zin in hadden, niet omdat ze horen hadden. Hij constateert dat voordat hij zelf had nagedacht... dat het eigenlijk al gebeurd was. En precies ook omdat hij zich door die groep liet leiden... en erbij wilde horen.  Ja, daarin herkennen we de emotie... en de factor van de peergroup, de sociale druk. Hij schrijft daarbij nog dat de peren niet eens lekker waren. Hij wist donders goed dat het niet mocht. Hij schrijft dan, ik wilde fout zijn... niet om dit of dat, maar alleen maar om fout te zijn. Wie herkent dat niet? Hier herkennen we de cognitie die koel reflecteert... maar te laat en achteraf. Je kunt de mensen vanuit de neurowetenschap bril bekeken. Je kunt zeggen dat hij in feite altijd zijn eigen drijferen najaagt. Dat is dus veiligheid, dat is voeding... maar dan ook sofistiketend wijze in onze maatschappij... terwijl hij dat altijd moet doen in samenhang met anderen. Hij zal altijd proberen om zijn eigen drijferen... te optimaliseren in de sociale context. En dat vraagt heel veel aanpassingsvermogen van de mens. Die metafoor van de perenboom die Agustine is gebruikt... staat eigenlijk voor het enorme dilemma van de mens... waarin wij denken van we weten wat goed is... en we weten dat we het goede moeten doen. En toch doen wij dingen waarvan we weten ze kloppen niet, ze deugen niet... en we vinden dat nog leuk ook. Hij laat dat open. Hij bekent in feite zijn overkomenheid na die metafoor van de perenboom. Maar hij laat open, hij constateert alleen maar dat het in de geschiedenis... der mensheid in ook in zijn eigen leven zo werkt. En dat is het. Agustine's stellingname staat in de context van een kritiek op pelagias. Dit conflict trekt lange sporen in de ontwikkelingen van het westerste denken. Erasmus en Luthor. Katholica versus reformatie, genade en vrijwill, dat zijn de thema daar. Punt is dat als God alwetend is... er dus geen sprake kan zijn van vrije beslissingen van de mens. God of Agustine is eigenlijk weerlegd die dwingende logica. Hij neemt zo positie in een belangrijk theologisch twispunt. Heeft de mens een vrijwill? Kan hij zondigen of goede werken doen? Of leeft de mens gepredestineerd alleen uit genade uit? Iets dat hij om niet heeft ontvangen. Agustine heeft het over de menselijke hoogmoed. Terwijl alleen God boven alles verheven is. Hij heeft het over een ziel die ontrouw is en God de rug toegeert. Het is de menselijke zwakheid die leidt tot misstappen en tot verwarring. Maar precies in die zwakheid laat God de mens niet los.  En de mens weet, althans, Agustine schrijft het... ...bij u is er echt rust, leven zonder verwarring. Wie bij u binnen gaat, gaat binnen in de vreugde van z'n heer... ...en heeft niets te vrezen. En in het diskoer van Agustine spelen termen als geborgenheid... ...vertrouwen een belangrijke rol. Hij gaat uit van een relationeel godsbegrip... ...en dat is bij hem het fundament... ...en op de vruchtbare voedingsbodem voor zijn denken over de vrije wil. De weldaad van uw barmartigheid heeft mij welkom geheten. Dat heb ik gehoord van mijn ouders uit wie u mij gevormd hebt in de tijd. Erinneringen daar aan heb ik in was niet. De weldaad van de moedermelk was mijn welkom. Maar mijn moeder en voetster vulden hun borsten niet zelf. Door hen gaf u mij de voeding die kinderen nodig hebben... ...volgens uw plan en naar de overvloed die diep in alle dingen ligt. Met vanzelfsprekende genegenheid wilden zij mij graag geven... ...wat zij in overvloed ontvingen van u. Dat ik mij tegoed deed door hen, was ook goed voor hen. En het kwam niet van hen, maar via hen. Want al het goede komt van u, God. Van mijn God komt heel mijn heil. De metafoor van moeder en kind is bij Augustines niet altijd een metafoor. Het is soms een uiting van reportagejournalistiek. Als je in het eerste boek van de beleidemissen schrijft over... ...die spiercontractie die babytjes af en toe hebben, dan zegt hij... ...het lijkt wel of het kind al lacht. Hij heeft er dus bij zijn zoon adeodatens met zijn neus bovenop gestaan... ...toen dat kind daar in de armen van zijn moeder lag. Dus dat is daar gewoon... ...een feitere reportagejournalistiek wat die daar in de beleidemissen bedrijf. Maar als hij verder spreekt over melk en de moederkindverhouding... ...dan zegt hij, ja, wij, mensheid... ...wij kunnen eigenlijk niet veel meer en niet veel minder... ...dan melk voor de kleintjes verdragen. Wij verdragen namelijk geen vaste kost. En daarmee wil hij zeggen, het is naar Paulus en de Korinthebrief... ...dat mensen eigenlijk slechts in staat... ...zijn maar een heel klein beetje van de natuur, de wereld, de schepping... ...en van God te begrijpen. Dat kleine beetje wat een kind nodig heeft aan het begin van zo'n ontwikkelingstadium. Dus daar staat de moedermelk eigenlijk voor het voedsel... ...dat de allerkleinste kunnen verdragen. 