Anne Meuwese over alternatieve controle op de overheid
We weten allemaal dat als we niet uitkijken, en ondanks goede bedoelingen, de overheid nog wel eens aan de haal gaat met de belangen van burgers. Het Statenbestuursrecht probeert daarom om die overheid in de gaten te houden. En dat is nog niet zo'n gemakkelijke taak, want het is überhaupt niet zo makkelijk voor de recht om ook dat werkelijk effect te sorteren. En daarom kijkt mijn onderzoek naar hoe we creatiever om kunnen gaan met het in de gaten houden van overheidsinstanties. En het recht speelt er bij een belangrijke rol, maar ook wat we dan alternatieve meganismen noemen, zoals transparantie en neeming en shaming. Het bekende gat tussen het papierenrecht en het recht zoals dat in de werkelijkheid uitpakt, is vreemd genoeg nog niet uit het reuren onzwocht voor het Statenbestuursrecht. Anders gezegd binnen het Statenbestuursrecht zijn we nog iets minder gewend om te experimenteren met alternatieve meganismen die de werking van het recht kunnen versterken. Daar komt langzaam verandering in. Onder druk van globalisering en digitalisering hebben we steeds meer informatie over hoe overheden presteren en dat kunnen we ook koppelen aan inzichten over oplossingen die nationale rechtsysteem hebben bedacht en daardoor kan er een soort race to the top gaan plaatsvinden. Overheden hebben er immers belang bij om goed voor de dag te komen op internationale ranglijsten en ook in de ogen van collega-overheden. Ik heb onderzoek gedaan in deze ontwikkeling, dus naar manieren om buiten het Statenbestuursrecht om maar wel in de geest van het recht controllen op overheden uit te oefenen. Dus heb ik gekeken naar verschillende settings wereldwijd waarboord geëxperimenteerd met peer review. En daarbij geven antenaren of zelfs landen elkaar feedback over elkaar's wetgeving, beleid, procedures, etc. bijvoorbeeld in een USO-verband of een EU-verband. Gebleken is dat dat goed kan werken in een beginvaten of op het moment dat een instelling nog geen lid is van een bepaalde club, maar daar wel graag bij wil horen, maar dat het moeilijk is om op de langere termijn peer review voldoende kritisch te houden. En in het soort gelijks geldt voor internationale ranglijsten. Als een land eenmaal geklommen is op zo'n ranglijst waar bijvoorbeeld gekeken wordt hoe goed een land zijn rechtsstaat beschermt, bestaat het risico dat hetzelfde land wat gaat verslappen, terwijl al juist de rechtsstaat continu onderhoud nodig heeft. 