E. du Perronlezing en -prijsuitreiking 2022 - Tilburg University
Hartstikke welkom iedereen en fijn dat jullie allemaal vanavond zijn bij de uitreiking van de ediparoonprijs en ook bij de ediparoon lezing. We hebben een heel mooi en gevarieerd programma voor jullie in petto. Laad ik ons eerst even voorstellen. Mijn naam is Yvette Drisse en mijn collega hiernaast me dat is Yanny Janssen. En samen maken we deel uit van minorities and philosophy of terwijl MEP Tilburg en dat is een groep idealistische, enthousiaste, filosofie studenten die graag, ja, we zijn dus hier studenten bij de Tilburg University en ik graag willen ons bescheiden, steentje bijdragen aan het publieke debat over diversity, diversiteit, de inclusie van gemorganiseerde groepen en rechtvaardigheid en de avond van vandaag die slijt dan natuurlijk heel netjes bij aan. Ja zoals gezegd staat vanavond in de teken van de ediparoonprijs en de prijs is bedoeld voor schrijvers, kunstenaars en publieke intellectuele die als net als deparoon in zijn tijd grenzen signaleren en doorbreken en dit om verschillende bevolkingsgroepen dichter bij elkaar te brengen. Yvette gaf het net al aan, we hebben een heel mooi programma voor jullie in petto waaronder natuurlijk de ediparoon lezing die dit jaar zo wilde gegeven door Paul Schaffer. Het thema daarvan is oude en nieuwe oorlogen en de waarde van Europa. Daarnaast hebben we uiteraard de prijsuitreiking en we hebben een aantal hele toffe spookend word artiesten voor jullie die zo meteen gaan optreden waaronder treintje van de wouw, Daniela Zawadi en Kevin Groen. De avond is georganiseerd door Studium Generale en Minorities en Philosophy en de prijs wordt uitgerijkt namens gemeente Tilburg en Tilburg University en in het bijzonder Tilburg School of Humanities and Digital Sciences. De uitreiking vindt dit jaar voor het eerst plaat Steidens Night University. Dan wil ik graag Oudiel Heinders naar voren roepen. Ja, bedankt. Ja, de prijs is vernoemd naar Ediparoon en ik hoor jullie al denken, wie is deze persoon en waarom is de prijs naar hem vernoemd? Ja, dus ik wil het graag in u vragen, Oudiel Heinders. Je bent dus hoogleraar Comparative Literature in de Culture Studies Department hier aan Tilburg Universiteit en je bent dus ook de voorzitter van de jury dit jaar.  Zal je iets meer kunnen vertellen wie is Ediparoon precies en waarom is dan de prijs naar hem vernoemd? Duperon was een schrijver uit het Interbellum, dus de periode tussen de twee wereldoorlogen hebben werd geboren in 1899. Hij stierf in 1940 en zoals jij al zei, we beschouwen hem tegenwoordig met een nieuwe term als publieke intellectueel. Dat betekent dat hij een belangrijke schrijver was maar ook een heel iemand met een hele kritische mening over de politiek, over allerlei sociale kwesties. En het interessante is dat hij in zijn boeken, in zijn literaire werk die politiek, sociale kwesties ook, ook meebracht en becommentarieerde. Hij heeft een heel erg belangrijk boek geschreven wat iedereen min of meer qua titel wel kent. Het land van Herkoms, 1935 gepubliceerd en in dit boek met name heeft hij heel erg mooi verschillende stijlen met elkaar verweven. Een deel van het boek is een terugplik op zijn jeugd in Nederlands-Indië, een soort melancholisch nostalgisch portret bijna. En tegelijkertijd zijn er hoofdstukken waarin die discussieerd met vrienden in Parijs en Brussel over het toenemend fascisme in Europa, over de rol die intellectuele mensen met de mening zouden moeten nemen over de actie die ze zouden moeten voeren. En in dat opzicht is het boek nog steeds heel erg belangrijk en misschien belangrijker dan ooit in het Europa van nu, maar dat laat ik aan de leasing van Paschreffer over. Zo'n belangrijke auteur voor Nederland dat we in 1986 hebben bedacht, dit is een heel erg mooi schrijverschap dat we graag zouden verbinden aan een prijs. Dus zo lang bestaat de prijs al in die samenwerking van universiteit en gemeente. Nu zijn we dus al meer dan 30 jaar met deze prijs bezig. Net zoals vandaag dus inderdaad. Wie zit er in de jury eigenlijk dit keer? In de jury dit keer zaten Marcel Hendricks die nu net aankomt lopen, net huider uit van de gemeente- en methouder cultuur, altijd een vol programma. Verder zaten in de jury onze decaan van Tilburg School of Humanities en Baudewijn Haverkort. Ze is er wel, maar ik zie er even niet een student, Hanan Vaour, helemaal daar in de Verter Art en Media Studies Master. En dan hebben we nog de stadsdichter van Tilburg, Otkay Rodalnoot, die zie ik ook even niet, maar en dan was ik de jury. Voorzitter, sorry.  En ik had ook gehoord dat er dit jaar iets speciaals aan de hand is onder deze prijs. Ja, we zijn ontzettend blij. Ik ben ontzettend blij dat we dit jaar eigenlijk een iets nieuwe input nog aan de prijzen kunnen geven, zoals ik al zei, hij bestaat al heel lang, maar wat nu gemeente en Tilburg University en ook vooral het College van Besteur hebben gedaan, iets meer power er aangegeven. Het prijzengeld is substantieel verhoogd, wat heel erg belangrijk is. We gaan het ook niet meer eens per jaar doen, maar per jaar maar eens in de twee jaar. En er zit dus iets meer ambitie in, maar wat vooral ook heel erg fijn is, is een confinant getekend door de gemeente en de universiteit, dat we dit beide zo belangrijk vinden. Dus het is echt verbinden van wat wij hier doen aan de academie en wat in de stad gebeurt. Dus daar zijn we ontzettend trots op. Mooi, hartstikke bedankt. Dank je wel. Dank je wel, Odiel. De eerste Spoken Word voordracht van vanavond wordt verzorgd door treintje van de Wauw. Treintje is campus dichter van Tilburg University en socioloog in Spee. In dienstwerk probeert treintje het taal te vinden die tegen het intuitief ingaat als plek voor beeldspraak en contradictie. Treintjes teksten gaan over de bewegingen die voorkomen dienst zelf, de maatschappij en de natuur. Mag ik een hartelijk applaus voor treintje van de Wauw. Yes, dank je wel. Ik heb twee teksten voor jullie voordragen, waarvan één speciaal geschreven voor deze avond. Dat is de tweede tekst, maar de eerste tekst heet de zonderbok. De zonderbok. Opgefokt. Doorgefokt. In het nauwgedreven door zijn hoeders. Door diezelfde hoeders uitgelokt. De zonderbok. Vast gebonden aan zijn poten. Rennmaroepen zij. Ga dan, zeiden zij. Hoe moet ik renner dacht hij wanneer jullie de knopen lerten? Maar ik zal loskomen, los van deze maatschappelijke stramine. Los van de knopen en de striemen. Maar waar hij ook is, waar hij ook gaan wil, voelt hij de kaders. Hoe voelt vrij zijn voor een zonderbok wanneer het de maatschappij is, die dient als hokken, één vooroordeel gebaseerd is op één vlak. De zonderbok. Was meer een dier voor een ander klimaat, luidde net. Hoorde hier niet. Was hier toch voor een reden, bezette al uw huizen en uw banen. Het gas was de groener hier en de stenen hadden.  Maak je nooit meer druk. De zonderbok. De reden voor uw ongeluk. Nee. Zonderbokken gaan ze nergens en lopen niet op vier poten. De hooguit op hun tenen. Zonderbokken staan niet op zichzelf, maar mogen loslopen. Mids binnen jou met schappelijke kaders. De zonderbok is mens. Stop geen zonderbok in jouw kooi vol problemen. Zoek de sleutel in je eigen keuze, politieke beslissingen en je privileges. Dankzij. Ik ben een kind van het engagement. Ik ben verwend. Ik ben een kind van het engagement. Ik ben verwend. Maar om in de woorden van Edupe Rond te spreken in echte vent die een duidelijke stelling ineent en zijn persoonlijkheid laat gelden. Iedereen zegt altijd, weet wie je bent. Maar wat als dat aan zich alleen privilege vergt? Zolang het maar in een hokje past, weten wie je bent. Een mens heeft meerdere identiteiten. Ze kunnen splijten, vermengen, bijten en herrijzen. Het maakt jouw allemaal eigen. Soms is de ene luider en wil je de ander liever verzweigen. Een continent heeft meerdere identiteiten. Ze kunnen in oorlog zijn, bekleiven of unite. Ze vloeien en staan vast. Staan in de boeken, in de kast. Zitten vooraan in de klas, tussen je kleren in de was, vormen in zegen of een las, sweren bij kris en kras. Of zitten bedroefd met een hele familie op elkaar gepakt, te schuilen. Vele identiteiten. Zoals de grenzen vervagen, maar er nog steeds zijn in je hoofd, in je hart. Zoals wij weten wie we zijn. Als wij in Europa zijn, wat zegt dat dan over mij? Normaal waren de veranderen al. Zitten ze bij sommige landen nog onderin dikke laag van permafrost. Maar deze laag permafrost lijkt als een van de weinigen niet te smelten. Maar dikker te worden door een koude ellende dat je oorlog noemt. Onderin harde, niet veroordelende laag aardkost zijn we allemaal samen, maar we zijn veroordeeld en verdeeld door veel meer lagen. Kijk naar een oud continent en bedenk of het echt oud is. Als een deel helemaal geen houdsbaarheidsdatum heeft op de waarde conserve in pot. Kijk naar jezelf en bedenk dat alles vast en veranderbaar is. Zolang jij er geen houdsbaarheidsdatum bij stopt. Hartraintje? Ja, hartstikke bedankt voor je inspirerende woorden. Nou, een vast onderdeel naast natuurlijk de uitreiking van de Ediperronprijs is ook de Ediperronlezing.  Die wordt dit jaar verzorgd door oud-hoogleraar, Europese studies en Tilburg University Paul Scheffen. De titel van de lezing gaat zijn van oude en nieuwe oorlogen de waarde van Europa. Maar voordat ik het woord geef aan meneer Paul Scheffen, wil ik nog een korte shout-out doen naar de podcast. Bram Medeli en Bas Keeming, zij zijn de makers van de podcast Xixi Philosophie. En in de aanloop van deze avond hebben zij alvast een gesprek gehad met Paul Scheffen. Ja, dus mocht jullie deze podcast willen terugleisteren na vanavond, als jullie nog niet genoeg ervan hebben gehad. Ja, dan nodige ik jullie van harte uit om dat te doen. Maar genoeg gepraat, geef het woord aan Paul. Ja, hartelijk dank. Het is een groot plezier om hier te zijn, opnieuw. Ik ben hier al natuurlijk vaker, heb ik op deze plek, iets mogen zeggen. Ik ben nu een jaar weg, dus het is ook een beetje, met een licht nostalgisch gevoel, maar dat wordt geheel getemperkt natuurlijk door de aanleiding waarom we hier zijn. De prijsuitreiking van de duper rondprijs aan Sinans Genkaya. Kijk, dat mag ik dan even. Dat is ook een privilege om als eerste een gelukwens uit te spreken. Dat maak ik even misbruik van, dat ik op deze plek sta. Maar een welgemeend gelukwens, een mooie prijs en een verdiende prijs. Wat ik wilde proberen is om in een ruim halfuur, met natuurlijk de oorlog in Ukraine als directe aanleiding iets te zeggen, over de scheidslijnen tussen Oostenwest en Europa. Ik heb me daar zelf in allerlei houdaanigheden zeer mee bezig gehouden. En ik wil u proberen mee te nemen in een kleine reis langs die breuklijnen. En mijn vertrekpunt daarbij is in zin van Richard Kapuscinski, een beroemde polsdeschrijver. Die vatten zijn over samen met deze zin, wat met meest heeft bezig gehouden, is de mentale en politieke decolonisering van de wereld. Dat schreef hij in zijn boek begin jaren 90 over Rusland, Imperium. Hij zou namaken Kapuscinski als correspondent en schrijver vooral in Afrika, dat denk aan zijn beroemde boek over Haile Selassie, laatste kijzer van Ethiopia, maar hij vertelde dat hij geen enkele moeite had om het kolonialisme in Afrika te doorgronden. Hij had immers zijn hele leven doorgebracht in een andere koloniale omgeving, in de schaduw van de Sovjetunie.  Die, zoals hij opmerkte, kan worden gezien als het laatste koloniale imperium. Hij leefde in een land dat eeuwlang door zijn buren van de kaart werd geveegd of werd overheerst. Wij associeren en terecht natuurlijk kolonialisme met de niet-westense wereld, maar in het hart van Europa bestaat ook een ervaring van kolonisering met alle racialen noties van inferioriteit en superioriteit die daarbij horen. Ik werd in 1980 correspondent in Warsaw. En die ervaring daar, natuurlijk midden in de Koude Oorlog, heeft mijn blik op de wereld voor goed veranderd. Ik heb daar veel geleerd over de lange werking van historische trauma's. En er zijn geen landen in Europa die zoveel hebben geleden als Polen en Oekraïne. De groeelijke geschiedenis van totalitarisme in de 20e eeuw, belichaamd door Stalen en Hieta, heeft nergens zulke ravages aangericht als uitgerekend in deze twee landen. Ik denk alleen al terug aan de door Stalen veroorzaakte horstnood in de jaren 30, uitvloeisel van de gedorene collectivisering van de landbouw, die na schatting meer dan drie miljoen mensen in de jaren 1932-33 het leven heeft gekost in Ukraine. Maar denk ook aan de systematische vernietiging en deportatie van de elitis van Polen, bijvoorbeeld de Massamoord in Katin, die laat zien hoe zeer rustland erop uit was om de onafhankelijkheid van dat land te vernietigen. Als correspondent ontmoette ik Richard Kapuscinski, een buitengewoon vriendelijke man, die later begon ik dat iets beter te begrijpen, die volgens zijn biograaf voortdurend lachte tegen iedereen. Dus ik dacht eerst, wij hebben wel een klik, zoals het tegenwoordig heet, maar dat bleek dat hij dat met iedereen had. De nauwelijke soort van techniek was die die ontwikkeld had om in tijden van de koude oorlog om overeind te blijven en met de dienstdoende autoriteiten een modus Vivendi te vinden om toch te kunnen schrijven wat hij wilde schrijven. Ik bezocht hem in zijn appartement, verschillende keren daar bij hem geweest en later interviewde ik hem ook voor de VPRO-televisie in een reeks die ik samen met Michael Zeeman maakte. Een reeks waarin verder onder meer, via Snipal, een Edward Said optraden. Hij vertelde met Tennisje Uitzending ontroerend over zijn jeugd in Pinsk. En alleen als we dat begrijpen waar Pinsk ligt, dan zou ons beeld van de wereld al iets moeten kantelen.  Want Pinsk ligt nu in Witte-Rusland, maar lag toen, toen hij opgroeide, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog in Polen. Polen is letterlijk, daar komen we zo nog wel even over te spreken, op de kaart verschoven. En hij vertelde dat voor mensen in het oosten van Polen de Tweede Wereldoorlog niet met Hitler Duitsland begon, maar met de inval van de Sovjetroepen. Alleen dat al. Dat voor een deel van Europa de Tweede Wereldoorlog begon niet met nazi Duitsland, maar met de opdeling tussen nazi Duitsland en het Sovjetunie van Stalen, in het zogenaamde Molotov-Riebentrop pakt, in 1939. Dat zou ons beeld van Europa al enigszins moeten veranderen, maar dat realiseren we ons natuurlijk eigenlijk zelden. Zijn kernachtige conclusie na een leven in het oosten was, de angst heeft grote ogen. Iets van die scherpte kunnen we ook wel gebruiken, maar begrijpen we Europa, wij die gelegen zijn aan de veilige kant. Nederland, ik heb het laatst opgezocht, is een van de zeven landen ter wereld met onomstreden grenzen. Tot rustpunt bestemd denken wij dat de wereld op een rustpunt is aangekomen. Maar de Polen, ik zei het al, zijn verschoven op de kaart. Letterlijk kunnen we ze überhaupt voorstellen aan land wat meer dan 100 kilometer op de kaart van Oost naar West is verschoven. Weggefaagd door Hitler en Stalin. Hoe ziet de wereld eruit als ze ons proberen te verplaatsen in die samenlevingen van Europa die aan de kwetsbare randen van het continent liggen? Ik geef een voorbeeld om de gedachten te bepalen. Realiseren we ons dat Polen ligt tussen drie landen die niet meer bestaan. De DDR, Czechoslovakije en de Stofjad Unie. Dat realiseren we ons natuurlijk niet. Ik kan me herinneren dat ik een polsse minister interviewe vlak naar de val van de muur en die zei tegen mij, wij zijn zo blij met de Duitse eenwoording. Nu grenzen wij voor het eerst direct aan het westen. Toch een wat ander perspectief dan we ons realiseren. Tien jaar geleden heb ik op dezezelfde plek, niet lang na mijn aantreden, zorg leraar hier, dezezelfde lezing mogen geven. Twee keer de dupe rondlezing. En mensen zouden hoogmoedig van worden. Maar dat valt mee hoor. Toen had ik als thema Europa aan het einde van de poscoloniale wereld.  Het ging een beetje over mijn leeropdracht, namelijk hoe de opkomst van China, Brazilië, India, een nieuwe wereld tot standbracht, een multipolaire wereld, waarin het westen steeds minder een dominerende rol zou gaan spelen. Een wereld waarin de positie van Europa fundamenteel zou veranderen. Ik ben ook een jaren daarna naar die landen gegaan, juist omdat ik het perspectief wilde kantelen. Omdat ik dacht, het is veel interessanter, niet om verdurend te halen hoe wij naar de wereld kijken, maar hoe de wereld naar dit continent kijkt. En nu zou ik opnieuw een andere ervaring met colonisering en decolonisering willen doorgronden. Ik zei het al, ik wil mijn blik richt op de interne breuklijnen in Europa, de breuklijnen tussen Oost en West, en vooral proberen te begrijpen wat de regio van midden en Oost-Europa eigenlijk is, die ooit omschreven werd door een historicus als het zieke hart van Europa, die door de eerste president van Czechoslovakije Mazariq werd omschreven als de politieke gevarenzone van Europa bij uitstek. De plek waar twee wereldoorlogen zijn ontstaan. En omnieuw wil ik het perspectief kantelen, namelijk me niet te vragen stellen hoe kijken wij naar het Oosten, maar hoe kijken, hoe werd er in die landen naar ons en naar zichzelf gekeken. Het is eigenlijk dezelfde vraag, dezelfde oefening om het perspectief te kantelen. En ik heb een tijd dat ik correspondent was, en ook de jaren daarna ben ik heel veel op weg geweest in dat deel van Europa. En dan heb ik ook veel historici ontdekt die wij helemaal niet kennen. En zoals Oscar Halecki is het van Bibo, Genojuks, heel veel andere historici die buitengewoon boeiend schrijven over Europa, hier niet of nauwelijks worden gelezen, omdat wij natuurlijk eigenlijk alleen maar vanuit een westersperspectief naar Europa kijken. Het verwijst nu, en ik ga dat in mijn uitgeschreven tekst, zal ik het wat langer doen, wat rijker illustreren, maar gewoon naar één posthistoricus, Oscar Halecki, die al in de jaren 50 schreef dat West Europa zonder de verwijzing naar Oost-Europa letterlijk niets betekent. West en Oost zijn relatieve begrippen die alleen maar in hun verhouding tot elkaar betekenis krijgen. En hij schreef al midden in de jaren 50 en je voelt de lading.  Het is waar dat westerse machten in bepaalde periode een belangrijke rol hebben gespeeld, maar hun vereenzelvering met Europa als geheel is even misleidend als de vereenzelvering van de geschiedenis van Europa met de geschiedenis van de wereld. De historische zwakte van de staten in midden in Oost-Europa is een belangrijke oorzaak geweest van het gekringte nationalismen dat in deze contrijden zo hevig aanwezig is geweest en nog steeds een paalde ego heeft. Maar dat kunnen we alleen begrijpen als we zien dat deze landen in die regio al heel vroeg hun onafhankelijkheid hebben verloren. In Ongarije in 1526 al, in Bohemen, onderdeel van het later Czechoslovakije, in 1620 en Polen in 1772. Maak je geen zorgen, ik ga me niet verliezen of welke enorm veel zin in heb in deze lange geschiedenis, maar om duidelijk te maken dat dat deel van Europa, de staatsvorming een heel ander patroon heeft gehad dan wij in West-Europa kennen waar die staatsvorming een veel meer in continuere geschiedenis heeft gehad. Polen beleefde in 1772 het begin van de reeksdelingen die het land in 1795 definitief van de kaart doen verdwijnen tot 1918. Dan heb je een korte periode van het interbellum en dan verdwijnt Polen opnieuw van de kaart om daarna nog 40 jaar sovietcommunisme te verdragen en pas eigenlijk in de eigenlijke zin van het woord in 1989 weer onafhankelijk te worden. De Ongaarische Historicus Ist van Bibo concludeert deze omstandigheden, verklaren, de onevenwichtige politieke psychologie van midden en Ocea-Europa, de existentiële angst om het collectieve bestaan. Dus dat is een zin die mij enorm heeft beziggehouden en die ik graag aan u wil voorhouden, omdat we, als we de historische zwaartekracht die in dat deel van Europa aan het werk is, niet doorgronden, ons van afkeerden en niet zien dat daar een hele andere geschiedenis aan ten grondslag ligt ook aan de huidige ontwikkelingen, dan begrijpen we niet veel. Die zwakke traditie van zelfbeschikking heeft in midden en Ocea-Europa een kenmerkende gelatenheid opgeroepen. Een gevoel van burgers dat de overheid niet van hun is, over hun hoofd regeert. En de term tussen Europa, de vertaling van Duitse zwischen Europa, de deel van Europa dat geklemd was tussen Rusland en Duitsland, tussen Pan-Germanisme en Pan-Slavisme, dat zei ik een goede term om die ervaring mee samen te vallen.  De polsse schrijver Brandisch, Casimir Brandisch, gebruikt de begin jaren tachtig toen in Polen de spanningen, en dat heb ik zelf kunnen observeren, in die jaren, de spanningen toename, gebruikt die een prachtig beeld. Hij schreef op een goede dag in de winter, ontdekken we dat het heeft gesneeuwd. En we vragen ons af, is dit onze sneeuw? Zijn wij op een enige lijn manier verplicht de rommel op te ruimen? Want het is nooit helemaal uitgesloten dat het sneeuw van hen is. Door de Russe aan ons opgelegd in het kader van de vriendschap. En moeten ze hem dan niet ook zelf wegvegen? Dat gevoel van gelatenheid of die idee, de zelfbeschikking, is iets wat elders een tasbare realiteit is, maar niet voor ons. Zou kunnen zeggen, dat gevoel van een geschiedenis van colonisering, waarin een permanente afhankelijkheid, ten opzichte van anderen, met name Duitsland en Rusland, eigenlijk het leven domineerde. Als je dat truc je doorlaat dringen, en dat is de stap die ik wil zetten in mijn toog, dan is het eigenlijk een miracle dat in 1989 de val van het communisme en de overgang naar een min of meer democratische uitkomst zo geweldloos is gebeurd. Het voorbeeld van Milosevic, en ook van Tutschman, het voormalig Hugo Slave, je laat zien dat die geschiedenis een hele andere wending had kunnen krijgen, veel gewelddadiger. Veel meer een autoritair richting uit zou kunnen gaan. En meer dan gemiddelde zelfbeheersing, die in de meeste landen van middeuropa aan de dag is gelegd, in de jaren na 1989, had natuurlijk alles te maken, ook met het winkende perspectief van integratie in de Europese Unie. Zonder die ruimere context van integratie was in het verleden de spanning tussen Frankrijk en Duitsland nooit hanterbaar geweest en was nu, doordat er een ruimere context ontstond, waren de spanningen, bijvoorbeeld over Hongaarse minderheden en hoe menige, minder sterk. Die fluele revolutie van 1989 is vaak gezien in dat deel van Europa als de terugkeer naar Europa, die in einde zou maken aan jaren van isolement. Ik kan me nog zo goed herinneren in die tijd dat ik in Polen woonde dat, als je daar in was zo was, dat was het grootste openluchtmuseum ter wereld ongeveer. Daar kon je nauwkeurig de geuren en kleuren van de jaren 40 en 50 navoelen.  De stinkende auto's, de afgedragen confectie pakken, de vorming kaat tafeltjes, de tomado rekjes, voor iedereen die de jaren 50 heeft meegemaakt, die herkent dat onmiddellijk en je kon dan alles merken dat de Marshall-hulp aan dat deel van Europa voorbij was gegaan. Tussen het einde van de oorlog en het begin van de Vrede in 1989 lagen in het andere deel van Europa meer dan 40 jaren van gestagneerde wederopbouw. Het waren hoopvolle jaren. Ik herinner me nog goed, een reis die ik maakte naar Moskou in 1987, de beginjaren van perestroika en glasnost, de jaren dat Robert Schoff de wereld verstelde het staan. Ik werkte bij het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid, die bechtelstichting en werd als jongeling gestuurd naar een conferentie waarin een grote herdenking was van de 70-jarige revolutie. Ik stond daar op mijn 30e en mocht in het Kremlin een toespraak houden, dat was natuurlijk een vrij intimiderende gebeurtenis en merkte op dat de vrijlating het jaar daarvoor van de beroende dissident André Sagerhof toch een enorme stap vooruit was. De voorzitter van deze conferentie, een welzeer bejaard lid van het Politburo, schrok uit een lichtersluimer bij het horen van die naam van Sagerhof, onderbrakme en zei geergerd, maar waarom begint u nu over Sagerhof? Je hebt het toch vrijgelaten waarop de hele zaal en lachen uitbarsten. Dat was wel de tijd toen ondenkbaar nu. Je voelde het begin van de vrijmoedigheid, je voelde het begin ook van de zelfkritiek, maar ook toen voelde je wel dat die geschiedenis waarmee ik begon veel langere adem had en veel verder doorwerkte dan ons misschien toen in de euphorie van 1989 gerealiseerde. We hadden het kunnen weten vanaf het moment dat midden en oceropa tot de Unitoetraden is stabiliteit geëxporteerd, maar ook wel instabiliteit geïmporteerd. En dat was natuurlijk vanaf het begin. Een terechte vraag naar de juridische draagkracht van de rechtsstaat in landen als Polen, Hongarije, Bulgarije, Romania. Dat was een terechte vraag.  Zullen ze in staat zijn om de rechtsnormen van die Unie in zich op te nemen en werkelijk te doen na leven? Toch zou ik zeggen, ook terugblikkend, alle vragen die zich nu aandienen Het is toch de moeite waard gebleken want de verankering van deze regio in een groter Europa in de Europese Unie heeft ongelooflijk veel opgeleverd en is naast de eigen belang, denk ik, ook als je die geschiedenis over ziet, een grote morele opdracht. De geschiedenis van de Sovjetunie, na 1989, het uit één vallen van de Sovjetunie, laat wel zien dat de geschiedenis van midden en Oost-Juropen ook een andere wending had kunnen krijgen. Het is vaker gezegd nu, maar de Russische inval in Ukraine is een keerpunt, net zoals de vol van de muur in keerpunt vormde, of misschien 9-11. Het is natuurlijk veel te vroeg om de historische betekenis van deze oorlog te duiden en het maakt ook heel goed inzichtelijk waarom het ambacht van de politiek waar vaak zo laat dunkende over wordt gesproken zo moeilijk is. Politiek betekent vergaande beslissingen nemen met zeer ontoerrijkende informatie onder hoge tijdstruk, maar beslissingen die enorm veel bedoelde en onbedoelde gevolgen kunnen hebben en dat zie je nu in deze oorlog. Er wordt gehandeld, maar niemand weet precies natuurlijk waar dit gaat uitlopen. Al die jaren rond zwerven in Europa heb ik wel geleerd dat de geschiedenis altijd een andere wending neemt Ik herinner me een ontmoeting met Havel In 1988, we waren op bezoek met Max van der Stoe die eerder minister van Buitenlandse zaken was geweest en we waren in Praag met een aantal anderen voor een symposium met Garta 77 en tijdens die ontmoeting met Havel werd hij gearisteerd. Havel had dat geanceneerd hij wist dat dat kon gaan gebeuren en buiten stonden allerlei televisieploegen die dat keurig, dat tevril hoe hij letterlijk door allemaal mannen in een regenjas onder zijn oxels en zijn voeten zweven boven de grond werd afgevoerd dat werd allemaal keurig gefilmd en was later die dag in alle huiskamers in Duitsland en andere landen te zien. 