Verzamelde korte Nederlandstalige Werken 002 | Various | Anthologies, Essays & Short Works | 1/4
De doorprofessor Rundgen ondekte straden door H. A. Lorenz. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoort de publieke domijn. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Gelezen door Anna Simon. De doorprofessor Rundgen ondekte straden van H. A. Lorenz uit de Gids, jaargang 1896. Toen de redactie van de Gids mij uitnodigde, een opstel te leveren over de X-stralen, waarvan professor Rundgen ter Wittsbroek in het laatst van het afgelopen jaar het bestaan heeft aangetoond, heb ik geen oogopelijk gearzuld mij daartoe bereid te verklaren. Dat de nieuwe verschijnselen die tans de hoofd en der visiesie vervullen, ook buiten hunnen kring, in hooggematig belangstelling zouden wekken, daarvan kon ik mij verzekerd houden. Inderdaad is overgene natuurkundig ontdekking der laatste jaren, nog over de proeven van de herts, nog over de opsporing van het argon en het helium, in weinige maanden, zoveel gesproken en geschreven als over de onzichtbare straden van Rundgen. Toch zou het bezware hebben gemaakt, waarop deze plaats iets over te zeggen, zo het onderwerp mij niet toescheen, zich bij uitstekken tot een invoudige, voor een ieder verstaanbare behandeling te lenen. Hoewel voor de ontdekking, de hulpmiddelen van al goed uitgerust laboratorium nodig zijn geweest, kunnen de bezigde toestanden, in hoofdzakeltans, zeer goed in korte trekken en zonder de hulp van figuren worden beschreven. Waar het op aan kwam, was een gesloten, met een zeer verdunt gas gevulde glazenbuis, zo ingericht dat men er krachtige elektrische ontladingen door kon laten gaan. Voorts om die buis een koker van zwart karton, die aan elk lichtstraaltje de weg naar buiten afsneed. Eindelijk, in de omringende donkere ruimte, een blad papierig met een fleure serende stof bedekt, dat wil zeggen, met een stof die de eigenschap heeft bij bestraling met licht zelftijdelijk lichtgevend te worden. Zij werkt dit ook niet, bij elke elektrische ontlading, of schone geen spoor van licht opviel. Iets anders dan licht, maar toch iets dat van de ontladingstoestaal uitging, bestond dus klaarblijkelijk in omgeving daarvan. Daardoor rund gaan gekozen naam X-stralen, dood op de rechtlijnige voortplanting, zoals die uit de schaduwen blijkt, die verschillende voorhebben op het fleure serende scherm werpen. Al aanstond mogen ook vermeld worden dat de stralen een dergelijke fotografische werking uitoefenen als lichtstraden, dat zij op gevoelige platen beelden te voorschijn roepen, die op de gewone wijze kunnen worden ontwikkeld.  Dit alles is in weinige woorden te zeggen, en welke waarnemingen tot nog toe verder verricht zijn zou ook spoerig genoeg verhaald kunnen worden. Ik stel me echt ervoor dat de lezer ook iets zal wensen te vernemen van het geen erg in de ontladingsbuis gebeurt. In deze verschijnselen, die helaas nog bijna even zoveel raadselen zijn, ligt in elk geval de oorsprong der X-stralen. Door enige bladzijden aan te wijden zal ik tevens gelegenheid hebben, ook aan sommige voorgangers van rundgen, de eer te geven die hun toekomt. Natuurlijk kan hier geen sprake zijn van een uitvoelig overzicht over de ontladingsverschijnselen te beginnen met de niet-gewonkjes die men uit hun gevreven pijp lak kan trekken, en te eidigen met de buizen die de X-stralen opleveren. Zelfs enkele hoofdpunten wens ik aan te stippen, daarbij gebruikmakende van enige gangbare benamingen, en ook van een bepaalde, trouwens voor zover zij hier te pas komt, zeer invoudige theorie ter elektriciteit. Er zijn, zoals men weet, twee verschillende en in menig opzicht aan een kander tegengestelde elektricite toestanden. Vrijfd met een glazen staaf langs een stuk metaal dat niet onmiddellijk in de hand wordt gehouden, maar een isolerende steel van glas of lak is bevestigd, dan worden beide geëlectriseerd of geladen, maar niet op dezelfde wijze. Een derde, eveneens geëlectriseerd voorwerp wordt, zowit door het glas wordt aangetrokken, door het metaal afgestoten en omgekeerd. De grondsteen van alle elektriciteitstheorie is nu het feit dat de twee toestanden, de positieve van het glas en de negatieve van het metaal, gelijk tijdig ontstaan. Als spoedig brengt dit tot het tankbeeld dat er zeker iets van het ene voorwerp naar het andere is overgegaan. In het beeld dat Benjamin Franklin van de verschijnszenden heeft ontworpen, is dat iets als een stof, de elektriciteit of elektriciteit, waarvan elk lichaam in zijn natuurlijke of gewone toestand een bepaalde hoeveelheid bevat. Een gedeelte deze stof zou bij het vrijven overgaan van het metaal naar het glas. De positieve lading zou in overmaat boven de normale hoeveelheid en de negatieve lading in het tekort bestaan. Mij kan zich even goed verbeelden, maar ik zie toch alleen met een beeld te doen dat de menselijke geest zich van de buitenwereld vormt, dat een overgang plaats heeft in ongekeerder richting van het glas naar het metaal.  Dat is eigenlijk de lichamen die naar het gewone spraakgebruik positief heeten, minder elektriciteit hebben dan in de normale toestand. Eindelijk kan men ook, en van deze opvatting zal ik me hier bedienen, twee stoffen met tegengestelde eigenschappen, de positieve en de negatieve elektriciteit onderstellen. In de natuurlijke toestand is ieder lichaam met evenveel van de ene als van de andere stof voorzien, maar de vrijving brengt een wijziging in deze verdeling. Zij bezorgt aan het glas meer positieve dan negatieve, maar aan het metaal meer negatieve dan positieve elektriciteit. Zie daar reeds een paar elektriciteitstheorien die elk nog in vele lijstscharkering nader kunnen worden uitgewerkt. Al deze opvattingen hebben echter één trek met een kander gemeen, een trek die nog met scherps doet uitkomen als met elektriciteit of de elektriciteiten kort en goed met de naam van stof bestempelt. Deze namelijk, dat nooit elektriciteit wordt voortgebracht, maar dat ze alleen wordt verplaatst, en dat daardoor het elektrisch evenwicht wordt verbroken. Dit geschiet ieder ogenblik en door de meest uiteenlopende oorzaken, wanneer met een veertje over een bladpapier wordt gestreken, een stukje ijzig op de vocht gegond ligt, een magneet in de nabijheid van een koperdraad wordt verplaatst, een kwartskristal wordt samengepersd of de aanrakingplaats van twee lichaamen wordt verwarmd. Hierin het klein. In het groot wanneer de kracht van een waterval een werktuig in beweging brengt dat een machtige elektricie stroom opwekt, op verhevenshaal in de natuur als de wolken van het onweerder zich samenpakken. Dat de mens, de elektrische verschijnselen wetenschappelijk kan onderzoeken en aan de vervulling zijn er behoeften kandienstbaar maken, is grotendeelste danken aan de werktuigen waardoor de elektriciteit verplaatst kan worden, even als water door een pomp in beweging wordt gebracht. Elektriciteitspompen, nu, zijn er vele lijn. Alleen lijn elektriseermachines, galvanische elementen, dynamoos, inductieklossen kunnen zo genoemd worden. Ze hebben alle twee polen, twee metaalstukken meestal, waarvan het ene een positieve en het andere een negatieve lading verkrijgt. De betekenis van het werktuig ligt juist hierin dat het positieve elektriciteit drijft van de ene naar de andere pol. De polen zelfen kunnen dan ook met niets beter vergeleken worden dan met twee bakken, zo met een pomp verbonden dat water uit de ene bak gezogen en in de andere geperst wordt.  Men heeft zich nu slechts voor te stellen, dat de bakken alleen door een dunne tussenwand van ookan er zijn gescheiden, en dat deze onder de druk van het aan de ene zijde opgestoede water bezwijkt, om een beeld te verkrijgen van de elektricie funk tussen twee metalen bollen die door geleiddraaden met de polen van een elektriseermachine zijn verbonden. Zolang de aandank van positieve elektriciteit naar de ene en van negatieve elektriciteit naar de andere bol niet al te groot is, kan de lucht tussen de geleiders weerstand bieden aan de neiging de elektriciteit om van het ene lichaam naar het andere over te gaan. Maar eindelijk heeft onder warmte en lichtontwikkeling en met knetterend geluid de vereffening van de positieve lading van de ene en de negatieve van de andere bol plaats. Twee belangrijke vragen reizen nu aanstond. De ruimte tussen de bollen bevat niet één enkele stof, maar twee stoffen. Voor eerst de lucht en in de tweede plaats de etig waarvan de lichtverschijnzende bestaan hebben geopend baard. De lucht uit tallozen van ookan de gescheiden deeltjes, modekullen bestaande, waarvan we weten dat ze met snelheden van enige honderden meters in de seconden heen en weer vliegen, daarbij onophoudelijk tegen ookanderbotsende. De etig, die misschien ook een moleculaire structuur heeft, maar evengoed een continuum kan zijn. Wat is het nu? De lucht of de etig, die eerst de doorgang aan elektriciteit belet en welke stof is, als eindelijk de ontlading plaats heeft, het meest daarbij betrokken. Om dit uit te maken was het nodig de lucht weg te nemen, of althans te verdunnen en te zien wat er dan van ontlading wordt. Zo heeft men het antwoord op zo evengestelde vragen gevonden en bovendien tal van andere verrassenden en merkwaardig uitkomsten verkregen. De kennis die men van de elektrische ontladingverschijnzenden bezit is dan ook voor een groot deel aan de verbetering daar luchtpompen te danken. Lange tijd had men niet anders dan de wel bekende zuiger-luchtpomp, waarmee men de lucht in een vat tot zoiets als een vijfhonderdste van de oorspronkelijke hoeveelheid kan verdunnen. Veelverig kan men het brengen met de quickluchtpomp, die het eerst in 1857 door Duitsler de bon werd geconstrueerd, en die vooral door latere verbeteringen een beonderendswaardig werktuig is geworden, een onmisbaar hulpmiddel in het laboratorium en in de fabrieken van elektrische gloeilampjes. De inrichting is in beginsel zeer eenvoudig.  Een glazenboel is vastgesmolten aan het boveneinde in een verticale buis, eveneens van glas, door welke men op de een of andere wijze een hoeveelheid quick beurtelings kan doen reizen en dalen. De bol kan in gemeenschap worden gesteld met de ruimte uit welke men de lucht wens te verwijderen. Bovendien gaan aan het boveneinde een weg worden geopend naar de buitenlucht. In het oorspronkelijke werktuig van Duitsler dient een enkele glaskraan met geschikte doorboeringen voor het een, zowel als voor het ander. Men laat terwijl de weg naar de buitenlucht is geopend, het quick de bol geheel vullen. Nadat al dus alle lucht uit de bol naar buiten is gedreven, slijp men deze weg af en maak nu terwijl het quick daalt gemeenschap tussen de pomp en het ledigd pompevat, zodat de lucht uit het laatste zich verspreidt over de ruimte boven het dalende quick. Deze bewerkingen worden een groot aantal malen herhaald. Als poedig bleek een moeilijkheden te bestaan, die men bij de zuigerluchtpomp, omdat daar veel groter gebreken zijn, niet het opgemerkt, maar die men op voortreffelijke wijze heeft kunnen overwinnen. Om de luchtledige ruimte van alle waterdamp te bevrijden, werd aan de quickluchtpomp een bolletje verbonden met watervrij fosforzuur, een zelfstandigheid die de waterdamp gereetig tot zich neemt. Maar ook andere stoffen dan water pleke dampe af te geven, met name het vet dat, in hoe klein hoeveel je er nou een ook, tot dichting daar kraan en van verschillende verbindingsplaatsen nodig was. Men heeft daarom alle kraanen weggelaten en andere hulpmiddelen verzonnen, waardoor men de lucht kan dwingen, juist daar heen te gaan waar men haar hebben wil. Als verder het glazenvat dat men wil leegpompen aan een glazenbuis is vastgesmolten, die aan de andere kant op dezelfde wijze met de luchtpomp is verbonden, heeft men een voorkomen luchtdichte sluiting, en is het vaakum met niet anders dan glas, quick en fosforzuur en aanraking. Voegt men nu hier nog bij, dat het luchtlaagje dat aan de glaswanden kleeft, door verwarming daarvan, gedurend het evacueren, kan worden losgemaakt. Dat ook elektrische ontladingen dit kunnen bevorderen. En eindelijk dat men zich om goede uitkomsten te verkrijgen, moet getroosten, de bewerking, uren of zelfs dagen lang voor te zetten, dan heeft men een voldoendekeeld van het werken met een quick luchtpomp verkregen.  Bij de verdunning, zet een slotte onder gunstig omstandigheden bereikt kan worden, is misschien nog maar het miljoenste deel er oorspronkelijk hoe veelheid lucht in het vat aanwezig. Is het vat dat met de quick luchtpomp verbonden is, voor proeven over de elektrische ontlading bestemd, dan zijn daar aan vooraf een paar metaaldraden aangebracht, de elektroden, die met de polen de elektrisiermachine of van de inductor zullen verbonden worden. Platina-draden kunnen door een kleine opening in de glaswand halverwege naar binnen worden gestoken en vervolgens worden vastgesmolten. Dat wil zeggen, men kan door verhitting het glas zo langs de omtrek van het draad laten samenvloeien dat de opening geheel is afgespoten. De vacuumbuis kan gedurende de proeven over de ontlading met de quick luchtpomp verbonden blijven, of wel eerst daarvan worden gescheiden. Dit geschiet door de verbindingsbuis op mijn plek die vooraf door uittrekking verengd is met een kleine vlam te verhitten. De buitenlucht knijpt teweeg geworden glas van dicht en een kleine beweging is voldoende om de verlangde scheiding tot stand te brengen. Op deze wijze zijn de welbekende geistelijkse buizen verwaardigd, die in grote verschillenheid van vorm en grote voorkomen en waarvan vele ware kunststukken van glasblazers werk zijn. Het eerst valt nu bij deze buizen de gemakkelijkheid in het oog, waarmee ze de elektrische ontlading door laten. Geef men aan elektriciteit de keus tussen een weg door de gewone lucht, over twee bollen, die bijvoorbeeld op een afstand van een halve centimeter van alkander staan, en de weg door een geistelijkse buis, waarbij de elektroden enige decimeters van alkander zijn verwijderd, dan geeft zij aan de laatste weg de voorkeur. De lucht blijkt dus een beletsel te zijn, en men is geneigd te verwachten dat bij voortgezette verdenning de overgang van elektriciteit steeds gemakkelijker zal plaatshebben, dat dus hun ruimte zonder enige lucht alleen met de eten gevuld, op welke wij geen vat hebben, daar hij door het glas heen gaat, een voortreffelijke geleider de elektriciteit zou zijn. Toch is dat niet het geval. De gewone geistelijkse buizen zijn namelijk volstrekt niet zover lediggepompt, als men het met al de boven beschreven voorzorgen kan doen.  Bij hogere graden van verdenning wordt de doorgang der elektriciteit weder meer bemoeilijkt, en eindelijk zal eerder een wonk van enige centimeters in lucht van de gewone dichtheid ontstaan, dan een ontlading in een vakumbuis waarin de elektroden vrij wat minder van ook al kan daar verwijderd zijn. Zelfs heeft een buizen gemaakt die wijgeren de ontlading van zeerkrachtige induktieklossen door te laten. Met het oog op deze verschijnselen mag men gerustelijk aannemen dat de ontlading altijd met medewerking van het gas geschiet. Mocht men het wezaar maken dat de beveilheid lucht in de buizen zo klein is, dan bedenken men dat klein slechts een relatief begrip is. Schappen met het aantal luchtmoorden kunnen in een cubieke millimeter aanwezig, een schatting die door het onderzoek naar de eigenschappen daar gasend mogelijk is geworden, dan komt men voor de beste vakumbuizen tot duizenden miljoenen. Op de rol die het gas speelt zal ik later terugkomen. Voor het oogmelijk zijn van meer belang de lichtverschijnselen die de ontlading vergezelden, en die bij verdenning daar lucht zeer ingrijpende veranderingen ondergaan hebben. Tegelijk met de lengte van de weg tussen de elektroden is ook de breedte van het lichtgevende gas toegenomen. Inderdaad kan het licht de doorsneden van buizen van enige centimeters middelijn geheel vullen. Beschoudt men nu een lichtende kuislijke buis, dan wordt men getroffen door een zeer opmerkelijk onderscheid tussen de omgeving der positieve pol of anode en die daar negatieve pol of kathode. Trouwens, zodanig verschil, kan men ook bij de gewone dichtheid daar lucht zeer goed opmerken. Bij de elektriseermachine van Holt en vele andere komen twee stelmetalen spitsen voor die naar een wentelende glazendschijf gekeerd zijn. Eerst de machine in werking, dan gaat van het ene stelspitsen positieve en van het andere negatieve elektriciteit op de schijf over, en in het donker ziet men aan beide een lichtontwikkeling. Terwijl echter het positieve licht, de gedaante heeft van lange violette pluimen, bestaan aan een negatieve spitsen, niet anders dan kleine lichtstipjes. Dit negatieve glimlicht verdient hier destem meer vermeld te worden, omdat daarin, zoals zal blijken, de kimlicht van de xtralen. In een gewone gijsselse buis heeft men zowel positief als negatief licht. Deze waarschijnselen beslaan echter zeer ongelijke gedeelten van de inwendige ruimte.  Wel is het glimlicht veel uitgestrekter dan de spitsen de elektriseermachine, maar het bepaalt zich toch tot een lichtend laagje van enige minimeters of misschien een centimeter dikte dat de kathode overtrekt. Het positieve licht daarentegen strekt zich van de anode af door bijna de gehele lengte der buis uit, al bedraagt die ook vele decimeters, en al is de buis in gillige vormen gebogen, en nu eens verengt, dan weer er verwijt. Het eindigt eerst dicht bij de kathode, waar het door een donkere ruimte van het glimlicht is gescheiden. Het is dan ook het positieve licht dat lange tijd het meest de aandacht heeft getrokken. Doorzijnen met de aard van het gas wisselende kleuren pracht, en zijn het zo raadselachtige, afwisselende lichte en donkere lagen, biedt het een aantrekkelijk schouwspel, waarvan de schoonheid nog verhoogd kan worden als men de buis plaatselijk verengt of verwijt, en daar met fluoresceerende vloeistoffen omringt, ofwel een buis bezigd die geheel of ten delen uit een fluoresceerende glassoort is verwaardigd. Door de gewicht geproven van Hittorf te munster werd in 1868 een nieuw tijdperk in het onderzoek der ontlading geopend. Hij werkte het eerst met veel hogere verdunningen dan in de gewone gijslaagse buizen voorkomen, en zag nu hoe het glimlicht zich al verrecht en verrecht van de kathode afuitbreidt, terwijl het positieve licht op de achtergrond treedt. Weliswaar wordt bij steeds verder gedreven verdunning het kathode licht hoe langer hoe zwakker, maar al is het zelf nauwelijks meer zichtbaar, het behoudt altijd de eigenschap, overal waar het met de glaswand in aanginkomt, deze met groene kleur helder te doen fluoresceren. Uit de plaatsing en de omvang daar lichtplek op het glas, kan dus een besluit omtrent de uitgebreidheid van het glimlicht worden getrokken. Hoogst merkwaardig is nu, het door Hittorf ontdekt de feit, dat bij hoge verdunningen de ontwikkeling van het negatieve licht onafhankelijk wordt van de plaats waar zich de anode bevindt. Mijn kan in gedachten van elk punt der kathode uit een rechte lijntrekken die loodrecht op haar oppervlak staat. Deze lijnen zullen alle binnen een zekere ruimte liggen, die aan de ene kant door de kathode, aan de andere kant door de glaswand begint te worden. Wel nu, het is daarnaast erbij deze ruimte die door het glimlicht wordt ingenomen.  Wordt bijvoorbeeld als kathode een schijf van aluminium gebezicht, die een loodrechte stand op het uiteinde van ingesmolte draad is bevestigd, dan ontwikkeld zich aan de voorzijde daar schijf een cylinder van gemlicht, die zich, wanneer de kathode aan het ene einde in haar lange buis is aangebracht, over de volle lengte kan uitstrekken. Het kan zijn, namelijk wanneer de anode aan het andere einde ter buis is geplaatst, dat de glimlichtcilinder nu ook werkelijk de anode bereikt, maar zelfs dan behoeft hij er volstrekt niet geheel door opgevangen te worden, maar kan voor een deel de glaswand treffen. Toen Hittorf als anode een zijdelingsdraad bezigde, in het midden van de lengte ter buis geplaatst, en zo omgebogen dat hij over enige afstand langs de aas ter buis liep, werd deze draad door de glimlichtcilinder omspoeld, zonder hierop naar het scheen enige invoeten te hebben. Een andermaal werd een op de zoeven genoemde wijze geplaatste en omgebogen draad als kathode gebruikt. Hij was, met uitzondering van het eindvlak, in een glasbuisje opgesloten, zodat het glimlicht zich alleen aan dat vlakje ontwikkelen kon. Vandaaraf strekt het zich uit tot aan het einde van de buis, waarheen de omgebogen draad gekeerd was, en dat zelfs wanneer de anode aan het andere einde was. Een bewijs dat het glimlicht in zijn uitbreiding van de negatieve elektrode af, zich zelfs van de anode kan verwijderen. Bij een buis als de laatst genoemde, is het nu ook zeer in het oog vallend welk een belangrijk verschil er is tussen het positieve en het negatieve licht. Het eerste zoekt wel degelijk de negatieve elektrode op, zoals aanstans blijkt wanneer men de twee polen met elkaar er verwisselt. Het positieve licht kan zich, voor zover men weet, in een gebogen of geknikte buis even ver uitbreiden als in een rechte buis van overigens dezelfde aard. Het negatieve licht daarin tegen, beperkt als het is tot de boven genoemde ruimte, kan nooit een hoek omslaan. Men ziet dit duidelijk in een buis die de vorm in hervee heeft, met de elektrode aan de hoogste punten. Het glimlicht blijft in het ene been en kan aan het beneden einde, niet anders doen dan het glas waarmee het in arking komt tot pleurascensie brengen.  Al deze verschijnselen weken het vermoeden op dat het glimlicht zich van de cathode af in rechte lijnen voortplant en hebben aanleiding gegeven tot de benaming cathodestraan. Een term waarmee er zich om nog één argument aan te voelen, ieder zou kunnen verenigen die heeft waargenomen hoe verschillende voorwerpen, metaalplaatjes bijvoorbeeld, in de buis op de weg van het glimlicht geplaatst, een donkere schaduw op de fleurocerende glas van dwerpen. Overigens heeft de naam cathodestraan nog iets voor bovendie van glimlicht. Er werd reeds vermeld dat bij hoge verdunningen dit laatste hoe langer hoe flauer wordt. Men doet dan ook het best zich voor te stellen dat bij de ongestore ontwikkeling van cathodestraan van de ruimte die zij in nemen volstrakt geen licht uitgaat. Dit ontstaat eerst als een bijkomend verschijnsel waarin de straden onderschept worden, het zijdoe de glaswand, het zijdoe de luchtzelve die ze nog in de buis bevindt. Trouwens, ook alles wat in het positieve lichtaar guisleuse buizen het oog poeit is slechts een gevolg van het er voor ons onzichtbare elektriciteitsbeweging. Op het bijeenkomst der British Association in 1879 liet Crookes, aan wie men reeds de bekendende radiometer te danken had, een reeks schone proeven over cathodestraanen zien. Door de titelzijner voordracht, Un radiant matter, gaf hij uitdrukking aan de bepaalde hypothese over het wezen der straanen. Volgens Crookes worden uiterst kleine deeltjes met een negatieve elektrische lading, het zijde die reeds hadden of eerst aan het oppervlak daar cathode verkregen hebben, door de reeds de laatste met grote snelheid afgestoten. Zij vliegen in rechte lijnen voort en door het bombardement, deze kleine projectielen tegen de glaswand, worden trainingen opgewekt die met oog van de waarnemig de indruk van licht teweegbrengen. Dit is de fluorescentie van het glas. Deze opvatting vindt een krachtige steun in de mechanische werking daar cathodestraanen op voorwerpen waardoor zij worden opgevangen. In een zijn er vaker een bollen, had Crookes een licht moletje opgesloten, een kruis van aluminium, dat met een glazen hoedje op een stift rusten, op de wijze van een compas naald. De horizontale armen toegaan aan het uiteinde als wikjes, kleine verticaal geplaatste micaplaatjes. Deze werden als het kruis rondrijden, elk op zijn beurt, door de cathodestraan getroffen, die van in een zijbuis geplaatst elektrode uitgingen. Zodra de inductor in werking werd gebracht, kwam het moletje in snelle venteling.  Ook een reactierat, vergelijkbaar met de bekende toestellen die door het uitstromend van water of stoom aan het draaien gebracht worden, of wel met de draaiende zonnen der vuurwerkmakers, werd door Crookes geconstrueerd. De wikken van het moletje bestonden nu uit aluminium, zodat zij zelf als cathode konden dienen, wanneer de metalen naald die het kruis, dit maar met een metallen hoedje, droog, met de ene pool der induksicloos werd verbonden. Daar elk wikje aan de ene kant met een isolerende stof was bekleed, konden alleen aan de andere zijde cathodestraan ontstaan. Terwijl nu hier, al dit volgst de opvatte van Crookes, de kleine projectiele werden weggestoten, moest het wikje zelf een kracht in tegengestelde richting ondervinden, dat die kracht werkelijk bestond, bleek uit de snelle wendeling van het moletje. De theorie van Crookes is niet zonder tegenschwaak gebleven. Voor het ogenblik zal ik haar hier laten rusten, om bij het verdere experimentele onderzoek te blijven. Een belangrijke stap deed in 1893 Leonard de Bonn. De cathodestraan zouden natuurlijk veel toegankelijker worden, zodat mensen buiten de vaker hun buis kon brengen, en hier toe was de weg geopend, na dat hert zat waargenomen, dat zeer dunn, goud of aluminiumblad, op de weg daar stralen geplaatst, deze doorlaat. Leonard voorzacht nu zijn buis van een ventstatje van aluminium, en inderdaad, de stralen kwamen daardoorheen in de lucht te voorschijn. Dat de proef niet gemakkelijk was zal men licht gevoelen. Het ventstatje moet zeer dun zijn, zodat de cathodestraan doorlaat. Het moet zeer klein zijn, om bij de geringen dikten aan het druk daar buiten lucht weerstand te kunnen bieden. Leonard sloot zijn buis aan het ene einde met een metaalplaat, waarin een rondeopening was van 1.7mm middelijn. Het op de rand daarvan vastgekleefde aluminiumblad was slechts 1.400mm dik. Het doel werd nu werkelijk bereikt, al drongen dan ook de stralen niet ver in de lucht door. Tot op een afstand van een drie taal centimeters was, in die net licht ter ontladingsbuis zorgvuldig werd afgesloten, een zwakke blauwe lichtschemering in de luchtzichtbaag, die Leonard vergelijkt met het geëmen te zien krijgt als men door een split licht laat vallen in het groebele vloeistof, bijvoorbeeld in melk. De lucht is klaarbelijkelijk tegenover de cathodestraan een troebel, en terwijl zij deze tegenhoud en verstrooid wordt zijzelf lichtgevend, zoals ze boven reeds van de lucht in de buis werd opgemerkt.  Beter nog, dan door de waarneming van het licht en der lucht, kon van de uitbreiding der straan een denkbeeld worden verkregen, door in de nabijheid van het ventstatje een scherm te plaatsen, dat met een gemakkelijk fluoresceer aan de stof was bedekt. Het licht hiervan overstemde dat daar lucht, en kon nog tot een afstand van 8 centimeter worden gezien. Een ander hulpmiddel was de fotograafische werking der straalen. Leonard heeft uitvoerigd door schijnendheid van allerlei stoffen onderzocht. Merkwaardig is het grote verschil dat er in dit opzicht tussen de cathodestraan en het licht bestaat. Een kwartsplaat van een halve millimeter dikte, weer op een donkere schaduw, terwijl van een dun aluminiumblaadje voor licht onder schijnend de schaduw nauwelijks te bespeuren was. Aan de verhandeling van Leonard is de reproductie in het fotografie toegevoegd, waaruit het blijkt. Zij is genomen terwijl de gevoelige plaat als opgesloten in een kleine ruimte, geheel door metalen wanden begrenst. De wand trouwens, die naar het ventstatje gekeerd was, bestond het aluminium ter dikte van 1 250e millimeter. Terwijl de mate van de schijnendheid tegenover de lichtstraalen zeer van de aarde tijd lichamen afvangt, is het Leonard gebleken dat de cathodestraanen alleen of bijna alleen vragen naar de hoeveelheid stof uitzudrukken door de massa of het gewicht ervan die zij op hun weg ontmoeten. Wordt een lichaam vervangen door een ander, waarvan de dichtheid twee man zo groot is, daar moet de dikte der laag worden gehalveerd om dezelfde door schijnendheid te verkrijgen. Het bleek ook dat het ventstatje uit dun glas in plaats van aluminium kom worden vervaardigd. Van alle vroegere onderzoekers is Leonard het dichtst bij de ontdekking der xtralen gekomen. Het was echt er voor rundgen weggelegd, zijn naam te verbinden aan stralen die van de glaswand der vaakwinbuis uitgaan zonder ventstatje, en dan is de dikte misschien een millimeter, en die de stralen van Leonard in het vermogen om lucht en andere lichamen te druk dringen ver overtreffen. Hoe de proeven genomen werden is reeds vermeld. Ongetwijfeld wordt er opzettelijk naar werkingen in de omgeving der buis gezocht, en zeker is een zeer geoefend oognode geweest om het eerste spoor te vinden.  Rundgen beeg zich de eerste scherm met barium platinociaanseur, dat zelfs op een afstand van twee meter nog fluoresceerde, en kwam daarna tot de fotografie met xtralen, waardoor de verschijnselen veel rustiger kunnen worden bestudeerd, en het voordeel verkregen wordt dat men zwakke stralen nog kan waarnemen door de duurder pose als tot een uur of langer te verlengen. Daaraan worden de fotografieën op de gewone wijze behandeld, zijn de plekken waar de gevoelig plaat het meest door de stralen wordt getroffen, later in het positief, het licht. Wat nu door schijnendheid betreft, vond Rundgen het volgende. Papier laat zoveel stralen door dat achter een ingebonden boek van duizend bladzijden of achter een dubbelwist spel duidelijk fluorescentie te zien was. Hout en eboniet zijn nog bij een dikte van verschijnen het centimeter door schijnend. Water, zwavelkolstof en verschillende andere vloeistoffen werden onderzocht, en dat zijn bakjes met mica wanden waren gegoten, en bleken zeer door schijnend te zijn. Bizonder verrassend is het vermogen der stralen om tamelijk dikke metaalplaatjes te doordringen. Aluminium laat de xtralen, even als de cathode stralen, meer dan enig ander metaal door, en kon zelfs verschijdende millimeters dik zijn. Het minst door schijnend zijn platina en lood. Het eerste metaal ongeveer 200, het laatste, ongeveer 70 maal minder dan aluminium. Lood liep bij anderhalve millimeter dikte, zo goed als niets door, en deeld aan loodhoudend glas en loodverf de eigenschap mede vrij veel van de stralen op te slorpen. Men ziet niets wanneer men de stralen in het oog opvangt, al houdt men dit dicht bij de ontladingsbuis, en bespeurt even min enig lichtverschijnsel op de weg der stralen door de lucht, zoals dat bij de cathode stralen, die er nog sterker worden opgeslort, het geval is. De voortplanting geschiet langs rechte lijnen, en de stralen weken daar zelfs niet vanaf wanneer ze uit de enenstof in de andere overgaan. Terwijl alle soorten van licht, en ook verschillende andere, zet het lang bekende onzichtbare stralen, zoals de donkere warmte stralen, bij de doorgang door een prisma van richting veranderen, is daarvan bij de xtralen niets bespeurd, of schoonend met prisma's van water, zwaafel koelstof, eboniet en aluminium beproefd is. Ook een regelmatige terugkaatsing, zoals het licht door een spiegel ondergaat, is niet waargenomen, wel bij sommige metaalplaten een zogenaamde diffuse terugkaatsing, iets dergelijks als wanneer het licht op een bladpapier valt.  Het fotograferen met de stralen van rundgen onderscheidt zich in twee opzichten van het fotograferen met licht. Voor eerst kan men, al wil men niet, zoals bij de eerste proeven, de ontladingsbuis zelf in een voorlicht onordringbaar onhulsel opsluiten, de gevoelige plaat in zwart papier wikkelen of in een gesloten chassis laten, daar toch de xtralen papier en hout door dringen. Men kan dan in het volle dag licht werken en zelfs, zoals dat herhaaldelijk geschiet is, door een plaat eboniet of een aluminiumblad heen fotograferen. In de tweede plaats kunnen geen lensen worden gebruikt, daar de stralen niet door het glas gebroken worden en dus niet tot beelden kunnen worden geconcentreerd. Al de vervaardigde fotografieën geven schaduwbeelden te zien en zijn ongetwijfeld voor het meerendeel gemaakt, terwijl het voorwerp op kleine afstand van de gevoelige plaat werd gehouden. Bij een enigszins grote afstand worden wegenens de uitgebreidheid daar stralenbon de schaduwen niet scherp, tenzij men dit eeuvel verhelpt door slechts de stralen die een niet te grote opening doorlaat te gebruiken. De belangrijke toepassingen die deze fotografieën reeds gevonden hebben, berusten hierop dat men de schaduwen van ondorscheinende voorwerpen kan te zien krijgen, al zijn zij omsloten door stoffen die het licht niet doorlaten. Het is voldoende dat deze stoffen voor de extraan min of meer doorscheinend zijn. Tot de meest verassende fotografieën die reeds spoedig door de ontdekkerzijmer kregen, behoren die van een compas naald in een metalen omhulsel besloten, waarop men zeer scherp ook de deelstrepen der oost ziet. Van een metaaldraad tussen twee houten schijven voor het oog verborgen en bovenal van een hand waarop de donkere schaduwen der beenderen duidelijk zichtbaar zijn ter midde van de lichtere schaduwen der zachterdelen. Trouwens, deze beelden zijn reeds zo algemeen bekend geworden dat er niets meer van behoeft gezegd te worden. Even min is het nodig hier te gewagen van de tallozerhalingen der proeven op grote en kleine schaal. Het zijn mij vergund alleen nog over het wezen van het verschijnsel iets te zeggen. Al kan er ook niets anders worden gedaan dan een paar onderstellingen vermelden tussen welke vermoedelijk het verder onderzoek zal hebben te beslissen. Voor eerst staat het wel vast dat de xtralen iets anders zijn dan de straalen van Lennart. Reeds hun grote doordringingsvermogen wijst hierop en er is, zoals straks zal blijken, nog een tweede verschil.  Met dat al ontstaan de straalen van Röntgen, even als die van Lennart, op een of andere wijze uit de cathode straalen in de buis. Het is namelijk gebleken dat zij al het uitgaan van dat gedeelte van de glaswand daardoor de cathode straalen wordt getroffen en tot fleure sensie wordt gebracht. Mijn komt er dus toe vormen in bespiegelingen over de aard ter xtralen treed, nog eens weder tot de cathode straalen in de buis terug te geren. Had Crooks gelijk toen hij deze voor straalende materie verklaarde? Veel de natuurkundigen betwijflen dit en willen liever in de cathode straalen trillingen zien die zich van de cathode uit in de eter voortplanten. Iets dergelijks dus als een lichtbundel. Al moeten natuurlijk de trillingen van andere aard zijn dan die van het licht. De voorstanders van deze mening beroepen zich dat het draai in de modetjes van Crooks betreft op het feit dat volgens de lichttheorie een lichtbundel op elk voorraap waardoor hij onderschept wordt een druk uitoefend en dus ook wat daarmee in nauw verband staat een lichaam dat na één zee de lichtstraalen uitzend zelf een kracht in tegengestelde richting ondervind. Een dergelijke misschien sterkere werking zouden ook de trillingen de cathode straalen als de trillingen zijn kunnen hebben. Lennard heeft verder proeven genomen waarbij de ontladingspuis door het aluminiumvenstertje gescheiden was van een ruimte die evenings met een quickluchtpomp was verbonden. Terwijl nu die ruimte geëvacueerd werd zag hij de cathode straalen er al verdig en verdig in doordringen ten slotte tot op een afstand van meer dan een meter. En dit verschijnsel bleef bestaan al was een zoveel komen luchtledig bereikt dat in de genoemde ruimte zelf geen elektrische ontladingen meer konden plaatshebben. De cathode straalen kunnen zich dus voortplanten in een ruimte waarin zij niet meer kunnen ontstaan. Hoogst waarschijnlijk ook nog in de etig wanneer die van alle luchtmodicule bevrijd is. Derhalve, meent Lennard, moeten zij verschijnselen in de eter zijn. Zij moeten in een trilling of een evenwichtsverstoering van deze of geen aard bestaan die zich in de eter voortplant. Het is hier de plaats niet om de verschillende meningen nauw gezet tegen elkaar daar af te wegen. Toch kan ik de verklaring niet weer houden dat de opvatting van Crooks mij toeschijnt de meest aannemelijke te zijn.  Tegen de zo even genoemde opmerking van Lennard kan men aanvoeren dat kleine projectielen die door het aluminium venster hingedrongen zijn zich zeer goed in een ruimte zullen kunnen bevoortbewegen die alleen in eter bevat. Dat men echt er werkelijk met zulke projectielen te doen heeft daarvoor pleiten twee feiten. Het eerste is in vergelijking met het licht kleine snelheid cathode straan. Jeetomsen de Cambridge heeft door verneufdige proeven bewezen dat twee punten van de buis vond er van het ene tien centimeter verder van de cathode verwijderd was dan het andere niet gelijk tijdig begon al te fluoresceren. De plek die het versst van de cathode lag deed dit iets later dan de andere. Het tijdsverschil bedoeg ongeveer een twee miljoense seconden. Terwijl deze proeven de mening echtvaardigen dat de cathode werkelijk het punt van uitgang daar straan is. We wijzen zij tevens dat per seconde een weg van 200.000 meter wordt afgelegd. Deze snelheid nu is voor trillingen zeer klein. Het licht doorloopt in één seconde afstand van 300 miljoen meter en in het geen wij van de eten weten is niets dat het de mogelijkheid van trillingen met de kleinere voortplanting snelheid wijst. Het tweede feit waarop zo even gedoeld werd is de eigenaardige invloed van magnetische krachten op de loop daar cathode straan. De rechtlijnige voortplanting houdt op zodra een magneetbol in een erbijheid een erbuis van crooks wordt gebracht. De gebogen lijn die de straan dan volgen stent voorkomen overeen met de baan in welke zich onder dezelfde omstandigheden negatief geladen deeltjes die van de cathode uitgaan zouden voortbewegen. Voor de trillingsteoriedaan tegen is de werking van de magneet tot nog toe een opgelost raadsel. De straanen van Lennart zijn even goed als de cathode straan in de buis gevoelig voor magnetische invloeden. Ze zijn dus hoogst waarschijnlijk van geheel dezelfde aard en moeten in de theorie die mij het meest waarschijnlijk voorkomt eveneens als een stroom van negatief geladen deeltjes beschouwd worden. Het zei dat de deeltjes in de buis door het fenstertje heen zijn geflogen het zei wat minder eenvoudig is dat door hun stooten tegen het aluminium andere deeltjes uit het metaal naar buiten worden gedreven. Wie het eerste wil aannemen dient zich tevens voor te stellen dat de projectielen kleiner zijn dan luchtmoorlen kunnen in hun geheel daartoch het fenstertje voor deze laatste onderdringbaar is.  Mijn heeft trouwens vele gronden om aan te nemen dat de moleculen van alle lichamen veel kleinere deeltjes bevatten zogenaamde ionen die met elektrische ladingen zijn toegerust. Deze ionen en niet de moleculen zelf zouden bij de cathode stralen in het spel kunnen zijn. Ook de ontwikkeling daar stralen in de buis is met deze opvatting in overeenstemming. Een molecul kan in lucht van de gewone dichtheid gemiddeld slechts over een afstand van 1 10.000 de millimeter voortvliegen zonder tegen een ander deeltje te botsen. Daar het vocht dat na verdunning tot 1 10.000 van de oorspronkelijke dichtheid de vrije weg ongeveer 1 millimeter zal bedragen. Aangezien zich nu bij deze verdunning cathode stralen van veel grotere lengte kunnen ontwikkelen moet men zich kleinere projectielen verbeelden die verder tussen de moleculen kunnen doordringen en misschien zelfs door een molecul tussen de atomen waaruit het is opgebouwd heen kunnen gaan. Beschouwingen als de medegedeelde hoe geschikt misschien om enig licht te ontsteken over de aard van de cathode stralen en de stralen van Lennart laten de vraag naar het wezen daar extraden onbeslist. De voortplanting snelheid is nog niet bekend en een werking van de magneet bestaat hier niet. Sterker magnetische krachten zelfs brengen de extralen niet van de rechte weg af. Derhalve vallen de argumenten die bij de cathode stralen ten gunste van de theorie van crookspleiten hier weg. Wel blijft het denkbaar dat kleine deeltjes door het gas heen vliegen of daaruit worden weggestoten waarbij dan de ongevoeligheid voor magnetische invloeden uit het gemis in haar elektrische lading of uit hun zeer grote snelheid maar er verschijnt zullen verbieden dat ook geen zins in de stralen van Lundgen de voortplanting in haar golfbeweging van bijzondere soort te zien zoals die van verschillende zijden vermoed wordt. Lihebotezen die reeds bij de voorgeslagen hebben dit nut dat zij de weg kunnen wijzen tot beslissende proefneemingen. Dat deze niet lang zullen uitblijven en dat we licht na enige maanden het raadsel in hoofdzaken zal zijn opgelost mag men met het ogen op de hulpmiddelen der hele dagse natuur kunnen met grond verwachten. Het zou onbillig zijn dit opstel te eindigen zonder nog een enkel woord te zeggen over de onderzoekingen van Goldstein te Berlijn. Meer dan iemand anders heeft hij de lichtverschijnselen in de ontladingsbuizen in bijzonderheden bestudeerd.  Reeds voor Leonard heeft hij aangetoond dat de kathode stralen fotografisch werkzaam zijn en in 1886 heeft hij bewezen dat in een vacuumbuis naast de kathode stralen stralen kunnen worden voortgebracht waarop een magneet niet werkt. De bijzonderheden van deze ontdekking moesten hier even als het geen Goldstein verder gevonden heeft achterwege blijven. Zijden uitkomsten zullen echter van grote waarde blijken als het tijdstip is aangebroken dat wij tans zien naderen waarop de ontladingsverschijnselen en de X-traan onze nieuwe blik zullen vergunnen in het wezen van de moleculen en de eten. 19 februari 1896 door H.A. Lorenz Einde van de doorprofessor Rundgen ontdekte stralen A.R.R.Prins een huweluk Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opnamen behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org Gelesen door Marcel Koenders A.R.R.Prins een huweluk krakend, steunend onder haar vrachtboomstammen reed de kar over de straatweg en de brede wielen gleden diep in de dooyende weken sneeuwlaag. Het bruine paard met lange winterharen liep langzaam met gebogen kop en zijn bel die bij iedere stap verwinkelde. 