Max Havelaar | Multatuli | Literary Fiction | Speaking Book | Dutch | 4/8
Hij zucht ondat zijn arbeid zwaar was en hij riep, oh dat ik rijk waren om te rust op een ballet ballet met klamboe van rode zijde sifoot noot 94 en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij was rijk en hij rust op een ballet ballet en de klamboe was van rode zijde en de koning des lands doog voorbij met ruiters voor zijn wagen en ook achter de wagen waren ruiters en mijn hiel te gouden paioen sifoot noot 95 en toen de rijke man dit zag verdroodt het hem dat er geen gouden paioen werd gehouden boven zijn hoofd en tevreden was hij niet hij zuchte en riep ik wens de koning te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij was koning en voor zijn wagen reden vele ruiters en ook waren er ruiters achter zijn wagen en boven zijn hoofd hielp men de gouden paioen en de zon scheen met hete stralen en verbranden het aardrijk zodat de grascheut door werd en de koning klaagte dat de zon hem sroyd in het gelaat en mag dat boven hem en tevreden was hij niet hij zuchte en riep ik wens er de zon te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij was de zon en hij zond zijn stralen naar boven en naar beneden en naar de linkerzijde en al om en hij versgroeide de grascheut op het aardrijk en het gelaat der forsten die op de aarde waren en een wolk stelte zich tussen de aarde en hem en de stralen van de zon stuiten daarop terug en hij werd toernig dat zijn er macht weer staan werd en hij klaagde dat die wolk machtig was boven hem en tevreden was hij niet hij wilde de wolk zijn die zo machtig was en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij werd een wolk en plaatste zich tussen de zon en de aarde en vingde stralen op zodat het gras groen werd en de wolk regende in grote druppen op het aardrijk en deed de rivieren zwellen en banjers voerden de kudden weg en hij verwoestde door veel water z'n veld en hij viel nier op een rots die niet week en hij klaterde in grote stromen maar de rots week niet en hij begon het de rots niet wijken wilde en om het te sterkte van zijn stromen eidel was en tevreden was hij niet hij riep aan die rots is macht gegeven boven mij ik wens ze die rots te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk hij gezegd hebt en hij werd rots en bewoog niet als de zon scheen en niet als het regende en daar kwam een man met houweel en met punten gebijtel en hij hiel uit de rots en de rots zeiden wat is dit, dat die man macht heeft boven mij en stenen houdt uit mijn schoot en tevreden was hij niet hij riep, ik ben zwakker dan deze ik wens ze die man te zijn en er kwam een engel uit de hemel die zijde, u zij gelijk gegezegd hebt en hij was een steenhoudig en hij hiel stenen uit de rots met zware arbeid en hij arbeidde zeer zwaar voor weinig loons en hij was tevreden heel aardig, riep de Clarie maar nu zijt ge ons nog op bewijs schuldig dat die kleine oepie imponderabel had moeten wezen nee, ik heb je dat bewijs niet beloofd ik heb alleen willen vertellen hoe ik kennis met haar maakte toen mijn verhaaltje uit was voeg ik en jij, oep ik, wat zou jij kiezen al een engel uit de hemel je kwam vragen wat je begeerde voorzeker meneer ik zou hun bidden mij meenemen naar de hemel is dat niet beeldig voeg tienen aan haar gasten die het misschien heel gek vonden haar verlaag stond op en vaagde iets weg van het voorhoofd einde van hoofdstuk 11 voetnoten voetnoot 77 ketimon augurke, komkommers voetnoot 78 die geleerde een daar nieuwste snuffies op het gebied de chemische voedingsleeg is van professor Veergof die schijkundige beweert nu dat er niet de minste voedingskracht in bouillon zit ik stel voor hem op een dieet van uitgekocht vlees te zetten waarmee hij zeer geleerdelijk tevreden wezen moet voetnoot 79 miljaren ik stel deze auteur tens veel minder hoog dan vroeger toch bewaar mijn opmerkingen dinagaande voor homografie over dramatische literatuur waarvoor in deze noten geen plaats is voetnoot 80 miss matta api je vervuuroog voetnoot 81 fatheringay in sommige voorgedrukken staat herhaaldelijk fatheringay een lapsus van de heer van lennep in het handschrift stond nog het een nog het ander maar tower dat was een lapsus van mij voetnoot 82 arl wordt gehouden voor een binnenlandse kolonie van de massilier en massille, marseille was daar fenissiersgesticht bewaarlijk typische schoonheid daar vrouwen te arl daar beter dan de marseille bewaard bleef kan liggen aan de mindere vermenging met vreemde op strandplaats als marseille verbasterende rassen zeer snel of de vrouwen te niem ook een marsejaanse factorij even schoon zijn als de arl is mij onbekend voetnoot 83 dat ook in lands hoofd voetnoot 84 prau schuid vaartuig, scheepje voetnoot 85 de oordeelvellingen over de hudanigheden de verschillende rassen die in salinde bewonen lopen zeer uit een bevolking en hoofd op Sumatra zijn minder gedwedende javaan toch men vindt daar mannelijker karakters zeker is het dat de javaan niet geacht is op Sumatra en dat de echte malijer die hem verachtelijk toekan makan toeku noemt vraagt een vertaling aan een neef uit de oost waarboven hem stelt het was een fout van de generaal van Swieten een javaan te gebruiken als onderhandelaar met de attinese dat de onversrokken ratten die zich hier toe leende het offer worden zou van zijn beretwilligheid en trouw was te voorzien het doet me leed dat zijn naam me ontgaan is voetnoot 86 de meeste europeers in indië dragen weinig kennis van taal en zeeheden der streken die ze niet bezocht hebben de uitdrukking si-oepikketten zoveel als kleine jongen juffer werd het duclarie niet verstaan men vergist zich gewoonlijk in Holland door aan ieder die in de noost geweest is algemene kennis van indische zaken toe te schrijven voetnoot 87 O-4 we vinden deze naam op de meeste landkaarten en waarschijnlijk omdat de berg hiermee bedoeld wordt ver uit zee te zien is op alle zeekaarten maar het wordt O-4 is bij de inlanders onbekend ze noemen de berg die ongeveer in het midden der breed aan het land de benoordigde linie ligt koning Pasamon hoe dus de cartograven die elkaar blijkbaar hebben nageschreven de benaming O-4 kunnen verantwoorden begrijp ik niet een andere vraag is of er verband mag gebracht worden tussen deze berg en de streken van waar de tyrische koning Hiram ten behoeven van Salamoos Tempelbouw Goud, Ebbehoud en Edo Gesteen te halen liet 1, Koningin 9 78, 10, 11 het is zeer gewaagd dit op een grond van een enkel woord aan te nemen en bovendien waar komt het woord O-4 vandaan wie heeft het eerst de Gunung Pasaman al dus genoemd de F klank doet een Arabiere denken in de Arabische vertellingen wordt Siumatra door Simbat de Zeeman bezocht voetnood 88 Kiskassen of dit woord uitsluitend Amsterdam gebruikt wordt weet ik niet in die stad betekent het de eigenaardige huppelende beweging de steentje behende geworpen op de oppervlakte van het water maakt het beschrijft telkens even op het water rustende al voortspringend een reeks van allings korte woorden in de bogen en zingt niet voor de kracht van de horizontale woord uitgeput is de manier waarop sommige zeevogels na op de golven gerust te hebben over het waterschuiven om vlucht te nemen komt met dat kiskassen overeen ook vliegende vissen scheren de oppervlakte voor zich zich verheffen voetnood 89 toe een commandeur op die plaatsen van Sumatra waar vroeger Engelse vestigingen bestonden worden de gezagvoerende beambten nog altijd commandeurs Commodore genoemd na het al gingen de Engelse tijd voor een punt van groepen lang door getuige het voort dat veel te groot was voor de weinige manschap die het in mijn tijd, 1842, heette te bezetten voetnood 90 waarin de voor Nederland bestemde suiker verscheept wordt tot ver in het binnenland van Europa ziet men tegenwoordig het bamboezer flechtwerk van die karantjanks, meestal gecolopteerd gebruikt tot beheggen en dergelijke afsluiting voetnood 91 Pedati Javaanse kar de eigenaardigheid van dit voertuig was dat het niet op raderen maar en wel op meewentelende as op schijven rollen die om de onpractische primitiviteit te voldmaken gewoonlijk de vorm hadden een zeer onregemaat geveelhoek de chineese kerkte Batavia ziet noot 98 hield de heer W. R. van Hoewel voor de bekwame schrijver die zich onder de naam Nieronymus niet verborgen wel jammer dat deze publicist gedeeltelijk uit gebrek aan kennis van indische toestanden hij was volblot Bataviaan meer nog misschien uit persoonlijke behoefte aan een schelle leus zich door de klank van het woordje vrij verlockerliet tot het neemelen van de zogenaamd vrije arbeid het wavelen over deze opgedongen topic heeft jarenlang de aandacht afgetrokken van hoofdzaken als die welke in de havelaar behandeld worden en nog altijd aan de orde blijven mens zie hierover mijn beide brochures over vrije arbeid voetnoot 92 signoot 23 voetnoot 93 onafhankelijke rijkjes in de noorthoek het aantal meer of min onafhankelijke kleine forsten in die streken is legio twee hunnen heb ik persoonlijk gekend de toangus of ratias van trumun en van analabo die met soms de natal bezochten en wel het grotere ergenis van de toangu deze afdeling een van die hoofden namelijk dus mondgaan wie van de twee veroorloofde zich een zijde doek om de lende te slaan op een wijze die volgens de natalse heraldiek het distinctief was van meer hoogheid dan een toekwam uit deze en dergelijke question een voorzitting vloeide twisten en vechtpartijen voort die met soms veel hoofdpreken berockenen daar de volgenlingen van het atjentse hoofd redelijk strijdbaar waren en de natalezen zeer prikkelbaar zodra het de rang van hun toangu gold over het geheel werd natal zeer druk door atjenezen bezogd en ik was ruimsgoods in de gelegenheid een gekennis van hun aard op te doen te meer omdat de naïve siu peketek, een mijner menig vuldige eerste liefde, een atjenezen was toch bezid ik geen bouwstoffen voor een volledige karakterbeschrijving en ik durf alleen, in tegenspraak met de velen die hele ten dagen over atjenezen meespreken, zonder ooit een atjenees gezien te hebben, beweren dat zij over het geheel genomen zeer veel goede hoedanigingen bezitten.  Om getwijfeld namelijk zijn ze hooghartig en dappig dat bij gelegenheid er oorlogsverklaring, een minister in de Kamer, de atjenees heeft durven afschilderen als schuldig aan zeer hoofd bewijst slechts voor de duizendste keer dat sommige sprekers geen laster te plomkeuren om bij dat college hun doel te bereiken is de zeer hoofd in de Indische archipel afgenomen, zeer dat de atjenezen havens geblokkeerd zijn eermers nee, in die ons governement zeer hoofd bevechten wil laat het dan de oorlog verklaren aan de Sultan der Sulu eilanden aan de ilanesen op Maglindanao en eigenlijk aan alle forsten en volken op dat grote eiland uit die streken zwermen de flote voort die zeer dat eeuwen de bezittingen de atjense Sultan's, niet minder dan de onze, op een brandschatting stellen weinig minder schanderlijk voor wie ze betaald dan voor de heffer daar zou iets deugelijkse doen vallen voor onze marine, of liever voor onze landmacht want het beschieten van bambooze gebouwtjes en het strand betekent niet veel maar de beschuldiging van Zeeroof was onze edele staatsleden niet voldoende om de zo fijn zedelijke Nederlander te bewegen tot de vereiste oorlogswoede en fondse bewilliging werd hem in diezelfde Tweede Kamer de atjenees voorgesteld als zo heel in het bijzonder overgegeven aan onnatuurlijke wellust mij die veel met atjenees heb om gegaan was daarvan nooit iets gebleken misschien wel omdat ik nooit in het belang van carrière of positie vuile voorwenzels nodig had om oorlog te maken aan hen die op dit punt zich zoveel volkkun kundiger tonen, vraag ik welke reden van wetenschap de voor hun liefdelijke beschuldiging kunnen aanvoeren in alle geval komt me zo'n aantijging tegen een vijand die doorslaande blijken geeft van mannelijkheid niet zeerig, mannelijk voor en even ontsmakelijk als het bedoeld de licht zelf wat te zeggen van een vertegenwoordiging die miljoenen voteert op voorstellen van ministers wie zulke middeltjes tot ophitzing niet te verachtelijk zijn dat overigens het Nederlandse staatsbestuur en tot in het merk verrot organismus de wapens zou aangeoord in het belang daarzederlijkheid is een korrig tankbeeld wat eindelijk de tegenwoordige oorlog aangaat ik herhaal wat ik elders zeide van Atje begin de nederlaag de toelichting van deze utstelling ligt nu buiten m'n bestek ook lust het me niet bij voortduring onbeloond les te geven aan de Haagse politici zij worden door de natie betaald om iets van de zaken te weten dat nu die natie bij voortduring genoeg neemt die voeduren die aan deze eis niet voldoen is mijn schuld niet zeker is het dat nog geen enkelemaal de onvermijdelijke gevolgen de intrekking van het geheim artikel in de tractaat van 1824 daar spraken gebracht zijn nog in de talrijke brochures over deze zaak nog in de talloze dagblad artikelen die haar behandelen nog in de redevoeringen van ministers en geachte leden al die schrijvers en sprekers bleven of uit onbekendheid met de toestanden of om redenen van nog lagersoort voortdurend acotet de la question O, D, E, T, U, O, S, I, V, M, D, P, O, O, D, O, Z, W, V M, A, O, F, D, Z, T, M, D, K, V, S, T, G, H, D, Z, D, D, O, V, A, I V, V, D, N, J, Z, O mocht de lezer klagen dat ik hier een raad zou spreek hij bedenken dat mijn brief aan de koning van september 1872 niet raadselachtig was en dat er van dat zeer duidelijk stuk geen notities genomen als de minister van Kolonien mij zeer beleefd vraagt wat het tegevolgen der Zotte-Aciense kapanje ervoor zien is zal ik hem voldoende inlichting geven onder protest evenwel tegen de onrechtvaardigheid dat hij en niet ik betaald wordt voor de zorg om insulinde voor Nederland te bewaren voetnoot 94 ballet ballet bamboezerustank klamboe gordijn voetnoot 95 pahoen zonnenscherm distinctief van Rang einde van de voetnooten bij hoofdstuk 11 deze liepenvox opname behoort tot publieke domein hoofdstuk 12 van Max Havelaag door Multatuli opname behoort tot publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar liepenvox.org opname door Anna Sinon 12 de hoofdstuk beste Max Zetine ons de serie is zo schraal zou je niet? je weet wel Mdm. Schufgen voetnoot 96 nog wat vertellen in plaats van gebak wat drommel ik ben hees de beurt is aan verburger ja meneer verburger wat af verzocht me vrouw Havelaag verburger bedacht te geven en begon er was eens een man die ik koek koen stal o deug niet riep Havelaag dat heb je van padang en hoe is het verder? het is uit, wie kent het slot van die historie wel ik ik heb hem opgegeten samen met iemand weet je wel om ik te padang gesuspendeerd was men zei dat er een deficit was in uw kast te naal hernam verburger dit was niet geheel om waar toch waar was het ook niet ik was ten aantal door allerlei oorzaken heel slordig geweest in mijn geldelijke verantwoording waarop inderdaad veel aanmerkingen te maken waren maar dit veel in die dagen zo dik was voor de omstandigheden in de noord van Sumatra waren kort na het innemen van Barus, Tapus en Cinco zo verwart alles was zo onrustig dat men het een jonge mens die liever te paard zat dan dat hij geld telde of kastboeken bijhield niet kwalijk nemen kon dat alles niet zo oordelijk en geregeld ging als men zou kunnen voorderen van een Amsterdamse boekhouder die niet anders te doen heeft de Batalanden waren in roering en je weet verbergen hoe al did alles wat in de Bata's gebeurt terugwerkt op het Natalse ik sloep nachts geheel gekleed om spoedig bij de hand te zijn wat dan ook dik was nodig was daarbij heeft het gevaar enige tijd voor mijn komst was er een complot omdekt om mijn voorgehaar te vermoorden het gevaar heeft iets aantrekkelijks vooral wanneer men slechts 22 jaren oud is dit aantrekkelijke maakt dan iemand wel eens ongeschikt voor bureauwerk of voor de stijve nauwkeurigheid die nodig is tot goed beheer van geldzaken of indien, ik had allerlei gekken in het hoofd trouwse seafoodnode 97 ritme vrouw Havelaren bediende toe wat hoeft niet ik had gezegd nog iets gereed te maken in de keuken, een omelet ofzo ah, en dat hoeft niet meer nu ik van mijn gekheden begin je bent ondeugentine het is me wel, maar de heer hebben ook een stem verburgen, wat kies je je aandeel in de omelet of de historie dat is een moeilijke positie voor een beleefd mens zij verburgen en ook ik zou liever niet kiezen voeg de declarie erbij want dat is hier te doen om een uitspraak tussen meneer en mevrouw en ik zal u helpen meneer, de omelet is hier beleefde de declarie de omelet zal toch wel zoveel waard zijn als als de historie zeker als ze wat waard was toch, er is een bezwaar ik werd er dan nog geen suiker in huis is rief verburgen, ah, laat toch bij mij halen wat genodig hebt suiker is er van mevrouw's sleutering nee, daar aan hapert het niet als het omelet overigens goed was zou dat geen bezwaar zijn, maar hoe dan mevrouw is sinds vuur gevallen ik wou dat maar was, nee, ze kan niet in het vuur vallen ze is Martine, riep Havelaar wat is ze dan toch ze is imponderabel maks als je vrouwen te ouden wezen moesten ik heb geen omelet, ik heb niets meer dan is hemelsnaam die historie zegt de declarie, met koddige wanhoop maar koffie hebben we, riep Thine goed koffiedrink in de voorgadderij en laat ons mevrouw sleutering met de meisjes daarbij roepen zij Havelaar, maar op het kleine gezelschap naar buiten toog ik gisterd ze bedanken ze al, maks je weet dat ze ook liever niet met ons eet en ik kan haar geen ongelijk geven ze zal gehoord hebben dat ik historisch vertel zij Havelaar, en dat heeft haar afgeschrikt wel nee, maks, dat zou haar niet deren ze verstaat geen Hollands nee, ze heeft me gezegd dat ze haar eigen huishouding wil blijven voeren en dit begrijp ik heel goed weet je nog hoe je mijn naam vertaald hebt EHVW eigenhaard, veelwaard daarom, ze heeft groot gelijk bovendien, ze komt me wat mensenschuwen voor verbeeld je dat ze alle vreemde die het erf betreden laat wegjagen door de oppassers ik verzoek om de historie of de omelet, zei Duclarie ik ook, riep Vuburghe uit vluchten worden niet aangenomen we hebben aanspraken op een volledig maal en daarom eizik de geschiedenis van de cocoen die heb ik je reeds gegeven, zei Havelaar ik had het beest gestolen van de generaal van Damme en heb het opgegeten met iemand voor die iemand ten hemel voer zei die in de schalk nee, dat is tricheren, riep Duclarie we moeten weten waarom ge die cocoen weggenomen hebt wel, omdat ik gebrek leed en dat was de schuld van de generaal van Damme die me gesuspendeerd had als ik haar niet meer van te weten krijg, breng ik een volgende keer zelf een omelet mee, klaag te verbuggen geloof me, er stakt niets meer achter dan dat hij had zeer veel cocoen en ik had niets men dreeft die dieren voor bij mijn deug ik nam er een en zei dat de man die zijn verbeelden erop te passen zegt de generaal dat ik, Max Havelaar deze cocoen neem omdat ik eten wil en dan dat epigram heeft verbuggen je daarvan gesproken ja dat had niets met de cocoen uit te staan ik maakte dat ding omdat hij zoveel ambtenaren suspendeerde er waren er op padang zeker 7 of 8 met meer of minder rechtvaardigheid in hun ambten gescorst had en velen onder hen verdienden het veel minder dan ik de assistantresident van padang zelf was gesuspendeerd en wel een man reden die na ik geloof een geheel andere was dan de in het besluit opgegevenen ik wil u dat al vertellen ik schoon ook niet verzeker ik kan dat ik alles juist weet en alleen overzeg wat men in de chineeste kerk sifoot noord 98 te padang verwaar hield en wat dan ook vooral met het oog op het bekende eigenschappen van de generaal waar kan geweest zijn hij had, moet geweten, zijn vrouw getrouwd om een weddingschap te winnen en daarmee een anchorwijn hij ging dus dik was sabers uit om overal rond te lopen de surnumeraire valkenaar moest eens in een straatje naar bij het meisjes weeshuis zijn incognito zo stipt geïerbiedigd hebben dat hij hem een pak slaag heeft gegeven even als een gewone straatschender niet ver van daar woonde Miss X er liep een gerucht dat die miss het leven zou gegeven wij hebben aan een kindje dat verdwenen was de assistentresident was als hoofd er politie verplicht en ook inderdaad van plan zich met die zaak te bemoeien en schijnt van dit voornemen iets gezegd te hebben op een wistpartij bij de generaal toch zie, de volgende dag ontvangt hij de last zich naar zekere afdeling te begeven welke gezagvoerende controleur wegens waren of vooronderstelde oneehelijkheid geschorsd was in zijn beheer om in loco zekere zaken te onderzoeken en daarvan te dienen van bericht wel was de assistentresident verwonderd dat hem iets werd opgedragen dat zijn afdelingen het geheel niet aanging toch daar hij strikt genomen deze opdracht kon beschouwen als een vererende onderscheiding en de wel hij met de generaal op zeer vriendschappelijke voet stond zodat hij geen oorzaak had aan het valstreek te denken berustte hij in deze zending en begaf zich naar ik wil vergeten hebben waarheen om te doen wat hem bevolen was na enige tijd keert hij terug en biedt er verslag aan dat niet er voor die controleur toch ziet er was gedurende die tijd op paardang door het publiek dat is door niemand en iedereen ontdekt dat die ambtenaar slechts gestuspendeerd was om een gelegenheid te scheppen de assistentresident van de plaats te verwijderen ten einde zijn voorgenomen onderzoek naar de verwijning van dat kind te voorkomen of althans te verschuifend op het tijdstip dat die zaak moeilijker zou op te helderen zijn ik herhaal nu dat ik niet weet of dit waar was toch naar de kennis zelf die ik later de generaal van dame opdeed komt deze lezing van het geval mij geloofbaar voor op paardang was er niemand die hem niet wat het pel aangaat waardoor zijn zetelijkheid was afgedaald tot zoiets in staat keurde de meeste kenden hem slechts één goede hoedanigheid toe die van onverschokkenheid in het gevaar en indien ik die hem in gevaar gezien heb van mening waren dat hij abred toe een dapper man was zou dit alleen maar bewegen u deze geschiedenis niet te vertellen het is waar hij het op Sumatra veel laten separeren toch wie sommige gebeurtenissen van daarbij gezien had Sifoot noot 99 voelde neiging om wat af te dingen op zijn dapperheid en hoe vreemd het schijnen ik geloof dat hij zijn krijgsmans grotendeelste dank had aan de zucht tot tegenstelling die ons alle min of meer bezield men zegt garne het is waar dat Peter of Paul dit dit of dit is maar wat moet men hem laten en nooit kan men zo zeker zijn geprezen te worden dan wanneer men een zeer in het oog vallend gebrek heeft jij verpuggen, bent alle dagen dronken ik, voor verpuggen die een voorbeeld was van matigheid ja, ik maak je nu dronken, alle dagen je vergeet je zo ver dat Duclarie savings in de galerij over je struikelt dit zal hij onangenaam vinden maar ter stond zal hij zich herinneren iets goed in je gezien te hebben en het oog viel en als ik dan kom en ik vind je zo erg horizontaal dan zal hij mij de hand op de arm leggen en uitroepen oh, geloof toch dat hij overigens zo'n beste, braver, knapper jongen is dat zeg ik toch van verpuggen Duclarie, al is hij verticaal niet met dat vuur en die overtuiging en erinner je eens hoe dik was met hoe het zeggen oh, als die man op zijn zaken wilde passen dat zou iemand wezen of het betoog hoe hij niet op zijn zaken past en dus niemand is ik geloof je van de reden te weten ook van de doden verneemt men al het goede hoedanigheden waarvan we vroeger niets bemerkten de oorzaak zal wel zijn dat ze niemand in de weg staan alle mensen zijn min of meer mededingers we zouden gaar naar elk andig geheel en in alles onder ons plaatsen dit echte te uiten verbiedt de goede toon en zelfs het eigen belang want zeer spoedig zou niemand ons geloven ook al beweerden wij iets waars er moet eens een onweg gezocht worden en ziet hier hoe we dit doen als gij Duclarie zegt de Luitenand Slopkaus is een goed soldaat waarachtig hij is een goed soldaat ik kan je niet genoeg zeggen welk een goed soldaat de Luitenand Slopkaus is maar een theoreticus is hij niet heb je niet zo gezegd Duclarie ik heb nooit een Luitenand Slopkaus gekend of gezien goed, schep er dan een hem ik schep hem en zeg het weet je wat genuug gezegd hebt je hebt gezegd dat jij Duclarie archéval bent op de theorie ik ben geen haar beter geloof me, we doen onrecht zo boosten worden op iemand die heel slecht is want de goede onder ons zijn het slechte zo na laat eens de volmaaktheid nulheten en 100 graden voor slecht gelden hoe verkeerd doen we dan wij die dopperen tussen 8 en 99 haar rood te roepen over iemand die op 100 en 1 staat en nog geloof ik dat velen die 100's de graad slechts niet bereiken uit gemis aan goede eigenschappen aan moed bijvoorbeeld om geheel te zijn wat men is op hoeveel graden sta ik max ik heb een loop nodig voor de onderdelen tienen ik reclameer, grievenbruggen nee mevrouw, niet tegen u naar bija dan een nul nee, maar er zijn ambtenaren gesuspendeerd er is een kindzoek, een generaal in staat van beschuldiging ik vraag, lapjes tienen, zorg toch dat er een volgende keer wat in huis is nevenbruggen, je krijgt lapjes niet voordat ik nog een beetje heb rond gereden op mijn stokpaartje over de tegenstellingen ik zei dat elk mensen zijn medemens een soort van concurrent ziet maar mag niet altijd laken wat er in het oog vallen zou daarom verheffen we gaarne een goede eigenschap boven maten om de kwaad hoedanigheid en ik alleen gelegen is te doen in het oog vallen zonder de schijn op ons salade van partijdigheid als iemand zich bij mij beklaagt omdat ik gezegd heb zijn dochter is zeer schoon maar hij is een dief dan antwoord ik, hoe kan je daarover zo boos wezen? ik heb je maar ze gezegd dat je dochter een lief meisje is zie je, dat win dubbel wij beide zijn kruiniers ik neem hem zijn klanten af die geen rozijnen willen kopen bij een dief en tegelijkertijd zeg men van mij omdat ik de dochterprijs van een concurrent nee, zo erg is het niet, zei Duclari dat is wat sterk dit komt u nu zo voor omdat ik de vergelijking wat kort en brusk gemaakt heb wij moeten ons dat hij is een dief, enigszins om zwacht tot voorstellen de strekking der gelijkenis blijft waar maar wanneer we genootzakt zijn iemand zekere eigenschappen toe te kennen die aanspraak geven op achting, eerbied of ontzag dan doet het ons genoegen een eigenschappen iets te ontdekken dat ons van de verschuldigde seins voor een gedeelte of geheel ontslaat voor zulke een dichter zou men het hoofd moeten buigen, maar hij slaat zijn vrouw zie, voetnoot honderd zitgen dan gebruiken we garen de blauwe plekken van die vrouw als voorwenzel om ons hoofd overeind te houden en in het eind doet het ons zelfs plezier dat hij het mens slaat, wat toch anders heel lelijk is zodra wij erkennen moeten die hem de eer van een voetstuk waardig maken zodra we zijn aanspraken daarop niet langer kunnen logenen zonder door te gaan voor onkundig, gevoelloos of na ijverig dan zeggen we ten laatste, goed, zet hem erop maar reeds onder dat opzetten en als hij zelf nog meent dat we verrukt staan over zijn uitstekendheid hebben we reeds de strik gelegd in de lasso die dienen moet om hem bij de eerste gunstige gelegenheid naar beneden te halen hoe meer mutatie onder de inhabers der voetstukken hoe groter de kans voor andere om ook eens aan de beurt te komen en dit is zo waar dat we uit gewoonte en tot oefening even als een jager die op kraaie schiet welke hij het toch liggen laat ook die standbeelden gaar en neerhalen welke op je de stal nooit door ons kan bestegen worden kappelman die zich voet met cirkel en scharrenbier zoekt verheffingen in de klacht Alexander was niet groot hij was onmatig zonder dat er voor kappelman was bestaat ooit met Alexander te concurreren in wereldverovering hoe dit zij ik ben zeker dat vele nooit op het denkbeeld zouden gekomen zijn een generaal vandammen voor zo dapper te houden als zijn dapperheid niet had kunnen dienen tot voertuig van het altijd daarbij gevoegd maar zijn zedelijkheid en tevens dat deze onzedelijkheid niet zo hoog zou opgenomen zijn door de vele die zelf niet zo aantastbaar waren op dit stuk wanneer men ze niet had nodig gehad opwege tegen zijn roem van dapperheid die sommige beletten te slapen één eigenschap bezat hij werkelijk in hoge mate wilskracht wat hij zich voornam moest geschieden en geschieden ook gewoonlijk doch, zie je wel dat ik weer er stond dat ik de tegenstelling bij de hand heb toch in de keuze der middelen was hij dan ook wat vrij en zoals van der palm geloofde en onregte van Napoleon zijde de opweegheid stonden hem nooit in de weg nu, dan is het zeker gemakkelijker zijn doel te bereiken dan wanneer men zich door zoiets wel gebonden acht de assistantresident van Padang dan had een bericht uitgebracht dat gunstig luiden voor die gesuspendeerde controleur win suspensie hierdoor een tint van onrechtvaardigheid bekwam de padangse praatjes duurden voor het mens pakt nog altijd over het verdwenen kind de assistantresident voelden zich op nieuw geroepen die zaak op te vatten maar voor hij iets tot helder hij dat kunnen brengen ontving hij een besluit waarbij hij door de gouverneur van Sumatra's westkust wordt gesuspendeerd weerens oneerlijkheid in ambtsbetrekking het hete dat hij uit vriendschap of medeleiden de zaak van die controleur tegen beter weten aan in een vals daglid had gesteld ik heb de stukken die deze zaak betreffen niet gelezen maar ik weet dat de assistantresident niet in de minste betrekking met die controleur stond geen reeds hieruit blijkt dat men juist hem had gekozen om die zaak te onderzoeken ik weet forts dat hij een achterzwaardig persoon was en dat ook de regering hem hier verhield het geen blijkt dat het vernietigen der suspensie nadat de zaak elders dan op Sumatra's westkust onderzocht was ook die controleur is later geheel in zijn eer hersteld geworden het was hun suspensie die mij het punt dicht ingaf dat ik op de ontbijttaven van de generaal liet neerleggen door iemand die toen bij hem bij mij in dienst was het wandelend schorsbesluis dat schorshend ons regeert Jan Schorsal, gouverneur de werewolf onze dagen had zijn geweten zelf met vreugd gesuspendeerd als niet voor lange tijd finaalreeds waren ontslagen neem me niet kwalijk meneer Havelaar ik vind dat zoiets niet te pas kwam zei Duclari ik ook maar ik moest toch iets doen verbeeld je dat ik geen geld had niets ontving en van dag tot dag vreest het de sterven van hong wat dan ook naarbij genoeg geweest is ik had weinig of geen betrekkingen op padang en bomen dien ik had de generaal geschreven dat hij verantwoordelijk was in die ik omkwam van alende en dat ik van niemand hulp zou aannemen in de binnenlanden waren er die vernemende hoe het met mij gesteld was mij uitnodigde te hunnend te komen maar de generaal verboot dat mij mij daarheen een pas zou geven naar Java vertrekken mocht ik ook niet overal elders had ik me kunnen redden en misschien ook daar was mij niet zo bevreest waren geweest voor de machtige generaal het schins en planten zijn mij te laten verhongeren dat heeft negen maanden geduurd en hoe heb je zo lang in het leven gehouden of had de generaal veel kakkoenen oh ja maar dit hield me niet zo zoek me maar eens niet waar wat ik gedurende die tijd uitrichtte nog ik maakte verse schrift comedies door alvoord en was daarvoor op pa d'ang reis te koop nee maar die heb ik ook niet voor gevraagd ik zeg liever niet hoe ik geleefd heb zie voet noot 101 tienen drukte hem de hand zij wist het ik heb een paar regels gelezen die je in die dagen zou het geschreven hebben achter op een kuitantie ik weet wat je bedoelt die regels schetsen mijn positie er bestond in die dagen een tijdschrift waarop ik in tekenaar was het stond onder de bescherming van de regering de redacteur was ambtenaar bij de algemene secretari zie voet noot 102 en hierom werden de in tekening schelden in het slanskast gestort men bood mij een kuitantie van 20 gulden aan daar nu dit geld op de bureau van de gouverneur moest worden verhandeld en dus de kuitantie, als zij onbetaald bleef die bureau te passeren had om te worden teruggezonden naar batavia maakte ik van die gelegenheid gebruik om achter op dat stuk te protesteren tegen mijn armooden 20 florin, koud trezor adieu literatuur adieu copist, adieu troo malereu destin je meur de fin, de froid de nuit en de chagrin 20 florin font pour moi 2 mois de nourrituur si j'avais 20 florin je s'erai mieux chozé mieux nouri, mieux loge j'en ferai bon cher il faut vivre avant tout ça vie de misère le crime vallant et non la pauverté maar toen ik later te batavia bij de redactie van de copiest mijn 20 gulden kwam brengen was ik niets schuldig het schijnt dat de generaal zelf dat geld voor mij betaald heeft om niet gedwongen te zijn die geillustreerde kuitantie terug te zenden naar batavia maar wat deed hij na een diefstal en na dat epigram hij strafteme vreselijk wanneer hij mij voor die zaken had laten terechtstaan als schuldig aan onerbiedigheid jeegst de gouverneur van suumatras westkust het geen in die dagen met een beetje goede wil had kunnen worden uitgelegd als poging tot ondermijning van het Nederlands gezag en aanhitzing tot opstand of aan diefstal op de publieke weg zou hij getoond hebben een goed hartig mens te zijn hij strafteme beter akelig aan de man die op de kalkoenen passen moest liet hij gelasten voortaan een andere weg te kiezen en mijn punt dicht ach, dat is nog erger zijde niets en deed niets zitgen, dit was vreed hij gunde me niet het minste martelaars er ik werd niet belangwekkend door vervolging en mocht niet ongelukkig wezen door verregaande geestigheid o de clerrie o verbruggen de walgen van puntdichten en kalkoenen zo weinig aanmoediging doof de vlam van het genie uit tot de laatste vonk, inclusief ik heb het nooit weer gedaan einde van hoofdstuk 12 voetnoten voetnoot 96 madame zevren in het handschrift stond madame scaron en het komt me voor dat de heer van lennep hier ten onrecht iets veranderd heeft madame zevren, zeer rijkzijnde een schraalte van haar dis aan te vullen door vertellingen bovendien weet ik zeker dat sommige schrijvers de bekende anekdote oprekening van madame scaron stellen voetnoot 97 trouwse toef niet voetnoot 98 chineese kerk het toeparie, de hoofdplaats in indië de oorsprong, de zo zegwijs, schijnt te liggen in de kommerages die oudtijds gehouden werden bij het uitgaan de protestantse kerk in of bij de tafia voetnoot 99 wie sommige gebeurtenissen van nabij gezien had in 1843 liet de generaal michils op in het oog vallend vexatware wijs de wegen in de omtrek van padang verbreeden voor niemand was het doel twijfelachtig, hij had behoefte aan wat krijgsroom om zich staande te houden als civiel groeferneur de uitgelokte ontevredenheid openbaarde zich het eerst de pau in de nabijheid daar hadden, naar weldraap publiek bekend was de samenscholingerplaats waaruit het door ieder voorzien op hoerige bewegingen zouden en moesten, voortkomen ze werden niet ter stond tegen gegaan de vrucht moest rijpen op zekere nacht werd ik gewekt door een bediende van de kapitein de artillerie J. J. M.  de Chateau hij liet mij roepen, omdat zijn en mijn vriend, de kapitein de infantorie Bijermann vond hem en mij afschui te nemen ik ging en vond B in hoogst ernstige stemming geheel onverwacht had hij bevel gekregen naar pau op te rukken om het daar te laten vermoorden zei hij, hij is er vermoord diezelfde nacht nog toen daarvan de volgende morgen bericht kwam rukte de generaal aan het hoofd van meer dan voldoende krijgsmacht uit in een omme zien behaalde hij de lauren en het certificaat van onmisbaarheid waarom hij zo verlegen was Arme Bijermann zulk aan scenen zetten van krijgsbedrijven door het vooruitzenden van een aan de doodgewijde kleine schaar behoorde onder de lijfkuntjes van Michiels toch enig was hij niet in die misdadige karksalverij ze speelt in veel veldtochter haar rol en dit zal wel zo blijven tot de kunst van lezen meer al gemeen wordt de korrigheid er advertentie van goedkope boeken en alles genezen de pillen bij de handsworstige leugens waarop zeer het eeuwen sommige krijgsoversten gewoon zijn hun betalende kommententen te onthalen ter stond zijn er altijd verzen makers en geschiedschrijvers bij de hand om die zotte praatjes met hun visa gezien en opgehemeld te stempelen en een reeks van geslachten bouwen de al dus smakelijk gemaakte onzin na zie als een enkel staaltje ik heb ze voor het grijpen mijn opmerkingen over de hiperkrijgs en de kunstige slimmighedens van de prille prins van oranje bij Katgebra idee 747 en volgende voetnood 100 hier ben ik profeet geweest, helaas het grofste, het onmogelijkste is niet te grof en niet te onmogelijk zodra het dienen kan om iemand die uitsteekt van de baan te dringen in deze tactiek ontmoeten zich de middelmatigheden van alle partijen er blijkt uit de tekst dat ik hiervan iets wist maar toch was ik niet profeet genoeg om te voorzien dat men de karakterschets van publiek die ik slechts als butade gaf maken zou tot letterlijke waarheid wanneer ook hier duklarie mij in de reden was gevallen met een nee, dat is al te sterk zou ik zeker de fout begraan te hebben iets laten afdingen van mijn bittere opmerking al beweest dan later de uitkomst dat ik niet te veel gezegd had voetnood 101 het was in die dagen 1843 dat ik de bruit daar boven schreef dit stuk werd nog onlangs in Den Haag de Rotterdam en elders opgevoerd een van die voorstellingen woonde ik bij en mijn aandoeningen waren zeer gemengd het wederzien van die arbeid uit mijn jeugd van nu bijna 40 jaar geleden wekte meer herinnering in mij op dan me gemoet verslikken kon en dan het nagaan van alles wat er in en om mij voor viel gedurende dat lange tijdvak van m'n gevuld leven toch dit gaat de lezer niet aan met het oog even wel op de ouderdom van dat stuk heb ik een vraag te doen die, men ik, sommige lezers wel aan gaat is de toon die hele te dagen zeker op publicisten tegen mij aanslaan wel in overeenstemming met de eerbied die we gewoon zijn toe te kennen aan ancientiteit in Rang vindt men het getal letterfruchten die in onze stoomtijd meer dan het derde deel een na eeuw beleven zo groot dat elke recruit mij mag voorspreken, komle premier van nu hoe ik zelf over die bruit oordeel is bekend maar het stuk is toch minstens even goed als de Emilia Calotti, als de Kabale ontliebe, als de Mina van Barnhelm als de Lamayante comedies en lustspielen van Cod CBW die nog altijd op het repertoire staan in alle gevallen blijkt er uit hoe ik m'n tijd doorbracht in die dagen, toen een groot deel van hen die me tegenwoordig als hun gelijke menen te mocht behandelen, nog en misschien niet eens nog op de schoolbanken zaten soom koeike heren zie hierover de note 65 en 115 voetnood 102 die redacteur heeft later als minister het zijne bijgebracht om de toestand in Indië onhoudbaar te maken van al de duiten platarijen waarmee hij Kamers en Natie enige jaren aan de praat hield noem ik nu alleen de fameuze Comtabiliteitswet de monument van biocratische onbruikbaarheid en als zodanig de getrouwen afspiegeling van de man zelf hij was het ook die zo bijzonder veel bijtocht tot de verlamming van het gezag in de binnenlanden door de splitsing van rechtelijke en besturende macht Zino 13 die uitverkoerende van de Natie heet E.