Endlösung der Judenfrage
De Endlösung der Judenfrage (eind- of definitieve oplossing van het Joodse vraagstuk of van het Jodenvraagstuk) was het plan van nazi-Duitsland voor de systematische genocide op het Joodse volk in Europa, de Holocaust. De term was de officiële codenaam van het plan en de hoofdverantwoordelijke was Adolf Eichmann.

Het besluit tot de Endlösung om alle onder Duitse jurisdictie vallende Europese Joden systematisch en op mechanisch-industriële wijze te vernietigen, is vermoedelijk in een aantal etappes in de tweede helft van 1941 genomen. De operationele implementatie ervan werd besproken tijdens de Wannseeconferentie op 20 januari 1942. In het voorjaar van 1942 ging Aktion Reinhard van start, waarmee de systematische vernietiging werd ingezet.

Tijdlijn besluitvorming
Onder historici bestaat geen volledige consensus over het tijdstip waarop de nazitop besloot het Europese Jodendom te vernietigen en in hoeverre dit een vooropgezet plan was. Binnen de historici zijn er die het 'intentionalisme' aanhangen, dat uitgaat van een vooropgezet plan, en diegenen die het functionalisme aanhangen, waarbij ervan wordt uitgegaan dat de 'oplossing' uit praktische overwegingen in deze richting is gegroeid. Algemeen wordt wel aangenomen dat de grote lijnen van de Endlösung gedurende de zomer en de herfst van 1941 vast kwamen te liggen. Rond november 1941 werden de eerste vernietigingskampen actief; achtereenvolgens Bełżec, Sobibór, Treblinka, Chełmno, Majdanek en Auschwitz-Birkenau.

Tijdlijn volgens Browning
Volgens de historicus Christopher Browning is de beslissing in twee etappes genomen: in juli 1941 viel het besluit alle Russische Joden te vernietigen, nadat direct na de Duitse inval in de Sovjet-Unie de Einsatzgruppen reeds begonnen waren met het uitmoorden van honderdduizenden Oost-Europese en Russische Joden. In dit licht moet dan ook de brief van 31 juli 1941 van Hermann Göring aan Reinhard Heydrich worden gezien, waarin Göring zegt:

(vertaling: In aanvulling op uw opdracht van 24 januari 1939 om het Jodenvraagstuk in de vorm van emigratie of evacuering op te lossen op een manier die recht doet aan het huidige tijdsgewricht, geef ik u hierbij de opdracht om alle organisatorische en materiële voorbereidingen te treffen voor een totale oplossing van het Jodenvraagstuk in het onder Duitse invloed staande gebied in Europa).
In oktober 1941 viel volgens Browning het besluit alle overige Joden in het onder Duitse invloed staande deel van (West-) Europa uit te roeien.

Tijdlijn volgens Gerlach
De historicus Christian Gerlach bepleit een ander tijdpad. Hij stelt dat Hitler het finale besluit bekendmaakte op 12 december 1941 tijdens een toespraak tot een gezelschap van Reichsleiter en Gauleiter van de NSDAP, naar aanleiding van de grote verliezen aan manschappen in Rusland. De dag na deze toespraak noteerde Joseph Goebbels in zijn dagboek dat Hitler had gezegd dat schoon schip zou worden gemaakt met betrekking tot de Joden. De Joden waren volgens Hitler de wereldoorlog begonnen en nu zouden zij als gevolg daarvan zelf worden uitgeroeid.

Op 16 december 1941 hield Hans Frank een toespraak tot regionale leiders in het Generaal-gouvernement, het voormalige Oost-Polen, waarin hij in dezelfde bewoordingen over het vernietigen van de Joodse bevolking sprak.

Terminologie
In de Engelstalige wereld wordt veelal voor de Endlösung het begrip Final Solution gebruikt. In de Nederlandstalige literatuur wordt echter het begrip Endlösung veel gebruikt. Abel Herzberg gebruikt het woord in zijn boek Kroniek der Jodenvervolging 1940-1945. Een van de hoofdstukken uit dit boek draagt de titel Endlösung der Judenfrage. Ook de historicus Jacques Presser gebruikt de term in zijn boek Ondergang. Loe de Jong gebruikt het begrip in zijn kroniek Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog.

Literatuur 
David Cesarani, Endlösung. Het lot van de joden 1933-1949, 2018, 

Holocaust
Terminologie van nazi-Duitsland