Museum Buurtspoorweg
|}
De Stichting Museum Buurtspoorweg (MBS) exploiteert een museumspoorlijn tussen Haaksbergen en Boekelo (gemeente Enschede) in Overijssel. De stichting werd op 21 februari 1967 opgericht en verkreeg op 23 juni 1989 als eerste spoorwegmaatschappij naast de Nederlandse Spoorwegen, een vervoersconcessie voor het baanvak Haaksbergen – Boekelo.

Geschiedenis 

Nadat de Ahaus-Enscheder Eisenbahn, voorloper van de nog steeds bestaande Ahaus Alstätter Eisenbahn (AAE), in september 1966 het reizigersvervoer tussen Ahaus en Alstätte (Duitsland) staakte, verwierf het Comité Vrienden van het Trammuseum het laatste motorrijtuig van de AEE. Dit CvTM was opgericht in 1964 en had zijn depot op het terrein van de voormalige gasfabriek Enschede. De gasfabriek had een aansluiting op het station Enschede Zuid. Aanvankelijk werden ook elektrische trams verworven of onderdak geboden, maar vanaf 1971 concentreerde men zich op lokaalspoormaterieel. In latere jaren werd veel materieel verworven (en deels weer afgestoten). Op 10 mei 1969 vond de eerste open dag plaats, waarbij ritten op het traject Enschede-Zuid – Broekheurne Grens werden gemaakt.

Toen de lijn naar Broekheurne in 1970 door de NS werd opgebroken, verplaatsten de activiteiten van de MBS zich naar de spoorlijn Enschede Noord – Boekelo – Haaksbergen, onderdeel van het oude GOLS-spoorwegnet. Vanaf augustus 1971 werden regelmatig ritten gemaakt. De in 1975 aangelegde Rijksweg 35 doorkruiste de spoorlijn tussen Boekelo en Enschede, met als gevolg dat de MBS-spoorlijn in 1974 afgescheiden werd van het landelijke spoorwegnet en alleen het traject Boekelo – Haaksbergen overbleef.

In de jaren die volgden werden vele projecten voltooid, zoals de aanleg van een draaischijf (afkomstig uit Goor), onderhoudsdepot, locloods, kruisingspoor bij de halte Zoutindustrie, kruisingspoor in Boekelo, aanleg van een waterkolom te Haaksbergen en aanleg van een opstelspoor in de buurtschap Stepelo. Dit alles maakte dat de MBS uitgroeide van een trein met één stoomloc tot een compleet spoorwegmuseum.

In de jaren negentig werden al diverse plannen voor de heraanleg van de spoorlijn tussen Boekelo en Hengelo gemaakt.

In 2007 bestond de stichting 40 jaar. Tijdens het Pinksterfestival werd er groot uitgepakt en werd onder andere een replica van een antieke Engelse stoomlocomotief naar Haaksbergen gehaald.

De MBS heeft in 2008 een masterplan ontwikkeld. In september 2008 werden de uitbreidingsplannen door de voorzitter van de MBS geconcretiseerd gepresenteerd. Onderdeel hiervan was het opnieuw aanleggen van de spoorlijn van Boekelo door Twekkelo naar Hengelo. Om uitsluitend dienst te doen als toeristische voorziening bleek het aanleggen en exploiteren van de spoorlijn geen haalbare kaart. In januari 2014 ging er een definitieve streep door deze plannen. De NS stootte het Akzo-spoor (onderdeel van deze lijn) af en AkzoNobel wilde dat niet overnemen, waarna dit werd opgebroken.

In 2009 werd een mijlpaal in de historie van de MBS bereikt. Tijdens het Pinksterfestival werd door het herindienststellen van loc 2, voor het eerst sinds de oprichting, met vijf eigen stoomlocomotieven gereden. De MBS beschikt nu over vijf bedrijfsvaardige stoomlocomotieven en zeven bedrijfsvaardige diesellocomotieven.

Vanaf 2017 wordt de spoorlijn Haaksbergen – Boekelo doorsneden door de vernieuwde Twenteroute. De rijksweg wordt onder het spoor door geleid.

Op 21 februari 2017 bestond de Museum Buurtspoorweg (MBS) precies 50 jaar. Dit jubileum werd gevierd met diverse evenementen.

Per 1 februari 2020 is Gemma Boon de eerste directeur van de Museum Buurtspoorweg.

Spoorlijn 
De spoorlijn van de MBS ligt tussen Haaksbergen en Boekelo en is ruim zeven kilometer lang. Hierna een beschrijving van de spoorlijn, aan de hand van de hectometerpaaltjes.
KM 22,576Locomotievenloods met kolenbunker, draaischijf en waterkolom.
KM 22,726 Haaksbergen (Hbg)Het station in Haaksbergen dateert uit 1884 en werd in de jaren daarna uitgebreid tot de huidige situatie. Gesloten voor reizigersvervoer op 3 oktober 1937 en voor goederenvervoer op 28 mei 1972. In Haaksbergen waren diverse aansluitingen voor fabrieken. Sinds 15 augustus 1985 is het gebouw in handen van de MBS. Het emplacement werd door de MBS opnieuw ingericht.
KM 25,272 Laantje van JordaanDit deel van het traject ligt in het bos en is genoemd naar textielfabrikant Jordaan, die hier zijn huis had.
KM 25,865 Aansluiting StepeloBij de kruising met de Geukerdijk werd in 2001 een opstelspoor gerealiseerd voor het vervoer van goederen.
KM 26,423Stalen brug over de Hagmolenbeek met 4,0 m spanwijdte.
KM 27,177Voormalige spooraansluiting Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie van 1918 tot 1958. De fabriek werd in 1958 verplaatst naar Hengelo.
KM 27,753 Zoutindustrie (Zid)Halte met kruisingspoor, geopend op 1 september 1918 als overweghalte voor arbeiders van de fabriek. Later omgedoopt in Boekelo Bad (Bkd), tegenwoordig heeft de halte weer haar oude naam terug. Vanaf Zid tot Bko staan telegraafpalen langs de spoorlijn.
KM 28,155Stalen brug over een waterleiding met 4,0 m spanwijdte.
KM 28,497Stalen brug over een waterleiding met 2,0 m spanwijdte.
KM 28,860Stalen brug over de Boekelerbeek met 10,0 m spanwijdte.
KM 29,148Stalen brug over een waterleiding met 1,5 m spanwijdte.
KM 29,475 Boekelo (Bko)Het station is niet in eigendom van de MBS. Gesloten voor reizigersvervoer op 3 oktober 1937, voor goederen op 28 mei 1972. De MBS bouwde hier in 1986 een rijtuigenloods en een draaischijf (afkomstig uit Arnhem). De loods werd in 2002 vervangen door een stenen loods. Boekelo had van 1888 tot 2002 een spooraansluiting voor de Texoprint (nu woonwijk de Blekerij).
KM 30,028Stalen brug over de Teesinkbeek met een spanwijdte van 2,0 m.

Nederlandse diesellocomotieven 

De stichting beschikt over de meest uitgebreide collectie van kleine Nederlandse diesellocomotieven die bij NS dienst hebben gedaan. Hiertoe behoren o.a, twee oersikken (NS 100), waarvan er één bedrijfsvaardig is.

Sinds september 1991 zijn er ook sikken (NS 200) aanwezig. Hiervan zijn er drie overgenomen van enkele spooraannemers en een is er overgenomen van Pakhoed in Rotterdam.

De NS 451, de enige loc van deze serie die is overgebleven, is sinds september 1972 bij de MBS.

Sinds april 2007 beschikt de MBS ook over een locomotief uit de serie NS 600. Dit loctype deed tot 28 mei 1972 veel dienst in de goederentreinkonvooien tussen Haaksbergen en Enschede Noord.

Materieeloverzicht 
Overzicht grotendeels ontleend aan de Nederlandse Museummaterieel Database. † = Niet meer bij MBS aanwezig.

Tractievoertuigen 
{| class="wikitable" vatop style=font-size:85%; ||
! Nummer || Maatschappijnummer en naam || Tractie || Bouwjaar - fabriek - fabrieksnummer || Opmerkingen || Afbeelding
|-
! colspan="6" |Locomotieven
|-
| Loc 1 † || Carisborg 32 || Stoom || 1909 - Cockerill (B) || Loc is gebouwd voor de Sphinx in Maastricht. In 1952 werd ze verkocht aan de N.V. Maatschappij tot exploitatie van bruinkolenvelden Carisborg in Treebeek. Hier werd in 1962 een nieuwe ketel ingebouwd. In 1969 werd de loc gekocht door de MBS en over de weg naar de gasfabriek in Enschede gebracht. Zij is slechts eenmaal, op 10 mei 1969, onder stoom geweest. De loc is gesloopt in 1970. ||
|-
| Loc 2 || Zuid Chemie /  't Veulentje || Stoom || 1926 - Cockerill (B) || Locomotief met verticale ketel. In dienst gesteld bij de Zuid Chemie in Sas van Gent. 1969 geschonken aan de MBS. In dienst gesteld in rode kleur in 1981. Buiten dienst in 2003. De loc werd in 2009 voorzien van een nieuwe ketel en nu groen geschilderd. A-status || 
|-
| Loc 3 || KPEV Hannover 1702 / T3 || Stoom || 1896 - Union Giesserei Königsberg (D) || Bij de KPEV in dienst gesteld in 1896 met nummer Hannover 1702. Later vernummerd in Hannover 6103. De locomotief wordt in 1920 voor de vorming van de Deutsche Reichsbahn Gesellschaft verkocht aan de kalimijn Hansa te Bokeloh. In 1973 wordt tijdschrift Eisenbahn Kurier eigenaar van de locomotief. Deze kreeg toen het fictieve nummer DRG 89 7220. In 1975 werd de locomotief aangekocht door de MBS. Tot 1977 MBS 6. || 
|-
| Loc 4 || KDH 4 / DHE 353 || Stoom || 1925 - Hannoversche Maschinenbau AG (D) || Loc is in 1925 gebouwd voor de Kleinbahn Delmenhorst - Harpstedt met nummer 4. In 1949 vernummerd in DHE 353. De loc is op 21 juli 1968 van de Delmenhorst-Harpstedter Eisenbahn gekocht. Loc 4 heeft van 1970 tot 1997 dienstgedaan voor de MBS || 
|-
| Loc 5 † || NSMS 1 || Stoom || 1929 - SA des Ateliers de construction de La Meuse (B) 3252 || Deze drieassige locomotief was in gebruik als locomotief 1 bij de Nederlandse Stikstof Maatschappij te Sluiskil. Zij werd gekocht door SHM en MBS gezamenlijk, maar ging naar de SHM. Het eigendomsrecht werd in 1973 afgestaan aan de Museumstoomtram. || 
|-
| Loc 5 || TWE 19 TWE/KKB/JKB 152 / ELNA || Stoom || 1927 - Henschel & Sohn, Kassel (D) || Deze locomotief is van type ELNA 5. Hij werd afgeleverd aan de Teutoburger Wald-Eisenbahn en reed daar tot 1956 onder nummer 19. Vervolgens werd de loc vernummerd naar 152 en kwam in dienst bij de Kleinbahn Kaldenkirchen - Brüggen. Van 1959 tot 1972 reed de loc bij de Jülicher Kreisbahn, waarna ze naar de MBS kwam. Na restauratie in 1995 in blauwe kleur in dienst gesteld. Tot 1977 MBS 3. || 
|-
| Loc 6 † || CFA 11, Sas van Gent || Stoom || 1928 - SA des Ateliers de Construction de la Meuse (B) || Oorspronkelijk gebouwd als metersporige locomotief voor de Chemin de Fer d'Artois (F). Deze lijn werd in 1932 gesloten, waarna de locomotief in België terechtkwam. In 1944 werd de loc door het United States Army Transportation Corps (USATC) verbouwd tot een normaalsporige rangeerlocomotief. Zij deed hierna dienst in de haven van Antwerpen. Later ging de locomotief naar de suikerfabriek van Sas van Gent. In 1971 naar de SHM. Gesloopt in 1977. || 
|-
| Loc 6 || Magda || Stoom || 1925 - SA des Ateliers de Construction de la Meuse (B) 3176 || Gebouwd voor Metallurgie Hoboken-Overpelt. Laatste commerciële eigenaar was Radium-fabriek Olen. Daarna onder nummer 2 en naam Magda ingezet bij de Toeristische Trein Zolder. In 1995 ging de loc naar de MBS. Na restauratie in 1999 in gele kleur van de NCS in dienst gesteld. || 
|-
| Loc 7 || NS 8107 (ex-SS 657) / Kikker || Stoom || 1901 - Machinefabriek Breda, voorheen Backer & Rueb || De SS 657 werd in augustus 1901 bij de Staatsspoorwegen in dienst gesteld. De loc werd in 1920 vernummerd in NS 8107. In juli 1952 werd de NS 8107 verkocht aan de Verenigde Coöperatieve Suikerfabrieken in Roosendaal. Hier werd ze nummer 3. In mei 1968 werd ze aan de MBS geschonken en aansluitend per dieplader naar Hengelo gebracht. De loc werd op 17 juni 1987 na restauratie weer als SS 657 in dienst gesteld. In 1988-1989 kreeg ze een nieuwe ketel, gemaakt door Stork Ketels in Hengelo. In 2017-2018 kreeg de loc groot onderhoud. Op 26 april 2018 werd de loc als NS 8107 weer in dienst gesteld. A-status || 
|-
| Loc 8 || 7853 / Tigerli / Navizence || Stoom || 1910 - Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik (SLM), Winterthur (CH) || Deze locomotief is in 1910 gebouwd voor de Alusuisse in Chippis (CH) met de naam 'Navizence'. De loc is van het Zwitserse type E/E3. Bij de Alusuisse bleef de loc rangeren tot 1982. Ze werd in 1985 verkocht aan het Landesmuseum für Technik und Arbeit in Mannheim (D). Door een tip kwam de MBS de loc op het spoor en door een schenking werd ze voor de MBS gekocht in 1996. De loc komt overeen met de twee locomotieven NS 7850 die na de oorlog enkele jaren in de haven van Rotterdam hebben gereden. Na restauratie in 2005 in zwarte kleur van de SBB in dienst gesteld. || 
|-
| Loc 16 † || SHM 16 Medemblik || Stoom || 1943(Arnold Jung Locomotivfabr.) || Gebouwd met bouwnummer 9846 voor de Brinker Eisenwerke te Hannover-Langenhagen, later Georgsmarienhütten Eisenbahn nummer 16. Van 2018 tot 2021 in bruikleen van de SHM. || 
|-
| Loc 10 || Nijverdal || Diesel || 1935 - Orenstein & Koppel (D) || Rangeerlocomotief gebouwd door Orenstein & Koppel voor de Shell in Pernis. In 1953 verkocht aan de Koninklijke Stoomweverij in Nijverdal. Hier rangeert ze tussen de stoomblekerij en de stoomweverij in Nijverdal via het NS station. In 1971 aan de MBS geschonken. A-status.|| 
|-
| Loc 11 || NS 451 / Brommer || Diesel || 1956 - Werkspoor, Amsterdam || NS lokaalspoordiesellocomotief speciaal gebouwd voor de tramlijnen van de WSM in het Westland en de NTM in Friesland. In 1972 door de MBS gekocht. A-status || 
|-
| Loc 12 || Rij-ijzer / 't Gekje || Diesel || 1920 - Orenstein & Koppel (D) ||Deze is loc gebouwd door Orenstein & Koppel in Nordhausen voor het ziekenhuis Meer en Berg in Santpoort. In 1953 wordt de loc bij O&K in Amsterdam gemoderniseerd en verkocht aan de Twentsche Stoom Bleekerij in Goor. In 1973 door bemiddeling van een oplettende medewerker aan de MBS geschonken. Tussen 2016 en 2020 gerestaureerd en in 2021 in dienst gesteld. B-status. || 
|-
| Loc 13 † || Akzo Hengelo || Diesel || 1957 - Orenstein & Koppel (D) || Gesloopt ||
|-
| Loc 13 || Harculo || Diesel || 1954 - Orenstein & Koppel (D) || Deed dienst bij de IJsselcentrale nabij Zwolle tot einde van het spoorvervoer daar in 1984. Werd daarna geschonken aan de MBS. Is als simulator in gebruik. || 
|-
| Loc 14 || NS 100 / Oersik|| Diesel || 1932 - Werkspoor, Amsterdam || Rangeerlocomotief van NS tot na de Tweede Wereldoorlog, waarna deze werd verkocht aan Spoorijzer in Delft als 145. In 1960 verkocht aan de Suikerfabriek Vierverlaten in Hoogkerk. Daarna in 1970 naar de Suikerfabriek in Breda. In 1983 ging de loc naar de MBS. || 
|-
| Loc 15 || NS 125 / Oersik / IJC 2 || Diesel || 1931 - Werkspoor, Amsterdam || Na buitendienststelling door NS in 1948 naar Spoorijzer. Dit bedrijf voerde een revisie uit en bouwde een nieuwe GMC-dieselmotor in. Vervolgens kwam de 15 in gebruik bij de IJsselcentrale in Hengelo tot in 1984. Daarna vond schenking plaats aan de MBS . || 
|-
| Loc 16 || NS 293 / Sik / NOM 800 || Diesel || 1938 - NS Centrale Werkplaats Zwolle || NS locomotor gebouwd voor rangeer-en konvooidiensten. In 1942 via Winterswijk naar Duitsland verhuurd. Na 1945 terug bij NS. Deze locomotor werd in 1952 verkocht aan 'Pakhuismeesteren van de Thee' in Rotterdam. 1991 geschonken door Pakhoed aan de MBS. Sinds 2011 rijdt hij weer in zijn rode Pakhoed-uiterlijk. || 
|-
| Loc 17 || NS 259 / Sik || Diesel || 1936 - Werkspoor, Amsterdam || || 
|-
| Loc 18 || NS 368 / Kraansik || Diesel || 1951 - Werkspoor, Amsterdam || || 
|-
| Loc 19 || NS 242 / Kraansik || Diesel || 1935 - Werkspoor, Amsterdam || || 
|-
| Loc 20 || NS 660 / Hippel / Bakkie || Diesel || 1956 - The English Electric Company (UK) || Rangeerlocomotief serie NS 600. De loc is in 2007 door Railion aan de MBS geschonken. Sinds 2016 is de loc rijvaardig. || 
|-
| Loc 162 † || NS 162 || Diesel || 1941 - Vulcan Foundry Ltd (UK) || Rangeerlocomotief serie NS 160. Van 2012 tot 2017 bij de SHM. Van 2017 tot 2018 bij de STAR; van september 2018 tot september 2021 bij de MBS. Daarna naar het Nederlands Transport Museum. De loc is eigendom van Stichting 162. || 
|-
| colspan="6" style="background-color:#eeeeee; text-align:center;"|Motorrijtuigen
|-
| M1 † || Meppen-Haselünner Eisenbahn (MHE) || - || 1933 - Triebwagen- und Waggonfabrik Wismar (D) || 1933 besteld door Bentheimer Eisenbahn voor de Meppen-Haselünner Eisenbahn. Daar buiten dienst gesteld in 1965 en in 1967 verkocht aan de MBS. Op 3 mei 1971 verbrand in de kolenloods van de gasfabriek. ||
|-
| M21 † || Bremervörde-Osterholzer Eisenbahn (BOE) || - || 1934 - Gothaer Waggonfabrik (D) || Gebouwd voor de Bremervörde-Osterholzer Eisenbahn. In 1956 verkocht aan de Ankum-Bersenbrücker Eisenbahn. In 1963 verkocht aan de Ahaus-Enscheder Eisenbahn (10). In 1998 naar de Delmenhorst-Harpstedter Eisenbahn Freunde en van daar in 2004 naar de Steinhuder Meer-Bahn. In 2015 naar Gotha. ||
|-
| M22 † || Elmshorn-Barmstedt-Oldesloer Eisenbahn (EBOE) || - || 1936 - Gothaer Waggonfabrik (D) || Motorwagen in 1970 gekocht van Elmshorn-Barmstedt-Oldesloer Eisenbahn. In 1973 afgevoerd naar Jan de Sloper in Enschede en daar 1985 gesloopt. ||
|-
| M22 † || Kleinbahn Wittingen-Oebisfelde (KWO) || - || 1933 - Gothaer Waggonfabrik (D) || Motorwagen in 1973 gekocht van de Osthannoversche Eisenbahnen. In 1990 naar Arbeitsgemeinschaft Verkehrsfreunde Lüneburg. ||
|-
| M23 † || Schleswiger Kreisbahn|| - || 1925 - Linke-Hofmann-Lauchhammer (D) || Motorwagen in 1972 gekocht van de Schleswiger Kreisbahn. In 1976 naar CFV3V. In 2007 verkocht aan een privépersoon in Wilhelmshaven. ||
|-
| Railbus 25 (voorheen 2, later 20) || Kleinbahn Delmenhorst - Harpstedt (KDH) T1 / DHE T148 / Wismar || Benzine || 1936 - Triebwagen- und Waggonfabrik Wismar (D) || Wismarer Schienenbus gebouwd voor de Kleinbahn Delmenhorst - Harpstedt, nr. T1. 1948 vernummerd in DHE T 148. Op 22 februari 1968 verkocht aan de MBS. Op 22 juli 1968 via de hoofdlijn van Harpstedt naar Enschede. Op 10 mei 1969 enkele ritten naar Broekheurne gemaakt. in 1971 buiten dienst gesteld. Gerestaureerd en als Kleinbahn Delmenhorst - Harpstedt T1 in dienst sinds 2014. B-status || 
|-
! colspan="6" |Trams
|-
| HTM 164 † || HTM || Elektrisch || 1908 - Allan || In 1971 naar de Tramweg-Stichting in Den Haag. Sinds 1989 opgenomen in de collectie van het HOVM. || 
|-
| RET 470 † || RET || Elektrisch || 1929 - Allan || In 1971 door brand te Enschede verwoest.NVBS Beeldbank NEG1297-8002 ||
|}

 Rijtuigen en wagens 

 Rijtuig interieurs 

 Literatuur 
 Gijs Brefeld, Ben Heerink, Jeroen Lieverdink en Martijn Thush (uitgever): Stichting Museum Buurtspoorweg, museum gids''. Haaksbergen 2001

Zie ook 
 Lijst van toeristische spoorwegen en museumlijnen in Nederland

Externe links 
 Museum Buurtspoorweg (MBS)
 Nederlandse Museummaterieel Database

Railgebonden mobiel erfgoed
Buurtspoorweg
Buurtspoorweg
Toeristische spoorweg in Nederland
Nederlandse spoorwegmaatschappij
Nederlands spoorwegmaterieel
Twente
Rijksmonument in Haaksbergen