Lieveheersbeestjes
Lieveheersbeestjes (Coccinellidae) zijn een groep van kevers (Coleoptera). Sommige soorten zijn zeer bekend, omdat ze algemeen voorkomen, bijvoorbeeld het zevenstippelig lieveheersbeestje (Coccinella septempunctata).

Lieveheersbeestjes leven zowel van planten en schimmels als van kleine diertjes en veel soorten zijn sterk gespecialiseerd. De bladluisetende soorten worden vaak als nuttig gezien en zijn zeer populair, maar soorten die schimmels of planten eten, kunnen mogelijk ziektes verspreiden en worden door sommige mensen beschouwd als plaaginsecten.

Algemeen 
Lieveheersbeestjes hebben een ronde, vaak halfbolvormige vorm met korte pootjes die net als de kleine antennes onder het dek- en nekschild kunnen worden teruggetrokken. Ze hebben vaak rode, gele, witte, zwarte en oranje kleuren en zijn vaak gestippeld.

In België en Nederland komt een zestigtal soorten voor met een grootte van 2 tot 10 millimeter. De kevers en de larven zijn vaak roofdieren van onder andere bladluizen (die vaak worden beschermd door mieren vanwege hun zoete afscheiding), maar er zijn ook lieveheersbeestjes met een plantaardig dieet.

De meeste lieveheersbeestjes leven ongeveer een jaar. Het aantal stippen zegt dus niets over de leeftijd. De kleur en de vlekken op de dekschilden spelen wel een belangrijke rol bij het op naam brengen van de verschillende soorten.

In de late herfst zoeken de kevertjes, na zich flink vol te hebben gegeten, in groten getale een schuilplaats om de winter door te komen. De meeste inheemse soorten overwinteren buiten in de natuur. Het tweestippig lieveheersbeestje en het Aziatisch lieveheersbeestje prefereren een warmere plek en maken in groepen van donkere beschutte plekken, zoals kozijnen van woningen en andere gaten en kieren, hun winterverblijf. In het vroege voorjaar worden ze bij oplopende temperatuur weer actief.

Kenmerken 
Lieveheersbeestjes (Coccinellidae) maken deel uit van de orde van de kevers (Coleoptera). Deze insecten zijn te herkennen aan de aanwezigheid van dekschilden (een stevig en ondoorschijnend omhulsel dat ontstaan is door de omvorming van de voorvleugels) waaronder zich twee vliesvleugels bevinden (coleos = etui).

Lieveheersbeestjes kunnen soms sterk lijken op andere kevers of zelfs op sommige wantsen. Bij de lindebomen waar in juni de eitjes van lieveheersbeestjes uitkomen en hun roodzwarte larven op bladeren zitten, rennen vaak vuurwantsen op de grond rond, ook rood met zwarte stippen op hun vleugels. Zorgvuldig kijken naar de 'extremiteiten' (poten, antennes, monddelen) kan nuttig zijn bij het vermijden van verwarring tussen lieveheersbeestjes en andere kevers met gevlekte en gekleurde dekschilden. Een voorbeeld van gelijkende kevers zijn de mierenzakkevers uit de familie bladkevers. De tarsen van lieveheersbeestjes zijn cryptotetrameer, wat betekent dat ze bestaan uit drie goed zichtbare leden en een uiterst klein, vierde lid dat verborgen zit tussen de beide lobben van het tweede lid. De antennes bestaan uit acht tot elf leden en zijn verbreed tot een knots aan het uiteinde. Het laatste lid van de kaaktasters is bijlvormig.

De larven lijken van afstand op kleine rupsjes, maar hebben zes kleine looppootjes aan de voorzijde. Larven van veel soorten zijn stekelachtig behaard en hebben felle gele en rode kleuren. De larven van verschillende soorten zien er vaak verschillend uit. De pop van een lieveheersbeestje lijkt wat op een druppel en is meer bruin van kleur. Als de lieveheersbeestjes uit hun pop zijn gekomen, hebben ze nog geen stippen.

Chemische afschrikking 
Als een lieveheersbeestje "gepest" wordt door zachtjes op hem te drukken, produceert hij een gele vloeistof. Dit gedrag heet "reflexbloeden". De vloeistof (hemolymfe), die tevoorschijn komt bij het femoro-tibiale gewricht van de poten, heeft een kwalijk geurtje en smaakt erg bitter. Vogels die een lieveheersbeestje oppakken, proeven dit 'bloed' en laten hem dan soms snel vallen.

Het rood met zwarte kleurpatroon is dan ook te beschouwen als een waarschuwing. Dat insecten of andere dieren hun giftigheid of vieze smaak etaleren door een felle kleur, wordt aposematische kleuring genoemd. De vieze smaak wordt veroorzaakt door een alkaloïde dat per soort verschilt. Er is aangetoond dat deze vloeistof van het zevenstippelig lieveheersbeestje giftig is voor koolmeeskuikens. Die van het tweestippelig lieveheersbeestje is dat niet.

Aziatisch lieveheersbeestje 
Lieveheersbeestjes worden onder andere gebruikt om bladluizen op een natuurlijke manier te bestrijden (biotuinbouw). Een om deze reden ingevoerde Aziatische soort, het Aziatisch lieveheersbeestje (Harmonia axyridis) blijkt een invasieve soort die in Europa inmiddels vaste voet heeft gekregen en onder andere in Engeland (voor het eerst waargenomen in 2004), België en Nederland voorkomt. Ze hebben veel verschillende mogelijke tekeningen, van vrijwel oranje tot vrijwel zwart, maar zijn herkenbaar aan de zwarte 'M'-vormige tekening op het halsschild (pronotum) en het van achteren vaak wat geplooide of gedeukte rugschild (elytrum). De verspreiding wordt bestudeerd. Het Aziatisch lieveheersbeestje is een agressief roofdier. Bij gebrek aan luizen worden ook andere soorten lieveheersbeestjes, rupsen en vlindereitjes opgegeten, waardoor ze een bedreiging vormen voor inheemse soorten.

Etymologie 
De naam lieveheersbeestje is een herinnering aan de tijd dat de Germanen in Europa gekerstend werden. De bestaande Germaanse naam voor het kevertje, Freyafugle, vogel van de godin Freya, werd verchristelijkt tot onzelievevrouwebeestje of (onze)lieveheersbeestje. De vrouwelijke vorm leeft voort in het Duits (Marienkäfer) en Engels (ladybird, in Amerika ladybug); de mannelijke in het Nederlands en Frans (bête à bon Dieu, al is coccinelle gebruikelijker). De Franse naam is in het Iers verbasterd tot bóín Dé, wat wordt begrepen als Gods koetje. Ook de Russische benaming, божьи коровки (bozji korovki), betekent letterlijk Gods koetje. In het Grieks wordt gesproken over de πασχαλίτσα (paschalítsa), vernoemd naar Pasen.

Wettelijke bescherming 
In België zijn alle inheemse lieveheersbeestjes bij Koninklijk Besluit sinds september 1980 beschermd. In mei 2009 werd de bescherming in Vlaanderen bevestigd via het Soortenbesluit. Dit betekent dat het verboden is om ze te doden, te vangen, te verstoren, hun eitjes te verzamelen, beschadigen of vernietigen. Een rode lijst voor Vlaanderen is in voorbereiding.

In Nederland was er in 2006 (nog) geen wettelijke bescherming voor lieveheersbeestjes.

Symbool 
In Nederland is een afbeelding van het lieveheersbeestje gebruikt als symbool voor kleinschaligheid en tevens als symbool tegen zinloos geweld.

Soorten 

 Onderfamilie echte lieveheersbeestjes (Coccinellinae)
 Adalia bipunctata – Tweestippelig lieveheersbeestje
 Adalia conglomerata – Zwartstreeplieveheersbeestje
 Adalia decempunctata – Tienstippelig lieveheersbeestje
 Adalia testudinea
 Anatis ocellata – Oogvleklieveheersbeestje
 Anisosticta novemdecimpunctata – Negentienstippelig lieveheersbeestje
 Anisosticta strigata
 Aphidecta obliterata – Bruin lieveheersbeestje
 Bulaea lichatschovi
 Bulaea lividula
 Calvia decemguttata – Tienvleklieveheersbeestje
 Calvia quatuordecimguttata – Roomvleklieveheersbeestje
 Calvia quindecimguttata
 Ceratomegilla alpina
 Ceratomegilla rufocincta
 Ceratomegilla schneideri
 Ceratomegilla undecimnotata – Zwervend lieveheersbeestje
 Coccinella algerica
 Coccinella genistae
 Coccinella hieroglyphica – Hiërogliefenlieveheersbeestje
 Coccinella magnifica – Bosmierlieveheersbeestje
 Coccinella miranda
 Coccinella quinquepunctata – Vijfstippelig lieveheersbeestje
 Coccinella saucerottei
 Coccinella septempunctata – Zevenstippelig lieveheersbeestje
 Coccinella transversoguttata
 Coccinella trifasciata
 Coccinella undecimpunctata – Elfstippelig lieveheersbeestje
 Coccinella venusta
 Coccinula elegantula
 Coccinula quatuordecimpustulata – Veertienvleklieveheersbeestje
 Coccinula sinuatomarginata
 Halyzia sedecimguttata – Meeldauwlieveheersbeestje
 Harmonia axyridis – Aziatisch lieveheersbeestje
 Harmonia quadripunctata – Harlekijnlieveheersbeestje
 Hippodamia arctica
 Hippodamia convergens
 Hippodamia septemmaculata – Veenlieveheersbeestje
 Hippodamia tredecimpunctata – Dertienstippelig lieveheersbeestje
 Hippodamia variegata – Ruigtelieveheersbeestje
 Myrrha octodecimguttata – Achttienvleklieveheersbeestje
 Myrrha thuriferae
 Myzia oblongoguttata – Gestreept lieveheersbeestje
 Oenopia conglobata – Vloeivleklieveheersbeestje
 Oenopia doublieri
 Oenopia impustulata – Ongevlekt lieveheersbeestje
 Oenopia lyncea
 Oenopia oncina
 Propylea quatuordecimpunctata – Schaakbordlieveheersbeestje
 Psyllobora vigintiduopunctata – Citroenlieveheersbeestje
 Sospita vigintiguttata – Twintigvleklieveheersbeestje
 Tytthaspis phalerata
 Tytthaspis sedecimpunctata – Zestienstippelig lieveheersbeestje
 Vibidia duodecimguttata – Twaalfvleklieveheersbeestje
 Onderfamilie breedkoplieveheersbeestjes (Chilocorinae)
 Chilocorus bipustulatus – Heidelieveheersbeestje
 Chilocorus canariensis
 Chilocorus kuwanae
 Chilocorus renipustulatus – Niervleklieveheersbeestje
 Chilocorus similis
 Exochomus bellus
 Exochomus cedri
 Exochomus melanocephalus
 Exochomus nigripennis
 Exochomus nigromaculatus – Zwart lieveheersbeestje
 Exochomus oblongus
 Exochomus octosignatus
 Exochomus pubescens
 Exochomus quadriplagiatus
 Exochomus quadripustulatus – Viervleklieveheersbeestje
 Exochomus troberti
 Halmus chalybeus
 Platynaspis luteorubra – Behaard lieveheersbeestje
 Onderfamilie bladetende lieveheersbeestjes (Epilachninae)
 Cynegetis impunctata – Ongevleugeld lieveheersbeestje
 Henosepilachna angusticollis
 Henosepilachna argus – Heggenranklieveheersbeestje
 Henosepilachna elaterii
 Henosepilachna vigintioctopunctata
 Subcoccinella vigintiquatuorpunctata – Vierentwintigstippelig lieveheersbeestje
 Onderfamilie nepkapoentjes (Coccidulinae)
 Coccidula rufa – Ongevlekt rietkapoentje
 Coccidula scutellata – Gevlekt rietkapoentje
 Cryptolaemus montrouzieri, de soort die in de biologische bestrijding wordt gebruikt tegen wolluizen
 Iberorhyzobius rondensis
 Rhyzobius bipartitus
 Rhyzobius chrysomeloides
 Rhyzobius forestieri
 Rhyzobius litura
 Rhyzobius lophanthae
 Tetrabrachys connatus
 Tetrabrachys cordatus
 Tetrabrachys creticus
 Tetrabrachys deserticola
 Tetrabrachys graecus
 Tetrabrachys kalawritus
 Tetrabrachys khnzoriani
 Tetrabrachys marginatus
 Tetrabrachys tauricus
 Tetrabrachys tinerfensis
 Onderfamilie dwergkapoentjes (Scymninae)
 Clitostethus arcuatus – Boogvlekkapoentje
 Diomus gillerforsi
 Diomus rubidus
 Hyperaspis algirica
 Hyperaspis campestris – Bosbesglanskapoentje
 Hyperaspis chevrolati
 Hyperaspis concolor
 Hyperaspis dellabeffai
 Hyperaspis duvergeri
 Hyperaspis erytrocephala
 Hyperaspis femorata
 Hyperaspis guttulata
 Hyperaspis hoffmanseggi
 Hyperaspis illecebrosa
 Hyperaspis inexpectata
 Hyperaspis lata
 Hyperaspis magnopustulata
 Hyperaspis minois
 Hyperaspis peezi
 Hyperaspis pseudopustulata – Schijnvlekglanskapoentje
 Hyperaspis quadrimaculata
 Hyperaspis reppensis
 Hyperaspis schatzmayri
 Hyperaspis uhligi
 Nephus aguilari
 Nephus bicinctus
 Nephus binotatus
 Nephus bipunctatus – Tweestippelig kapoentje
 Nephus bisignatus – Watermerkkapoentje
 Nephus conjunctus
 Nephus depressiusculus
 Nephus flavopictus
 Nephus hiekei
 Nephus jacobsoni
 Nephus kiesenwetteri
 Nephus kreticus
 Nephus levaillanti
 Nephus limonii – Lamsoorkapoentje
 Nephus ludyi
 Nephus nigricans
 Nephus peyerimhoffi
 Nephus pooti
 Nephus quadrimaculatus – Viervlekkapoentje
 Nephus redtenbacheri – Moeraskapoentje
 Scymnus abietis – Sparrenkapoentje
 Scymnus apetzi – Breed kapoentje
 Scymnus ater – Klein zwart kapoentje
 Scymnus auritus – Roodrandkapoentje
 Scymnus ferrugatus – Roestpuntkapoentje
 Scymnus frontalis – Conisch kapoentje
 Scymnus haemorrhoidalis – Bloedpuntkapoentje
 Scymnus interruptus – Driehoekkapoentje
 Scymnus limbatus – Gerand kapoentje
 Scymnus mimulus
 Scymnus nigrinus – Groot zwart kapoentje
 Scymnus rubromaculatus – Roodkopkapoentje
 Scymnus schmidti – Gemaskeerd kapoentje
 Scymnus suffrianioides 
 Scymnus suturalis – Dennenkapoentje
 Stethorus punctillum – Spintetend puntkapoentje

Zie ook
 Entomologische woordenlijst

Externe links 
 Overzicht van alle Nederlandse soorten lieveheersbeestjes
 Overzicht van de meest voorkomende Nederlandse lieveheersbeestjes
 Nederlandse lieveheersbeestjes
 Determinatiehulp met veel foto's
 Standaardlijst van de Belgische lieveheersbeestjes
 Verspreidingskaartjes van de Belgische lieveheersbeestjes
 Voorlopige atlas van de lieveheersbeestjes van Vlaanderen met kleurenfoto's
 Belgische lieveheersbeestjeswerkgroep
 Monitoring van Aziatisch lieveheersbeestje in Nederland
 Lieveheersbeestjesplaag in Colorado