Gebrandschilderde glazen in de Grote of Sint-Janskerk in Gouda
De Goudse glazen zijn de gebrandschilderde glas-in-loodramen van de Sint-Janskerk in de Nederlandse stad Gouda. De ramen dateren uit de 16e eeuw en zijn vervaardigd door beroemde glasschilders uit die tijd, zoals de gebroeders Dirck en Wouter Crabeth. De kerk bevat in totaal 72 ramen van diverse afmetingen, waaronder drie moderne ramen. Het totale oppervlak van de ramen is 1755 m².

De Sint-Janskerk in Gouda bevat ongeveer 50% van al het zestiende-eeuws glas dat in Nederland aanwezig is. De gebrandschilderde ramen overleefden onder andere de Beeldenstorm van 1566. 

De ramen maakten in 1991 deel uit van de Lijst 'Top 10' Glas-in-lood van het toenmalige ministerie van WVC in verband met aanvullende beschermende maatregelen bij buitengewone omstandigheden.

Cartons 
De ramen zijn niet alleen van belang vanwege hun hoge kwaliteit en schoonheid, maar ook omdat vrijwel alle originele ontwerpen, de zogeheten cartons bewaard zijn gebleven. Het kerkbestuur vroeg na voltooiing van een raam de glasschilders hun ontwerptekeningen in te leveren. Crabeth kreeg in ruil daarvoor nieuw papier, anderen ontvingen een geldbedrag.

Deze cartons zijn met houtskool of krijt getekend op papier, op ware grootte en zijn tot 22 m hoog. Het is niet bekend hoe de ontwerpen op het glas zijn overgebracht, wellicht via een tussenstadium dat in kleine stukken is gesneden en verloren is gegaan. De cartons zijn van tijd tot tijd gebruikt om kapotte delen te herstellen.

De tekeningen zijn in de kerkkluis opgeborgen. In totaal gaat het om twee kilometer tekeningenarchief, opgeslagen in stalen rollen.

Geschiedenis 

In 1552 vond er een brand plaats in de Sint-Janskerk. Daarna stelde het bestuur een glazenplan op, om de gehele kerk te voorzien van gebrandschilderde ramen.

De oudste ramen zijn de dertien Apostelglazen (ca. 1350-1540 en 1554-1556). Vervolgens werden ramen gemaakt tussen 1555 en 1572, toen de kerk nog rooms-katholiek was, grotendeels door de gebroeders Crabeth. Dertien wapenglazen zijn aan de kerk geschonken door de stad Gouda in 1593-1594. Nadat de kerk protestants was geworden, is het kerkbestuur twintig jaar later doorgegaan met het glazenproject. Tussen 1594 en 1603 werden negen nieuwe glazen vervaardigd.

De ramen zijn diverse malen gerestaureerd, de laatste maal tussen 1900 en 1936. Tussen 1984 en 1989 werd aan de buitenzijde beschermend glas aangebracht. De restauratie van de cartons heeft vijf jaar geduurd en werd in 2011 voltooid, waarna een deel van de cartons tijdelijk werd tentoongesteld in het Museum Gouda.

Sponsors 
Gebrandschilderd glas maken is arbeidsintensief en daardoor kostbaar. Om de ramen te financieren zocht het kerkbestuur, waaronder Dirck Crabeth zelf, sponsors. Deze sponsors waren wereldlijke en geestelijke machthebbers. De sponsors zijn in het onderste deel van het raam dat zij financierden afgebeeld, waarmee ze lieten zien hoe vroom en machtig zij waren. In de katholieke tijd waren dit bijvoorbeeld Filips II en zijn vrouw Mary Tudor, hertogin Margaretha van Parma.

Later, na de reformatie, werden de sponsors gevonden in bestuurlijke organisaties, zoals de Staten van Holland, het Hoogheemraadschap van Rijnland, en diverse steden die een relatie houden met Gouda, zoals Haarlem. Willem van Oranje heeft geen raam gefinancierd, maar zijn symbolen (oranje appeltjes) zijn verwerkt in raam 22. Een organisatie als Rijnland schonk overigens aan meerdere kerken gebrandschilderde ramen. In het geval van Rijnland zelfs aan 27 kerken, variërend van kleine dorpskerken tot machtige abdijkerken.

Tweede Wereldoorlog
Tussen september en december 1939, toen in Europa de Tweede Wereldoorlog was uitgebroken, werden de ramen - onder toeziend oog van Prins Bernhard - uit voorzorg in veiligheid gebracht. In eerste instantie gebeurde dat in melkkelders bij boeren in de buurt van Gouda en vanaf 1943 in bomvrije kelders in de duinen bij Vogelenzang. In 1947 werd in de kerk een Bevrijdingsglas aangebracht (raam 28a).

Postzegels
Er zijn tweemaal Nederlandse postzegels gewijd aan de Goudse glazen, namelijk in 1931 en in 1979.

De postzegels uit 1931 hadden een toeslag ten bate van het Fonds tot Herstel van de Goudse Glazen. De postzegels bevatten foto's van de Sint-Janskerk. In de medaillons is het bewerken van een glas-in-loodraam afgebeeld.

De postzegels uit 1979 waren zomerzegels met eveneens een toeslag en toonden fragmenten van de ramen. Op de zegel van 55+20 ct staat "Maria" uit glas nr. 12 "De Geboorte van Christus"; Op de zegel van 75+25 ct staat Willem van Oranje uit glas nr. 25 "Het ontzet van Leiden".

Goudse Bijbel
In november 2007 verscheen de Goudse Bijbel, een speciale editie van de Naardense Bijbel van Pieter Oussoren, die geïllustreerd was met foto's van de Goudse glazen. Achterliggende gedachte was dat deze vertaling net als de raamschilderingen, op erasmiaanse wijze streeft naar de zuivere oorsprong van de Schrift.

Beschrijving
De ramen zijn beschilderd met afbeeldingen uit de Bijbelse en de vaderlandse geschiedenis. De elf ramen in de kooromgang bevatten scènes uit het leven van Johannes de Doper en zijn relatie met Jezus. De Sint-Janskerk is immers naar Johannes de Doper genoemd. De kleuren van Johannes de Doper zijn wit (reinheid, liefde) en rood (dat staat voor het lijden).

Alle ramen zijn genummerd. De nummering van de ramen begint aan de noordzijde van de toren, volgt de gevel van de noorder-zijbeuk en de dwarsbeuk tot aan het koor (1-8), vervolgens de kooromgang (9-21), overgaand in de dwarsbeuk, de zuider-zijbeuk en de westgevel links van de toren (22-29). Hoog in de dwarsbeuk prijkt een tweetal beeldende ramen (30-31) en vier wapenramen (32- 35). In de lichtbeuk van het schip en in de toren zijn ook wapenramen aangebracht (36-44). De nummering zet zich voort in de lichtbeuk van het koor (45-57) en eindigt in de Van der Vormkapel (58-64).

Van de bekendste glazeniers, de gebroeders Dirck en Wouter Crabeth, is een twintigtal ramen in de Sint-Janskerk van Gouda aanwezig. In totaal zijn er 70 glas-in-loodramen in de kerk aangebracht.

De schenkers van de 16e-eeuwse glazen zijn veelal afgebeeld in de benedengedeelten van de ramen. Veel glazen zijn voorzien van heraldische wapens van de schenker en familie, die daarmee een bron van bestudering vormen. De mooiste ramen zijn aangebracht in de jaren 1555 tot 1571, toen de St.-Jan nog een katholieke kerk was. Na de kerkhervorming in 1572 werd, met een onderbreking tot 1594, de beglazing voltooid.

De glazen werden in de jaren 1901-1936 grondig gerestaureerd. De restaurateur heeft hierbij soms eigen technieken toegepast, die niet altijd ieders instemming hadden. Twee nieuwe glazen werden vervaardigd als uiting van dankbaarheid aan degenen die hadden bijgedragen in de kosten van de restauratie en vijf ramen werden beglaasd met gekleurd schervenglas.

Het laatst aangebrachte glas is het Bevrijdingsraam, ter herinnering aan de oorlogsjaren 1940-1945.

Plattegrond en overzicht van de glazen

Literatuur
 Henny VAN HARTEN-BOERS & Zsuzsanna VAN RUYVEN-ZEMAN, The Stained-Glass Windows in the Sint-Janskerk at Gouda. The glazing of the Clerestory of the Choir and of the former Monastic Church of the Regulars, Amsterdam, 1997.
 Zsuzsanna VAN RUYVEN-ZEMAN, The Stained-Glass Windows in the Sint-Janskerk at Gouda, 1556-1604, Amsterdam, 2000
 Xander VAN ECK & Christiane E. COEBERGH, The Stained-Glass Windows in the Sint-Janskerk at Gouda. Dirk and Wouter Crabeth, Amsterdam, 2002
 Zsuzsanna VAN RUYVEN-ZEMAN, Xander VAN ECK & Henny VAN DOLDER - DE WIT, Het geheim van Gouda: de cartons van de Goudse glazen, Zutphen (Walburg Pers) 2002, 
 R.A. BOSCH, De 72 Glazen van de Sint Janskerk in Gouda, Delft (Eburon) 2008, 
 Zsuzsanna VAN RUYVEN-ZEMAN, Arjan R. DE KOOMEN, Antonie L. H. HAGE, Jan Piet FILEDT KOK, De cartons van de Sint-Janskerk in Gouda, Delft (Eburon) 2011, 

Geschiedenis van Gouda
Cultuur in Gouda
Glaskunst
Venster