Uitzonderingsclausules in de Europese Unie
Het recht van de Europese Unie is geldig in alle 27 lidstaten. Een paar landen hebben op een of meerdere gebieden een uitzondering bedongen. Deze landen hebben een zogenoemde uitzonderingsclausule of opt-out. De landen met een uitzonderingsbepaling zijn Denemarken, Ierland en Polen. Zweden heeft een de facto uitzonderingsclausule voor het invoeren van de euro.

Verdrag van Schengen 
Ierland heeft een uitzonderingsclausule op het Verdrag van Schengen. Daardoor maken ze geen deel uit van de Schengenzone.

Euro - derde fase 
Denemarken heeft een uitzonderingsclausule op de invoering van de euro. Zij zijn dus niet verplicht om de euro in te voeren. Zweden heeft een de facto uitzonderingsbepaling daarop.

Overige 
 Verder heeft Denemarken nog een uitzonderingsclausule op het Burgerschap van de Europese Unie en het Gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid.
 Denemarken en Ierland hebben ook een uitzonderingsclausule voor de organisatie Politiële en justitiële samenwerking in strafzaken.
 Polen heeft een uitzonderingsclausule voor het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.

Zie ook
Europa met meerdere snelheden

Recht van de Europese Unie
Politiek van de Europese Unie
Europese integratie