IJskelder
Een ijskelder is een losstaande kelder, meestal tonvormig, van vrij grote diepte (5 meter is niet vreemd), waarin gedurende de winter, grote (1 m × 20 cm × 20 cm) stukken ijs van een (nabijgelegen) plas of sloot opgeslagen worden. In Noordwest-Europa werd het ijs vaak ook afgedekt met hooi ter isolatie. Indien de ijskelder een (grote) bovengrondse constructie heeft spreekt men eerder van een ijshuis of meer algemeen van een ijsruimte.

Opzet en structuur 
Door zijn diepte is deze ruimte goed geïsoleerd. Omdat koude daalt, is het mogelijk deze ruimte voldoende koel te houden om – indien er voldoende ijs opgeslagen ligt – het jaar door een hoeveelheid ijs te behouden. In warmere periodes was het dan mogelijk uit deze kelders ijs op te halen.

Er bestaat geen eenvormige structuur binnen de ijskelders, maar volgende vaste elementen komen wel vaak terug: ze zijn georiënteerd naar het noorden en afgeschermd tegen zonlicht door een dikke isolatielaag ... De meeste ijskelders liggen half onder de grond onder een kunstmatige heuvel. De kelder betreden doe je via een gang. De kelder zelf heeft vaak de vorm van een omgekeerde kegel en werd meestal gemetseld met bakstenen. Om het ijs goed te kunnen bewaren was het ook belangrijk dat smeltwater afgevoerd kon worden.

Historiek 
Alhoewel de oudste sporen van ijskelders terug te leiden zijn naar 2000 v.Chr. in Mesopotamië, dateren de meeste ijskelders in West-Europa uit de 19de eeuw. Vaak werden ze gerealiseerd binnen de context van een kasteeldomein. De kelders waren dan ook een fenomeen dat men vooral aantrof bij de hogere klassen. De import, onder andere vanuit Noorwegen en oogst van natuurijs was immers duur. Ook het onderhoud van een ijskelder vroeg de nodige inspanningen van de hoveniers van het kasteeldomein. Het ijs werd meestal in de winter gekapt in de naburige kasteelvijver(s). Een zwaar werk, waarbij met bijlen het ijs werd losgehakt en nadien met schepnetten op de oever werd getrokken. Het was immers pas eind 19de eeuw dat men ijs pas kon verzagen in draagbare stukken. Maar ook dit was handwerk. Na het “oogsten” werd het via een vulopening in het gewelf in de kelder gegooid waar het naderhand aan elkaar klitte. Hierdoor moest het in de zomer opnieuw losgehakt worden. 

Vanaf de jaren 1860 kon ijs ook kunstmatig geproduceerd worden en alhoewel ook voor dit kunstijs de ijskelders als opslagruimte dienst deden, geraakten de meeste na de Eerste Wereldoorlog in onbruik. IJs kon immers permanent geproduceerd worden en opslag werd minder belangrijk. Met de komst van de diepvriezers en moderne koelkasten na de Tweede Wereldoorlog werd het lot van de ijskelder dan ook bezegeld en behoorde deze definitief tot het verleden.

Gebruik vandaag 
Tegenwoordig worden ijskelders vaak als overwinteringsplaats gebruikt door vleermuizen, die er hun winterslaap houden.

Plaatsen met ijskelders 
Op veel landgoederen is nog een ijskelder aanwezig, een aantal wordt hieronder genoemd:
 België
Alden Biesen in Rijkhoven
Kasteel van Arenberg te Leuven
 IJskelder Sint-Alenapark aan het Kasteel de Viron te Dilbeek
 Domein Beisbroek te Sint-Andries (Brugge)
 Kasteel Boekenberg te Deurne
 Kasteel ter Rivieren in het Rivierenhof te Deurne
 Kasteel Zwarte Arend te Deurne
 Domein de Renesse te Oostmalle
 Kasteel Le Paige te Herentals
 Ieper, in de omwalling
 Kasteel de Merode in de warande van de prins de Merode te Everberg, 1840
 Kasteel van Wijnendale te Torhout
 Kasteel van Vosselare te Deinze
 Kasteel van Poeke te Poeke
 Voormalige Koninklijke IJskelders (Oudergem) op de VUB-campus op de grens van Oudergem en Etterbeek
 Kasteel Verloren Bos te Lokeren
La glacière de Fisenne (Érezée)
Papierfabriek Catala Beersel 
Provinciedomein Huizingen Beersel
Kasteel de Viron Dilbeek  
Kasteel Nieuwermolen Dilbeek 
Kasteel Calmeyn Drogenbos
Domein ter Rijst Pepingen 
Malakoffdomein Halle 
Kasteel van Gaasbeek Lennik
Domein Levenslust Lennik 
Kasteel Ter Linden Ternat 
Kasteel van Revelingen Sint-Genesius-Rode 
Pecsteen Pepingen
Hisemaele (Vierkantshoeve Persoons) twee gewelfde, half-ondergrondse ijskelders of tuffelkelders in de binnenste dwarsschuur met schuingeplaatste spitsbogen
 Nederland
 Beeckestijn
 Elswout
 Fogelsanghstate te Veenklooster
 Huis te Linschoten te Linschoten
 Huis te Manpad te Heemstede
 Huys te Schengen te Berg en Dal
 Kasteel Endegeest te Oegstgeest
 Kasteel de Haar te Haarzuilens
 Kasteel Heeze te Heeze, net buiten de slotgracht
 Kasteel Hoekelum
 Kasteel Schoonheten nabij Raalte
 Kasteel Groeneveld te Baarn
 Kasteel Roosendael te Rozendaal
 Buitenplaats Schaep en Burgh
 Kasteel Stein te Stein
 Kasteel Vaeshartelt bij Rothem
 Kasteel De Wittenburg te Wassenaar
 kasteel Arcen 
 Kennemeroord en Heemstede
 Landgoed Duin en Kruidberg te Santpoort
 Landgoed Vollenhoven te De Bilt
 Landgoed Waterland
 Mariëndaal, Oosterbeek
 Oranje Nassau's Oord, gemeente Wageningen
 Paleis Soestdijk, nabij de vijver
 Park Sonsbeek, gemeente Arnhem; dit is een reconstructie van een 19e-eeuwse kelder
 Warnsborn, gemeente Arnhem
 Landhuis van baron van Verschuer; gemeente Mook en Middelaar
 Spanje
 Sierra Espuña

Zie ook 
 Yakhchal
 Koelcel

Koeling
Kelder
Opslagplaats