title: Agnitio
text: Agnitio (Lat; Gr. anagnorisis; Eng. discovery) is een term van Aristoteles die betekent dat een personage inzicht omtrent zijn situatie verkrijgt. Het gevolg is vaak de peripeteia (beslissende wending) van een toneelstuk. De term is door Joost van den Vondel vertaald met het woord 'herkennisse'.
  
  Betekenis 
  De agnitio betreft een ontdekking, namelijk de herkenning door de protagonist van iets zeer belangrijks waarvan hij zich niet eerder bewust was. Deze ontdekking kan betrekking hebben op de situatie waarin hij verkeert, de ware aard van zijn handeling of de gevolgen daarvan. Deze herkenning luidt vaak de peripetie oftewel ommekeer in. Aristoteles, de uitvinder van de term agnorisis, omschreef deze in zijn Poëtica als volgt.
  
  Voorbeelden 
  In Iphigeneia in Tauris van Euripides herkent Iphigeneia tijdig haar broer Orestes in de Griek die ze ten offer moet brengen.
  
  Aan het einde van Shakespeares komedie Twelfth Night onthult de Duke aan Cesario dat hij eigenlijk Viola is. In Othello daagt het het titelpersonage dat Iago een leugenachtige bedrieger is.
  
  In de jaren 1640 verdiepte Vondel zich in de aard en opzet van de tragedie, met als gevolg dat hij reeds in het voorwoord van zijn pastorale Leeuwendalers (1647) wijst op zijn gebruik van de agnitio, door hem 'herkennisse' genoemd. In dit stuk luidt de herkenning van de echte identiteit van Hageroos de wending in het stuk in. In Vondels treurspelen Salomon en Lucifer komt de herkenning van de situatie voort uit de handeling zelf en beslist vervolgens de ontknoping van die handeling. Aan het einde van het vierde bedrijf brengt een onweer Salomo tot het inzicht dat zijn keuze voor de afgodendienst, hem door zijn echtgenote opgedrongen, betekent dat God hem verstoot. Lucifer komt tot de erkenning dat verzet tegen de status van de mens zoals hem door God toebedeeld, gelijkstaat aan verzet tegen God.
  
  In zijn voorrede tot het treurspel Jeptha (1659) zet Vondel uiteen dat de peripetie en agnitio zich zelfs in twee personen voordoen. Jefta beseft dat hij zich met het doorzetten van het offeren van zijn dochter Ifis heeft bezondigd aan hoogmoed. Zijn echtgenote Philopaie verheugde zich op het weerzien met haar dochter, maar die blijdschap verandert in treurnis als zij verneemt dat haar dochter buiten haar medeweten is geofferd.
  
  In andere genres 
  Volgens de Amerikaanse letterkundige M.H. Abrams bevat ook de roman Joseph Andrews (1742) van de Britse auteur Henry Fielding een agnitio, namelijk de ontdekking door het titelpersonage via een geboortemarkering dat hij in werkelijkheid de zoon is van meneer en mevrouw Wilson.
  
  Bronnen 
   Abrams, M.H. (1999). A Glossary of Literary Terms. Seventh Edition. Fort Worth, Harcourt Brace College Publishers. ISBN 9780155054523
   Aristoteles (1986). Poëtica. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door N. van der Ben & J.M. Bremer. Derde druk, 1995, Amsterdam: Athenaeum - Polak & Van Gennep. ISBN 9025350275
   
   Smits-Veldt, M. (1991). Het Nederlandse renaissance-toneel. Utrecht: HES Uitgevers.
  
  Oud-Grieks toneel
  Theaterterminologie