title: Tandradspoorweg
text: Een tandradspoorweg is een spoorweg met een extra rail in het midden met de vorm van een tandheugel. Een tandradtrein heeft een tandwiel dat in de tanden van de middelste rail grijpt en de trein op deze wijze aandrijft. De hellingpercentages van een tandradspoorweg kunnen dan ook veel groter zijn dan bij een adhesiespoorweg.
  
  Geschiedenis
  Als eerste tandradspoorweg in de wereld wordt de spoorweg van John Blenkinsop uit 1812 in Middleton (Verenigd Koninkrijk) gezien.
  
  De eerste tandradspoorweg die gebruikt werd om een berg te beklimmen was de in 1869 geopende lijn naar de top van Mount Washington in de staat New Hampshire in de Verenigde Staten.
  
  Toepassing
  In de Alpen (met name in Zwitserland) komen veel tandradspoorlijnen voor, zoals de Jungfraubahn naar het hoogste treinstation van Europa.
  
  Metrolijn C in Lyon is een voorbeeld van een tandradmetro.
  
  Tandradsystemen
  Er zijn verschillende soorten tandradsystemen. De bekendste zijn Marsh, Abt, Locher, Riggenbach, Strub en fabrikant Von Roll.
  
  Er bestaan zuivere tandradsporen en gemengde sporen.
  
  Bij een zuiver tandradspoor wordt meestal alleen het tandrad door de locomotief aangedreven. Een dergelijk spoor heeft meestal een lengte van hooguit enkele kilometers.
  Bij een gemengd spoor zijn alleen de steile delen van een tandheugel voorzien. Op de rest van het spoor rijdt de trein als een normale trein.
  
  Nieuw ontwikkelde tandrad aandrijving 
  
  Voor de Zentralbahn treinstellen van het type ABeh 150 en ABeh 160 en 161 die in 2012 en 2016 zijn geleverd, wordt een nieuw ontwikkelde tandwielaandrijving met een excentrische hoogteverstelling gebruikt, die constructief overeenkomt met een conventionele versnellingsbak met een loopgraaf, zoals bekend uit pure tandwielen. De aandrijving of remwielwielen (zwart) worden niet rechtstreeks op de wielstelas (donkerrood) ondersteund, maar op een bijkomende ingebouwde holle as (rood) die via excentrische schijven met de wielstel worden aangesloten. Door de excentrische schijven te draaien kan de tandenaansluiting op een eenvoudige wijze in zeven stappen van 5 mm volgens de slijtage van het wiel worden aangepast waardoor een wielslijtage van 35 mm in plaats van 12 mm mogelijk is.
  
  Problemen in een bergspoor 
  De ketel van een stoomlocomotief moet ongeveer horizontaal staan om goed te kunnen werken. Er zijn daarom wel locomotieven gebouwd waarvan de ketel schuin op het onderstel staat. De ketel staat dan recht als de locomotief op een helling staat.
  
  Het spreekt vanzelf dat zo'n locomotief niet geschikt is voor een vlak spoor, en in principe geldt voor elke stoomlocomotief dat hij alleen kan werken als het spoor overal ongeveer dezelfde helling heeft. Om deze reden werd bij bergsporen, en vooral bij tandradsporen, al gauw gekozen voor elektrische tractie. Bijkomend voordeel is dat in de bergen gemakkelijk elektriciteit kan worden gewonnen uit de vele snelstromende bergrivieren.
  
  Om veiligheidsredenen wordt meestal gereden met de locomotief bergafwaarts van de trein. De locomotief duwt de trein dus omhoog. Soms is de locomotief zelfs niet fysiek aan de trein gekoppeld.
  
  Tandradbanen
  
  Argentinië 
   Mendoza naar Los Andes (Chili)
  
  Australië 
   Skitube, New South Wales
   Mount Morgan, Queensland
   West Coast Wilderness Railway, Tasmanië
  
  Brazilië
   Corcovadospoorlijn
   MRS Logística S.A.
  
  Chili 
   Ferrocarill Arcica La Paz, Arica–La Paz
   Ferrocarril Trasandino Los Andes - Mendoza, Los Andes - Mendoza (Argentinië)
  
  Frankrijk
   Lijn C van de metro van Lyon (de enige metrolijn met een tandradbaan)
   Tramway du Mont-Blanc
   Chemin de fer du Montenvers
   Petit train de la Rhune
   Panoramique des Dômes
  
  Duitsland
   Drachenfelsbahn
   Wendelsteinbahn
   Zahnradbahn, Stuttgart
   Bayerische Zugspitzbahn
   Höllentalbahn, tot 1933
   Hunsrückbahn, tot 1931
   Murgtalbahn, tot 1926
   Rübelandbahn, tot 1920
  
  Griekenland
   Spoorlijn Diakofto-Kalavryta
  
  Hongarije
   Fogaskerekű Vasút in Boedapest, Hongarije is een Rack and pinion tram in de stad
  
  India
   Nilgiri Mountain Railway
  
  Italië
   Tranvia Sassi-Superga Turijn
   Ferrovia Principe-Granarolo Genua
   Ferrovia Cosenza-Catanzaro Lido (FC)
   Tram van Opicina tot 1928, daarna kabelspoor
  
  Japan
   Ikawa Line, Oigawa Railway
   Usui Pass
  
  Libanon 
   van Beiroet naar Syrië, spoorwijdte 1050 mm
  
  Nieuw-Zeeland 
   Rimutaka Incline – Fell systeem, 1878 tot 1955 (vervangen door tunnel)
  
  Noorwegen 
   Gaustabanen
  
  Oostenrijk 
   Achenseebahn, Tirol
   Erzbergbahn, Stiermarken
   Schafbergbahn
   Schneebergbahn
  
  Slowakije 
   Štrbské Pleso - Štrba
   Brezno - Tisovec
  
  Spanje 
   Cremallera de Montserrat
   Cremallera de Nuria
  
  Verenigd Koninkrijk
   Snowdon Mountain Railway
  
  Verenigde Staten
   Manitou and Pike's Peak Railway
   Mount Washington Cog Railway
   Mt Manitou Scenic Incline Railway
  
  Zwitserland 
   Altstätten-Gais-Bahn (AG), (via SGA, nu AB)
   Chemin de fer Aigle-Leysin (AL, nu TPC)
   Chemin de fer Aigle-Ollon-Monthey-Champéry (AOMC, nu TPC)
   Bergbahn Rheineck-Walzenhausen (RhW, nu AB)
   Berner-Oberland-Bahnen (BOB)
   Chemin de fer Bex-Villars-Bretaye (BVB, nu TPC)
   Brienz-Rothorn-Bahn (BRB)
   Brig-Visp-Zermatt-Bahn (BVZ, nu MGB)
   Brünigbahn Luzern - Interlaken (SBB Brünig, nu ZB)
   Dampfbahn Furka-Bergstrecke (DFB, afgestoten lijn FO, nu toeristisch)
   Dolderbahn (Db)
   Furka-Oberalp-Bahn (FO, nu MGB)
   Gornergratbahn (GGB)
   Jungfraubahn (JB)
   Luzern-Stans-Engelberg-Bahn (LSE, nu ZB)
   Chemin de fer Martigny-Châtelard (MC, nu TMR)
   Matterhorn Gotthard Bahn (MGB, fusie BVZ en FO)
   Ferrovia Monte Generoso (MG)
   Chemin de fer Montreux-Glion en Glion-Rochers-de-Naye (MGl en GN, nu MVR)
   Pilatusbahn (PB)
   Sankt Gallen-Gais-Appenzell-Bahn (SGA, nu AB)
   Rigi-Bahnen (fusie Arth-Rigi-Bahn (ARB) en Vitznau-Rigi-Bahn (VRB))
   Rorschach-Heiden-Bergbahn (RHB, nu AB)
   Schynige Platte-Bahn (SPB, is onderdeel BOB)
   Chemins de fer électriques Veveysans (CEV, nu MVR)
   Wengernalpbahn (WAB)
   Zentralbahn (ZB, fusie SBB Brünig en LSE)