title: Motmuggen
text: Motmuggen (Psychodidae) zijn een familie van kleine insecten die behoren tot de orde tweevleugeligen en de onderorde muggen (Nematocera). De vleugels zijn vaak voorzien van gekleurde haren en worden bij veel soorten in rust gespreid gehouden. De muggen lijken hierdoor enigszins op kleine vlinders waaraan de naam te danken is. 
  
  Er zijn enkele soorten die een wereldwijde verspreiding hebben, en leven in door de mens aangelegde infrastructuur, zoals riolen, toiletten, badkamers en andere bronnen van natte organische stoffen. De meest voorkomende soorten zijn Tinearia alternata en Clogmia albipunctata, die ook wel 'aalputmotje' wordt genoemd. Deze twee soorten hebben een bijna wereldwijde verspreiding. Sommige motmuggen hebben zich gespecialiseerd en kunnen niet in door de mens aangepaste omgevingen leven.
  
  Kenmerken 
  Volwassen motmuggen hebben een driehoekig silhouet bij soorten die de vleugels gespreid houden, een deel van de soorten (tribus Psychodini) houdt de vleugels echter als een dakje boven het lijf. Het lichaam wordt tot vier millimeter lang. Motmuggen zijn te herkennen aan de behaarde vleugels, bij de meeste soorten staan de haren uitsluitend op de vleugeladers, bij een enkele soort ook op het membraan tussen de aders (bij ons alleen Trichopsychoda hirtella). De lange antennes bestaan uit 14-16 segmenten met behaarde antennelidjes. Het zijn geen goede vliegers, daarom kruipen ze veel rond of maken korte springerige vluchtjes.De eieren zijn minuscuul klein, bruin of crèmekleurig. Ze worden gelegd in hoopjes van 10 tot 200 stuks. De larven zijn pootloos en wormachtig. Ze zijn witgrijs en de uiteinden zijn verhard en iets donkerder. Ze hebben een afmeting van ongeveer 9 mm. Na de verpopping, die 20 tot 40 uur duurt, komt de volwassen motmug tevoorschijn.
  
  Levensgewoonten en levenscyclus 
  Het volwassen individu legt zijn eieren in vervuild, troebel water of in vochtig organisch materiaal. De larven voeden er zich met de rottende bestanddelen, bacteriën en schimmels. Deze voedingsbodems vindt men in de natuur, maar ook in menselijke omgeving: in de aflopen en overlopen van gootstenen waar voedingsresten achterblijven. De organische bestanddelen blijven dan achter op plaatsen met weinig stroming: in de naden en hoeken en onder de roosters. Men vindt de larven ook terug in afvoerbuizen van sanitaire installaties, wc's, dakgoten, mesthopen, beerputten enz. Ze gedijen het beste op gistende oppervlakten en bij warme temperaturen.
  Een volledige levenscyclus van ei tot volwassen individu duurt 1 à 3 weken. Het volwassen individu of imago leeft ongeveer twee weken. Zij voedt zich net zoals de larven met organische bestanddelen, bacteriën, schimmels en nectar. Tijdens de dag rusten de volwassenen in de schaduw, op muren van de douche en in de nabijheid van sanitaire buizen. 's Avonds worden ze actief en zijn ze te vinden op materiaal waarmee ze zich voeden. Ze komen dan af op licht. De volwassenen kunnen zich meer dan een kilometer laten meevoeren door de wind. Door hun kleine afmeting kunnen zij door smalle kieren van deuren of ramen. Een deel van de motmuggen is cultuurvolger en komt wereldwijd voor.
  
  Hinder 
  Motmuggen die op rottende voedselresten leven of in de natte organische substantie onder een lekkende rioleringsbuis kunnen in aanraking komen met voor de mens gevaarlijke bacteriën. De larven kunnen niet bijten of steken en brengen alleen indirect ziektes over. Ook de volwassen insecten richten geen directe schade aan. Alle muggen, en dus ook de motmug, hebben een steeksnuit al kan deze soort daar niet mee steken. De aanwezigheid van de motmug is hoogstens irritant, vooral als ze in grote aantallen voorkomen.Ze zijn zelfs nuttig omdat de larven de omzetting van het organisch materiaal bevorderen, de geur wegnemen en het vuil losmaken zodat het kan wegspoelen. Motmuggen en steekmuggen hebben totaal andere behoeftes als larve en komen nooit in elkaars territorium voor. In ruimtes met veel motmugjes zullen dus minder steekmuggen voorkomen. Ook de larven van de motmug zijn in stilstaande wateroppervlakken agressiever dan de steekmuglarven, en zullen ze zo wegconcurreren.
  
  Preventie en bestrijding 
  Preventieve maatregelen zijn het reinigen van aflopen met een flessenborstel en het spoelen van de afvoerbuizen met heet sodawater. Containers met organisch afval moeten goed afgesloten worden. Rottend materiaal als bladeren dient uit dakgoten en van daken verwijderd te worden. Er zal een inspectie op de aanwezigheid van smurrieachtige substanties rond het huis moeten plaatsvinden; stilstaand water in bloempotten e.d. moet weggegoten worden. De verluchtingspijp van de septische put kan het best worden afgesloten met een gaas met een zeer fijne maaswijdte. Kitranden in natte ruimtes zoals bij een bad of wastafel moeten worden nagekeken.
  
  Om motmuggen te bestrijden dient de voedselbron van de larven te worden opgespoord en verwijderd, het wegvangen van de volwassen insecten heeft weinig zin. De motmug kan buitengehouden worden door de uitgangswegen van de mogelijke voedingsbronnen af te sluiten. Omdat de larven in extreme omgevingen kunnen leven, waar vrijwel geen zuurstof is, zal dit hun ontwikkeling niet stoppen, maar de muggen zullen wegblijven als de ruimte goed is afgesloten.
  
  Taxonomie
  
  De familie is onderverdeeld in 6 onderfamilies die wereldwijd 2850 soorten in 115 genera bevatten. (Peildatum 1 november 2016.) De Nederlandse lijst bevat 1 soort uit de onderfamilie Trichomyiinae, 1 niet tot op de soort gedetermineerde waarneming van een van de Sycoracinae, terwijl de overige 55 soorten behoren tot de onderfamilie Psychodinae. De taxonomie binnen de familie is nog lang niet uitgekristalliseerd, onderstaande onderverdeling is er een met minder genera dan het hierboven genoemde aantal van 115.
  
   Onderfamilie Horaiellinae
   Genus Horaiella Tonnoir, 1933
   Onderfamilie Bruchomyiinae
   Genus Nemapalpus Macquart , 1838 
   Genus Bruchomyia Alexander 1920 (9 soorten in Zuid-Amerika)
   Genus Eutonnoiria Alexander (1940) (1 soort in Centraal Afrika)
   Onderfamilie Phlebotominae Rondani, 1840
   Tribus : Hertigiini Abonnenc & Léger, 1976
   Genus Chinius Leng, 1985 (2 soorten in China en Thailand).
   Genus Warileya Hertig, 1948
   Tribus : Phlebotomini Rondani, 1840
   Genus Brumptomyia França & Parrot, 1921
   Genus Edentomyia Galati, Andrade-Filho, da Silva & Falcão, 2003
   Genus Lutzomyia França, 1924 (Amerika)
   Genus Phlebotomus Rondani & Berté, 1840
   Genus Sergentomyia França & Parrot, 1920
   Onderfamilie Psychodinae
   Tribus : Maruinini Enderlein, 1937
   Genus Alloeodidicrum Duckhouse, 1990 (Australië)
   Genus Didicrum Enderlein, 1937
   Genus Eremolobulosa Duckhouse, 1990 (Australië)
   Genus Maruina Müller, 1895 (Nieuwe wereld)
   Genus Paratelmatoscopus Satchell, 1953 (Australië)
   Genus Rotundopteryx Duckhouse, 1990 (Australië)
   Tribus Setomimini Vaillant, 1982
   Genus Arisemus Satchell, 1955
   Genus Australopericoma Vaillant, 1975
   Genus Balbagathis Quate, 1996
   Genus Lobulosa Szabo, 1960
   Genus Neoarisemus Botosaneanu & Vaillant, 1970
   Genus Parasetomima Duckhouse, 1968 
   Genus Setomima Enderlein, 1937
   Genus Tonnoiriella Vaillant, 1982
   Tribus : Mormiini Enderlein, 1937; opgegaan in Telmatoscopini Vaillant, 1971
   Genus Atrichbrunettia Satchell, 1953
   Genus Brunettia Annandale, 1910
   Genus Gerobrunettia Quate & Quate, 1967
   Genus Mormia Enderlein, 1935
   Tribus : Paramormiini Enderlein, 1937; opgegaan in Telmatoscopini Vaillant, 1971
   Genus Clogmia Enderlein, 1937
   Genus Eurygarka Quate, 1959
   Genus Feuerborniella Vaillant, 1974
   Genus Jungiella Vaillant, 1972
   Genus Lepiseodina Enderlein, 1937
   Genus Panimerus Eaton, 1913
   Genus Paramormia Enderlein, 1935
   Genus Peripsychoda Enderlein, 1935
   Genus Philosepedon Eaton, 1904       
   Genus Telmatoscopus Eaton, 1904
   Genus Threticus Eaton, 1904
   Genus Trichopsychoda Tonnoir, 1922
   Genus Vaillantodes Wagner, 2002 ( = Vaillantia Wagner, 1988, PREOCCUPIED)
   Tribus : Pericomaini (Enderlein, 1935)
   Genus Bazarella Vaillant, 1961
   Genus Berdeniella Vaillant, 1976
   Genus Boreoclytocerus Duckhouse, 1978
   Genus Breviscapus Quate, 1955
   Genus Clytocerus Haliday in Walker, 1856
   Genus Lepidiella Enderlein, 1937
   Genus Notiocharis Eaton, 1913 (Australië)
   Genus Pericoma Haliday, in Walker, 1856
   Genus Pneumia Enderlein, 1935 (= Satchelliella Vaillant, 1979)
   Genus Saraiella Vaillant, 1981
   Genus Stupkaiella Vaillant, 1973
   Genus Szaboiella Vaillant, 1979
   Genus Thornburghiella Vaillant, 1982
   Genus Ulomyia Haliday, in Curtis, 1839
   Tribus : Psychodini Quate, 1959
   Genus Epacretron Quate, 1965
   Genus Psychoda Latreille, 1796 
   Genus Tinearia Schellenberg, 1803
   Onderfamilie Sycoracinae Jung, 1954
   Genus Sycorax Haliday, in Curtis, 1839
   Onderfamilie Trichomyiinae Tonnoir, 1922
   Genus Trichomyia Haliday, in Curtis, 1839
  
  In Nederland waargenomen soorten
   Genus: Bazarella
   Bazarella subneglecta
   Genus: Clogmia
   Clogmia albipunctata – wc-motmug
   Genus: Clytocerus
   Clytocerus ocellaris
   Clytocerus splendidus
   Genus: Jungiella
   Jungiella consors
   Jungiella longicornis
   Jungiella soleata
   Genus Lepiseodina
   Lepiseodina latipennis
   Lepiseodina rothschildii
   Genus: Mormia
   Mormia acuminata
   Mormia albicornis
   Mormia caliginosa
   Genus: Panimerus
   Panimerus albifacies
   Panimerus albomaculatus
   Panimerus goetghebueri
   Panimerus notabilis
   Genus: Paramormia
   Paramormia fratercula
   Paramormia ustulata
   Genus: Pericoma
   Pericoma diversa
   Pericoma exquisita
   Pericoma fallax
   Pericoma trifasciata
   Genus: Peripsychoda
   Peripsychoda auriculata
   Peripsychoda fusca
   Genus: Philosepedon
   Philosepedon humeralis
   Philosepedon perdecorum
   Genus: Pneumia
   Pneumia canescens
   Pneumia compta
   Pneumia extricata
   Pneumia mutua
   Pneumia nubila
   Pneumia palustris
   Pneumia trivialis
   Genus: Psychoda
   Psychoda albipennis
   Psychoda brevicornis
   Psychoda cinerea
   Psychoda crassipenis
   Psychoda erminea
   Psychoda gemina
   Psychoda grisescens
   Psychoda minuta
   Psychoda phalaenoides
   Psychoda pusilla
   Psychoda satchelli
   Psychoda setigera
   Psychoda sigma
   Psychoda trinodulosa
   Psychoda zetterstedti
   Genus: Seoda
   Seoda ambigua
   Seoda morula
   Seoda schlitzensis
   Seoda similis
   Genus: Tinearia
   Tinearia alternata
   Tinearia lativentris
   Genus: Tonnoiriella
   Tonnoiriella pulchra
   Genus: Trichomyia
   Trichomyia urbica
   Genus: Trichopsychoda
   Trichopsychoda hirtella
   Genus: Ulomyia
   Ulomyia annulata
   Ulomyia fuliginosa
  
  Externe links
    Overzicht Psychodidae op waarneming.nl
  Eenvoudige, beperkte determinatietabel voor Nederland
  Checklist Nederlandse soorten
  
   
  Dier uit het Palearctisch gebied
  Dier uit het Nearctisch gebied
  Dier uit het Neotropisch gebied
  Dier uit het Afrotropisch gebied
  Dier uit het Oriëntaals gebied