title: Metonymie
text: Metonymie of naamsverwisseling (< Oudgrieks μετωνυμία, metonumía < μετά, "samen met", en ὄνυμα, "naam") is, naast de metafoor, de belangrijkste  vorm van beeldspraak. Bij het gebruik van beeldspraak wordt het feitelijk bedoelde begrip, de referent, indirect aangeduid door een ander, met deze referent als verwant ervaren begrip: het beeld. Bij metaforen gebeurt het samenvallen van beeld en referent vanuit een zuiver mentaal ervaren overeenkomst, bij een metoniem gebeurt dit vanuit een waarneembare relatie (contiguïteit) in de werkelijkheid.
  
  In het eerste voorbeeld hieronder, 'even de neuzen tellen', is het woord 'neuzen' het gebruikte beeld, en het woord 'personen' de referent. In 'België won van Duitsland', zijn 'België' en 'Duitsland' de gebruikte beelden voor de referenten 'het Belgische elftal' en 'het Duitse elftal'. 
  
  Het gebruik van nieuwe metonymieën (en metaforen) leidt tot polysemie: een reeds bestaand woord krijgt er een betekenisnuance bij.
  
  Voorbeelden 
  De meest gebruikte metonymieën in het Nederlands zijn:
   Synecdoche
   de pars pro toto (Latijn: deel voor geheel)
   even de neuzen tellen= personen (een neus is een deel van een persoon, maar wordt hier als de persoon zelf beschouwd)
   het totum pro parte (Latijn: geheel voor deel)
   België won van Duitsland= 11 voetballers
   de olielamp brandt= de olie in het topje van de pit
   het abstractum pro concreto
   het kantoor gaat een dagje uit= het personeel
   het concretum pro abstracto
   een goede boterham verdienen= inkomen
   de relatie merknaam-product of bedrijfsnaam-product (dit noemt men een eponiem, indien het de naam draagt van de persoon die het heeft uitgevonden of ontwikkeld)
   aspirine
   pamper
   nauw samen met de vorige metonymie hangt de relatie  maker-gemaakte:
   wij hebben een Herman Brood boven de bank= een schilderij gemaakt door Herman Brood
   dat zoeken we op in de Van Dale= het woordenboek
   de relatie plaats-product (dus een geoniem of toponiem in plaats van het hiermee in verband staande product)
   wil je nog een glaasje bordeaux = wijn uit de  wijnstreek Bordeaux
   de relatie godheid-machtsgebied
   hij gaf zich over aan Venus= de liefde
   de relatie stof-object
   hij dronk uit een glas= een beker van glas
   een blikje
   de relatie inhoud-houder
   een glaasje drinken
   het stadion barstte in luid applaus uit
   die auto wil linksaf
   de relatie object-persoon
   twee pakken liepen over straat
   het lichamelijke in plaats van het geestelijke
   weinig hersens hebben (intelligentie)
   een groot hart hebben (vrijgevigheid)
   enkelvoud voor meervoud
   de emancipatie van de vrouw
   een (mogelijke, vaak onwaarschijnlijke) oorzaak in plaats van het gevolg (Metalepsis)
   hij heeft zijn tong verloren
   hij heeft lood in zijn schoenen
   Soms ook is de grens met een "gewone" vergelijking vaag, bijvoorbeeld:
   hij staat in vuur en vlam= verliefd
  
  Toepassingen 
  Metonymie kent verschillende specifieke toepassingen, bijvoorbeeld in de cognitieve taalkunde. Hier kan metonymie bijvoorbeeld de vorm hebben van het identificeren van iets gecompliceerds aan de hand van één enkel kenmerk. Dit is tevens een van de basiskenmerken van cognitie; iets wat snel in het oog springt of gemakkelijk te identificeren is, wordt gebruikt als basis om het grotere geheel waar het bijhoort of deel van uitmaakt te identificeren. Metonymie hangt daarnaast samen met andere rudimentaire cognitieve processen, verschijnselen en objecten die aan taalgebruik ten grondslag liggen, zoals de associatie van "zweet" en "zweten" met "zwaar werk".
  
  Ook in de retorica en de literatuur wordt veel gebruikgemaakt van metonymieën.
  
  Metonymie en synecdoche 
  
  Synecdoche wordt ook vaak gezien als een vorm van metonymie, maar is volgens sommige taalkundigen toch niet hetzelfde. Bij synecdoche vormt namelijk datgene wat als beeld wordt gebruikt een wezenlijke component van de originele referent (zoals in alle neuzen tellen), of andersom. Bij andere vormen van metonymie is hiervan in het geheel geen sprake, en wordt de vergelijking puur gemaakt op basis van een of andere relatie.
  
  Externe links
   
  
  Stijlfiguur