title: De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat
text: De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat is een historisch-materialistische verhandeling van Friedrich Engels uit 1884, waarin hij de gemeenschappelijke ontwikkeling van menselijke familieverbanden, eigendomsverhoudingen en staatsvorming uiteenzet.
  
  Het werk is gebaseerd op aantekeningen die Karl Marx maakte bij het boek Ancient Society van de Amerikaanse antropoloog-etnoloog Lewis Henry Morgan. Volgens Engels was het Marx' bedoeling om hierover een verhandeling te schrijven, en voert hij hiermee Marx' laatste wil uit.
  
  Fasen van ontwikkeling in de prehistorie
  In navolging van Lewis, en in overeenstemming met de historisch-materialistische methode, verdeelt Engels in het eerste hoofdstuk de menselijke prehistorie in twee fasen, "wildheid" en "barbarij", die van elkaar verschillen in de economische productiewijze.
  
  De wildheid is "het tijdvak waarin hoofdzakelijk natuurproducten, die geen bewerking vereisen, worden verworven". Ze begint bij de allereerste mensen, en eindigt met de uitvinding van het pottenbakken. In dit stadium zijn de verschillende menselijke samenlevingen vrijwel niet van elkaar te onderscheiden; verschillende samenlevingen doen min of meer dezelfde uitvindingen (met name het vuur, het vissen, stenen werktuigen en de boog) en kennen dezelfde sociale verbanden.
  
  De barbarij wordt gekenmerkt door onder andere de eerste landbouw en veeteelt, later gevolgd door de uitvinding van het schrift en ijzeren gereedschap. De verschillen tussen Eurazië en Amerika worden duidelijk: Eurazië kent een veel grotere variatie aan domesticeerbare dieren en gewassen, terwijl Amerika "slechts één, maar het beste", gewas kent: de maïs. In Europa worden steen en baksteen gebruikt voor het bouwen van huizen. Als voorbeeld van een "barbaarse" samenleving noemt Engels de Germanen zoals zij beschreven werden door Tacitus.
  
  Met de uitvinding van het schrift eindigt de prehistorie en begint de "beschaving".
  
  Gezin en eigendom
  Hoofdstuk 2 van De oorsprong van het gezin behandelt de geschiedenis van menselijke familieverbanden, eveneens in een stelsel van historische fasen.
  
  De eerste is de bloedverwantschapsfamilie, waarin naast eigen kinderen ook die van broers en zussen beschouwd (en aangeduid) worden als zonen en dochters. In dit stadium zijn alle leden van de eigen generatie potentiële partners, inclusief biologische broers en zussen, neven en nichten, enz. Hoewel Engels geen direct bewijs voor deze vorm van familie kent, acht hij haar vroegere bestaan bewezen:
  
  Dit Hawaïaanse stelsel is de poenaloeafamilie, waarin het incesttaboe wordt uitgebreid tot de broers en zussen, en daarmee ook neven en nichten (die immers ook als broers en zussen beschouwd worden). Verder kenmerkt dit stelsel zich door groepshuwelijken, waarbij een hele groep mannen "trouwt" met een hele groep vrouwen.
  
  Een stap verder in de ontwikkeling ontstaat de paringsfamilie, waarin huwelijkse banden nog slechts tussen personen gesloten worden in plaats van tussen hele groepen. Mensen organiseren zich in matriarchale clans (gentes, ev. gens) van bloedverwanten, en huwelijken worden gesloten tussen leden van verschillende gentes, Polygamie bij beide geslachten blijft echter bestaan, al dan niet religieus of juridisch gereguleerd.
  
  Waar de ontwikkeling in Amerika nu ophoudt, ontwikkelen de Eurazische familieverbanden verder, en ontstaan onder herdersvolken systemen van eigendom, inclusief slavernij, die door de technische ontwikkelingen rendabel is geworden (in marxistische termen: slavenarbeid levert nu meerwaarde op). Het matriarchaat blijkt onhoudbaar, wanneer de mannen de kuddes en de werktuigen voor de voedselproductie (waarvoor zij de verantwoordelijk dragen) als hun eigendom gaan beschouwen, en deze door hun eigen kinderen willen laten erven. Eerder zou iedere erfenis onder de gens van de moeder verdeeld worden.
  
  Voor de verdeling van de erfenis moet de man echter zeker zijn dat de kinderen die hij opvoedt van hemzelf zijn, en moet hij zijn vrouw tot kuisheid dwingen. Dat dit eerder niet gebeurde illustreert Engels met een verhaal van Louis Agassiz over getrouwde Zuid-Amerikaanse Indianenvrouwen, die zonder enige schaamte aan vreemden vertellen dat hun kinderen buitenechtelijk zijn. Engels merkt over deze patriarchale revolutie op:
  
  (Vanwege dit soort analyses wordt De oorsprong van het gezin ook wel als een vroeg feministisch werk beschouwd.)
  
  Hiermee is het gezin op een nieuwe trede van ontwikkeling gekomen, de moderne monogamie. Dit vindt plaats in een laat stadium van de barbarij. Op deze trede wordt van de vrouw echtelijke trouw verwacht, terwijl de man zich te goed kan doen aan zijn slavinnen, aan prostituees, of, in het geval van de oude Grieken, aan de "afzichtelijke knapenliefde". Engels hekelt de hypocrisie die hij in dit systeem ziet, zoals hij en Marx al eerder deden in het Communistisch Manifest.
  
  Het verband tussen gezin en eigendom maakt Engels expliciet met de volgende woorden:
  
  In de negentiende eeuw (Engels' eigen tijd) neemt de monogamie twee vormen aan: het burgerlijke huwelijk en het proletarische. Het eerste schildert Engels af als een hetzij doodsaaie, hetzij vreselijk hypocriete bedoening. De proletariërs daarentegen, leven dankzij hun armoede in perfecte harmonie:
  
  De revolutie die Engels verwacht, zal dit alles veranderen:
  
  Staatsvorming
  Na het overzicht van hoofdstuk 2 neemt Engels enkele historische casussen door, namelijk de Irokese, Oud-Griekse, Romeinse, Keltische en Duitse, dat wil zeggen Germaanse gensstructuren. Hij betoogt, in navolging van Lewis, dat de Griekse gens in een eerder stadium een soortgelijke structuur had als de Irokese. In de Griekse en Romeinse gebieden heeft echter in de loop der eeuwen staatsvorming plaatsgevonden: een scheiding tussen macht en volk.
  
  Zie ook
   Antropologie
   Etnologie
   Verwantschap
  
  Werk van Marx en Engels
  Antropologie
  Historisch boek