title: Stormvloed van 1916
text: De stormvloed van 1916, Zuiderzeevloed van 1916 of Januari-vloed is een watersnoodramp die zich in de nacht van 13 op 14 januari 1916 in Nederland rond de Zuiderzee voltrok.
  
  Verloop 
  Op 13 en 14 januari 1916 stak een grote storm op in Nederland. In de weken ervoor stond er al een krachtige zuidwesten- en westenwind, waardoor er al veel water vanuit de Noordzee in de Zuiderzee was gedreven. Het water in de Zuiderzee stond al 30-70 centimeter hoger dan gewoonlijk. Op 11 januari was er ook een storm met wind uit het noordwesten, het water kon niet terug naar zee. 
  
  Vanaf 13 januari raasde weer een storm over het land, het gevolg van een lagedrukgebied bij IJsland. De wind kwam uit het noordwesten, waardoor Noordzeewater naar de Nederlandse kust werd gedreven. De storm hield ook lang aan, de wind bleef in Den Helder gedurende achttien uur ten minste windkracht 8 en maximaal 10 en bij Hoek van Holland werd zeven uur lang windkracht 11 gemeten.
  
  De waterstand steeg enorm op verschillende plaatsen in Nederland, zowel in het Zuiderzeegebied als aan de Noordzeekust, tot meer dan 3 meter boven NAP bij vloed. Voor het Zuiderzeegebied werden de hoogste waterstanden rond 5 uur in de ochtend van 14 januari bereikt. Recordhoogtes werden gemeten in Spakenburg, Muiden, Zeeburg en Marken.
   
  De bovenrivieren voerden in dezelfde periode ook extra water af, waardoor de druk op rivierdijken extra toenam. De stormvloed viel samen met een hoge afvoer op de rivieren.
  
  Bijgevolg braken op tientallen plaatsen de dijken door en was daarnaast op veel plaatsen sprake van schade aan binnenbeloop en bekleding van de dijken. Enkele houten huizen op Marken vielen compleet om. In de provincie Noord-Holland vielen 21 doden, terwijl er bij diverse scheepsrampen op zee nog eens 32 mensen omkwamen. Koningin Wilhelmina bezocht de getroffen gebieden.
  
  Doorbraken en overstromingen 
  
  Groningen
   Het zuidwestelijk deel van het eiland Rottumeroog kwam onder water te staan.
  Friesland
   Buitenpolders (buitendijks gebied) nabij Holwerd en Oldelamer liepen onder.
  Overijssel
   De dijken bleken te laag, daarnaast trad op veel plaatsen schade op aan de dijkbekleding.
   Bij Zwolle liep de dijk Kleine Weezenland over.
   Bij Zwartsluis liep een dijk over.
   Langs het Zwarte Water en de Overijsselse Vecht liepen dijken over en moest opgekist worden.
   De Dronther overlaat liep gedurende 20 uur over en heeft het Overijsselse land op de linkeroever van de IJssel onder water gezet.
  Gelderland
   Overal langs de Zuiderzee liepen dijken over.
   Ten noorden van Elburg werd een gat in de dijk geslagen, hoewel deze niet geheel doorbrak.
   Ten oosten van Nijkerk ontstond een doorbraak.
   Ten westen van Nijkerk waren twee doorbraken van elke circa 140 m en nog twee gaten van 75 m en 90 m breed.
  Utrecht
  
   Ook in Utrecht werden meerdere gaten in dijken geslagen. Het land achter Spakenburg, Bunschoten en Zeldert tot aan Amersfoort werd overspoeld.
  Noord-Holland
  
  Extreem hoog water langs de Zuiderzee vóór de ramp door aanhoudende noordwestenwind.
  Dagenlange regen had bovendien de - slecht onderhouden - dijken verslapt. In de ochtend van 14 januari 1916 joeg de wind het water over de Waterlandse Zeedijk, die bij Katwoude brak. Hierdoor liep praktisch de hele regio Waterland onder. Ook bij Uitdam en Durgerdam braken de dijken door. Tussen Zaandam, Purmerend en Edam tot aan het IJ bij Amsterdam-Noord had het water vrij spel. Ook de verschillende polder- en ringdijken verdwenen goeddeels onder water.
  De Purmer en Wijdewormer bleven droog, evenals de dijken langs IJ en Zuiderzee.
  Het dieptepunt werd bereikt in de nacht van 22 op 23 februari met een noordoostelijke sneeuwstorm. Twee mannen verdronken op 18 februari in de Buikslotermeer toen zij zich niet langer aan een telefoonpaal konden vasthouden. Tussen de vluchtelingen in de kerk van Buiksloot glipte een meisje van vier het water in en verdronk. Daarnaast verdwenen vee, (huis)dieren en goederen in de golven.
  Ook het eiland Marken met zijn lage kades liep onder water. Hier vielen 16 doden.
  Tevens brak de Amsteldijk bij Anna Paulownapolder. Hier kwamen twee mensen om het leven.
  Zuid-Holland
   Rotterdam, Slikkerveer, Ridderkerk, Maassluis en Dordrecht liepen onder doordat de rivieren hun water door de hoge waterstand op zee niet meer kwijt konden.
  Bij Oostvoorne werd zes meter kust weggeslagen.
  De Biesbosch liep grotendeels onder. Tevens vond een doorbraak plaats bij Lage Zwaluwe waardoor een polder onder kwam te staan.
  Het water op de benedenrivieren kwam op verschillende plekken tot aan de kruin en bij de Krimpenerwaard zelfs over de kruin.
  
  Nasleep
  
  Effecten rond de Zuiderzee 
  Journalist Minne van der Staal bezocht enkele dagen na de ramp de getroffen dorpen Marken, Bunschoten en Spakenburg. In opdracht van het Watersnood-Comité schreef hij later dat jaar het boek Januari-vloed. Enkele gemeenten raakten als gevolg van de door de watersnood veroorzaakte schade zo verarmd dat zij uit eigen beweging aansluiting vroegen bij de gemeente Amsterdam. Op 1 januari 1921 werden de gemeenten Buiksloot, Nieuwendam en Ransdorp in hun geheel geannexeerd door Amsterdam. In 2016 werd, 100 jaar na de ramp, op Marken een monument voor alle slachtoffers onthuld. Het monument, ontworpen door Linda Verkaaik, staat op de Hogedijk en kreeg de titel The Wave.
  
  Zuiderzeewerken 
  
  Gerard Vissering, president van De Nederlandsche Bank, schreef in het Algemeen Handelsblad dat Nederland het Plan-Lely om de Zuiderzee af te sluiten moest uitvoeren. De Zuiderzeevereeniging organiseerde in Amsterdam een tentoonstelling hierover. Cornelis Lely diende op 9 september 1916 zijn definitieve ontwerp in. Deze ramp in combinatie met de voedselschaarste gedurende de Eerste Wereldoorlog leidde tot de totstandkoming van de Zuiderzeewet. De dijkversterkingen die naar aanleiding van de ramp werden uitgevoerd, waren in 1926 voltooid. In 1932 werd de Zuiderzee 'getemd' met de aanleg van de Afsluitdijk. Dit leidde echter ook tot het einde van de Zuiderzeevisserij.
  
  Overige effecten
  De watersnood leidde ook tot de oprichting in 1921 van de stormvloedseindienst. In Noord-Holland werd het Hoogheemraadschap Noordhollands Noorderkwartier opgericht, dat het onderhoud van de dijken ten noorden van het Noordzeekanaal overnam van de kleinere waterschappen.
  
  Problemen bij Rotterdam
  Alhoewel er in het Rijnmondgebied relatief weinig schade was, werd er wel een probleem geconstateerd. Bij de stormvloed van 1916 was de waterstand in Hoek van Holland vrijwel even hoog als in 1906 (302 en 297 cm boven NAP) maar in Rotterdam was het verschil veel groter (331 en 298 cm boven NAP). In de tussentijd was de Nieuwe Waterweg verdiept en waren er wat afsluitingswerken uitgevoerd. De vraag was dus of er wellicht door de verdieping van de Nieuwe Waterweg nog veel hogere waterstanden in Rotterdam zouden kunnen gaan voorkomen. De minister (Cornelis Lely) constateerde dat dit zowel technisch als politiek een moeilijk probleem was. Hij formeerde daarom een commissie waarin een aantal deskundigen van Rijkswaterstaat en het KNMI zaten, onder leiding van een gerespecteerd wetenschapper, de wiskundige (en sterrenkundige) prof. van de Sande Bakhuyzen. De commissie heeft heel uitgebreid onderzoek gedaan en dit gerapporteerd in een lijvig en zeer goed onderbouw rapport.
  
  In eerste instantie werd geprobeerd het probleem rekenkundig op te lossen met een methode ontwikkeld door prof. De Vries Broekman van de TU Delft. Deze methode bleek echter als grote beperking te hebben dat het uitvoeren van de berekening met een mechanische rekenmachine te veel tijd zou vergen (de berekening van één enkele situatie zou ongeveer 2,5 jaar kosten). Men heeft daarom gekozen voor een meer empirische benadering van ir. C.W. Lely (de zoon van Cornelis Lely). Hieruit volgde dat de extra verhoging in Rotterdam bij deze specifieke storm het gevolg was van het feit dat de storm erg lang aanhield en er een grote bovenafvoer van de Rijn was. Hierdoor kon het water niet afgevoerd worden naar zee gedurende het laagwater tussen twee hoogwatertoppen. De verdieping van de Nieuwe Waterweg speelde een marginale rol, en de andere werken hadden zelfs een positief effect.  Een paar jaar later liep prof. Lorentz als voorzitter van een onderzoekscommissie met betrekking tot de verwachte waterstanden na aanleg van de Afsluitdijk tegen een vergelijkbaar probleem aan. Toen is ervoor gekozen om een kleine vereenvoudiging van het rekenschema te maken, waarmee het probleem behapbaar werd, weliswaar nog steeds door de inzet van veel rekenaars. Deze oplossing werkte niet voor de benedenrivieren, omdat er geen rivierafvoer in rekening gebracht kon worden. Pas rond 1930 kon dit probleem door het werk van Mazure en Van Veen opgelost worden.
  
  Trivia 
  Cor Bruijn schreef een kinderboek over deze stormvloed in Waterland: De dijken breken.
  
  Externe links 
   In Europa 1916. Watersnoodramp in Nederland. Aanleiding tot Zuiderzeewerken, www.npogeschiedenis.nl
   Filmjournaalbeelden van de schade na de stormvloed, www.npogeschiedenis.nl
   Watersnood in Spakenburg 1916, YouTube
   Watersnood 1916 in het Zuiderzeemuseum, YouTube
   Documentaire over de Watersnoodramp 1916, YouTube
   De Zuiderzeeramp van 1916 Cultuurtijdschriften
   Andijk , de bijna ramp in de stormnacht van 13 op 14 januari 1916 , met als gevolg de totale verandering van het aanzien van Andijk Youtube
  
  Overstroming in Nederland
  Zuiderzee
  Geschiedenis van Nederland in de 20e eeuw
  Geschiedenis van Noord-Holland
  1916
  1916
  Ramp in 1916