title: Johannes Chrysostomus
text: De heilige Johannes Chrysostomus (Grieks: Ιωάννης ο Χρυσόστομος; Nederlands (verouderd): Sint-Jan Guldenmond) (Antiochië, ca. 345 – Comana, in Pontus, 14 september 407) was een beroemd prediker, aartsbisschop van Constantinopel, van 26 februari 398 tot 403. Hij is een van de kerkvaders en werd in 1568 verheven tot kerkleraar.
  
  Levensloop
  
  Jeugdjaren en onderwijs
  Johannes werd in 349 in Antiochië geboren uit Grieks-Syrische ouders. Verschillende geleerden verschillen van mening of zijn moeder Anthusa een heidense of een christin was. Zijn vader was een hoge militair in het Romeinse leger. Johannes' vader stierf kort na zijn geboorte. Hij werd opgevoed door zijn moeder.
  
  Hij werd of in 368 of 373 gedoopt. Hij aanvaardde de tonsuur als een lector (een van de lagere wijdingen binnen de Kerk). Als gevolg van de invloedrijke connecties van zijn moeder in de stad Antiochië begon Johannes zijn opleiding onder begeleiding van de heidense leraar Libanius. Van Libanius, zelf een beroemd redenaar, leerde Johannes de benodigde vaardigheden voor een carrière in de retoriek, evenals een liefde voor de Griekse taal en de literatuur.
  
  Naarmate hij ouder werd raakte hij echter meer betrokken bij het christendom. Hij studeerde theologie bij Diodorus van Tarsus, de oprichter van de  gereconstitueerde school van Antiochië. Volgens de christelijke historicus Sozomenus zou Libanius op zijn sterfbed hebben gezegd dat Johannes zijn opvolger zou zijn geweest "als de christenen hem niet van ons hadden afgenomen”.
  
  Chrysostomus streefde naar een extreem ascetisme en trok zich in 375 terug om als kluizenaar te leven; de volgende twee jaar bracht hij voortdurend staand door, nauwelijks slapend leerde hij de Bijbel uit zijn hoofd. Als een gevolg van deze praktijken kreeg hij blijvend last van zijn maag en nieren. Een slechte gezondheid dwong hem terug te keren naar Antiochië.
  
  Prediker in Antiochië 
  In 386 werd hij als presbyter (dat wil zeggen priester) gewijd door  bisschop Flavianus I van Antiochië, die op dat moment niet in communio met Rome stond. In de loop van de volgende twaalf jaar verwierf hij zich een grote populariteit door de welsprekendheid van zijn preken, in het bijzonder zijn inzichtelijke uitweidingen van Bijbelpassages en zijn zedenleer. Hieraan dankt hij ook zijn bijnaam Chrysostomus (= Guldenmond; een bijnaam die hij in de 6e eeuw kreeg). De meest waardevolle van zijn werken uit deze periode zijn zijn Homilieën over diverse Bijbelboeken. Hij benadrukte liefdadigheid en maakte zich druk over de geestelijke en materiële behoeften van de armen. Hij sprak zich uit tegen het misbruik van rijkdom en persoonlijke eigendommen:
  
   
  Zijn rechtlijnige uitleg van het Heilige Schrift - dit in tegenstelling tot de Alexandrijnse tendens naar een allegorische interpretatie van de Bijbel - betekende dat de thema's van zijn preken vooral praktisch waren. Hij legde uit hoe men de Bijbel in het dagelijks leven moest toepassen. Een dergelijke eenvoudige prediking droeg ertoe bij dat Chrysostomus steun onder de gewone bevolking verwierf. Hij richtte een reeks van hospitalen op in Constantinopel om voor de armen te zorgen.
  
  Zijn tijd in Constantinopel verliep tumultueuzer dan die in Antiochië. Theophilus, de patriarch van Alexandrië wilde Constantinopel onder zijn heerschappij brengen en verzette zich tegen de benoeming van Johannes Chrysostomus in Constantinopel. Als verklaard tegenstander van de leer van Origenes beschuldigde hij Johannes dat hij te onverschillig stond tegenover deze vermaledijde theoloog.
  
  Theophilus had vier Egyptische monniken (bekend als "de Lange broeders") een disciplinaire straf opgelegd vanwege hun ondersteuning van de leer van Origenes. Zij vluchtten naar Johannes en werden door hem hartelijk verwelkomd. Een andere vijand maakte hij in Aelia Eudoxia, de vrouw van de keizer van het Oost-Romeinse Rijk Arcadius, die zich (misschien wel terecht) persoonlijk aangesproken voelde door Chrysostomus’ veroordelingen van extravagantie in vrouwelijke kleding.
  
  Afhankelijk van hoe men hier tegenaan kijkt was Johannes of tactloos of zonder angst bij zijn veroordelingen van afkeuringswaardig gedrag in hoge kringen. Al snel werd er een alliantie tegen hem gevormd door Aelia Eudoxia, Theophilus van Alexandrië en anderen vijanden. Zij organiseerden in 403 de zogenaamde synode van de Eik, waar zij Johannes diens verbinding met Origenes verweten. Hij werd onder andere schuldig bevonden aan verraad. Deze synode resulteerde in zijn afzetting en verbanning.
  
  Verbanning en dood
  Onder druk van het kerkvolk kon hij voor een korte periode terugkeren maar in 404 werd hij opnieuw verbannen.
  
  Vanuit Armenië in de Kaukasus bleef hij corresponderen met zijn aanhangers en daardoor invloed uitoefenen. Het grootste deel van de brieven die van hem bewaard zijn stammen uit die tijd. Zijn tegenstanders kregen gedaan dat hij nog verder verbannen werd, naar Pitiunt (Pitsoenda) in Abchazië aan de oostkust van Georgië de Zwarte Zee. Op weg naar zijn nieuwe verbanningsoord stierf hij.
  
  Werken 
  Van Johannes Chrysostomus zijn bijzonder veel teksten bewaard: 17 verhandelingen, meer dan 700 authentieke preken, 241 brieven, en talrijke werken over het kloosterleven, het priesterschap en het allerheiligste sacrament. Dit laatste bezorgde hem de titel doctor eucharisticus.
  
  De Goddelijke Liturgie 
  
  Behalve zijn prediking, is de andere blijvende erfenis van Johannes zijn invloed op de christelijke liturgie. Twee van zijn geschriften verdienen een speciale vermelding. Hij harmoniseerde het liturgische leven van de Kerk door een herziening van de gebeden en de rubrieken van de Goddelijke Liturgie en de viering van de heilige eucharistie. De orthodoxe kerken van de Byzantijnse liturgie vieren meestal de Goddelijke Liturgie van Johannes Chrysostomos, samen met de oosters-katholieke kerken van de Byzantijnse ritus, als de normale eucharistische liturgie, hoewel zijn precieze verband met het harmoniseren van de Goddelijke liturgie een kwestie van debat blijft tussen experts. Daarnaast lezen deze kerken zijn catechetische homilie elk jaar met Pasen, het grootste feest van het kerkelijk jaar.
  
  Nalatenschap
  Keizer Theodosius II liet in 438 zijn stoffelijk overschot overbrengen naar Constantinopel.
  
  Hij behoort zowel in het Oosten als het Westen tot de grote kerkvaders.
  
  De Orthodoxe Kerk en de oosters-katholieke kerken eren hem als heilige (feestdagen: 13 november en 27 januari) en hij wordt gezien als een van de Drie Heilige Hiërarchen (feestdag: 30 januari), samen met de heiligen Basilius de Grote en Gregorius van Nazianze. Hij werd in de Rooms-Katholieke Kerk door paus Pius V tot kerkleraar verheven en in 1908 door paus Pius X tot patroon der christelijke predikers. De kerken van de westelijke traditie, met inbegrip van de Rooms-Katholieke Kerk, de Anglicaanse Kerk en de lutheraanse kerken, herdenken hem op 13 september.
  
  Tot in de jaren tachtig vierden in Vlaanderen de leerlingen van de retorica of laatstejaars van de (Grieks)-Latijnse humaniora in het secundair onderwijs, hun patroonheilige Johannes Chrysostomus op diens feestdag 27 januari. Immers in dat jaar lag het accent van de leerstof op de welsprekendheid en op de klassieke redenaars zoals Demosthenes, Cicero, Bossuet. Naarmate het aanbod in het secundair onderwijs werd verbreed en de accenten in de leerplannen werden verlegd, verdween ook de term retorica uit het onderwijs. De feesttraditie die eraan was verbonden bleef echter behouden. De laatstejaars van het secundair onderwijs zouden zich inspireren op de wijze waarop de miliciens hun termijn aftelden naar het einde van hun dienstplicht. Zo ontstond geleidelijk het feest van de Honderd Dagen: immers, 27 januari is (ongeveer) honderd dagen verwijderd van het einde van het schooljaar, en dus van het secundair onderwijs.
  
  Veel kerkvaders hielden donderpreken waarbij ze de joodse tijdgenoten van Jezus vervloekten omdat hun 'verraad' rechtstreeks tot de dood van Jezus Christus had geleid. J. Chrysostomus richtte zijn haat echter rechtstreeks op zijn joodse tijdgenoten. Daarmee heeft hij een niet te onderschatten rol gespeeld in de verspreiding en verdieping van jodenhaat over het Europese continent, dat zich eeuwenlang zou verbreiden. Een paar citaten uit zijn 'homilieën' (preken) spreken boekdelen: 'De synagoge is erger dan een bordeel ... het is het nest van schurken en het schuiloord van wilde beesten ... de tempel gewijd aan heiligschennende cultussen ... de schuilplaats van bandieten en perverten en het hol van duivels.' Hij beschreef de synagoge als een ontmoetingsplek voor de moordenaars van Christus.' Hij gaf aan zijn haatpreken ook een praktische invulling. Zo verkondigde hij dat rechtschapen christenen geen enkel contact mochten onderhouden met joden, omdat de joden zo diep gevallen waren. Desnoods moest de omgang tussen joden en christenen met geweld bestreden worden, zodat de ware gelovigen niet ten prooi konden vallen aan hun onzedelijkheid en hun leugens. Toen hij in Constantinopel tot patriarch gewijd werd, maakte hij snel gebruik van zijn nieuwe positie om zijn ideeën om te zetten in concrete beleidsdaden. Alle bestaande keizerlijke wetten die het Joodse volk moesten beschermen, werden afgeschaft. Telkens opnieuw verkondigde hij dat het straffen van Joden niet het werk was van gewone stervelingen (zij konden er dan ook niet verantwoordelijk voor gesteld worden), maar dat dit de wil was van God zelf. Chrysostomus predikte en handelde dan ook in de naam van de Almachtige. Meer dan duizend jaar heeft de jodenhaat van deze kerkvader het giftige anti-judaïstische discours binnen het christendom direct en indirect gestimuleerd. Zijn rol in de anti-semitische traditie in Europa, die haar climax bereikte in de holocaust tijdens WOII, kan dan ook niet onderschat worden.'
  
  Externe links 
   (Heiligen-3s)
   Johannes Chrisostomus op heiligen.net
    John Chrysostom (Patron Saint Index)
    St. John Chrysostom (Catholic Online)
  
  Ludo Abicht: De eeuwige kop van Jood. Een geschiedenis van het antisemitisme. blz. 53-57
  
  Syrisch persoon
  Kerkleraar
  Heilige in het christendom
  Patriarch van Constantinopel
  5e-eeuws bisschop