title: Wil Tirion
text: Wil Tirion (19 februari 1943) is een toonaangevend maker van sterrenkaarten. 
  
  Zijn bekendste werken zijn de Sky Atlas 2000.0 die voor het eerst verscheen in 1981, en Uranometria 2000.0, zijn meest uitgebreide werk, uit 1987. 
  
  Sterrenkaarten van zijn hand zijn in vele boeken en tijdschriften verschenen.
  
  In zijn ogen moet een goede sterrenkaart er uit zien als de sterrenhemel, en ook een rustig kaartbeeld geven met niet te veel  bijschriften.
  
  Hij  is waarschijnlijk de enige mens op aarde die volledig de kost verdient met het maken van sterrenkaarten.
  
  Hij was oorspronkelijk grafisch ontwerper en tekenaar. 
  Tirion heeft nooit een formele opleiding in de sterrenkunde gevolgd, op dat terrein is hij autodidact.
  
  Hij is getrouwd en heeft twee kinderen.
  
  Levensloop
  
  Jeugd 
  Tirion is de zoon van een horlogemaker die belangstelling had voor wetenschap.
  Hij zag op tienjarige leeftijd een fraaie foto van Saturnus en een paar sterrenkaartjes in de encyclopedie van zijn vader en raakte geïnteresseerd in sterrenkunde.
  In het boek Gij en de Sterrenwereld, dat hij van zijn vader kreeg, zat een uitvouwbare sterrenkaart die hij gebruikte bij het kijken naar de sterrenhemel.
  Hij keek het liefst met het blote oog, zonder telescoop of verrekijker.
  Hij ontdekte dat de sterrenkaart "niet zo best" was.
  In de jaren daarna schafte hij meerdere sterrenkaarten en steratlassen aan.
  Webb's Atlas of the Stars viel hem erg tegen, en is ook slordig getekend, vond hij.
  Hij nam zich voor ooit zijn eigen steratlas te gaan maken, maar dan goed.
  
  Hij vond dat de sterrenhemel door de meeste sterrenkaarten niet accuraat wordt weergegeven, vooral door de gebruikte projecties die de sterrenbeelden sterk vervormen.
  
  Tirion heeft vanaf zijn twaalfde jaar meermalen zelf sterrenkaarten gemaakt, maar had niet altijd het geduld om ze af te maken.
  Begin jaren 1960 ging hij voor reclametekenaar en ontwerper studeren.
  Ook componeerde hij en schreef hij songteksten, en hij zong in een Rock-'n-rollgroep, dit alles met minder succes.
  
  Begin jaren 1970 hernieuwde hij zijn belangstelling voor sterrenkunde, en hij begon de toen bekendste steratlassen te verzamelen, zoals Norton's Star Atlas, de atlassen van Antonín Bečvář, en van het Smithsonian.
  Hij trouwde in 1975. 
  Hij had een voltijdsbaan als tekenaar bij een drukkerij in Rotterdam.
  
  Eerste succesvolle sterrenkaarten 
  Na zijn huwelijk vond hij genoeg rust om zijn jeugddroom, het maken van een steratlas, waar te gaan maken.
  Hij werd lid van de Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde (NVWS) en bouwde in 1976 een spiegeltelescoop.
  
  In 1977 begon hij aan een eerste atlas, vijf grote kaarten met alle sterren die voor het blote oog zichtbaar zijn.
  Het tekenwerk deed hij met de hand, op het kantoortje op zijn werk, waar hij een tekentafel en een lichttafel ter beschikking had.
  Zijn werkwijze was om eerst een gradennet te construeren, en daarop de duizenden sterren te tekenen aan de hand van een stercatalogus met posities en helderheid van iedere ster. 
  
  Binnen een jaar was de atlas klaar, en Tirion ging naar een uitgever zoeken. 
  De Nederlandse Stichting De Koepel wilde de atlas niet uitgeven, en de Amerikaanse Sky Publishing Corporation ook niet.
  Uiteindelijk werd de atlas in 1979 opgenomen in de Encyclopedia of Astronomy van Colin Ronan, en later, op initiatief van Storm Dunlop, apart als losse set kaarten uitgegeven onder de titel B.A.A. Star Charts .
  
  Sky Atlas 2000.0 
  Zijn werk werd zo goed ontvangen dat hij een groter project ter hand ging nemen, mede aangemoedigd door Storm Dunlop.
  Hij besloot een atlas te maken voor epoche 2000, omdat er wel vele waren voor 1950, maar nog niet voor 2000.
  Verder wilde hij in zijn atlas de nadruk leggen op zaken die echt zichtbaar zijn, dus de sterren staan voorop; het aantal diffuse nevels beperkte hij, en donkere nevels en bronnen van radiostraling liet hij weg.
  De grensmagnitude werd 8, wat inhield dat de atlas ongeveer 43.000 sterren bevat, op 26 kaarten.
  Hij volgde de stijl van Bečvář.
  De kaartprojectie koos hij uiteraard met grote zorgvuldigheid: de kegelprojectie.
  
  Tirion heeft dertig maanden aan de atlas gewerkt; hij deed dat, allemaal handwerk aan de tekentafel, in zijn vrije tijd naast zijn fulltime baan.
  Hij stond elke werkdag op om half zes, en voor hij aan zijn betaalde werk begon, werkte hij dan twee uur aan zijn atlas.
  
  Hij vond Sky Publishing Corporation bereid om de atlas uit te geven (voor de B.A.A. bleek dat een te grote opgave).
  Die uitgeverij zocht een opvolger voor de Skalnate Pleso Atlas Coeli van Bečvář; die was namelijk nog voor epoche 1950, en de makers ervan dachten nog tot 1985 nodig te hebben voor een nieuwe versie voor epoche 2000.
  Tirion moest haast maken, want zijn uitgever wilde zijn atlas snel hebben. 
  Hij ging er daarom ook in de weekeinden aan werken.
  
  Het werk was klaar op 28 februari 1981.
  Tirion weet nog goed dat hij per vliegtuig naar de uitgever in de Verenigde Staten ging om zijn originele tekenwerk in te leveren.
  De atlas verscheen in datzelfde jaar onder de titel Sky Atlas 2000.0; eerst in zwart-wit, en eind van het jaar een editie in kleur.
  
  De atlas werd een groot succes.
  Zijn naam als hemelcartograaf werd daarmee definitief gevestigd. 
  In 1987 waren er tienduizenden exemplaren verkocht, en de verkoopcijfers stegen toen nog steeds.
  
  Fulltime kaartenmaker 
  Sinds die tijd kwam het werk vanzelf op hem af: al op 1 maart 1981 kwam er een opdracht binnen.
  Hij had genoeg te doen om in 1983 in deeltijd te gaan werken, drie dagen per week, en in november 1984 stopte hij er helemaal mee en daarna werkte hij alleen nog maar aan sterrenkaarten.
  Hij heeft nooit zonder werk gezeten. Het werk kwam hem aanwaaien, zei hij zelf.
  
  De tweede editie van de Sky Atlas 2000.0 verscheen in 1998, en bevatte ongeveer 80.000 sterren, ditmaal door een computer geplot.
  Hiervan verscheen ook een Deluxe edition, die uitverkocht raakte in 2017.
  
  Uranometria 2000.0 
  Er kwamen plannen voor een nog gedetailleerdere steratlas; die werden concreet door toedoen van Perry Remaklus, baas van uitgeverij Willmann-Bell. 
  Eerst was het plan om 160 kaarten met de hand te maken, wat erg lang zou duren. 
  Bovendien had Tirion nog voor twee jaar verplichtingen. 
  Tirion maakte in anderhalf jaar tien kaarten, maar toen werden de plannen drastisch gewijzigd.
  
  In die periode werd het namelijk mogelijk om computers kaarten te laten produceren (met uitsluitend sterren). 
  Tirion zou die dan handmatig corrigeren, bewerken en aanvullen met onder andere vele duizenden andere objecten. 
  De nieuwe atlas kon daarmee gemaakt worden met grensmagnitude 9,5, dat zijn 330.000 sterren, op 473 kaarten. 
  Ditmaal werden donkere nevels en röntgen- en radiobronnen ook opgenomen, de schaal maakte dat mogelijk. 
  De eerste computerplots kreeg hij begin 1986 binnen.
  
  Het werk aan de atlas kostte Tirion ongeveer een dag per kaart. 
  Hij begon in die tijd met werken om zeven uur in de ochtend, en was tot het begin van de avond bezig.
  
  De atlas, Uranometria 2000.0, verscheen in boekvorm, in twee delen, Het eerste deel in augustus 1987 en het tweede in de loop van 1988.
  
  Later werk 
  Na Uranometria 2000.0 bleef er nieuw werk op Tirion af komen.
  
  Hij maakte nog meer steratlassen, waaronder de Bright Star Atlas (1990) en de Cambridge Star Atlas (1991).
  
  Met het voortschrijden van de computertechniek kwam ook voor Tirion het moment om voor zijn tekenwerk over te stappen op een computer: begin jaren 1990 deelde een uitgever hem mee dat hij zijn materiaal digitaal moest aanleveren en niet meer op papier.
  
  Hij ging in 1995 een Apple Macintosh gebruiken met onder ander het vector-tekenprogramma Adobe Illustrator.
  Voor het maken van kaarten gaat hij niet meer uit van coördinaten in stercatalogi, maar hij gebruikt het programma Guide om basiskaarten te maken, die hij daarna aanpast en uitbreidt zodat ze voldoen aan de wensen van zijn opdrachtgever.
  
  Hij is regelmatig uitgenodigd om lezingen te geven op star parties in de Verenigde Staten; daarbij zet hij dan tevens zijn handtekening in vele exemplaren van zijn steratlassen.
  
  Anno 2022 verzorgde hij op 79-jarige leeftijd (samen met Storm Dunlop) de Night Sky Almanac 2023: A stargazer’s guide en  diverse edities van de 2023 Guide to the Night Sky. Dunlop schreef de teksten, Tirion maakte de illustraties en verzorgde de layout.
  
  Eerbetoon 
  In 1987 kreeg Tirion de J. van der Biltprijs uitgereikt door de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde voor zijn prestaties op het gebied van hemelcartografie en steratlassen.
  
  Er is in 1993 een planetoïde naar hem genoemd: (4648) Tirion.
  
  Bibliografie 
  Het werk van Tirion omvat vooral steratlassen, sterrenkaarten in boeken en tijdschriften, en ook draaibare sterrenkaarten. 
  Kaarten van hem zijn uitgegeven in boekvorm, als losse kaarten, al of niet gelamineerd, in kleur en zwart-wit, als bureau-uitgave (zwarte sterren op witte achtergrond) en voor gebruik in het veld (witte sterren op zwarte achtergrond), en zelfs op textiel, en in diverse talen. Van meerdere atlassen zijn de latere edities sterk verbeterd en/of uitgebreid.
  
  Dit overzicht is niet volledig. Verschillende edities worden hieronder alleen met jaartallen vermeld, ook al is er soms sprake van aanzienlijke wijzigingen en verbeteringen. Als Tirion niet als enige auteur is vermeld, is zijn bijdrage vaak beperkt tot sterrenkaarten.
  
  Steratlassen en -kaarten
  
  Nederlandstalig 
   Atlas van de sterrenhemel : met de coördinaten van het jaar 2000, 1985, met Storm Dunlop
  
  Overige talen 
   B.A.A. Star Charts
   Sky Atlas 2000.0, 1981, 1998
   Atlas of the night sky, 1984, met Storm Dunlop
   Uranometria 2000.0, 1987-1988 (met George Lovi en Barry Rappaport), 2001, 2012 (met Barry Rappaport en Perry Remaklus)
   Men, Monsters and the modern universe, 1989, met George Lovi
   Bright Star Atlas 2000.0, 1990, 2001, met Brian Skiff
   The Cambridge Star Atlas / The Cambridge Star Atlas 2000.0, 1991, 1996, 2001, 2011  
   אטלס השמים הישראלי uit 2004, met Tsafrir Kolatt
   Atlas of the night sky, 2005, met Storm Dunlop en Antonín Rükl
   Collins atlas of the night sky, 2005, met Storm Dunlop
   Der Kosmos - Sterne und Planeten, 2005, met Storm Dunlop en Antonín Rükl
   The Cambridge Double Star Atlas, 2009 (met James Mullaney), 2015 (met Bruce MacEvoy)
   Cambridge Atlas Of Herschel Objects, 2011 (met James Mullaney)
   Philip's night sky atlas, 2012, met Robin Scagell
   Northern Hemisphere Star Map, (textiel, door Splashmaps)
  
  Boeken
  
  Nederlandstalig 
   Sterren, 1999, 2004, met Ian Ridpath
   Sterrengids : van maand tot maand, 1988, met Ian Ridpath 
   Het sterren- en planetenboekje : met posities tot en met 2009, 2005, met Storm Dunlop
   Sterren kijken, 2007, met Storm Dunlop
   Deep space : een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd, 2014, met Govert Schilling
   Handboek sterrenkunde, 2015, met Govert Schilling
   Sterrenbeelden : het verhaal van de kosmos, verteld via de 88 sterpatronen aan de nachtelijke hemel, 2019, met Govert Schilling
   Jaarlijks jaarboek Sterren & Planeten (met twaalf hemelkaarten van Wil Tirion)
  
  Overige talen 
   Guide to stars and planets, 1984, met Ian Ridpath 
   Astronomy with a small telescope, 1985, met James Muirden
   Binocular astronomy, 1991, met Craig Crossen
   The monthly sky guide, 1992, met Ian Ridpath
   A walk through the heavens : a guide to stars and constellations and their legends, 1996, met Milton D. Heifetz
   The Express Britain's night sky, 1997, met Ian Ridpath
   Night sky, 1999, met Storm Dunlop
   Stars, 1999, 2004, met Ian Ridpath
   Collins guide to the night sky, 1999, met Mark R. Chartrand
   Unser Sternenhimmel, 1999, met Storm Dunlop
   Stars and planets, 2000, met Ian Ridpath
   A walk through the Southern sky : a guide to stars and constellations and their legends, 2000, met Milton D. Heifetz
   Philip's star finder : a month-by-month guide to the night sky, 2000, met John Woodruff
   Night sky star finder, 2000, met Storm Dunlop
   Stars and planets : identifying them, learning about them, experiencing them, 2000, met o.a. Joachim Ekrutt
   The southern sky guide, 2001, met David Ellyard
   Philip's southern star finder : a month-by-month guide to the night sky, 2002, met John Woodruff
   Philip's astronomy encyclopedia, 2002, ed. Patrick Moore
   Exploring the starry sky , 2003, met Robert Burnham
   Collins star finder pack, 2003, met Storm Dunlop
   Night sky star finder, 2004, met Storm Dunlop
   Der Kosmos Sternführer, 2004, met Storm Dunlop
   Der Kosmos Himmelsführer, 2000, met Ian Ridpath
   Collins stars and planets, 2007, met Ian Ridpath
   Collins night sky & star finder, 2011, met Storm Dunlop
   Philip's month-by-month star finder : with 12 monthly night sky maps, 2013, met John Woodruff
   Philip's guide to stars & planets. 2013, ed. Patrick Moore
   Jaarlijkse Guide to the night sky, vanaf 2014, met Storm Dunlop
   Collins stars and planets guide, 2017, met Ian Ridpath
   Un paseo por las estrellas, 2020, met Milton D. Heifetz
   Jaarlijkse Night Sky Almanac, vanaf 2021, met Storm Dunlop
  
  Externe link 
  Wil Tirion's website
  
  Noten
  
  Bronnen 
   De eerste versie van dit artikel was een vertaling van het artikel "Wil Tirion" op de Engelstalige Wikipedia.
   Wil Tirion: Sky Atlas 2000.0, in Sky & Telescope, juni 1981, p. 504-506
   George Lovi: Rambling Through June Skies, in Sky & Telescope, juni 1981, p. 523-524
   Wil Tirion: Sky Atlas 2000.0, in Zenit, september 1981, p. 370-373
   George Lovi: New Charts for the Deep Sky, in Sky & Telescope, juni 1987, p. 611-613
   Kristine R. Majdacic: The Making of Uranometria 2000.0, in Astronomy, Juli 1987, p. 24-28
   Govert Schilling: Nieuwe steratlas van Wil Tirion - Uranometria 2000.0, in Zenit, oktober 1987, p. 336-339
   Dr. J. van der Biltprijs, op de website van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde
   Wil Tirion, op de website van HarperCollinsPublishers.
   Tony Darnell: Interview met Wil Tirion (Youtube), 16 mei 2019 (7m50s - 30m35s)
   Aankondiging lezing, 2017
   Kelly Kuipers-Noordmans: Wil Tirion, de man achter vele sterrenkaarten, op spacepage.be 
   Koninklijke Bibliotheek, catalogus
   British Library, catalogus
   Library of Congress, catalogus
  
  Cartograaf
  Nederlands grafisch ontwerper
  Astronomie