title: Bedum (plaats)
text: Bedum (Gronings: Beem) is een plaats in de gemeente Het Hogeland in de provincie Groningen in Nederland. Bedum was tot eind 2018 de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente. Het dorp ligt ongeveer 7 km ten noorden van de stad Groningen en is gelegen aan de spoorlijn Groningen - Delfzijl en aan het Boterdiep. Het dorp Bedum telde in   inwoners, terwijl de gemeente Bedum er ruim 10.000 telde.
  
  Geschiedenis 
  Bedum is omstreeks de 10e eeuw ontstaan op twee lage wierden in het veenontginningsgebied. De legende van de heilige Walfridus van Bedum verhaalt hoe deze edelman omstreeks het jaar 1000 leiding gaf aan de ontginningsactiviteiten in de streek. De ontginners kwamen vermoedelijk uit de omgeving van Warffum en Middelstum-Kantens, waar het verkavelingspatroon zijn aanvang neemt. Daarnaast is ook het gebied van Sauwerdwold aan het kerspel Bedum toegevoegd.
  
  De naam Bethdum wordt voor het eerst vermeld in 1214, als Olivier van Keulen hier oproept deel te nemen aan een kruistocht. Bedum is dan al een centrumplaats. De naam is wellicht ontstaan uit Bedahem 'woonplaats van Beda'. Vanaf het einde van de 10e eeuw wordt ook een dorp Bedorouualda vermeld, dat is het wold van Bedum, waarvan de inwoners Bederawaldmanna worden genoemd. Het achtervoegsel -wolde duidt erop dat we te maken hebben met ontgonnen wildernis. Later splitsten de kerkdorpen Oostbedumerwolde en Ellerhuizen zich af. Rond 1475 was Astarabederwalda nog zelfstandig, ruim dertig jaar later niet meer. Wel bleef de school van dit dorp nog geruime tijd bestaan. De parochie van Ellerhuizen was al eerder samengegaan met het moederdorp. In de 16e eeuw werd verder een deel van Lutjewolde bij Bedum gevoegd.
  
  Zuivelfabriek 
  De skyline van het dorp wordt gedomineerd door de gebouwen van de zuivelfabriek, die hier in 1921 werd gesticht door een coöperatie van fabrieken uit het Hogeland. De gebouwen werden destijds ontworpen door de gebroeders G. en W. Wierenga uit Coevorden. Naast de fabriek staat een fraaie directeurswoning. De fabriek is meerdere malen uitgebreid. Voor een toekomstige uitbreiding werd in 2018 aanvankelijk aangestuurd op het omleggen van het Boterdiep, maar hiertegen is vanuit de bevolking veel protest gerezen.
  
  Kerken
  
  Walfriduskerk
  
  De huidige hervormde Walfriduskerk werd in de 11e eeuw gesticht als bedevaartskerk van Sint-Walfridus, die in Bedum zou hebben geleefd en - samen met zijn zoon Radfridus - door de Noormannen zou zijn vermoord.
  
  De Walfriduskerk had een belangrijke plaats in het kerkelijke leven van de Ommelanden. Aan de kerk waren in de 16e eeuw minstens vijf geestelijken verbonden. Volgens Ubbo Emmius was het een kapittelkerk. "Te Bedum bestond een college van kanunniken of, zoals men toe algemeen placht te zeggen, een collegiale kerk met ... een kerkgebouw dat in pracht de gewone plattelandskerk verre overtrof. Als belangrijkste priester van deze kerk werd altijd iemand benoemd die uitblonk door zijn afkomst of geleerdheid; zijn gezag onder het volk was groot en men koesterde hoge achting voor hem."
  
  De parochierechten waren lange tijd in het bezit van het klooster Germania te Thesinge, dat ze in 1284 had verkregen. Het collatierecht van Bedum werd in de 16e eeuw echter betwist door de adellijke familie Ewsum, die een vooraanstaande rol in het kerkelijke leven vervulde. De Hoofdmannenkamer besliste in 1568 dat het klooster hierop geen aanspraak kon maken.
  
  Opvallend aan de kerk is de scheve 11e-eeuwse toren in romaanse stijl. Deze toren staat schever dan die van Pisa: hij hangt 4,18° uit het lood versus de 3,97° van Pisa, vandaar ook de bijnaam De Scheve Toren. Hij is in ieder geval de scheefste van Nederland. In de 15e eeuw werd de kerk vergroot tot een tweebeukige gotische hallenkerk, die in de 16e eeuw werd uitgebreid met een groot koor met omgang ten behoeve van het kapittel van de kerk. Na de Reformatie is de kerk zwaar verminkt, onder meer door sloop van het koor en verlaging van de noorderbeuk.
  
  Onze Lieve Vrouwe Hemelvaart
  De rooms-katholieke kerk Onze Lieve Vrouwe Hemelvaart is een eenbeukige kruiskerk in neogotische stijl, gebouwd in 1880-1881 naar ontwerp van Alfred Tepe.
  
  Goede Herderkerk
  De gereformeerde Goede Herderkerk (of Noorderkerk) uit 1938 werd ontworpen door architect Egbert Reitsma in traditionalistische stijl.
  
  Maranathakerk 
  Na de verbouwing in 1966 is de naam van deze gereformeerde kerk gewijzigd van Oosterkerk in Maranathakerk.
  
  Martyriakerk 
  Gereformeerde kerk vrijgemaakt.
  
  Oude kerken
  
  Radfriduskerk 
  Een afzonderlijke kapel te Bedum, die was gewijd aan Radfridus, was nog in 1597 aanwezig, maar bleek in 1664 rijp voor sloop. Dit gebouw van 20 m lengte is in 1934 opgegraven.
  
  Geboren in Bedum 
  
   Geert Reinders (1737-1815), immunologisch onderzoeker
   Jan Mekel (1891-1942), hoogleraar geologie en verzetsstrijder
   Karst Zevenberg (1893-1960), architect
   Albert Wiersema (1895-1966), architect
   Bert Veldkamp (1921-2003), marineofficier, lid van de Raad van State
   Willem Hoekzema (1939), politicus
   Gert Hekma (1951-2022), socioloog
   Jolanda Langeland (1981), wedstrijdschaatsster
   Arjen Robben (1984), voetballer
   Foske Tamar van der Wal (1986), wedstrijdschaatsster
  
  Zie ook 
   Lijst van rijksmonumenten in Bedum (plaats)
  
  Geografie van Het Hogeland
  Plaats in Groningen