title: Grand Union
text: Een grand union of sterkruising is een volledige sporenkruising van twee dubbelsporige trambaanvakken met bogen in alle richtingen en in beide richtingen. Hierbij zijn er acht bogen aanwezig met daarin zestien wissels. Ook de bovenleiding is hierbij een gecompliceerd geheel met eveneens acht bogen en zestien aansluitingen met de doorgaande rijdraad.
  
  Varianten 
  Er bestaan ook sporenkruisingen met minder bogen, al dan niet in één richting variërend van zeven bogen tot één boog. Deze worden dan aangeduid als een driekwart, halve of kwart grand union. Vaak worden uit kostenoverweging, maar ook omdat een grand union sneller onderhavig is aan slijtage met daarbij ontsporingsgevaar, alleen bogen aangelegd die voor de exploitatie noodzakelijk zijn. Ook bestaan er bogen die alleen bedoeld zijn voor omleiding van de trams bij calamiteiten en/of gebruikt werden door een opgeheven lijn. Er komen ook kruisingen voor waarbij in het geheel geen bogen zijn aangelegd en dus geen afslaand tramverkeer mogelijk is. Dit komt voor in onder meer Rotterdam (kruising van de Nieuwe Binnenweg met de Claes de Vrieselaan) en de Duitse stad Düsseldorf.
  
  De meeste grand unions bevinden zich in Poznań (zes stuks).
  
  Overzicht 
  In de hoogtijdagen van de tram waren er veel meer grand unions dan tegenwoordig, ook in steden waar de tram opgeheven is, zoals Liverpool, Salford, South Shields, Walthamstow, Chicago, Rochester, Montreal, Edmonton en Auckland.
  
  Hieronder een overzicht van nog bestaande grand unions:
  
  Australië
  
  Melbourne
  Balaclava Junction (kruising Balaclava Road en Hawthorn Road)
  
  België
  
  Brussel 
  Kruising Generaal Jacqueslaan, Adolphe Buyllaan en Renbaanlaan De tak naar de Renbaanlaan wordt enkel gebruikt voor trams die naar de stelplaats rijden.
  
  Canada
  
  Toronto 
  Kruising Bathurst and King
  Kruising Spadina and King
  Kruising Spadina and Queen
  
  Duitsland
  
  Kassel 
  Untere Königsstraße/Kurt Schumacherstraße (Am Stern)
  
  Karlsruhe 
  Karlstraße
  
  Leipzig 
  Goerdelerring
  
  Magdeburg 
  Wienerstrasse-Raiffeisenstrasse/Leipzigerstrasse
  Westring-Europaring/Grosse Diesdorferstrasse
  
  Italië
  
  Milaan 
  Piazza 24 Maggio Piazzale
  Piazzale Porta Lodovica
  
  Nederland
  
  Amsterdam bestaand 
  Kruising Ceintuurbaan / Van Woustraat (sinds 1936, sinds 2013 in de normale dienst geen afslaand tramverkeer meer)
  Kruising Ceintuurbaan / Ferdinand Bolstraat (van 1977 tot 2003 en sinds 2017. Door de afsluiting van het noordelijke deel van de Ferdinand Bolstraat van 2003 tot 2017 tijdelijk een T-kruising).
  Kruising Overtoom / Eerste Constantijn Huygensstraat (sinds 1987; sinds 1992 in de normale dienst geen afslaand tramverkeer meer).
  
  Het Haarlemmermeercircuit en het Burgemeester Röellcircuit, alhoewel geen grand union, bieden toch dezelfde mogelijkheden.
  
  Amsterdam voormalig 
  
  Kruising Rijnstraat / Victorieplein en Vrijheidslaan (van 1929 tot 1982). Tegenwoordig zijn er zes bogen nog in gebruik.
  Kruising Wibautstraat / Ruyschstraat (van 1942 tot 1970).
  Kruising Jan Evertsenstraat / Hoofdweg (Mercatorplein); (van 1989 tot 2020). In de normale dienst sinds 2017 geen afslaand tramverkeer meer. Sinds 2020 geen grand union meer door afsluiting van de zuidelijke boog Jan Evertsenstraat westzijde naar de Hoofdweg noordzijde. Er zijn nog zeven bogen in gebruik.
  
  Oostenrijk
  
  Graz 
  Jakominiplatz
  
  Polen
  
  Poznań 
  Głogowska / Hetmańska
  Kórnicka
  Most Teatralny
  Rondo Jana Nowaka-Jeziorańskiego
  Rondo Kaponiera
  Rondo Starołęka
  
  Szczecin 
  Plac Rodla (sinds 2022)
  
  Warschau 
  Rondo Kercelak
  
  Rusland
  
  Magnitogorsk 
  Plac Mira
  
  Tsjechië
  
  Praag 
  Palmovka
  Strossmayerovo náměstí
  Palackého náměstí
  
  Zwitserland
  
  Bazel 
  Aeschenplatz
  
  Railinfrastructuur
  Tram
  Knooppunt
  Amsterdamse tram