title: Pijlstaarten
text: De pijlstaarten (Sphingidae) zijn een familie van motten in de superfamilie Bombycoidea. De meeste pijlstaarten zijn grote vlinders die 's nachts vliegen; de kleinere soorten vliegen meestal overdag. Over de hele wereld zijn ruim duizend soorten bekend. Pijlstaarten zijn vooral soortenrijk in de tropen. In Nederland en België zijn ze erg zeldzaam, en de algemene soorten leven een verborgen leven.
  
  Sommige pijlstaarten, zoals de kolibrievlinder, zijn in staat om stil in de lucht te hangen terwijl ze zich voeden met nectar uit bloemen. Dit zweefvermogen is slechts vier keer geëvolueerd in nectardrinkende dieren: in kolibries, bepaalde vleermuizen, zweefvliegen en de pijlstaarten (een opmerkelijk voorbeeld van convergente evolutie). Pijlstaarten zijn veel bestudeerd vanwege hun behendige vlieggedrag. Naast zweven kunnen ze ook zeer snel zijwaarts vliegen, vermoedelijk een manier om aan roofdieren te ontsnappen.
  
  Kenmerken 
  De naam is afgeleid van een typisch kenmerk van de rupsen die een verharde stekel op hun achterste segment dragen. De rupsen zijn meestal groot en kleurig, maar net zo dat ze niet opvallen in de waardplant. Pijlstaarten hebben vaak bonte kleuren. De grootste pijlstaart is Cocytius antaeus. Deze heeft een spanwijdte van ongeveer 17,5 centimeter. De pijlstaart met voor zover bekend de langste roltong is de soort Xanthopan morgani met een lengte van ongeveer 30 centimeter. Ze hebben een gestroomlijnd lichaam en smalle vleugels. Ze kunnen snelheden halen van 50 km/uur. De vleugelspanwijdte varieert van 3,5 tot 15 cm.
  
  Van enkele soorten uit de groep Choerocampina is bekend dat ze ultrasone geluiden kunnen produceren. Het is niet bekend welke functie het ultrasone geluid van de pijlstaarten heeft.
  
  Leefwijze 
  Deze vlinders voeden zich met nectar. De vliegwijze en manier van voeden lijkt op die van kolibries. De kolibrievlinder (Macroglossum stellatarum) heeft hier zijn naam aan te danken. De vlinders slaan razendsnel met hun vleugels en hangen hierbij stil in de lucht voor de bloem. Met de lange roltong wordt vervolgens nectar opgezogen. Het vliegen kost veel energie en de vlinders moeten voortdurend nectar drinken om aan hun energiebehoefte te voldoen. Tijdens een vlucht kan de lichaamstemperatuur van de vlinder oplopen tot 40°C. Sommige soorten zijn dagactief, maar de meesten zijn nachtactief. Van een aantal soorten is bekend dat ze grote afstanden kunnen afleggen; dergelijke soorten worden wel trekvlinders genoemd.
  
  Zowel mannetjes als vrouwtjes leven relatief lang (10 tot 30 dagen). De vrouwtjesvlinders leggen doorschijnende groene eieren. De eieren worden meestal enkelvoudig gelegd. Ei-ontwikkeling varieert sterk, van 3 tot 21 dagen.
  
  Verspreiding en leefgebied 
  Deze familie komt wereldwijd voor in tropische en subtropische streken op bloemen.
  
  Pijlstaarten in Nederland en België 
  In Nederland zijn 19 soorten pijlstaarten vastgesteld, in België een tiental meer.
  
   Acherontia atropos - Doodshoofdvlinder
   Agrius convolvuli - Windepijlstaart
   Cephonodes hylas (niet in Nederland)
   Daphnis nerii - Oleanderpijlstaart
   Deilephila elpenor - Groot avondrood
   Deilephila porcellus - Klein avondrood
   Eumorpha pandorus (niet in Nederland)
   Hemaris diffinis (niet in Nederland)
   Hemaris fuciformis - Glasvleugelpijlstaart
   Hemaris tityus - Hommelvlinder
   Hippotion celerio - Wingerdpijlstaart
   Hyles euphorbiae - Wolfsmelkpijlstaart
   Hyles gallii - Walstropijlstaart
   Hyles livornica - Gestreepte pijlstaart
   Hyles tithymali (niet in Nederland)
   Laothoe amurensis (niet in Nederland)
   Laothoe populi - Populierenpijlstaart
   Macroglossum stellatarum - Kolibrievlinder, Meekrapvlinder, Onrust
   Manduca sexta - Tabakspijlstaart (niet in Nederland)
   Marumba quercus - Eikenpijlstaart
   Mimas tiliae - Lindepijlstaart
   Polyptychoides assimilis (niet in Nederland)
   Proserpinus proserpina - Teunisbloempijlstaart
   Smerinthus ocellata - Pauwoogpijlstaart, Avondpauwoog
   Sphinx ligustri - Ligusterpijlstaart
   Sphinx pinastri - Dennenpijlstaart
   Xanthopan morgani (niet in Nederland)
   Xylophanes chiron (niet in Nederland)
  
  Taxonomie 
  De volgende taxa zijn bij de familie ingedeeld:
   Geslacht  Mioclanis Zhang, Sun & Zhang, 1994
   Geslacht  Sphingidites Kernbach, 1967
   Geslacht  Teisseirei Roselli, 1939
   Onderfamilie Langiinae Tutt, 1904
   Geslacht Langia Moore, 1872
   Onderfamilie Macroglossinae , 1839
   Tribus Dilophonotini , 1878
   Subtribus Dilophonotina Burmeister, 1878
   Geslacht Aellopos Hübner, [1819]
   Geslacht Baniwa Lichy, 1981
   Geslacht Callionima Lucas, 1857
   Geslacht Erinnyis Hübner, [1819]
   Geslacht Eupyrrhoglossum Grote, 1865
   Geslacht Hemeroplanes Hübner, [1819]
   Geslacht Isognathus Felder, C. & Felder, R., 1861
   Geslacht Kloneus Skinner, 1923
   Geslacht Madoryx Boisduval, [1875]
   Geslacht Nyceryx Boisduval, [1875]
   Geslacht Oryba Walker, 1856
   Geslacht Pachylia Walker, 1856
   Geslacht Pachylioides Hodges, 1971
   Geslacht Perigonia Herrich-Schäffer, [1854]
   Geslacht Phryxus Hübner, [1819]
   Geslacht Protaleuron Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Pseudosphinx Burmeister, 1855
   Geslacht Stolidoptera Rothschild & Jordan, 1903
   Subtribus Philampelina Burmeister, 1878
   Geslacht Aleuron Boisduval, 1870
   Geslacht Amphion Hübner, [1819]
   Geslacht Cautethia Grote, 1865
   Geslacht Enyo Hübner, [1819]
   Geslacht Eumorpha Hübner, [1807]
   Geslacht Euproserpinus Grote & Robinson, 1865
   Geslacht Himantoides Butler, 1876
   Geslacht Pachygonidia Fletcher, 1982
   Geslacht Proserpinus Hübner, [1819]
   Geslacht Sphecodina Blanchard, 1840
   Geslacht Unzela Walker, 1856
   Tribus Hemarini Tutt, 1902
   Geslacht Cephonodes Hübner, [1819]
   Geslacht Hemaris Dalman, 1816
   Tribus Macroglossini , 1839
   Subtribus "Sphingonaepiopsis geslachtengroep"
   Geslacht Neogurelca Hogenes & Treadaway, 1993
   Geslacht Sphingonaepiopsis Wallengren, 1858
   Subtribus Acosmerygina Tutt, 1904
   Geslacht Acosmeryx Boisduval, [1875]
   Geslacht Dahira Moore, 1888
   Geslacht Deidamia Clemens, 1859
   Geslacht Micracosmeryx Mell, 1922
   Subtribus Choerocampina	Grote & Robinson, 1865
   Geslacht Basiothia Walker, 1856
   Geslacht Cechenena Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Cechetra Zolotuhin & Ryabov, 2012
   Geslacht Centroctena Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Chaerocina Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Deilephila [Laspeyres], 1809
   Geslacht Euchloron Boisduval, [1875]
   Geslacht Griseosphinx Cadiou & Kitching, 1990
   Geslacht Hippotion Hübner, [1819]
   Geslacht Hyles Hübner, [1819]
   Geslacht Pergesa Walker, 1856
   Geslacht Phanoxyla Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Rhagastis Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Rhodafra Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Theretra Hübner, [1819]
   Geslacht Xylophanes Hübner, [1819]
   Subtribus Clarinina Tutt, 1904
   Geslacht Acosmerycoides Mell, 1922
   Geslacht Ampelophaga Bremer & Grey, 1853
   Geslacht Clarina Tutt, 1903
   Geslacht Darapsa Walker, 1856
   Geslacht Elibia Walker, 1856
   Geslacht Enpinanga Rothschild & Jordan, 1903
   Subtribus Macroglossina	Harris, 1839
   Geslacht Altijuba Lachlan, 1999
   Geslacht Angonyx Boisduval, [1875]
   Geslacht Antinephele Holland, 1889
   Geslacht Atemnora Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Cizara Walker, 1856
   Geslacht Daphnis Hübner, [1819]
   Geslacht Eurypteryx Felder, C. & Felder, R., 1874
   Geslacht Giganteopalpus Huwe, 1895
   Geslacht Hayesiana Fletcher, 1982
   Geslacht Hypaedalea Butler, 1877
   Geslacht Leucostrophus Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Maassenia Saalmüller, 1884
   Geslacht Macroglossum Scopoli, 1777
   Geslacht Nephele Hübner, [1819]
   Geslacht Pseudenyo Holland, 1889
   Geslacht Pseudoangonyx Eitschberger, 2010
   Geslacht Rethera Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Temnora Walker, 1856
   Geslacht Temnoripais Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Tinostoma Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Zacria Haxaire & Melichar, 2003
   Subtribus Incertae Sedis
   Geslacht Eupanacra Cadiou & Holloway, 1989
   Geslacht Gnathothlibus Wallengren, 1858
   Geslacht Microsphinx Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Odontosida Rothschild & Jordan, 1903
   Onderfamilie Smerinthinae , 1865
   "Cypa geslachtengroep"
   Geslacht Cypa Walker, [1865]
   Geslacht Cypoides Matsumura, 1921
   Geslacht Grillotius Rougeot, 1973
   Geslacht Rhodambulyx Mell, 1939
   Geslacht Rhodoprasina Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Smerinthulus Huwe, 1895
   "Polyptychus geslachtengroep"
   Geslacht Andriasa Walker, 1856
   Geslacht Chloroclanis Carcasson, 1968
   Geslacht Neopolyptychus Carcasson, 1968
   Geslacht Polyptychus Hübner, [1819]
   Geslacht Pseudoclanis Rothschild, 1894
   Tribus Ambulycini , 1876
   Geslacht Adhemarius Oiticica Filho, 1939
   Geslacht Akbesia Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Ambulyx Westwood, 1847
   Geslacht Amplypterus Hübner, [1819]
   Geslacht Barbourion Clark, 1934
   Geslacht Batocnema Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Compsulyx Holloway, 1979
   Geslacht Orecta Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Protambulyx Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Trogolegnum Rothschild & Jordan, 1903
   Tribus Incertae Sedis
   Geslacht Afrosphinx Carcasson, 1968
   Geslacht Agnosia Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Anambulyx Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Callambulyx Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Ceridia Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Coequosa Walker, 1856
   Geslacht Craspedortha Mell, 1922
   Geslacht Falcatula Carcasson, 1968
   Geslacht Imber Moulds, Tuttle & Lane, 2010
   Geslacht Lophostethus Butler, 1876
   Geslacht Microclanis Carcasson, 1968
   Geslacht Opistoclanis Jordan, 1929
   Geslacht Oplerclanis Eitschberger, 2007
   Geslacht Parum Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Platysphinx Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Poliodes Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Rufoclanis Carcasson, 1968
   Geslacht Xenosphingia Jordan, 1920
   Tribus Leucophlebiini Boisduval, 1875
   Geslacht Afroclanis Carcasson, 1968
   Geslacht Clanidopsis Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Clanis Hübner, [1819]
   Geslacht Leptoclanis Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Leucophlebia Westwood, 1847
   Geslacht Malgassoclanis Carcasson, 1968
   Geslacht Neoclanis Carcasson, 1968
   Geslacht Phylloxiphia Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Pseudandriasa Carcasson, 1968
   Geslacht Pseudopolyptychus Carcasson, 1968
   Geslacht Rhadinopasa Karsch, 1891
   Geslacht Viriclanis Aarvik, 1999
   Tribus Mimatini Tutt, 1902
   Geslacht Amorpha Hübner, [1809]
   Geslacht Mimas Hübner, [1819]
   Geslacht Morwennius Cassidy, Allen & Harman, 2002
   Geslacht Phyllosphingia Swinhoe, 1897
   Tribus Sataspedini Zolotuhin & Ryabov, 2012
   Geslacht Afrosataspes Basquin & Cadiou, 1986
   Geslacht Sataspes Moore, [1858]
   Tribus Sichiini Tutt, 1902
   Geslacht Daphnusa Walker, 1856
   Geslacht Gynoeryx Carcasson, 1968
   Geslacht Likoma Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Marumba Moore, [1882]
   Tribus Smerinthini , 1865
   Geslacht Laothoe Fabricius, 1807
   Geslacht Pachysphinx Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Paonias Hübner, [1819]
   Geslacht Smerinthus Latreille, [1802]
   Onderfamilie Sphinginae , 1802
   Sphinginae "Australische Sphingulini"
   Geslacht Coenotes Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Hopliocnema Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Synoecha Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Tetrachroa Rothschild & Jordan, 1903
   Tribus Monardini	 Haxaire & Minet, 2017
   Geslacht Monarda Druce, 1896
   Tribus Pentateuchini 	Haxaire & Minet, 2017
   Geslacht Pentateucha Swinhoe, 1908
   Tribus Sphingini , 1802
   "Psilogramma geslachtsgroep"
   Geslacht Leucomonia Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Notonagemia Zolotuhin & Ryabov, 2012
   Geslacht Pantophaea Jordan, 1946
   Geslacht Poliana Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Psilogramma Rothschild & Jordan, 1903
   Subtribus Acherontiina , 1875
   Geslacht Acherontia [Laspeyres], 1809
   Geslacht Agrius Hübner, [1819]
   Geslacht Callosphingia Rothschild & Jordan, 1916
   Geslacht Coelonia Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Megacorma Rothschild & Jordan, 1903
   Subtribus Cocytiina Tutt, 1904
   Geslacht Amphimoea Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Cerberonoton Zolotuhin & Ryabov, 2012
   Geslacht Cocytius Hübner, [1819]
   Geslacht Neococytius Hodges, 1971
   Geslacht Panogena Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Xanthopan Rothschild & Jordan, 1903
   Subtribus Sphingina Latreille, 1802
   Geslacht Apocalypsis Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Ceratomia Harris, 1839
   Geslacht Dolba Walker, 1856
   Geslacht Dolbogene Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Dovania Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Ellenbeckia Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Euryglottis Boisduval, [1875]
   Geslacht Hoplistopus Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Ihlegramma Eitschberger, 2003
   Geslacht Isoparce Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Lapara Walker, 1856
   Geslacht Lintneria Butler, 1876
   Geslacht Litosphingia Jordan, 1920
   Geslacht Lomocyma Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Manduca Hübner, [1807]
   Geslacht Meganoton Boisduval, [1875]
   Geslacht Nannoparce Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Neogene Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Oligographa Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Paratrea Grote, 1903
   Geslacht Praedora Rothschild & Jordan, 1903
   Geslacht Pseudodolbina Rothschild, 1894
   Geslacht Rothinjoa Zolotuhin & Ryabov, 2012
   Geslacht Sagenosoma Jordan, 1946
   Geslacht Sphinx Linnaeus, 1758
   Geslacht Taboribia Strand, 1910
   Geslacht Thamnoecha Rothschild & Jordan, 1903
   Tribus Sphingulini , 1903
   Geslacht Dolbina Staudinger, 1877
   Geslacht Kentrochrysalis Staudinger, 1887
   Geslacht Sphingulus Staudinger, 1887
  
  Afbeeldingen
  
  Zie ook
  
   Lijst van pijlstaarten