title: Marie Jaëll
text: Marie Christine Jaëll, geboren als Marie Trautmann (Steinseltz, 17 augustus 1846 – Parijs, 4 februari 1925) was een Frans componiste, muziekpedagoge en pianiste. Haar ouders waren Georges Trautmann, een boer en burgemeester van Steinseltz, en Christine Schopfer. Tot haar leerlingen behoorde vooral Albert Schweitzer, die toen (1898-1899) ook bij Charles-Marie Widor orgel studeerde.
  
  Levensloop
  
  Jeugd en opleiding 
  Trautmann kreeg als klein meisje pianoles van de leraar in haar dorp. Op 8-jarige leeftijd ging zij naar Stuttgart, om haar pianospel bij Fridolin B. Hamma te verbeteren. Op advies van Fridolin B. Hamma speelt zij op 14 december 1855 haar eerste openbare concert in een kleine concertruimte van een pianobouwer in aanwezigheid van de componist Ignaz Moscheles, die haar als groot talent beoordeelt. Bij een verder concert in Bad Wildbad oordeelt ook de luisteraar Gioacchino Rossini positief over het grote talent van de jonge pianiste. Haar moeder brengt haar in 1856 naar Parijs, om privé bij de componist Henri Herz, toen ook muziekpedagoog aan het Conservatoire national supérieur de musique in Parijs, te studeren. In 1862 werd zij eindelijk voor de studie aan het Conservatoire national supérieur de musique in Parijs toegelaten en behaalt aldaar nog in hetzelfde jaar een 1e prijs als uitvoerend pianiste. Tegelijkertijd begint zij een studie bij Louis Liebe in Straatsburg.
  
  Muzikale carrière en huwelijk 
  Haar moeder wijdde zich ook aan de ontwikkeling van de verdere muzikale carrière van haar wonderkind. Vanaf 1856 tot 1862 verzorgt zij 145 concerten bij reizen door Zwitserland, Duitsland, Engeland, maar ook door haar bakermat, de Elzas, en in Parijs. Op haar reizen raakt zij bekend met vele andere muzikanten en kunstenaars, bijvoorbeeld in Baden-Baden met Alfred Jaëll, een leerling van Carl Czerny, die door Koning George V van Hannover tot hofpianist benoemd was. In 1866 huwde zij Alfred Jaëll, de toen - naast Henri Herz en Léopold de Meyer - internationaal bekende Europese pianist en vriend van Franz Liszt, Johannes Brahms, Nikolaj Rubinstein en Camille Saint-Saëns in La Madeleine in Parijs. Vervolgens verzorgden zij samen een serie van concerten in West- en Centraal-Europa (Frankrijk, Duitsland, Engeland, Italië, Ierland, Nederland, België, Tsjechië, Hongarije), Scandinavië,  alsook in Rusland, waar zij werken van componisten zoals Johannes Brahms, Franz Liszt, Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Felix Mendelssohn Bartholdy en Carl Reinecke uitvoerden.
  
  Na de Frans-Duitse Oorlog, waarna Elzas-Lotharingen Duits grondgebied werd, koos het echtpaar voor het Franse staatsburgerschap. Als gevolg nam Alfred ontslag als docent aan het conservatorium te Leipzig en als hoofd van de redactie van de door Robert Schumann opgerichte en uitgegeven Neue Zeitschrift für Musik. Het is achtbaar, dat iedereen van het muzikantenechtpaar haar carrière kon behouden, alhoewel in vele andere vergelijkbare huwelijken meestal de vrouw haar carrière eindigde, zoals bij de violist Joseph Joachim en de zangeres Amalie Joachim, geboren Schneeweiß. Alfred en Marie Jaëll werden van de muziekkritiek op ooghoogte beoordeeld.
  
  Componiste 
  In 1870 studeert zij compositie in cursussen bij César Franck en bij Camille Saint-Saëns. De publicaties van haar eerste composities omstreeks 1871 worden door Franz Liszt gesteund. Vele van haar werken worden tijdens de bijeenkomsten van de Société Nationale de Musique in Parijs als typische Franse muziek aangezien en kregen goede kritieken. Diverse werken worden al tijdens haar leven heel bekend, zoals de vierhandige walsen voor piano en haar twee concerten voor piano en orkest, maar ook haar strijkkwartet. Het 1e pianoconcert heeft zij aan Camille Saint-Saëns en haar 2e pianoconcert aan Eugène d'Albert opgedragen.
  
  In 1882 overleed Alfred Jaëll in gevolg van diabetes mellitus. In hetzelfde jaar gaat haar Concert, voor cello en orkest, in première. Van 1883 tot 1885 is zij meerdere malen bij Franz Liszt in Weimar. In 1887 wordt zij met steun van Camille Saint-Saëns en Gabriele Fauré opgenomen in de befaamde Société des Compositeurs in Parijs. In 1891 en 1892 brengt zij in zes concerten het hele oeuvre voor piano van Franz Liszt ten gehore. In 1893 staan de 32 sonates voor piano van Ludwig van Beethoven op haar concertprogramma.
  
  In 1895 begon zij met de ontwikkeling van een Methode voor piano op basis van de persoonlijke ervaringen, systematische zelfobservatie en persoonlijke interpretatie uit de data van psychologie en fysiologie, vooral om de traditionele - meest op technische vaardigheid uitgerichte - pianomethodes te vervangen. Zij studeerde psychologie aan de Sorbonne en werkte aan verschillende experimenten en onderzoeken van de directeur van het psychiatrisch ziekenhuis Hôpital Psychiatrique de Kremlin - Bicêtre Charles Féré, zelf een leerling van Jean-Martin Charcot, mee. De focus van haar methode ligt niet op de mechaniek, maar op de geestige discipline en het tactiele spelen. Voor haar is het contact van de vingertoppen met de toetsen, alsook de liniatuur van de vingerafdruk en de harmonische aaneenrijging en betrekking tussen de beroering en de ontstane toon belangrijk. Later kwamen er andere aspecten bij, zoals de binnenintensiteit en mentale visie.
  
  Composities
  
  Werken voor orkest 
   1879 Ossiane, symfonisch gedicht voor zangstem en orkest 
   1882 En route
   1882 Romance, voor viool en orkest
   1885 Voix du printemps, voor orkest
   Idylle
   Sur la grand’ route
   1894 Les Jours pluvieux, voor piano en orkest
   1917 Harmonies d’Alsace
   Dans la Chapelle
  
  Concerten voor instrumenten en orkest 
   1877 Concerto n°1 in d mineur, voor piano en orkest
   Lento - Allegro
   Adagio
   Allegro con brio
   1882 Concert, voor cello en orkest - opgedragen aan Jules Delsart
   1884 Concert n°2 in c mineur, voor piano en orkest
  
  Muziektheater
  
  Opera's
  
  Vocale muziek
  
  Werken voor koor 
   1872 Psaume LXV, voor gemengd koor - tekst: van de componiste
   1879-1880 Am Grabe eines Kindes - Au tombeau d’un enfant, drie koren voor gemengd koor en orkest - tekst: van de componiste
   Das Grab
   Chor des Erdgeistes
   Chor der Engel
   1885 Friede mit euch in d mineur, voor gemengd koor 
   Sans titre, voor vijfstemmig gemengd koor en piano 
   Der Heimath grün gefilde ich seh’s aus fernem Land…
   Pièce pour 2 pianos - Andantino.
  
  Liederen 
   1877 Götterlieder, voor zangstem en orkest - tekst: van de componiste
   1877-1878 La Légende des Ours, voor sopraan en orkest (of piano)
   Folies d’ours
   Amour brûlant 
   Désir ardent 
   Amour involontaire
   Union malheureuse 
   Épilogue
   1880 5 Lieder, voor zangstem en piano - tekst: van de componiste
   Dein
   Der Sturm
   Die Vöglein
   Ewige Lieder
   Die Wang ist blass
   1880 Quatre mélodies, voor zangstem en piano - tekst: van de componiste
   À toi
   Éternel amour
   Les petits oiseaux
   Le bonheur s’effeuille et passe
   1893 La Mer, voor zangstem en piano - tekst: Jean Richepin
   Quatre heures du matin, 
   Causeries de vagues
   Les papillons
   Baisers perdus
   En ramant
   Larmes
   1893 Les Orientales, voor zangstem en piano - tekst: Victor Hugo
   Rêverie
   Nourmahal la Rousse
   Clair de lune
   Les tronçons du serpent
   Malédiction
   Voeu
   Le voile
   Le Catafalque, voor contra-alt (of mezzosopraan) en piano
   Les Heures, voor zangstem en piano - tekst: Camille Saint-Saëns
   Les Hiboux, voor zangstem en piano - tekst: Charles Baudelaire
   Recueil de chansons, voor zangstem en piano
   Le baiser - tekst: Guillaume de Larris «Dormir ! Dormir !»
   Un baiser - tekst: Roman de la Rose
   Le troupeau sans guide - tekst: Montpensier
   L’orage - tekst: Colardeau
   Souvenirs
   Je t’aimerai
  
  Kamermuziek 
   1875 Strijkkwartet in g mineur
   1875 Kwartet in g mineur (1e versie), voor viool, altviool, cello en piano
   1876 Kwartet in g mineur (2e versie), voor viool, altviool, cello en piano
   1880 Trio, voor viool, cello en piano
   1881 Fantaisie, voor viool en piano 
   1881 Sonate, voor viool en piano
   1881/1886 Sonate, voor cello en piano
   1881 Trio. Dans un rêve, voor viool, cello en piano
   1886? Adagio, voor altviool en piano 
   1886 Ballade, voor viool en piano
  
  Werken voor piano 
   1871 Deux méditations
   1871 Feuillet d’album
   1871 Impromptu
   1871 Six petits morceaux
   1871 Sonate 
   1871-1872 Six petits morceaux
   1872 Bagatelles
   1872 La Babillarde, Allegro voor piano
   1874 Valses, voor piano vierhandig, op. 8
   1877 Harmonies imitatives
   1880 Concert n° 1 in d mineur, reductie voor twee piano's van het "Concert n° 1 in d mineur" voor piano en orkest
   1883 Six esquisses romantiques
   1883 Six préludes
   1885 Sphinx
   1885 Voix du printemps, six morceaux voor piano vierhandig
   1888 Deux valses mignonnes
   1888 Prisme. Problèmes en musique
   1888 Valses mélancoliques
   1889-1892 Promenade matinale
   1889 Valses mignonnes
   1894 Les Beaux jour
   1894 Les Jours pluvieux
   1894 Paraphrase sur la lyre et la harpe de Saint-Saëns (Ode en 2 parties)
   1894 Pièces pour piano
   Ce qu’on entend dans l’Enfer
   Ce qu’on entend dans le Purgatoire
   Ce qu’on entend dans le Paradis
   1899 Chanson berçante
   1899 Les Chasseurs
   1899 Les Cloches lointaines
   Bouderie
   Conte de fée
   Egaré
   Papillons gris
   Pauvre mendiante
   Petite valse chantante
   Petits lutins
   Sept pièces faciles pour piano - Pour les enfants
  
  Bibliografie 
   Charles Polio, Marie-Charlette Benoit, Denise Grunwald, Marie-Claude Frénéa: L'éducation artistique de la main selon l'enseignement de Marie Jaëll, pianiste et pédagogue, Lyon: Symétrie, 2012. 56 p.
   Florence Launay, Jann Pasler: Le Maître et the Strange woman Marie Jaëll: two virtuoso-composers in resonance, Camille Saint-Saëns and his World, Princeton University Press, 2012, pp. 85–101.
   Laurent Hurpeau, coordination. Textes de Catherine Guichard, Marie-Laure Ingelaere, Thérèse Klippfel, Laure Pasteau, Alexandre Sorel, Christiane de Turckheim: Marie Jaëll : "un cerveau de philosophe et des doigts d'artiste", Lyon: Symétrie, 2004. 282 p
   Catherine Guichard: Marie Jaëll: The Magic Touch, Piano Music by Mind Training, Algora: New York, 2004. 216 p.
   Marie-Laure Ingelaere: Marie Jaëll, concertiste compositrice, d'après la presse musicale de son temps et la correspondance avec ses amis. Contribution d'une Alsacienne à l'essor de la musique française de 1870 à 1917, in: Revue d'Alsace, 1999, vol.125, pp. 159–186.
   Stewart Gordon: A History of Keyboard Literature. Music for the Piano and its Forerunners, New York: Schirmer Books, 1996, 566 p.
   Hélène Kiener, Préf. d'André Siegfried: Marie Jaëll 1846-1925 : problèmes d'esthétique et de pédagogie musicales, 4e édition rev. et corr. par Thérèse Klipffel. Nantes : Ed. de l'Arche, 1989. 180 p.
   Lyle G. Wilson: A dictionary of pianists, London: Robert Hale, 1985.
  
  Externe links 
    Biografie op de internetpagina van "musicologie.org"
    Biografie op de internetpagina van marie-jaell.info (gearchiveerd)
    Biografie door Marie-Laure Ingelaere
    Biografie op de internetpagina van de Association Marie Jaëll - Alsace
    Marie Jaëll informatie door Marie-Laure Ingelaere
    Internetpagina van de Grandir en musique - Association Marie Jaëll
   
  
  Frans componist
  Frans muziekpedagoog
  Frans pianist
  19e-eeuws componist
  20e-eeuws componist