title: Kees de Jager
text: Cornelis (Kees, Cees) de Jager (Den Burg, 29 april 1921 – aldaar, 27 mei 2021) was een Nederlandse astronoom, pionier van ruimteonderzoek, popularisator van sterrenkunde en bestrijder van pseudowetenschap. Hij was hoogleraar aan de Universiteit Utrecht en de Vrije Universiteit Brussel. Daarnaast richtte De Jager de voorloper van het Netherlands Institute for Space Research (SRON) op en was hij de bedenker van oerknal als Nederlandse vertaling voor big bang.
  
  Biografie 
  De Jager werd geboren op Texel en verhuisde op 5-jarige leeftijd naar Nederlands-Indië, waar zijn vader schoolhoofd werd op het eiland Sulawesi, toen nog Celebes geheten. In 1939 ging hij aan de Universiteit van Utrecht wis-, natuur- en sterrenkunde studeren. Eind 1942 behaalde hij het kandidaatsexamen. Toen de Duitsers in maart 1943 een loyaliteitsverklaring eisten van alle studenten, dook De Jager onder in de gewelven van de Utrechtse sterrenwacht Sonnenborgh, samen met zijn medestudent Hans Hubenet. Ze hadden de schuilnamen J.C. Gadeer en B. het Heun. 's Nachts deed De Jager voor zijn afstudeeronderzoek waarnemingen van het oppervlak van de manen van Jupiter. Achteraf bleken de conclusies uit die waarnemingen een overschatting van de mogelijkheden van de binnenstadssterrenkunde. Na zijn doctoraalexamen week De Jager voor een half jaar uit naar de theoretische natuurkunde en als assistent van Leon Rosenfeld schreef hij een artikel over de massa van het zojuist ontdekte meson.
  
  De Jager keerde terug naar de sterrenkunde en promoveerde in 1952 bij Marcel Minnaert cum laude op een onderzoek naar de waterstoflijnen in het zonnespectrum. Een aanstelling aan Princeton University ging in 1953 niet door, omdat de Verenigde Staten midden in de Koude Oorlog de linkse De Jager niet wilden toelaten.
  
  Vervolgens is hij decennialang betrokken geweest bij onderzoek naar zonnevlammen en sterrenvlammen. Van 1964 tot 1977 was hij directeur aan het Utrechtse sterrenkundig instituut "Sonnenborgh".
  
  In 1957 werd De Jager benoemd tot lector in de stellaire astrofysica en in 1960 tot hoogleraar in dezelfde wetenschap. Op 8 mei 1961 hield hij zijn inaugurele rede Zon en sterren. In 1970 werd zijn leeropdracht 'het ruimte-onderzoek'. Hij leidde vele studenten en promovendi op. 
  
  Vanaf 1980 ging zijn aandacht vooral uit naar de studie van superreuzen en in het bijzonder de grootschalige stromingen aan hun oppervlak. Zijn emeritaat volgde op zijn afscheidsrede op 24 april 1986, getiteld Wereld en wetenschap. Ook hierna bleef De Jager doorgaan met publiceren en het populariseren van de wetenschap.
  
  In 1987 werd hij de eerste voorzitter van de Stichting Skepsis, een vereniging ter bestrijding van de pseudowetenschap in Nederland. In 1994 stond hij mee aan de wieg van de Europese Raad van Skeptische Organisaties (ECSO - European Council of Skeptical Organisations), en ook van die vereniging nam hij het voorzitterschap op.
  
  In 2003 verhuisde De Jager van Utrecht (waar hij op de sterrenwacht Sonnenborgh woonde) naar zijn geboorte-eiland Texel. Daar werd hij vrijwillig medewerker bij het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), voor de bestudering van zon-klimaat relaties. Ook hield hij zich bezig met het voorspellen van toekomstige zonneactiviteit.
  
  De Jager was tot op hoge leeftijd sportief. Op zijn zeventigste liep hij zijn eerste marathon in New York en nog in 2008 liep hij de halve marathon op Texel.
  
  In 2006 werd De Jager ereburger van Texel. Hij overleed in Den Burg op 27 mei 2021 op 100-jarige leeftijd.
  
  De Jager was getrouwd met Doetie Rienks. Zij hadden vier kinderen. Na haar overlijden in 2016, deelde hij zijn laatste jaren met Margriet Buisman-Boele, die, als kleindochter van de sterrenkundige Albert A. Nijland (de voorganger van Minnaert), geboren was op de sterrenwacht in Utrecht, waar De Jager een belangrijk deel van zijn leven gewoond en gewerkt had.
  
  Functies 
   Directeur van Sterrenwacht 'Sonnenborgh' te Utrecht
   Oprichter en eerste directeur van de Utrechtse Laboratorium voor Ruimteonderzoek (voorloper van SRON) 
   Oprichter van het Astrofysisch Instituut van de Vrije Universiteit Brussel
   Secretaris-generaal van de Internationale Astronomische Unie (IAU)
   President Committee on Space Research (COSPAR), de Internationale organisatie voor samenwerking in ruimteonderzoek, vanaf 1972
   President International Council for Science (ICSU), de Internationale Raad voor Wetenschappen
   Oprichter en eerste hoofdredacteur van de tijdschriften `Space Science Reviews’ en ‘Solar Physics’
   Voorzitter van Stichting Skepsis van 1987 tot 1998
   Voorzitter van de European Council of Skeptical Organisations van 1994 tot 2001
   Fellow van het Committee for Skeptical Inquiry
  
  Lidmaatschappen 
   Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
   Koninklijke Belgische Academie voor Kunst en Wetenschap
   Academia Leopoldina (Halle, Duitsland)
   Indian Science Academy
   Academia Europaea
  
  Eerbetoon 
  
   Eredoctoraat Universiteit van Parijs
   Eredoctoraat Universiteit van Wrocław, Polen
   Erelid Scientific Committee on Solar-Terrestrial Physics (SCOSTEP), de internationale organisatie voor zon-aarde-fysica
   Ereburger van Texel
   Erelid van de Nederlandse Vereniging voor Ruimtevaart (NVR)
   De stad Dordrecht noemde een straat in de nieuwbouwwijk Sterrenburg naar Kees de Jager
   Ter gelegenheid van zijn honderdste verjaardag werd er op 29 april 2021 op de gevel van Sonnenborgh in Utrecht een plaquette onthuld
   Planetoïde (3798) de Jager is naar hem vernoemd.
  
  Onderscheidingen 
   Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw
   1974 - Karl Schwarzschild Medaille (voor astrofysica, Duitsland)
   1984 - Prix Jules-Janssen (zonneonderzoek, Frankrijk)
   1988 - Gouden medaille van de Royal Astronomical Society (GB)
   1988 - George Ellery Hale Prize van de American Astronomy Society (voor zonneonderzoek, VS)
   Gagarin medaille en Tsiolkovski medaille (ruimteonderzoek, Sovjet-Unie)
   COSPAR medaille voor Internationale Samenwerking
  
  Promoties 
  Vrijwel alle 17 onderstaande promoties met De Jager als promotor waren aan de Rijksuniversiteit Utrecht, behalve Camiel de Loore (Université Libre de Bruxelles) en Alex Lobel (Vrije Universiteit Brussel).
  
  Publicaties van C. de Jager 
  Honderden titels, onder meer
  
  Wetenschap
   vele artikelen in astronomische wetenschappelijke tijdschriften, zoals Solar Physics, Space Science Reviews, Astronomy and Astrophysics en Monthly Notices of the Royal Astronomical Society
   vele boeken
   Structure and dynamics of the solar atmosphere, in Encyclopaedia of Physics, vol. 52 (Springer, Berlin, 1959), pp. 80–362
   ed. The Solar spectrum, Proceedings of the Symposium held at the University of Utrecht 26-31 August 1963, Kluwer Academic Publishers Group, 1965
   met Patrick Wayman, Highlights of astronomy. 1, As represented at the XIIIth general assembly of the I.A.U. 1967. Ook vervolguitgaven Highlights of astronomy 2 (1970), 3 (1973, 1974), 4(1976), 5 (1979, 1980)
   The brightest stars, D. Reidel, Dordrecht, Boston, 1980
   met Jun-Ichi Sakai: Solar flares and collisions between current-carrying loops: types and mechanisms of solar flares and coronal loop heating, Dordrecht; Boston: Kluwer Academic Publishers, 2012
  
  Popularisatie
   Het ruimtelijk milieu en de sterrenkunde, in H.L. de Booij en anderen: Ruimtevaart en wetenschap, Aulapocket 352 Het Spectrum 1968, p. 55 - 74
   met E.P.J. van den Heuvel: Ontstaan en levensloop van sterren, Thieme & Cie, Zutphen, 1972
   Tien opmerkelijke sterrekundige ontdekkingen, De Koepel, Utrecht, 1995
  
  Autobiografie 
   Terugblik, persoonlijke herinneringen aan opmerkelijke gebeurtenissen, Stip Media 2014 (autobiografie)
   Terugblik-2, persoonlijke herinneringen aan opmerkelijke gebeurtenissen, Stip Media 2021 (autobiografie)
  
  Bestrijding van pseudowetenschap
   Cees de Jager: Velosofie. Rekenen aan de Grote Piramide en m’n fiets, Skepter 1990, vol. 3 (4), p. 13-15. (Humoristische kritiek op numerologie, vertaald in het Duits en Engels als respectievelijk Radosophie en Cyclosophy)
   Cornelis de Jager: Was ist Radosophie? In: Gero von Randow (Hrsg.): Mein paranormales Fahrrad und andere Anlässe zur Skepsis, entdeckt im „Skeptical Inquirer“ Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 1993, S. 23–30,
  
  Geschiedenis
   Cornelis de Jager en W.J. Kikkert, Van het Clijf tot Den Hoorn : de geschiedenis van het zuiden van Texel, van de oudste tijden tot de verwoesting van Den Horn en het ontstaan van Den Hoorn, Den Burg : Nauta Boek, [1998]
  
  Externe links 
   Website van Kees de Jager
   YouTube video 21:50 min Sonnenborgh, SRON, Universiteit Utrecht: Het leven van een beroemde Utrechter. Kees de Jager, Utrecht, 2011.
   YouTube video 3:44 min Maarten Roos: Portret prof. dr. Kees de Jager, SRON, 2011
   volkskrant.nl Rob van Scheers: Onze gids deze week: 'De Amerikanen zijn boos op mij', Volkskrant 22 augustus 2015. Geraadpleegd op 12 december 2019.
   sron.nl Kees de Jager (1921): Pionier van het ruimteonderzoek. Geraadpleegd op 12 december 2019.
   uitzending.net Video 31 min. De Kennis van Nu, Reis naar de zon, 15 April 2020. Lieven Scheire interviewt Kees de Jager over de Solar Orbiter ruimtesonde, die de polen van de zon van nabij gaat waarnemen. Geraadpleegd op 16 april 2020
  
  Nederlands astronoom
  Lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
  Lid van de Academia Europaea
  Nederlands scepticus
  Nederlands honderdplusser
  Hoogleraar aan de Universiteit Utrecht