title: Korstmossen-dennenbos
text: Het korstmossen-dennenbos (Cladonio-Pinetum sylvestris) is een voor Nederland zeldzame associatie uit het verbond van naaldbossen (Dicrano-Pinion). Het is een bosgemeenschap die voorkomt op droge, voedselarme en zure zandbodems en die gekenmerkt wordt door de aanwezigheid van rendiermossen.
  
  Naamgeving en codering 
   Synoniemen: Cladonio-Pinetum  Juraszek 1927, Cladonio arbusculae-Pinetum sylvestris, Cladonio rangiferinae-Pinetum sylvestris (Kobenza 1930) em. Pass. 1956
   Duits: Flechten-Kiefernwald
   Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r44Aa02
  
  De wetenschappelijke naam Cladonio-Pinetum sylvestris is afgeleid van de botanische namen van twee diagnostische taxa voor de associatie: rendiermossen (Cladonia sp.) en grove den (Pinus sylvestris).
  
  Symmorfologie 
  Het korstmossen-dennenbos is een laagblijvende naaldbosvegetatie. De boomlaag wordt maximaal 10 m hoog en bestaat praktisch volledig uit weinig vitale exemplaren van grove den en in mindere mate zomereik. De struiklaag is weinig ontwikkeld, de kruidlaag is beperkt tot struikhei en schrale grassen als bochtige smele. 
  
  De moslaag is zeer goed ontwikkeld en bestaat uit zowel bladmossen als korstmossen.
  
  Ecologie 
  
  Het korstmossen-dennenbos is een voor Nederland zeer zeldzaam en bedreigd bostype, dat voorkomt op droge, voedselarme en zure zandbodems zoals op stuifzand, op droge heide en in kalkarme duinen.
  
  Deze vegetatie zal spontaan, maar zeer traag, verder evolueren naar het kussentjesmos-dennenbos.
  
  Diagnostische taxa voor Nederland en Vlaanderen 
  
  De associatie heeft geen specifieke kensoorten, maar enkele kensoorten van de klasse van naaldbossen zijn vrij strikt beperkt tot deze associatie: de grote-, dennen- en  stekende wolfsklauw, het klein wintergroen, het Linnaeusklokje, het gerimpeld gaffeltandmos en het riempjesmos. 
  
  Daarnaast vindt men vooral soorten van stuifzand en droge heide, zoals struikhei, bochtige smele, fijn schapengras en verschillende rendiermossen, die het korstmossen-dennenbos differentiëren ten opzichte van de associatie van het kussentjesmos-dennenbos.
  
  In de onderstaande tabel staan de belangrijkste diagnostische taxa voor Nederland en Vlaanderen.
  
  Boomlaag
  
  Struiklaag
  
  Kruidlaag
  
  Moslaag
  
  Verspreiding 
  Het korstmossen-dennenbos heeft een breed verspreidingsgebied over het laagland van West- en Midden-Europa. 
  
  In Nederland is ze zeer zeldzaam en komt enkel voor in de stuifzanden op de hogere zandgronden of in de duinen. De associatie behoort tot de meest bedreigde Nederlandse plantengemeenschappen.
  
  Bedreiging en bescherming 
  Net als de meeste oligotrafente bosgemeenschappen wordt het ook het korstmossen-dennenbos bedreigd door verruiging, en dat vooral door hoge stikstofdepositie vanuit de atmosfeer.
  
  Zie ook 
   Lijst van bosgemeenschappen in Nederland
   Vegetatiekunde van A tot Z
  
  Korstmossen-dennenbos
  Bos