Iannis Xenakis
Iannis Xenakis (Grieks: Ιάννης Ξενάκης) (Brăila (Roemenië), 29 mei 1922 - Parijs, 4 februari 2001) was een Grieks componist en architect, die het grootste deel van zijn leven in Frankrijk doorbracht.

Levensloop 
Als zoon van Griekse ouders - Clearchos Xenakis en Photini Pavlou behoorden in Roemenië tot de Griekse diaspora - vertrok Iannis Xenakis op 11-jarige leeftijd met zijn familie naar het Griekse eiland Spetsaï, waar hij naar een Engels-Griekse privéschool ging. Al vroeg ontwikkelde hij belangstelling voor Griekse en Byzantijnse kerkmuziek, maar hij studeerde van 1940 tot 1947 voor ingenieur en architect in Athene.

Gedurende de Tweede Wereldoorlog maakte hij deel uit van het verzet tegen de Duitse bezetting. In 1945 werd hij in het gezicht verwond, gearresteerd en ter dood veroordeeld. De ervaringen die Xenakis in de oorlog opdeed, zijn later ook van invloed geweest op zijn muzikale werk.

In 1947 emigreerde hij naar Frankrijk waar hij tot zijn dood woonde. In 1965 kreeg hij - met steun van Georges Pompidou - de Franse nationaliteit.

Na zich voorheen uitsluitend als autodidact ontwikkeld te hebben, ging hij studeren bij mensen als Arthur Honegger aan de École Normale de Musique, Darius Milhaud en Olivier Messiaen. Aan het eind van de jaren 50 steunde ook de dirigent Hermann Scherchen hem; hij dirigeerde verschillende premières van Xenakis' werken.

In Parijs maakte hij kennis met de befaamde architect Le Corbusier. Als medewerker op het ontwerpbureau van Le Corbusier ontwierp hij gebouwen in Nantes en Marseille, het convent van La Tourette, het congrescentrum in Chandigarh en het stadion van Bagdad. Ook was hij betrokken bij het Philips-Paviljoen op de Wereldtentoonstelling van 1958 in Brussel: hij ontwierp "hyperbolische lineaturen", terwijl hij tegelijkertijd zijn eerste compositie Metastasis voor 61 instrumenten schreef. De première van Metastasis bij de Donaueschinger Musiktage in 1955 onder leiding van Hans Rosbaud bracht hem de doorbraak aan de internationale top van de nieuwe muziek.

Aan de Parijse École pratique des hautes études stichtte en leidde hij een interdisciplinaire werkgroep, de Équipe de Mathématique et d’Automatique Musicales (EMAMu). Vanaf 1972 doceerde hij ook aan de Sorbonne. Met Pierre Boulez stichtte hij het IRCAM te Parijs, maar hij trok zich later daaruit terug.

In de volgende jaren ontstonden vele composities, essays en analyses van eigen en andermans werken.

Stijl 

Zijn opleiding tot ingenieur en architect heeft zijn composities beïnvloed. Xenakis oriënteerde zich niet zozeer op de muziekgeschiedenis, maar haalde zijn voorbeelden uit architectuur en wiskunde. Zijn muziek is helemaal als Ruimtesymfoniek te verstaan, als klankbeweging in de ruimte. Daarin gaat hij zelfs verder dan Edgar Varèse, omdat hij Varèses theorie van de klankprojectie als vierde dimensie met wiskundige praktijken en met middelen van architectonische berekeningen in klank omzet. Interessant is de verbinding van zijn eerste composities, die door hem als klankwolken en melkwegen aangeduid worden, met de architectonische vormgeving van het Philips-Paviljoen op de Brusselse Wereldtentoonstelling in 1958, waar hij niet de vlakteconstructie maar een architectuur van de volumen inzet.

Uit stochastische fenomenen zoals regenval, een mensenmassa of een bijenzwerm leidde hij vanaf 1954 een eigen muziekstijl af, de stochastische muziek. Verder trachtte hij praktijk en kennis van de speltheorie, verzamelingenleer en de maattheorie in zijn composities om te zetten. Het gaat hem daarbij steeds om het creëren van een globale vorm, die vaak op een zeer gedetailleerde, door toevalsprocessen bepaalde manier wordt ingevuld.

Zijn laatste werk voor de Olympische Spelen te Athene met de titel Prometheus kon hij niet voltooien.

Persoonlijke overtuigingen
Xenakis was een atheïst. Volgens Zbigniew Skowron, "In overeenstemming met zijn atheïstische overtuigingen benadrukt Xenakis de eindigheid van dood als de ultieme gebeurtenis in een mensenleven en dit is waarschijnlijk waarom wilde gillen en gekreun zijn compositie punctueren." Xenakis schreef: "De mens is één, onverdeelbaar en totaal. Hij denkt met zijn buik en voelt met zijn verstand. Ik zou willen voorstellen, wat volgens mijn verstand de term "muziek" samenvat: (...) 7. Het is een mystieke (maar atheïstische) ascese."

Composities

Werken voor orkest 
 1952/1953 Anastenaria - Le sacrifice voor orkest (51 instrumenten)
 1953 Anastenaria - Procession aux eaux claires voor gemengd koor (30), mannenkoor (15) en orkest (62)
 1953/1954 Metastasis voor orkest (61 instrumenten)
 1955/1956 Pithoprakta voor strijkorkest (46), twee tuba's en 2 slagwerkers
 1956/1957 Achorripsis voor orkest (21 instrumenten)
 1956-1962 ST/48, 1-240162 voor orkest
 1958-1959 Analogique A et B voor strijkers en geluidsband
 1959 Syrmos voor strijkers
 1959 Duel voor twee orkesten
 1962 Stratégie voor twee orkesten
 1965-1966 Terretektorh voor orkest (88 instrumenten); de muzikanten zijn onder het publiek over de gehele zaal verdeeld
 1967-1968 Nomos gamma voor orkest
 1969 Synaphaï voor piano en orkest
 1971 Aroura voor strijkers
 1971 Antichthon voor orkest
 1972 Eridanos voor orkest
 1974 Erikhthon voor piano en orkest
 1974 Noomena voor orkest
 1975 Empreintes voor orkest
 1977 Jonchaies voor orkest
 1982 Pour les Baleines voor strijkorkest
 1982 Shaar voor strijkorkest
 1983-1984 Lichens voor orkest
 1986 Keqrops voor piano en orkest
 1986 Horos voor orkest
 1987 Tracées voor orkest
 1987 Ata voor orkest
 1990 Tuorakemsu voor orkest
 1990 Kyania voor orkest
 1991 Dox-Orkh voor viool en orkest
 1991 Roáï voor orkest
 1991 Krinoïdi voor orkest
 1991 Troorkh voor tuba en orkest
 1993 Mosaïques voor orkest
 1993-1994 Dämmerschein voor orkest
 1995 Koïranoï voor orkest
 1996 Ioolkos voor orkest
 1997 Sea-Change voor orkest

Werken voor blazersensemble 
 1964-1965 Akrata, voor 16 blazers (piccolo, hobo, klarinetten in bes en es, basklarinet, fagot, 2 contrafagotten, 2 hoorns, 3 trompetten, 2 tenortrombones en tuba)

Werken voor piano 
 1949-1950 Sept pièces sans titre
 Menuet
 Air populaire
 Allegro molto
 Mélodie
 Andante
 1950-1951 Six chansons
 1961 Herma
 1973 Evryali
 1981 Mists
 1987 A R. - hommage à Maurice Ravel voor piano

Werken voor orgel 
 1974 Gmeeoorh

Werken voor koor 
 1953 Stamatis Katotakis - chanson de table voor zang en driestemmig mannenkoor
 1962 Polla ta dhina voor kinderkoor en orkest
 1967 Medea Senecae voor mannenkoor en kwintet (klarinet, fagot, tuba, cello, percussie)
 1967-1968 Nuits voor gemengd koor
 1973 Cendrées voor gemengd koor (4 x 18 stemmen) en orkest
 1977 A Hélène voor vrouwenkoor
 1977 A Colone voor mannenkoor en ensemble
 1979 Anemoessa voor gemengd koor en orkest
 1981 Serment-Orkos voor gemengd koor
 1981 Nekuïa, voor gemengd koor en orkest - première: 26 maart 1982, Keulen, Funkhaus Wallrafplatz
 1981 Pour la Paix voor gemengd koor
 1983 Chant des soleils voor kinderkoor, gemengd koor, koperensemble en percussie
 1985 Idmen A voor gemengd koor en vier slagwerkers
 1990 Knephas voor gemengd koor
 1992 Pu wijnuej we fyp voor kinderkoor

Vocale muziek met orkest of instrumenten 
 1952 Zyia (2e versie) voor sopraan, mannenkoor (10 minimum), fluit en piano
 1953 La Colombe de la paix voor alt en gemengd koor
 1975 N'Shima voor twee mezzosopranen en 2 hoorns, 2 tuba's, cello
 1977 Akanthos voor sopraan, fluit, klarinet, piano, 2 violen, altviool, cello, contrabas
 1980 Aïs voor bariton, percussie en orkest
 1982 Pour Maurice voor bariton en piano
 1987 Kassandra voor bariton en percussie
 1992 La déesse Athéna voor bariton en ensemble
 1993 Les Bacchantes voor bariton, vrouwenkoor en ensemble

Kamermuziek 
 1952 Dhipli zyia voor viool en cello
 1955-1962 ST/4-1,080262
 1956-1962 Morsima-Amorsima voor piano, viool, cello, contrabas
 1963-1964 Eonta voor piano en koperkwintet
 1964 Hiketides koperkwartet en strijkersensemble
 1966 Nomos alpha voor cello
 1967 Polytope de Montréal voor vier ensembles
 1969 Anaktoria voor klarinet, fagot, hoorn, 2 violen, altviool, cello, contrabas
 1971 Charisma voor klarinet en cello
 1971 Mikka voor viool
 1972 Linaïa-Agon voor hoorn, trombone en tuba
 1976 Mikka "S" voor viool
 1976 Epeï voor hobo, klarinet, trompet, twee trombones en contrabas
 1976 Dmaathen voor hobo en percussie
 1976 Khoaï voor klavecimbel
 1977 Kottos voor cello
 1978 Ikhoor voor strijktrio
 1979 Palimpsest voor ensemble
 1979 Dikhthas voor viool en piano
 1981 Embellie voor altviool
 1981 Komboï voor percussie en klavecimbel
 1983 Tetras voor strijkkwartet
 1983 Khal Perr voor koperkwintet en twee slagwerkers
 1984 Thalleïn voor ensemble
 1984 Naama voor klavecimbel
 1986 Akea voor piano en strijkkwartet
 1987 XAS voor saxofoonkwartet
 1989 Epicycle voor cello en ensemble
 1989 Oophaa voor klavecimbel en percussie
 1990 Tetora voor strijkkwartet
 1992 Paille in the wind voor cello en piano
 1993 Plekto voor fluit, klarinet, percussie, piano, viool, cello
 1994 Mnamas kharin Witoldowi Lutoslawskiemu voor koperkwartet
 1995 Kuïlenn voor blazersensemble
 1996 Zythos voor tuba en zes slagwerkers

 Werken voor percussie 
 1969 Persephassa voor zes slagwerkers
 1975 Psappha 1978 Pléïades voor zes slagwerkers
 1985 Idmen B voor zes slagwerkers
 1987-1988 Rebonds 1989 Okho voor percussietrio

 Elektronische muziek 
 1957 Diamorphoses 1958 Concret P-H 1960 Orient-Occident 1962 Bohor 1969-1970 Hibiki Hana Ma 1971 Persépolis 1972 Polytope de Cluny 1977 La légende d'Eer 1978 Mycènes alpha 1987 Taurhiphanie 1989 Voyage absolu des Unari vers Andromède 1991 Gendy3 Werken voor traditionele Japanse instrumenten 
 1985 Nyûyô voor shakuhachi, sangen en 2 koto's

 Opera 
 1965-1966 Oresteïa (Orestie) voor kinderkoor, gemengd koor (36) en ensemble (12)

 Publicaties 
 François-Bernard Mâche: Portrait(s) de Iannis Xenakis Seuil. January 2002. 176 p. ISBN 2-7177-2178-9
 Rosemary Tristano Amagali: Texture as an Organizational Factor in Selected Works of Iannis Xenakis. M.M. Thesis, Indiana University. 1975.
 André Baltensperger: Iannis Xenakis und die Stochastische Musik - Komposition im Spannungsfeld von Architektur und Mathematik. Zürich. Paul Haupt. 1995, 709p.
 Jean-Marc Bardot: Cendrées de Xenakis ou l'émergence de la vocalité dans la pensée xenakienne Undergraduate thesis (equivalent), Université Jean Monnet, Saint-Étienne. 1999. 99p.
 Salvatore di Biasi: Musica e matematica negli anni 50-60: Iannis Xenakis''. Bologne. Universida degli Studi di Bologna. 1994. 484p.

Externe link 
 Biografie en werklijst

20e-eeuws componist
Elektronische muziek
Grieks architect
Grieks componist
Grieks verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog
Grieks atheïst
Lid van de Académie des beaux-arts