Lijst van vaktermen in de heraldiek
Deze pagina bevat een alfabetische lijst van de belangrijkste termen uit de Heraldiek, met verklaringen.

A

Aangepunt Een paal die aan de bovenkant spits toeloopt.
Aangesloten Figuren die elkaar raken.
Aangrenzende vlakken Een schakering van negen stukken beurtelings van metaal en kleur waarbij het schild door twee horizontale en twee verticale lijnen verdeeld wordt (Geschaakt).
Aanziend Mensen of dieren die de toeschouwer lijken aan te kijken en waarbij het gelaat van voren is te zien.
Adelaar Heraldisch figuur die vooral in Midden-Europa veel wordt gebruikt.
Afgebroken Een paal die van een schildrand uitgaande de tegenovergesteld rand niet bereikt, doch er wel dichtbij komt.
Afgeplat Afgesneden top.
Afgerukt Afgesneden met ruwe kanten.
Afgesneden Koppen van dieren die recht afgesneden zijn, van terzijde gezien. Wanneer de top ontbreekt en horizontaal weggesneden is spreekt met van een keper.
Afgewend naar de andere kant, of van elkaar wegkijkend.
Agnus Dei Een lam van god, dragende een wimpel of vaandel.
Alliantiewapen Gewoonlijk een verdrag of samenwerkingsverband, vooral in de vorm van een huwelijk. Het mannelijke schild staat dan meestal recht en het vrouwelijke links.
Andreaskruis Een kruis dat schuin staat, dus bestaande uit de twee diagonalen van een rechthoek. Het dankt zijn naam aan de apostel Andreas, die aan een dergelijk kruis zou zijn gekruisigd.
Ankerkruis Verkort kruis met ankervormige gebogen uiteinden.
Arabesk Oppervlaktedecoratie die gebruikt worden om reliëf aan te brengen.
Arcering Stelsel van lijnen en punten.
Argent benaming in de heraldiek voor de tinctuur zilver.
Attribuut Afgebeelde heilige woorden.
Azuur benaming in de heraldiek voor de kleur blauw. Wordt vaak voor arcering gebruikt.

B

Baldakijn Een heraldisch "pronkstuk"
Balksgewijs Horizontaal naast elkaar geplaatste stukken.
Barensteel Een verkorte dwarsbalk voorzien van drie of meerdere verbredingen aan de onderkant wat wordt gezien als "breuk" ter onderscheid van de jongere tak van de oudere te scheiden.
Bezant Bezant, een penning op een wapen als schijfje van goud of zilver weergegeven. Vergelijkbaar met een koek of bol, zie hieronder bij bol.
Beslagen Wijze van aanduiding van bijvoorbeeld het aantal ringen om een hoorn.
Bezaaid Een aantal figuren op een veld van een onbepaald aantal, enkele figuren moeten uit de schildrand komen.
Blazoen De officiële beschrijving van een wapen
Bol Schijfje op een wapen, ook wel koek genoemd. Vergelijkbaar met een bezant of penning.
Bourgondisch kruis Schuingeplaatst kruis van twee knoestige stokken, soms laurierstokken genoemd, vaak eindigend in breed uitlopend omkrullend loofwerk
Brak Op een wapen voorkomende jachthond. In Duitsland geeft een Bracke op een familiewapen vaak aan, dat het wapenvoerende geslacht jachtrecht bezit.
Brisure Een breuk of bijteken in het wapen van een jongere zoon of van een bastaard
Brocherende over in zijn geheel over de onderliggende vlakken en stukken heen geplaatst

C

Canton Schildhoek
Cartouche Omlijsting van een wapen
Centaur Half mens, half paard
Chef zie Schildhoofd
Chevron zie Keper
Cordelière Een van kunstige knopen voorzien koord dat rond een wapenschild is gelegd
Coupé Een doorsneden schild
Coupé mi parti Een doorsneden schild, waarvan de onderste helft gedeeld is

D

Dekkleed Ook wel helmkleed genoemd, een op de helm vastgemaakt stuk stof.
Dexter (heraldisch) rechts, bij een schuine lijn: van (heraldisch) rechtsboven naar linksonder. Het tegenovergestelde van sinister.
Drieberg Een figuur op een wapen, bestaande uit drie halfronde toppen in de schildvoet waarbij de middelste het hoogste is.
Droogscheerdersschaar Schaar met vierkant afgehakte einden
Doorsneden een horizontaal in twee delen verdeeld schild
Dubbele burcht Burcht met twee rijen kantelen elkaar
Dubbelkoppige adelaar Een heraldische adelaar met twee koppen.
Dubbelstaartig Leeuwenstaart waarvan de staart halverwege in twee delen is gesplitst
Dwarsbalk Een balk in een balklaag die dwars of haaks tussen twee andere balken loopt, vaak als raveling (uitsparingsconstructie) voor een rookkanaal, trapgat of luik
Dwarsbalksgewijs Onder elkaar geplaatst zoals bij een dwarsbalk

E

Eenhoorn Fabeldier, een paard of veulen met een hoorn op zijn hoofd, een geitenbaard en gespleten hoeven.
En chef In het schildhoofd geplaatst
En pointe In de schildvoet geplaatst
En sautoir Geplaatst als een schuinkruis

F

Fasce of Faas Dwarsbalk
Fasces Een bundel roeden
Flank Zijkant van het schild
Fleur-de-lys (ook fleur-de-lis of Franse lelie) wordt gebruikt in de heraldiek, waar ze vooral geassocieerd wordt met Frankrijk.
Fleuron Een kroonblad
Friese adelaar De zwarte adelaar, die de rechterhelft van het schild vult, wordt ook wel de Friese adelaar of, in een pleonasme, de "Friese halve adelaar" genoemd.

G

Gaande leeuw Een van de tientallen verschillende wijzen waarop in de heraldiek leeuwen worden afgebeeld
Gaffel Drie stroken, verticaal en rechts en links diagonaal, over het veld gericht, die elkaar in het midden van het schild raken, in een Y-vorm. Een verkort gaffel staat bekend in de Engelse heraldiek als een "Shakefork".
Gecarteleerd Een schild met kwartieren
Gedeeld een verticaal doormidden gedeeld schild (zie het schild bij Agnus dei)
Gefaasd Gedwarsbalkt
Gegeerd het veld is verdeeld in een aantal (normaal acht) driehoeken, gelijk aan een taart of pizza. Bij verdeling in een ander aantal dan acht stukken wordt het aantal stukken in de beschrijving aangegeven. Volgens Johannes Rietstap begint de eerste geer (vlakverdeling op het schild) bij een wapenbeschrijving in de rechterbovenhoek, om vervolgens linksom te gaan. Heraldisch links en rechts is beschouwd van de schildrager, het tegenovergestelde van de kijker.
Generaliteitsleeuw Het wapen van de Unie van Utrecht, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en is een voorloper van het Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden. Zie ook Nederlandse leeuw
Gekanteeld Lijn die voorzien is van kantelen
Gekattoneerd Het plaatsen van figuren, twee boven en twee beneden als kwartieren
Geknopt Een afwijkende kleur van de knop in een heraldische bloem
Gepaald Mi Parti, een geometrische verdeling van het schild.
Geschakeerd voorzien van een dam- of schaakbordmotief. Het kan hierbij om een heel wapen, een deel of zelfs een dwarsbalk of paal gaan
Getralied Door elkaar gevlochten rechter- en linkerschuinbalken
Gevoegd Zichtbare voegen in muurwerk
Gewone stukken Alle stukken die niet tot herautstukken worden gerekend zoals delfstoffen, dieren, planten en dingen.
Gravenkroon een kroon van drie bladeren of negen parels
Groot wapen Wapencompositie voorzien van alle rechtmatig te voeren heraldische pronkstukken.
Godslam zie Agnus Dei
Griffioen Grijpvogel, ook wel vogelgrijp. Heraldisch fabeldier, half adelaar, half leeuw.

H

Haal Haak in de schoorsteen waar een ketel aan hangt.
Hartschild Een vijfde kwartier in het centrum van het schild.
Helmkroon Een kroon geplaatst op de helm boven het schild
Helmteken is een symbool of teken op een helm. Vaak wordt een helmteken als sculptuur bijvoorbeeld boven een wapenschild aan een timpaan toegevoegd (als ornament).
Heraldische kleuren Een beperkt aantal kleuren. Men maakt onderscheid tussen heraldische kleuren, metalen en pelswerk.
Herautstukken Geometrische figuren die gevormd worden vanuit de schildrand uitgaande lijnen
HermelijnEen pelswerk, een heraldische kleur die een regelmatige verdeling is van twee tinten.
Hoed Vaak gebruikt als helmteken
Hollandse tuin Een omheining met een hek aan de voorzijde.
Huismerk Gelijnd hoekig teken waarmee een persoon of een boerderij en het daarbij behorende bezit worden aangeduid.

I
Ingehoekt Driehoekige punten die vanuit de schildrand uitgaan
Ingeschulpt Ronde uitgesneden tanden die naar het betreffende stuk gericht staan

J
Jeruzalemkruis Een verkorte krukkenkruis waarin in elk ontstane kwartier weer een kleiner kruis is geplaatst

K

Karbonkel Lelierad, figuur met een naaf en acht spaken die elk een leliestaf vormen
Keel Rood (kleur)
Keizerskroon De keizers van een aantal Europese keizerrijken en die van de keizerrijken die in de Europese koloniën ontstonden droegen een keizerskroon en voerden in hun heraldische wapen ook deze kroon.
Keper Twee stroken rechts en links diagonaal over het veld gericht, die elkaar in het boven-midden van het schild raken
Klimmende leeuw Een leeuw gezien van de zijkant, de stand van poten zodanig dat het lijkt alsof hij "klimt"
Koek zie Bol
Kromstaf In de geschiedenis in meerdere tijdsperioden en gebieden een bepaalde staf. Naast een voorwerp voor praktisch gebruik is het daarin een attribuut van een vooraanstaand persoon of een godheid. De kromstaf werd onder meer al ver voor de jaartelling in het Oude Egypte gebruikt door nomadische herders en als attribuut bij farao's.
Kroon Als symbool boven op de helm als helmkroon en pas later boven het adellijke wapenschild.
Krulkruis Een ankerkruis met spriraalvormige uiteinden
Krukkenkruis Een verkort kruis waarvan elk uiteinde met een dwarsbalk is voorzien
Kwartier Een vierde of kleiner deel van een schild
Kwartileren Vermeerderen van een schild

L

Laffe leeuw Een omkijkende leeuw
Leeuw Een populair wapendier
Lelierad zie Karbonkel
Lictorenbundel zie Fasces
Lozanje of Losange Ruit
Luipaard zie Gaande leeuw

M

Malie Ruitvormige uitgesneden ruit
Markiezenkroon een kroon van vijf fleurons
Merlet Eend zonder poten en snavel
Molenijzer Figuur voorgesteld als een viertaksrijn met gebogen armen
Morenkop Moor als figuur 
Motto Een kenspreuk waarmee een korte tekst wordt bedoeld, die de lijfspreuk van iets of iemand weergeeft.
Muurkroon Een kroon die gemodelleerd is naar een fort of kasteel.

N

Nassaus blauw Voorgeschreven rijkskleur
Natuurlijke kleur Wanneer een heraldische kleur beperkingen geeft
Nederlandse leeuw zie ook Generaliteitsleeuw
Nederlandse Maagd Zinnebeeld van het Nederlandse gemenebest

O

Ombrellino Bijzondere vorm van baldakijn en een van de insignes van de pausen van Rome
Omgewend Wapenfiguren die heraldisch gezien naar links kijken
Omziend Wapenfiguren waarvan het hoofd omgedraaid is
Ondergrond Hetgeen wat buiten het schild is, daar waar de schildhouders op rusten.
Ordeketen Gouden of zilveren versiersel, bestaande uit schakels, dat over beide schouders wordt gedragen door ridders in sommige ridderorden
Over alles heen Een herautstuk of figuur bedekt andere stukken deels of geheel
Overtopt Het ene stuk zweeft boven het andere

P

Paalsgewijs Onder elkaar geplaatste figuren (als een paal)
Palen Het vermeerderen van een wapenschild met een extra veld naast het voorgaande
Paaslam zie Agnus Dei
Pal Paal; een horizontaal in een aantal delen verdeeld vlak; wordt vaak omschreven als "een <aantal> palen <kleur of metaal> op een veld van <metaal of kleur>", waarbij bij een oneven aantal de kleinste hoeveelheid stukken worden beschreven als "pals" of"palen"; bij een even aantal als "gepaald van <totaal aantal palen> <kleur of metaal> en <metaal of kleur>"
Parti Gedeeld
Penning zie Bezant
Pentagram Drudenvoet, een stervormige figuur met vijf punten
Pijlenbundel In de heraldiek het zinnebeeld van de kracht die men gezamenlijk heeft
Pronkstuk In de heraldiek een van de buiten het wapenschild aangebrachte elementen

R

Raadselwapen Een wapen dat wat betreft kleur en metalen niet aan de regels voldoet, bijvoorbeeld kleur op kleur
Raaf staat symbool voor overvloed en vrijgevigheid.
Respectant Bijzonder heraldisch gebruik bij alliantiewapens
RiddertoernooiLetterlijk "spel met speren" waarbij gewapende ridders met zwaarden tegen elkaar vochten
RijksbanierIn de heraldiek een boven het wapen uitstekend vaandel of gonfalone aan een speer dat door keizers en koningen in hun wapens werd opgenomen
RijkskleurenEen schild van azuur, met daarop een voorstelling geheel in goud, zoals in het Rijkswapen
Rijksstandaard Een van de regalia van het Koninkrijk der Nederlanden
RijkswapenHet officiële heraldische schild van een staat
Rijn zie Molenijzer
Roos Een heraldische bloem, meestal met vijf of zes bladeren, een roos voorstellende
Rudolfinische keizerskroon Bepaald type keizerskroon

S

Sabel Zwart (kleur)
Saksenros Steigerend wit of zwart paard dat op vele gemeente-, stads- en streekwapens met een Saksische oorsprong voorkomt
Saladins Adelaar Arabische Adelaar
Sautoir Sint Andrieskruis, een schuinkruis
Schabrak Paardendek in de kleuren van het wapen
Scharlakenrood Heraldische kleur
Schijfje Vlak rond schijfje van kleur of metaal. Zie resp. koek en bezant
Schilddekking De aankleding van het schild, helm, helmteken, dekkleed en wrong
Schildhoofd Het veld dat boven aan het wapenschild is geplaatst
Schildhouder Een figuur dat een wapenschild vasthoudt.
Schildvoet Het veld dat onder aan het wapenschild is geplaatst
Schildzoom Een om het wapen aangebrachte rand. Deze kan gekarteld of golvend zijn en van iedere kleur, tinctuur (metaal) of vorm van vair zijn
Schoof Samengebonden graanhalmen, heraldisch symbool
Schoorsteenhaal Zie Haal
Schuinstreep sinister Ook wel bastaardbalk, (verkorte) linkerschuinstaak of (verkorte) linkerschuinstreep (niet te verwarren met de linkerschuinbalk) is in de heraldiek een gebruikelijke aanduiding van een bastaard.
Sinister De benaming voor links; het tegenovergestelde van dexter
Sinopel Groen (kleur)
Slangenkopkruis Verkort kruis met aan ieder uiteinde een slangenkop
Sleutels van Petrus De symbolische weergave om de hemelpoort en de wereld ontsluiten
Sprekend wapen Een wapen waarin de afbeelding verwijst naar de naam van de drager ervan.
Staak Een smalle paal
Streep Balk, een smalle dwarsbalk
Streepkruis Zeer smal kruis, bijvoorbeeld over een gecarteleerd wapen dat is gevierendeeld, meestal bij schilden waarvan het veld uit een kleur bestaat
Stukken Alle figuren op een wapenveld
Standaard Een type vlag of vaandel
StedenmaagdVerpersoonlijking van een stad of land is een motief dat al in de oudheid op Griekse munten terug te vinden is
Ster Als vaststaand element aan de hemel vormen in verschillende tradities een symbool.

T

Toegewend Wapenfiguren die zich zichtbaar naar elkaar toekeren daardoor elkaar aankijken.
Tinctuur In de heraldiek wordt met een tinctuur een metaal aangeduid.
Tranché (Rechts)geschuind

U

Uitgaande Uitgaande van de snijlijn, een figuur komt uit de lijn, bijvoorbeeld een Friese adelaar
Uitgerukt Zichtbare wortels bij bomen en planten
Uitgeschulpt Rond uitgesneden tanden die van het desbetreffende stuk afgericht zijn. Kleine tanden noemt men uitgetand.
Uitkomend Wanneer figuren verschijnen uit een ander stuk, zoals bij het helmteken

V

Vair Een pelswerk, een heraldische kleur die een regelmatige verdeling is van twee tinten
Valdeur Deur van tralies meestal voorzien van scherpe punten vaak opgehaald in de poort van een burcht
Van het veld Het beschreven stuk heeft dezelfde kleur als het veld
Van hetzelfde Het beschreven stuk heeft dezelfde kleur als het vorige beschreven stuk
Veld oppervlakte van het schild
Verlicht De vensters in een bouwwerk hebben een afwijkende kleur
Vermeerderinghet toevoegen van kwartieren en velden aan het wapenschild.
Verwen Kleuren
VlagEen stuk textiel dat bedoeld is om een bepaalde boodschap uit te drukken. Een vlag wordt gewoonlijk aan een vlaggenmast of vlaggenstok bevestigd.
Vlucht Een helmteken in de vorm van vleugels
Vogelgrijp Zie griffioen
VorstenhoedHet ceremoniële hoofddeksel van de Duitse vorsten en prinsen
VrijheidshoedSymbool voor vrijheid, dat wordt gebruikt in onder andere schilderkunst, op wapenschilden en op munten.
VrijkwartierHet vrijkwartier is afgebeeld in het rechter- of linkerbovenhoek waar anders het schildhoofd is afgebeeld

W

Wapen Herkenningskleuren en/of symbolen van een persoon
WapenmantelEen heraldisch pronkstuk. Rond een wapen wordt een geplooide, al dan niet opgebonden mantel gehangen.
Wapententof baldakijn is een heraldisch pronkstuk. De koepel boven de wapentent herinnert aan de ronde tenten van de middeleeuwse ridders en de paviljoens of baldakijnen boven een troon.
Wassende en afnemende maanDe wassenaar is een bekend heraldisch symbool en is ook een belangrijk symbool van de Islam. In West-Europa komt hij vaak terug in wapens van plaatsen met een verleden in de Kruistochten, zoals Dokkum en natuurlijk Wassenaar.
WildemanVrijwel naakte, met eikenloof omgorde woestelingen als schildhouders of figuur in het wapen gebruikt. Meestal dragen de wildemannen een houten knots.
WolfsangelEen heraldisch symbool en een in Noord-Europa bekende rune en huismerk(teken).
WrongIn de heraldiek de opgerolde doek tussen de helm en het helmteken, welke op het wapenschild geplaatst zijn.

Z

Zilver Zilverkleurig of wit
Zoom zie schildzoom
Zoomsgewijs Langs de schildrand geplaatst als een zoom

Zie ook
 Heraldiek
 Wapen

 
Heraldiek
Heraldiek