title: Metamorfosen (Ovidius)
text: De Metamorfosen (Metamorphoseon libri) is een vijftien delen omvattend Latijns dichtwerk, bestaand uit ongeveer 12.000 regels, van de Romeinse dichter Publius Ovidius Naso. Het is een narratief epos dat genres overstijgt.
  
  Inhoud 
  In de Metamorfosen worden de schepping en geschiedenis van de wereld verhaald volgens de Griekse en Romeinse mythologie. Het boek geldt als een van de belangrijkste werken uit de Romeinse literatuur. Het is vermoedelijk in 8 n.Chr. voltooid en is sindsdien een van de populairste mythologische werken. Metamorfosen heeft grote invloed gehad op de renaissancistische literatuur en schilderkunst, ook omdat het eeuwenlang als lesmateriaal gebruikt is.
  
  Metamorfosen is een kunstige aaneenrijging van verhalen, anders dan bij een echt epos waarin één verhaallijn en één held centraal staan, zoals het epos van de Romeinse dichter Vergilius over het leven van Aeneas. In de verhalen schetst Ovidius het leven van de klassieke goden, stervelingen en andere mythische figuren, die telkens een dramatische gedaantewisseling (metamorfose) ondergaan. Enkele voorbeelden zijn de verandering van de nimf Daphne in een laurierboom, de gedaanteverwisseling van de jager Actaeon in een hert nadat hij de godin Diana naakt zag, en de metamorfose van de nimf Io, geschaakt door Jupiter die door deze in een koe veranderd wordt om zijn achterdochtige echtgenote te misleiden.
  
  In het laatste boek geeft Ovidius een filosofische onderbouwing, bij monde van de Griekse filosoof en wiskundige Pythagoras, die de leer van eeuwige verandering predikte: omnia mutantur, nihil interit – alles verandert, niets gaat tengronde. Alles in de kosmos is voortdurend in beweging, niets blijft gelijk, maar ook niets vergaat volledig.
  
  Speels 
  Opvallend is dat Ovidius de goden niet als verheven afschildert, maar als gewone mensen met ieder hun eigen zwaktes en amoureuze verlangens. Ook de toon van het werk is eerder speels dan plechtstatig, zoals de tijdgenoot Vergilius in zijn epische verhalen gewoon was. Ovidius schreef de Metamorfosen echter wel volledig in de dactylische hexameter, de traditionele versvorm voor een epos.
  
  De speciale vorm die Ovidius gaf aan de Metamorfosen wordt ook wel 'epyllium' genoemd (letterlijk vertaald: klein epos). De voornaamste kenmerken van het epyllium zijn dat het veel korter is dan een epos, dat de goden zich gedragen als mensen onder de mensen en dat er een zeer grote aandacht wordt besteed aan de natuur. Ovidius laat graag merken dat hij een geleerde dichter is (Poeta Doctus) die een groot deel van de klassieke wereld afreisde voor hij begon te dichten.
  
  Vertalingen en bewerkingen 
  
  De Metamorfosen was een zeer bekend werk en werd vele malen gedrukt en vertaald in de Nederlanden. Een voorbeeld is de Brugse drukker Colard Mansion, die in 1484 een wiegendruk realiseerde met middeleeuwse bewerkingen van het beroemde werk. De tekst staat ver af van de oorspronkelijke Metamorphoses, maar de indeling in vijftien boeken en de grote verhaallijn zijn behouden. De tekst is echter proza geworden, is vertaald naar het Frans en bevat heel wat allegorische en moraliserende toevoegingen. Zo wordt aan bijna elk verhaal een verlengstuk gebreid met toelichting over wat deze tekst voor de middeleeuwse lezer kon betekenen. De incunabeleditie verzorgd door Colard Mansion is geïllustreerd. Ze wordt gezien als de ‘schitterendste incunabel gedrukt in de Nederlanden’.
  
  Een eerste Nederlandse vertaling van de Metamorfosen verscheen in 1552 te Antwerpen onder de titel: Metamorphosis dat is, Die Herscheppinghe oft Veranderinghe. Deze prozavertaling van Johannes Florianus was enorm invloedrijk. Ze werd in 1604 becommentarieerd door Carel van Mander en beleefde in 1637 een twaalfde druk. Vondel bracht in 1671 een vertaling in dichtmaat, terwijl A. Valentijn zeven jaar later een prozaversie bezorgde. Isaak Verburg maakte daarnaast in 1772 een vertaling genaamd De gedaant-wisselingen. Begin 20e eeuw verschenen nieuwe vertalingen: Gedaanteverwisselingen door W.G. van der Weerd (1904, proza) en Metamorfosen door H.J. Scheuer (1923, oorspronkelijke versmaat). Marietje d'Hane-Scheltema publiceerde in 1993 een veelgeprezen versie die het compacte Latijn weergaf zonder nood aan weglatingen of extra versregels. Hiervoor zette ze de zes dactylische voeten van Ovidius om in zevenvoetige jamben. In 2022 verschenen twee nieuwe vertalingen: Gedaantewisselingen van Piet Schrijvers en Metamorphoses van Harrie Geelen.
  
  In het Engelse taalgebied maakte Arthur Golding de referentievertaling (1567). Zijn tekst in jambische heptameter werd gebruikt door William Shakespeare: het verhaal over Pyramus en Thisbe vormde de basis voor Romeo and Juliet en kwam ook aan bod in A Midsummer Night's Dream.
  
  Overzicht van Nederlandse vertalingen:
   Johannes Floranius (1552). Metamorphosis dat is, Die Herscheppinghe oft Veranderinghe. 
   Joost van den Vondel (1671). Publius Ovidius Nazoos Herscheppinge. Vertaling in dichtmaat. 
   A. Valentijn (1678). Prozavertaling.
   Isaak Verburg (1772). De gedaant-wisselingen.
   W.G. van der Weerd (1904). Gedaanteverwisselingen. Prozavertaling
   H.J. Scheuer (1923). Metamorfosen. Vertaald in oorspronkelijke versmaat. 
   Martietje d'Hane-Scheltema (1993). Metamorphosen. Vertaling in zevenvoudige jamben. 
   Piet schrijvers (2022). Gedaantewisselingen. 
   Harrie Geelen (2022). Metamorphoses.
  
  Verhalen in de Metamorfosen 
  Boek 1
   Het ontstaan van de wereld vanuit de Chaos
   De vier tijdperken van de mensheid
   De zondvloed
   Deukalion en Pyrrha
   Apollo en Daphne
   Io
   Phaethon
  
  Boek 2
   Het lotgevallen van Phaeton
   Callisto
   Apollo en Coronis
   Mercurius en Battus
   Mercurius en Herse
   Jupiter en Europa
  
  Boek 3
   Cadmus
   Actaeon
   Jupiter en Semele
   Tiresias
   Narcissus en Echo
   Pentheus en Bacchus
  
  Boek 4
   Pyramus en Thisbe
   Vulcanus betrapt Mars en Venus
   Hermaphroditus en Salmacis
   De bestraffing van Minyas' dochters
   Ino en Athamas
   Dood van Cadmus
   Perseus en Andromeda
  
  Boek 5
   Perseus' gevecht
   Minerva bij de Muzen
   Pluto en Proserpina
   Arethusa
   Triptolemus
  
  Boek 6
   Minerva en Arachne
   Niobe
   Latona en de Lycische boeren
   Marsyas
   Tereus, Procne en Philomela
   Orithyia en Boreas
  
  Boek 7
   Jason en Medea
   Verjonging van Aeson
   Moord van Pelias
   Theseus
   Minos
   Aecus
   De speer van Cephalus
  
  Boek 8
   Scylla en Minos
   De Minotaurus
   Daedalus en Icarus
   Het Calydonische everzwijn: Meleager en Atalanta
   Theseus en Achelous
   Philemon en Baucis
   Erysichthon
  
  Boek 9
   Achelous en Hercules
   Hercules en Nessus
   Apotheose van Hercules
   Moeilijke geboorte van Hercules
   Dryope
   Iolaus wordt verjongd
   Byblis en Caunus
   Iphis (mythe)
  
  Boek 10
  
   Orpheus en Eurydice (deel 1)
   Cyparissus
   Jupiter en Ganymedes
   Hyacinthus
   De Cerasten
   Pygmalion
   Myrrha
   Adonis
   Venus en Adonis
   Atalanta en Hippomenes
  
  Boek 11
   Orpheus en Eurydice (deel 2)
   Koning Midas
   Apollo gaat naar Troje
   Peleus en Thetis
   Peleus bij koning Ceyx
   Ceyx' verhaal
   Peleus' straf voor broedermoord
   Ceyx en Alcyone
   Het verhaal van Aesacus
  
  Boek 12
   Het begin van de Trojaanse Oorlog
   Achilles en Cycnus
   Caeneus/Caenis
   De strijd tussen de Lapithen en de centauren
   Achilles' dood en roem
  
  Boek 13
   Odysseus en Ajax en de wapens van Achilles
   De val van Troje
   Hecuba, Polydorus en Polyxena
   Aurora treurt om Memnon
   Aeneas zet koers naar Hesperia
   Acis en Galatea
   Scylla en Glaucus
  
  Boek 14
   Scylla en Glaucus (vervolg)
   Het vervolg van Aeneas' reis
   Aeneas bij de Sibille van Cumae
   Achaemenides en de Cycloop
   Macareus vertelt avonturen van Odysseus bij Circe
   Picus en Canens
   Van Aeneas' aankomst in Latium tot aan zijn dood
   Venus maakt Aeneas onsterfelijk; Aeneas' opvolgers
   Vertumnus en Pomona
   De legendes van het oude Rome: de apotheose van Romulus en Hersilia
  
  Boek 15
   Numa en de stichting van Croton
   De leerstellingen van Pythagoras
   Numa’s dood
   Hippolytus
   Het wonder van Egeria
   De vergoddelijking van Caesar en lof op Augustus
   Slotwoord
  
  Trivia
  
  Ovidius had na zijn verbanning het boek, dat nog onafgewerkt was, willen vernietigen, maar omdat er al kopieën van verspreid waren, zijn de Metamorfosen niet verloren gegaan.
  
  Externe links 
  
    Ovidius
    Metamorphosen op Google Books
  
  Referenties 
  
  Werk van Ovidius
  Epos
  Latijns gedicht