title: Bijnaam
text: Een bijnaam is een niet-officiële naam van een persoon, een groep van personen of een zaak, die ook buiten de directbetrokkenen bekend is. Een bijnaam kan voor de drager zowel een positieve als een negatieve connotatie hebben. Als het negatief is, wordt de bijnaam een spotnaam genoemd. De bijnaam wordt dan al snel ervaren als een scheldwoord. De naam kan vervolgens toch een eigen leven gaan leiden en dan weer gezien worden als een min of meer eervolle geuzennaam. Als de bijnaam positief is, wordt het een koosnaam.
  
  Personen 
  Het gebruik van bijnamen voor personen is oud. Zo voegden de Romeinen standaard de bijnaam (cognomen) toe aan hun naam. Ook de Grieken waren bekend met bijnamen:
  
   Antisthenes: Haplokuõn, "pure en simpele hond"
  
  In sommige plaatsen waar vroeger meerdere mensen bekend waren onder dezelfde achternaam en/of voornaam was het gebruikelijk onderscheid te maken door gebruik van een bijnaam. Hierdoor waren mensen soms bekender onder hun bijnaam dan onder hun werkelijke naam. Bijnamen moesten onderscheid maken tussen de personen en mogelijke verwarring opheffen. Zo woonden er in het Nederlandse Volendam veel mensen met de achternaam "Zwarthoed", oorspronkelijk een bijnaam verwijzend naar de klederdracht. Om onderscheid te maken tussen de mensen met de naam "Zwarthoed" werden persoonsgebonden bijnamen gegeven, zoals Doede, Prop en Jent.
  
  Daarnaast kan een bijnaam een belangrijk onderdeel zijn van de groepscultuur; zonder bijnaam hoort iemand er niet bij. Vaak zijn bijnamen dan ook alleen bekend binnen de leden van een lokale gemeenschap en voor mensen buiten de groep moeilijk te leren.
  
  De bijnamen kunnen op verschillende wijzen ontstaan. Vaak verwezen bijnamen naar het werk of beroep van de man of vrouw, maar ook wel naar fysieke eigenaardigheden, kwalen, gebreken of afwijkingen, uitspraken, gedragingen en/of kleding. Ook voorvallen of gelijkenissen met bekende personen kunnen een aanleiding zijn. Bijnamen kunnen stigmatiserend zijn en de betreffende persoon kwetsen. Ook kan er onderscheid zijn op basis van geslacht. Hetzelfde ten opzichte van de norm afwijkende gedrag kan bij een man leiden tot een positief geladen bijnaam, bij een vrouw tot een negatief geladen bijnaam.
  
  Ten slotte kan een bijnaam worden overgeërfd en generaties lang blijven bestaan. Daarbij gaf de bijnaam soms een onderlinge betrekking weer. De persoon met de bijnaam stond in een bepaalde relatie tot iemand anders, vaak een familierelatie. Op deze manier ontstonden familienamen zoals Neef, Neefjes, Oom of Oomen, Zoon, Vader, Kozijn (naar het Franse woord voor neef, Cousin), Jongkind, Peetoom, Bruigom. Ook ontstonden op deze manier namen als Dirkzwager (de zwager van Dirk), Keesom (de oom van Kees), Koorneef (neef van Kornelis).
  
  Er bestaat met name binnen heemkundekringen veel belangstelling voor de bijnamen die in dorpen en steden gebruikt worden en werden. Regelmatig verschijnen er boeken waarin alle bekende bijnamen van een stad of dorp worden beschreven (bijvoorbeeld Eelde, Noordwijk, Utrecht, Rijnsburg en Sliedrecht). Soms heeft een dorp een monument gewijd aan bijnamen.
  
  Gebouwen 
  
  Veel gebouwen (of onderdelen van gebouwen) hebben in de volksmond een bijnaam, vaak ontleend aan de vorm.
  Sommige bijnamen zijn dermate ingeburgerd dat ze bijna de gewone standaardbenaming zijn geworden.
  De Inktpot, aan het Moreelsepark in Utrecht, thans hoofdkantoor van Prorail
  De Puntzak, het nieuwe station Rotterdam Centraal
  De Mijter, het nieuwe kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente te Gouda
  Het Ding, een kunstwerk
  bij de Bijenkorf in Rotterdam
  op het terrein van de Universiteit Twente
  Het Cult, Cultureel Centrum "De Zwaan" in Berkenwoude
  De Hunkerbunker, naam voor diverse vrijgezellenflats, onder andere in Katwijk, Leiden en Hilversum, ook veel gebruikt voor de zusterhuizen bij ziekenhuizen en verzorgtehuizen, waar verpleegsters een kamer hadden
  Jezus de Waaghals, Heilig Hartbeeld op de torenspits van de Augustijnen- of Paterskerk in Eindhoven
  De Kuip, het Stadion Feijenoord
  De Kolenkit, de Opstandingskerk in Amsterdam, naar de vorm van de toren
  De Locomotief, een kantoorgebouw in Hengelo, waarvan het gebogen dak aan een stoomlocomotief doet denken
  d'Olle Grieze, (de Oude Grijze), de Martinitoren te Groningen
  Het Maupoleum (1971-1994), een (thans gesloopt) gebouw (het Burgemeester Tellegenhuis) aan de Jodenbreestraat in Amsterdam.
  Het IJspaleis, het nieuwe (vierde) stadhuis van Den Haag
  Sclessin, het voetbalstadion in Luik, het Stade Maurice Dufrasne 
  Fenixstadion, het voetbalstadion in Genk, de Cristal Arena
  De Glasbak, of de Snoepdoos, het gebouw van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid te Hilversum
  De Apenrots, bijnaam van
  het Hoofdkantoor Gasunie in Groningen
  het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag
  De Peperbus, bijnaam van
  een kleine wachttoren van het type erkertoren of arkel, restant van de voormalige stadsomwalling aan de Isabellakaai in de stad Gent
  de kerktoren van de Sint-Gertrudiskerk in Bergen op Zoom
  een laatgotische toren in Zwolle behorende bij de Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw-Tenhemelopneming
   een gebouw op het Media Park in Hilversum, thans ontvangstzaal van NPO
   Een vrijstaand zuilvormig bouwwerk in de publieke ruimte waarop affiches kunnen worden aangebracht. 
  De Fluitketel, station Blaak, Rotterdam
  De Rode Olifant, kantoorgebouw bij het Malieveld aan de Zuid-Hollandlaan in Benoordenhout in Den Haag
  
  Vorsten 
  
  Ook veel vorsten, zoals koningen, keizers, zeehelden, kregen een bijnaam. Soms zijn ze onder de bijnaam beter bekend dan onder het volgnummer. Bijvoorbeeld:
  
  Sporters 
  In de huidige tijd krijgen voetballers soms een bijnaam, zoals Dennis the Menace (Dennis Bergkamp), Zoef de Haas (Bent Schmidt Hansen).
  
  Plaatsen 
  
  Lichtstad voor Parijs en Eindhoven
  Mokum voor Amsterdam
  Rotjeknor voor Rotterdam
  De Zilverstad voor Schoonhoven
  De Koekestad voor Antwerpen
  Stad voor Groningen
  Parkstad voor Veendam
  Domstad voor Utrecht, Aken en Keulen
  Venetië van het noorden voor Brugge, Giethoorn en Amsterdam
  De Sleutelstad voor Leiden
  
  Wijken en buurten 
  Betondorp voor Tuindorp Watergraafsmeer in Amsterdam
  Goudkust voor een gegoede buurt
  Het Rooie Dorp voor een tuindorp, vaak met rode dakpannen, vaak tevens een arbeidersbuurt
  
  Straten 
  
   Chop-chop Square voor het Deeraplein in Riyad, Saoedi-Arabië, vanwege de publieke executies die er plaatsvinden;
   Las Vegas Strip of de Strip voor (een deel van) Las Vegas Boulevard;
   Needlestraße voor Niddastraße in Frankfurt am Main, vanwege de gedoogzone voor drugsgebruik in deze straat.
  
  Inwoners van bepaalde plaatsen 
  Typische bijnamen voor inwoners van Nederlandse en Belgische plaatsen en gemeenten worden locofaulismen genoemd en zijn vaak gebaseerd op een gebeurtenis uit het verleden, waarvan men het belachelijke wil benadrukken. Ook het wapen van een stad, de plaatselijke handel of industrie, grondgesteldheid, vooronderstelde eigenschappen of plaatselijke lekkernijen kunnen hebben geleid tot een bijnaam.
  
  Bijvoorbeeld:
   Antwerpen, Sinjoor
   Groningen, Stadjer
   Gent, Stroppendragers
  
  Provincies
  Brabo voor een inwoner van of geborene in Noord-Brabant
  Limbo of limlander voor een inwoner van of geborene in Limburg
  
  Arresten 
  Onder juristen is het gebruik om opmerkelijke arresten een bijnaam te geven, zoals het open deurtjes-arrest, het Bosman-arrest of het spaghetti-arrest.
  
  Zie ook 
   Lijst van bijnamen van bekende personen (die geen sportfiguur of politicus zijn)
   Lijst van darters voor bijnamen van darters
   Lijst van locofaulismen
   Lijst van bijnamen van de politie
   Lijst van pseudoniemen
   Lijst van bijnamen van spoorlijnen in Nederland
   Lijst van bijnamen in de sport (uitgezonderd het voetbal en de dartsport)
   Lijst van bijnamen van steden
   Lijst van bijnamen van nationale voetbalelftallen