title: Kunstverzameling
text: Een kunstverzameling of kunstcollectie is een (meestal) geordend geheel van beeldende kunst of toegepaste kunst. Een collectie kan zijn aangelegd rondom het werk van één kunstenaar, of rond een specifiek thema, of zijn samengesteld vanuit de eigen voorkeur van de verzamelaar.
  
  Historische situering 
  Het bevorderen, verzamelen en tonen van beeldende kunst was gedurende de middeleeuwen, tot aan het einde van het ancien régime, het voorrecht van de clerus en de adel. Vroege vormen van kunstverzamelingen door particulieren vormden de kunstkamers of Wunderkammer. Een andere oude vorm van presenteren is een prentenkabinet of Pinakothek. Vanaf ongeveer 1800 nam de geëmancipeerde burgerij de rol van mecenas over, en richtte daartoe een nieuw type organisatie op: die van het museum. Het museum kreeg als openbaar kunstbezit ook een didactische functie (culturele vorming).
  
  In de 20e eeuw ontstonden naast de vrij toegankelijke musea, die vaak in handen van de overheid waren, nieuwe particuliere kunstcollecties in de juridische vorm van een stichting (Engels: foundation). Kunststichtingen werden financieel opgetuigd door grootindustriëlen als Friedrich Flick en Solomon Guggenheim. Zo steunden ze de kunstenaars en hadden ze een veilige belegging voor hun particulier vermogen. Banken verkopen kunstwerken uit eerder aangekochte kunst om met de opbrengst ervan als sponsor op te kunnen treden. Zo liet de Duitse Commerzbank begin 2010 de plastiek L'Homme qui marche van Alberto Giacometti veilen met een opbrengst van 74 miljoen euro, die werd besteed aan de ondersteuning van verschillende culturele initiatieven en musea.
  
  De Amerikaanse financier-bankier John Pierpont Morgan had begin 20e eeuw een uitgebreide kunstcollectie, waarvan hij een deel aan bestaande musea schonk. De kunstverzameling John Pierpont Morgan kwam op een dergelijke wijze in openbaar bezit. De Frick Collection van Henry Clay Frick is even indrukwekkend. Een van de bindende voorwaarden bij het schenken van een complete collectie komt meestal neer op het onverdeeld behoud van het geschonken bezit door de nieuwe eigenaar, eventueel verbonden aan de eis het werk openbaar toegankelijk te houden of minstens een deel ervan in een permanente tentoonstelling te laten zien. Een andere voorwaarde kan zijn dat er een goede inventarisatie en documentatie wordt gemaakt en een publicatie in de vorm van een catalogus of een boek.
  
  Vermogende Belgische particulieren en kunstminnaars zoals Geert Verbeke met de Verbeke Foundation, Roger Matthys, Lieven de Clerck, Anton Herbert, Mark Vanmoerkerke, Walter Vanhaerents met de VanhaerentsArtCollection, Filiep Libeert, Stephane Janssen, Wilfried Cooreman, Johan Delcour en Monia Warnez legden mettertijd belangwekkende collecties aan op basis van eigen voorkeuren.
  
  Door aankopen van werk door collectioneurs wordt de prijsvorming van de kunstwerken beïnvloed en kan de carrière van een kunstenaar vorm krijgen. In 2005 bedacht Jan De Cock bijvoorbeeld het kunstwerk Denkmal 53, een uitgebreide houtsculptuur, die voor Tate Modern in Londen werd gerealiseerd met steun van de Vlaamse kunstverzamelaar Filiep Libeert. De gemaakte installatiekosten bedroegen 700.000 euro.
  
  Naambekendheid van de collectioneur of de firma vormt een bijkomend effect van deze vorm van mecenaat of sponsoring. Vele particulieren maken af en toe hun collectie bekend en toegankelijk voor het grote publiek via tijdelijke tentoonstellingen.
  
  Aard van de verzameling
  Een kunstcollectie kan thuis bewaard worden, in een depot staan of ondergebracht zijn bij een museum. Het opbouwen van een kunstcollectie kan gedaan worden uit zuivere passie voor de kunst maar er kunnen ook andere overwegingen meespelen, zoals vergroten van status, blijk geven van goede smaak, geldbelegging, kunsthandel en/of kunsthistorische documentatie.
  Een kunstverzameling kan gaan over het oeuvre van één enkele kunstenaar of een groep kunstenaars of over een bepaalde stijlperiode. Zij kan geografisch geduid zijn of kan rond één bepaald thema of een leidende gedachte uitgebouwd zijn. Zo kan een kunstverzameling bestaan uit kunstwerken van hedendaagse kunst, oude kunst, of bijvoorbeeld ook historische kleding, zilveren gebruiksvoorwerpen, mode- en designproducten tot zelfs kunstzinnig gemaakte kerststallen toe. Vaak worden privécollecties opgebouwd op grond van zeer subjectieve voorkeuren. Bedrijfscollecties worden vaak opgebouwd op grond van de te verwachten waardevastheid en /of kans op waardestijgingen.
  
  Juridische basis
  Een kunstverzameling kan in bezit zijn van een min of meer vermogende particulier, echtpaar of familie, van de kunstenaar zelf, of van een speciaal daartoe opgerichte stichting (ook genoemd: foundation of fondation).
  Regelmatig wordt een kunstverzameling bij leven door middel van een wilsbeschikking door de collectioneur ondergebracht in een stichting met rechtspersoonlijkheid. Deze stichting kan het beheer voeren en de verzameling toegankelijk maken in een museale ruimte. Door een dergelijke constructie kan de verzamelaar controleverlies en eventuele versnippering van de collectie door vererving aan meerdere erfgenamen proberen te vermijden. Men kan onderscheid maken tussen een privéstichting en een stichting van openbaar nut. Door het oprichten van een stichting, die zijn of haar naam draagt, kan de verzamelaar-maecenas trachten voor immer zijn of haar naam aan een collectie te verbinden.
  Nederlandse stichtingen zoals die van ABN Amro en KPMG bezitten bovendien een ANBI-status of een Algemeen Nut Beogende Instelling. In dit geval geniet de stichting ook fiscale voordelen. Een gift aan de stichting is voor het bedrijf aftrekbaar van de eigen winst. De stichting dient ook geen schenkbelasting te betalen. Deze bijzondere status houdt wel in dat de collectie voor het publiek toegankelijk gemaakt moet worden via een museale ontsluiting. 
  Kunstenaars of particulieren kunnen hun collectie ook als legaat schenken aan de overheid om dit onder te brengen in een daartoe bestemd gebouw. De Vlaamse kunstenaar Roger Raveel schonk een groot deel van zijn werk aan een stichting, die een permanent museum voor zijn werken bouwde in Raveels geboortedorp Machelen-aan-de-Leie. Een ander bekend voorbeeld is de chocoladefabrikant Peter Ludwig uit Aken, die een deel van zijn omvangrijke collectie popart schonk aan de stad Keulen, die daarvoor het Museum Ludwig liet bouwen.
  
  Fiscaal gezien kan een legaat een aantrekkelijke optie vormen. In dit verband kan als voorbeeld genoemd worden de collectie precolumbiaanse kunst van Paul Janssen en zijn vrouw, barones Dora Janssen-Arts (de collectie Janssen), die vanaf 2011 terechtkwam in het nieuwe Museum aan de Stroom ('MAS') te Antwerpen. Ook kan verwezen worden naar de afhandeling in 1958 door Dirk Hannema van de kunstverzameling van Beuningen waarbij de erven van Daniël George van Beuningen via een inbetalinggeving (betaling van erfenisrechten aan de hand van kunstwerken uit de successie) van de gehele collectie de successiekosten regelden. Zo werd de naam 'van Beuningen' toegevoegd aan het bestaande museum Boijmans te Rotterdam en verkreeg het de huidige naam Boijmans Van Beuningen.
  
  Zo schonk de Luikse architect Charles Vandenhove zijn kunstcollectie (tweede helft 20e eeuw) samen met zijn uitgebreid archief van foto's in bruikleen aan het Bonnefantenmuseum te Maastricht. Vandenhove schonk eind 2012 zijn waardevolle collectie, inmiddels ondergebracht in de Stichting Charles Vandenhove met kunst van de tweede helft van de 20e eeuw aan de UGent en bracht deze onder in een nieuwe behuizing te Gent in de schaduw van de Boekentoren.
  
  In 2006 regelde het Brussels Gewest de erfenisrechten van de Brusselse galeriehouder Fernand Gillion, ter waarde van 28,3 miljoen euro via een betaling in natura. Daardoor werd dit gewest eigenaar van een waardevolle privé-kunstverzameling met vooral art-nouveaumeubelen van Victor Horta, edelsmeedkunst van Philippe Wolfers, glas van Émile Gallé, bronzen van Alfons Mucha en enkele werken van Fernand Khnopff en René Magritte, de zogenoemde Collectie Gillion-Crowet. De collectie was opgeslagen in ruim honderd kisten en bevond zich vanaf 1996 in Zwitserse kluizen waarna zij over ging naar de Brusselse Museum voor Schone Kunsten. De werken vormen nu een belangrijk onderdeel van het Fin-de-Siècle Museum aldaar.
  
  Chris Dercon, voormalig directeur van het Münchense Haus der Kunst pleitte in het kunsttijdschrift H ART van april 2008 voor een constructieve samenwerking tussen openbare musea en privéverzamelaars. De privéverzamelaar zou het openbare museum moeten vertrouwen als cultuurvoortbrenger. Anderzijds behoort het museum de privébruikleengever te respecteren als mecenas en ondersteuner van de cultuur van het openbaar museum. Immers vele musea zijn in de loop der tijd van kunst voorzien door legaten, schenkingen en inbetalinggevingen (betaling in natura) van gerenommeerde privécollecties. Een precair vraagstuk is dat musea soms de kosten moeten dragen voor opslag, conservering, restauratie, verzekering en transport van kunstwerken - die soms ook nog eens tentoongesteld moeten worden volgens de stikte regels van de private bruikleengever - zonder dat er bindende afspraken bestaan over wanneer of waarom en hoe die kunstwerken het museum weer zullen moeten verlaten doordat de eigenaar zijn plannen verandert.
  
  Digitale collecties 
  Er zijn wereldwijd diverse collecties gedigitaliseerd, die soms ook via virtual reality bezichtigd kunnen worden. Kunstliefhebbers kunnen op deze manier kunstcollecties ontdekken en duizenden kunstwerken en -voorwerpen vaak tot in detail bekijken. Ook het museumgebouw of de galerie-expositieruimte kan men ontdekken, soms zijn deze echter geheel fictief.
  Er zijn verscheidene platforms zoals interactief, 360 graden-video en volledige “rondwandeling” tours met voice-overmogelijkheid tot slide-shows en foto's waar men kan inzoomen op de kunstwerken. Hierbij komt de kijker vaak dichterbij het kunstwerk dan in werkelijkheid mogelijk is.
  
  In Nederland heeft onder meer het Rijksmuseum Amsterdam een virtuele tour. De kunstcollectie van onder andere het Groninger Museum heeft naast de online collectie een Virtual Reality Museum Collectie. Ook de kunstcollectie van George Kremer en Ilone Kremer (Collectie Kremer) heeft een Virtual Reality Museum Collectie, waarvoor betaald moet worden.
  
  Kunstverzamelingen
  
  Amerikaanse collecties
   Louise and Walter Arensberg Collection
   Barnes Foundation, Philadelphia
   The Bernard and Mary Berenson Collection, Firenze
   Broad Art Foundation van Eli Broad te Los Angeles
   Chinati Foundation, Texas
   Clement C. Moore Collection, New York
   Collection Helen & Charles Schwab, San Francisco
   Collection Louis and Evelyn Franck
   Collection Stéphane Janssen, Arizona
   Cunningham Dance Foundation
   The Doris and Donald Fisher Collection, San Francisco
   Flechtheim Collection
   Forbes Collection, New York
   Francis Bacon Foundation
   Frick Collection
   Gordon Matta-Clark Foundation
   Howard Greenberg Collection, (fotoverzameling), New York
   Huntington Art Collections
   Isabella Stewart Gardner Museum, privécollectie Boston
   Kunstverzameling John Pierpont Morgan
   Lehman Brothers Collection, New York
   Leiden Collection van Thomas S. Kaplan
   Levi Strauss Collection
   Louis E. Stern Collection, Philadelphia
   Menil Collection, Houston, Texas
   Neuberger Collection in het Neuberger Museum of Art, New York
   Phillips Collection, Washington D.C.
   Pinnell Collection, Dallas
   Playboy Collection, New York
   Rachofsky Collection, Dallas
   Samuel H. Kress Collection, Washington D.C.
   Stein Collection
   Van Vechten Collection, Washington D.C.
   Artur Walther Collection, Neu-Ulm en New York
  
  Angelsaksische collecties
   Burrell Collection
   Collection Allan Jones, Londen
   Desmond Morris Collection, Oxford
   Kelmscott Manor Collection
   Saatchi Gallery
   Sherwin Collection, Leeds
  
  Belgische collecties
   Belfius Collectie, vroeger bekend als Dexia Collectie
   Belgacom Art Collection
   Callewaert Vanlangendonck Collection, Antwerpen
   Cera-collectie
   Collectie Anton Herbert
   Collectie Bank Delen
   Collectie BNP Paribas Fortis
   Collectie Christian Dumolin
   Collectie Cooreman
   Collectie De Bode
   Collectie De Coninck
   Collectie de Grez
   Collectie Defauwes
   Collectie Eddy De Jaeck
   Collectie Gillion-Crowet
   Collectie Idès Cammaert
   Collectie Jos Knaepen
   Collectie Janssen
   Collectie Karel en Martine Hooft, Sint-Martens-Latem
   Collectie Lucien Bilinelli, Brussel
   Collectie Madame Georges de Vestel
   Collectie Mark Vanmoerkerke
   Collectie Matthys-Coll
   Collectie Modemuseum Hasselt
   Collectie Philippe Leeman
   Collectie Provincie Limburg in het Provinciehuis te Hasselt
   Collectie Renders
   Collectie Xavier Tricot
   Collectie Van Cutsem
   Collectie Sofie van de Velde, Antwerpen
   Collectie Van Laethem
   Collectie Vlaanderen
   Collectie Vrielynck
   Collectie Wabbes
   Collectie Claude D'Allemagne in het Museum van Edelsmeedkunst te Seneffe, Henegouwen
   Collection Berard Mercelis, Brussel
   Collection Daled, Brussel
   Collection Etienne et Martine d'Argembeau, Brussel
   Collection Philippe Decelle, Brussel
   Collection Fétis
   Collection Sylvio Perlstein, Antwerpen
   Fondation Pierre Bourgeois
   Fondation pour l'Architecture
   Jef Rademakers Collectie, Brasschaat
   John Steinmetz Prentenkabinet van John Steinmetz, Brugge
   JoMo Art Collection
   KBC Kunstverzameling
   Kunstcollectie van het Europees Parlement, Brussel
   Kunstverzameling Frank J.M.A Castelyns, Antwerpen
   Kunstverzameling van de Federatie Wallonië-Brussel
   Kunstverzameling Alla en Bénédict Goldschmidt
   Kunstverzameling David en Alice van Buuren
   Kunstverzameling Fritz Mayer van den Bergh
   Kunstverzameling Hugo Voeten, Herentals
   Kunstverzameling Katoen Natie
   Kunstverzameling Nationale Loterij van België
   Kunstverzameling SD Worx, Mechelen
   Magritte Stichting of Fondation Magritte
   Modern Chinese Art Foundation
   Private Arts Support, Genk, (Belgisch-Limburg)
   Proximus Art Collection, Brussel
   Stichting Charles Vandenhove, Gent
   Stichting Paul Delvaux in het Paul Delvaux Museum te Sint-Idesbald
   The Maarten Van Severen Foundation
   Ullens Center for Contemporary Arts
   VanhaerentsArtCollection
   Vanmoerkerke Collection, Oostende
   Caroline en Maurice Verbaet Collection, Antwerpen
   Verbeke Foundation, Kemzeke
   Vervoordt Foundation
   Verzameling Ellen en Jan Nieuwenhuizen Segaar, Antwerpen
   Vlaamse kunstcollectie
  
  Duitse collecties
   Deutsche Bank Collection of DB Collection
   Ewald Mataré Sammlung
   Fondation Corboud, in het Wallraf-Richartz-Museum, Keulen
   Kunstmuseum Walter
   Kunstverzameling Friedrich-Christian Flick
   Sammlung Garnatz, Karlsruhe
   Langen Foundation
   Linzer Sammlung, virtueel op de site van het Deutsches Historisches Museum, Berlijn
   Neue Sammlung Ströher
   Sammlung Ackermans, Düsseldorf
   Sammlung Block, Nürnberg
   Sammlung Bock, Darmstadt
   Sammlung Brandhorst in Museum Brandhorst, München
   Sammlung Ernst Volland und Heinz Krimmer, Berlijn (fotoverzameling Jevgeni Chaldej)
   Sammlung Falckenberg
   Sammlung Frieder Burda
   Sammlung Hans Peter Feldmann
   Sammlung Fischer, Düsseldorf
   Sammlung Sophie und Emanuel Fohn
   Sammlung Froehlich, Stuttgart
   Sammlung Goetz
   Sammlung Hans Grothe
   Sammlung Haubrich in het Museum Ludwig, Keulen
   Sammlung Hermann Göring, Berlijn
   Sammlung Jäger (verzameling vervalsingen)
   Sammlung Lauffs
   Sammlung Liebelt, Hamburg
   Sammlung Ludwig, Keulen
   Sammlung Marzona
   Sammlung Gunter Sachs
   Sammlung Hans Sachs, posterverzameling
   Sammlung Lothar Schirmer
   Sammlung Elisabeth und Gerhard Sohst, Hamburg
   Sammlung Michael Trier, Keulen
   Sammlung Speck, Leipzig
   Sammlung Stoffel
   Sammlung Van der Grinten
   Sammlung Winkler, in het Museum für Angewandte Kunst, Keulen
   Sammlung Würth
   Schackgalerie
   Städelsches Kunstinstitut und Städtische Galerie
   Stiftung Günther und Carola Peill, Keulen
  
  Franse collecties
   Collection A.M. Cornu, Parijs
   Collection Arnault, Parijs
   Collection Claude Lalanne
   Collection Jean et Jacqeline Le Gac, Parijs
   Collection Lambert, Avignon
   Collection Larock-Granoff, Parijs
   Collection Lucile Audouy
   Collection Moreau-Néhaton
   Collection Sylvio Perlstein, Parijs
   Collection Picasso, Parijs, in het Musée Picasso
   Collection Olivier Senn, Le Havre
   Fondation Chanel
   Fondation Corboud
   Fondation d'art contemporain Daniel et Florence Guerlain
   Fondation Louis Vuitton, Parijs
   Fondation Pinault
   Fondation d'Entreprise Ricard
   Fondation Sacindec
   Musée Bourdelle, Parijs
   Cligman collectie
  
  Italiaanse collecties
   Collectie Calisto Tanzi, Parma
   Collectie Odescalchi
   Collectie Vittorio Cini
   Collezione Maramotti, Reggio Emilia (van het modebedrijf Max Mara)
   Fondazione Hangar Bicocca, Milaan (van Pirelli)
   Fondazione Nicola Trussardi, Milaan van het luxemerk Nicola Trussardi
   Galleria Pallavicini
   Prada Collection, Milaan, beheerd door de Fondazione Prada
   Peggy Guggenheim Collection in Venetië
   Raccolte Frugone, Genua
  
  Nederlandse collecties
  
   Altena Boswinkel Collectie in 1999 1100 stukken geschonken aan Stedelijk Museum Schiedam
   BATartventure Collection
   Bert Kreuk Collectie
   Bouwfonds Kunstcollectie
   Caldic Collectie van Joop van Caldenborgh in Museum Voorlinden, Wassenaar
   Collectie P. en N. de Boer, Amsterdam
   Collectie Andries Bonger
   Collectie Dirk Scheringa en Baukje Scheringa-De Vries ondergebracht in het Scheringa Museum voor Realisme 1997-2009
   Collectie F.W. Mengelberg
   Collectie Jo en Marlies Eyck in Hedge House (Kasteel Wijlre) Estate te Wijlre
   Collectie Kremer
   Collectie Lanz
   Collectie Willem baron van Dedem
   Collectie Jaap Mulders
   Collectie Jo van Regteren Altena en Marie van Regteren Altena
   Collectie Martijn en Jeannette Sanders
   Fondation Custodia omvattende de Frits Lugt tekeningencollectie in Parijs
   Kunstcollectie N.V. Nederlandse Gasunie
   Grafiekcollectie Tijmen Knecht en Helen Knecht-Drenth
   H+F Collection van Han Nefkens
   ING Kunstcollectie
   Kunstcollectie Schiphol
   Kunstverzameling Abraham Bredius in het Museum Bredius, Den Haag
   Kunstverzameling Daniël George van Beuningen
   Kunstverzameling Jacques Goudstikker
   Kunstverzameling Reijtenbagh
   Kunstverzameling Wuyt
   Peter Stuyvesant Collectie
   Rabobank Kunstcollectie
   Singer Collectie
   Stichting ABN AMRO Kunstverzameling
   Stichting Challenges
   Stichting Dutch Art Works, in buitenlandse musea
   Stichting Louis Raemaekers, Roermond
   Stichting Willem van der Vorm
   Triton Collectie
   Van Abbe Collectie
  
  Russische collecties
   Collectie Roman Abramovich, Rusland
   Logvinenko Collection, Rusland
   Morozov Collection, in het Poesjkin Museum, Moskou, Rusland
   Sjtsjoekin Collection, in de Hermitage, Sint-Petersburg, Rusland
   Tretjakovgalerij, Rusland
  
  Zwitserse collecties
   Collection Barbier-Mueller, Genève
   Collection Beyeler, Bazel
   Collection Thomas Koerfer, Zürich
   Fondation Le Corbusier, Zwitserland
   Fondation Pierre Gianadda, Martigny, Zwitserland
   Kunstverzameling Nahmad, Zwitserland
   Patek Philippe Collection, Genève
   Ringier Collection, Zürich,
   Sammlung E. G. Bührle, Zwitserland
   Sammlung Annette und Peter Nobel, Zürich
   Sammlung Katharina Steffen, Zürich
   Zentrum Paul Klee, Bern
  
  Collecties in overige landen
   Calouste Gulbenkian Foundation, Portugal
   Collection Lena & Per Josefsson, Stockholm, Zweden
   Collection Pontus Bonnier, Stockholm, Zweden
   David Walsh Collection, te Hobart op Tasmanië, Australië
   Fundació Joan Miró, Spanje
   Generali Foundation, Wenen, Oostenrijk
   Lars Ulrich Collectie, Denemarken
   Özil Collection, Besiktas te Istanbul, Turkije
   Princes Czartoryski Foundation, Krakau, Polen
   Sammlung Hummel, Wenen, Oostenrijk
   Stenersen Collection, Noorwegen
   Vera and Arturo Schwartz Collection of Dada and Surrealist Art, Israël Museum, Jeruzalem
  
  Zie ook
   Verzamelobject
  
  Literatuur
   Annie Cohen-Solal, Leo and his Circle. The life of Leo Castelli
   Chris Dercon, Indiana Jones en het geheim van het privémuseum, in kunsttijdschrift H ART, 17 april 2008.
   Renée Steenbergen, Iets wat zo veel kost, is alles waard. Verzamelaars van moderne kunst in Nederland. (2002)
   Frederik Swennen, De kunstmecenas. Juridische tips voor een goede vermogensplanning, in H ART, 26 december 2008.
   Frederik Swennen, Kunst en Recht, Uitg. Intersentia, Mortsel. 
   Don Thompson, Shock Art. Handel en hebzucht in de hedendaagse kunst, Amsterdam. Walewein 2010
  
  Externe links 
   "Verzameld, beeldende kunst en verzamelingen" CSE VMBO 2008
   Over Belgische privé-verzamelaars
   Insider Acces to the World's Art Collectors
  
  Referenties