title: Almanak
text: Een almanak is een jaarlijkse publicatie met steeds terugkerende informatie op bepaalde gebieden, deels geordend volgens de kalender.
  
  In algemene almanakken kunnen astronomische gegevens gecombineerd worden met gegevens als de tijden van zonsopgang, zonsondergang, volle maan, getijden, maar ook dienstregelingen en openingstijden van overheidsinstellingen, feestdagen, posttarieven en weersvoorspellingen. Vanouds maken ook andere elementen zoals astrologische beschouwingen, kronieken, proza of poëzie ter ontspanning of simpelweg moppen, deel uit van almanakken.
  
  Geschiedenis 
  
  Al in de Middelbabylonische tijden waren hemerologieën bijzonder populair en de moderne almanak is goed daarmee te vergelijken.
  In veel plaatsen werden al sinds de 16e eeuw almanakken uitgegeven. De nog steeds verschijnende Enkhuizer Almanak bestaat al meer dan vier eeuwen. In de 19e eeuw beleefden almanakken een hoogconjunctuur. Ze werden aan de deur en op straat uitgevent. Er zijn ook veel gespecialiseerde jaarboekenreeksen, zoals studie- en studentenalmanakken, literaire jaarboeken, de officiële, nog bestaande Staatsalmanak en reclame-almanakken, waarvan vooral in het buitenland veel opmerkelijke voorbeelden bestaan. Er bestonden tot aan de Tweede Wereldoorlog ook hofalmanakken, almanakken van bestuursorganen, diplomaten, provinciale almanakken en gemeentelijke almanakken.
  
  Omdat een almanak gebruiksdrukwerk voor iedereen is, zijn er van de vroegste maar weinig exemplaren bewaard gebleven, net als er bijvoorbeeld weinig oude telefoongidsen zijn. Een van de oudst bekende is de Deventer almanak van 1595 die in het Behouden Huys gevonden werd.
  
  Etymologie 
  
  De oorsprong van het woord is onzeker.
  Het wordt soms beschouwd als van (Spaans-)Arabische oorsprong, en zou dan komen van al Manah = de zonnewijzer. Het is later 'kalender' gaan betekenen, eerst in de betekenis als van een opeenvolging van dagen, dan als een reeks bijzondere dagen, zoals heiligendagen, langere perioden zoals jaargetijden, en jaarlijkse gebeurtenissen, zoals jaarmarkten en de bijbehorende (meteorologische) informatie, en werd daardoor meer en meer een naslagwerk.
  
  Er is echter, bij het ontbreken van verwantschap met enig ander Arabisch woord, een theorie die stelt dat de Arabieren het aan het Laat-Griekse woord voor 'kalender' ontleenden: almenichakion en dat de wortels uit een duister Koptisch verleden stammen. Het stukje 'man' in 'al-man-ak', zou verwant zijn aan 'maan' of 'maand'.
  
  Enkele almanakken 
  
   Almanach de Gotha, een adelsregister
   Almanak van vernuft en smaak (1790-1817)
   Amsterdamse Studenten Almanak (sinds 1831)
   Deventer Almanak
   De Druivelaar
   Enkhuizer Almanak
   Groninger Studenten Almanak
   Groningsche Volksalmanak
   The People's Almanac, een driedelige serie over een breed scala van onderwerpen (1975-1979) van de Amerikaanse auteurs David Wallechinsky en Irving Wallace
   Poor Richard's Almanack
   Pyttersen's Nederlandse Almanak
   Snoecks
   Staatsalmanak
   Tonalamatl
  
  Almanakberekenaars 
   Dirck Rembrantsz van Nierop
   Pieter Rembrantsz van Nierop
   Regiomontanus
   Nostradamus
   Jan Albertsz van Dam
   Dirk Jansz van Dam
   Meindert Dirksz van Dam
   Jacob de Gelder
   Isaac Haringhuysen
   Adriaan Metius
   Mattheus van Nispen
   Lucas Jansz Sinck
   Andreas van Luchtenburg
   Hubertus de Clein
   Justin Bilthof
  
  Tentoonstellingen 
   1997 Een handdruk van de tijd, Provinciale Bibliotheek Leeuwarden, Historisch Museum Deventer en Prinsenhof Delft
   1999 Met de tijd mee, Schielandshuis Rotterdam
   2000 Tijdgebonden: Almanakken en Kalenders, Koninklijke Bibliotheek Den Haag
  
  Literatuur 
   Jeroen Salman, Een handdruk van de tijd. De almanak en het dagelijks leven in de Nederlanden, 1500-1700. Waanders, Zwolle, 1997.
   Jeroen Salman, Populair drukwerk in de Gouden Eeuw. De almanak als lectuur en handelswaar. Walburg Pers, Zutphen, 1999.
   H.J. Eijssens, De literaire almanak als standmeter van de Nederlandse poëzie. Gedemonstreerd aan de Nederlandsche Muzen-Almanak (1819-1840). Dissertatie Universiteit van Amsterdam, Amsterdam 2016. ISBN 978-90-825660-0-0
   Frederik Schreuder, Een wereld vol almanakken. Honderd bijzondere exemplaren, 2023. 
  
  Boek naar type