title: Richard Strauss
text: Richard Georg Strauss (München, 11 juni 1864 — Garmisch-Partenkirchen, 8 september 1949) was een Duitse componist en dirigent. Hij is niet verwant met Johann Strauss en diens familie uit Wenen.
  
  Het Richard-Strauss-Institut beheert sinds 1999 een archief en museum over hem in Garmisch-Partenkirchen.
  
  Levensloop
  
  Jonge jaren 
  
  Strauss was de zoon van de hoornvirtuoos van de Königlich Bayerische Hofkapelle Franz Joseph Strauss. Eerste lessen kreeg hij voor viool bij Benno Walter, voor piano bij Carl Niest en voor muziektheorie bij hofkapelmeester Friedrich Wilhelm Meyer. Richard ontpopte zich al vroeg als een muzikaal talent. In 1876 schreef hij zijn Festmarsch, op. 1, die samen met twee andere werken in 1881 gepubliceerd werd.
  
  Vanaf 1882 studeerde hij aan de universiteit Filosofie en Kunstgeschiedenis.
  
  Eerste werken 
  Na zijn debuut als dirigent aan het theater in Meiningen in 1884 werd hij op advies van de dirigent Hans von Bülow voor het seizoen 1885-1886 in München 2e kapelmeester naast Von Bülow zelf. Na een tussenengagement in 1886 als 3e kapelmeester aan het hoftheater in München, talrijke concertreizen en een assistentschap in 1889 bij de «Parsifal»-uitvoeringen tijdens de Bayreuther Festspiele, werd hij in 1889 groothertogelijk hofkapelmeester te Weimar.
  
  Zijn eerste werken waren zogenaamde symfonische gedichten. Deze zijn te omschrijven als programmamuziek waarin een verhaal ('gedicht') te horen is. Sommige van de symfonische gedichten van Strauss waren op bestaande gedichten of andere literaire werken gebaseerd. Een van de eerste symfonische gedichten van Strauss was het vierdelige Aus Italien (1886). Daarna volgden Macbeth (1886-1888), Don Juan (eveneens 1888), Tod und Verklärung (1889-1890), Till Eulenspiegel (1895), Also sprach Zarathustra (1896), Don Quichote (1897), Ein Heldenleben (1897-1898).
  
  Opera's 
  Strauss legde zich vanaf 1893 tevens toe op het componeren van opera's. Zijn eerste opera's, Guntram (1893) en Feuersnot (1901), waren niet erg succesvol. De doorbraak kwam in 1905 met Salomé, op de letterlijk uit het Frans in het Duits vertaalde tekst van het toneelstuk van Oscar Wilde, dat handelt over de onthoofding van Johannes de Doper. Het succes en de opbrengst van Salomé waren gigantisch. Strauss kocht er zijn buitenhuis in Garmisch-Partenkirchen, in de Beierse Alpen, van. In dat huis is hij tot zijn dood in 1949 met zijn vrouw, de zangeres Pauline de Ahna (met wie hij sinds 10 september 1894 getrouwd was) blijven wonen.
  
  Na verdere concertreizen naar Moskou, Barcelona, Amsterdam, Londen en Parijs werd Strauss in 1898 voor tien jaren als 1e koninklijke hofkapelmeester in Berlijn aangesteld. In 1903 vond in Londen de eerste Richard-Strauss-week plaats. In 1908 werd hij tot algemeen muziekdirecteur van de Berlijnse hofopera benoemd.
  
  Na Salomé componeerde Strauss wederom een opera op een bewerking van Sophokles' drama: Elektra. Dit was tevens het begin van een succesvolle samenwerking met de tekstdichter Hugo von Hofmannsthal.
  
  Bij het componeren van zijn opera's en andere vocale muziek (liederen) ondervond hij veel steun van zijn vrouw, die een verdienstelijk sopraan was en die hem daarom nuttige stemtechnische adviezen uit de eerste hand kon geven. Strauss toonde in zijn opera's een grote voorliefde voor hoofdrollen door sopranen. In Der Rosenkavalier zijn de drie grootste rollen voor sopranen.
  
  De tweede grote opera van Strauss en Hugo von Hofmannsthal was Der Rosenkavalier (1910), wellicht het allergrootste succes uit het leven van Strauss. De samenwerking met Hofmannsthal ging daarna verder in Ariadne auf Naxos, een opera in een opera.
  
  In 1917 behoorde hij met Max Reinhardt en Hugo von Hoffmannsthal tot de medeoprichters van de Salzburger Festspiele.
  
  Het laatste grote werk van de twee was Die Frau ohne Schatten. Na de voltooiing hiervan overleed Von Hofmannsthal. Strauss moest op zoek naar andere librettisten, maar een hechte samenwerking als met Von Hoffmansthal kwam niet meer tot stand.
  
  Van 1919 tot 1924 was hij samen met Franz Schalk co-directeur aan de indertijd zojuist hernoemde Weense Staatsopera, gemarkeerd door de première van Die Frau ohne Schatten, door Strauss terecht zijn "laatste Romantische opera" genoemd (geschreven voor de oorlog, uitgevoerd erna). De lauwe ontvangst van dit werk in 1919 is waarschijnlijk dan ook te wijten aan alle gevolgen van het verlies van de Eerste Wereldoorlog in de samenleving.
  
  Dagindeling 
  Strauss’ werkdag begon in de ochtend om negen uur. Hij nam plaats achter zijn bureau en ging met componeren verder precies op het punt waar hij de dag daarvoor was gestopt. Hij schreef in eerste instantie alles op met potlood. Vervolgens de pianopartituur in inkt. Hij werkte zo aan een stuk door tot en met het middaguur, zo’n uur of twaalf of een. ’s Middags ging hij wat skaat spelen en schreef een paar pagina’s in partituur. ’s Avonds dirigeerde hij –elke avond- in de concertzaal. Nervositeit kende hij niet, hij was altijd ontspannen en was de hele dag –zowel in de ochtend als in de avond- volledig helder van geest. Als zijn bediende hem zijn rok overhandigde voor het concert, stond hij op van het werk, reed naar de concertzaal en dirigeerde met dezelfde zekerheid en rust waarmee hij ’s middags skaat had gespeeld. De volgende dag was exact een kopie van de vorige.
  
  Strauss en de nazi’s 
  Over Strauss' contacten met de nazipartij schrijft Stefan Zweig in zijn boek De Wereld van gisteren het volgende:...”Strauss hield begin jaren dertig contacten met de machthebbers en ontmoette vaak Hitler, Göring en Goebbels en liet zich in een tijd waarin zelfs Wilhelm Furtwängler zich nog openlijk verzette tot voorzitter van de nazistische Reichsmusikkammer benoemen. Die openlijke steun van zijn kant was op dat ogenblik buitengewoon belangrijk voor de nazi’s. Want tot hun grote ergernis hadden niet alleen de beste schrijvers, maar ook de belangrijkste componisten hun openlijk de rug toegekeerd, en de weinigen die met hun heulden of overliepen, waren wijd en zijd onbekend. Dat ze op zo’n pijnlijk ogenblik de beroemdste componist van Duitsland openlijk aan hun kant kregen, was voor Goebbels en Hitler in puur propagandistische zin een enorme winst....”
  
  Hitler was een hartstochtelijk liefhebber van de muziek van Strauss. Op feestavonden in Berchtesgaden werden naast Wagner bijna alleen liederen van Strauss uitgevoerd.
  
  ...”Maar voor Strauss had zijn medewerking aan het regime aanzienlijk duidelijker bedoelingen. Voor zijn kunstegoïsme, dat hij altijd koel en openlijk toegaf, was elk regime hem even onverschillig. Hij had de Duitse keizer gediend als dirigent en militaire marsen voor hem georkestreerd, vervolgens de Oostenrijkse keizer als hofdirigent te Wenen, maar hij was ook in de Oostenrijkse en Duitse republiek persona gratissima geweest. Zich tegenover de nationaalsocialisten behulpzaam op te stellen was bovendien voor hem van vitaal belang, omdat hij in nationaalsocialistische zin een geweldige schuld op zijn conto had. Zijn zoon was namelijk met een jodin getrouwd, en hij vreesde dat zijn (half-joodse) kleinkinderen, van wie hij buitengewoon veel hield, als uitschot van school verwijderd zouden worden; zijn nieuwe opera, Die schweigsame Frau, was belast door mij, zijn vroegere opera’s door de niet-‘rein-arische’ Hugo von Hofmannsthal en zijn uitgever was een jood. Hij dirigeerde waar de nieuwe heren het maar vroegen, hij componeerde de muziek voor de olympische hymne en schreef mij tegelijkertijd in een griezelig vrijmoedige brief hoe weinig enthousiast hij over deze opdracht was...”
  
  Uiteindelijk konden de nazi’s er niet onderuit om naast de naam van Strauss, de naam van de jood Stefan Zweig op het affiche van de Schweigsame Frau te plaatsen. Het was een eis van Strauss.
  
  De Gestapo onderschepte een brief van Strauss aan Stefan Zweig waarin hij om een libretto voor een nieuwe opera vroeg. De brief werd voorgelegd aan Strauss, die daarop meteen zijn ontslag moest indienen als president van de Kulturkammer, en de opera Schweigsame Frau werd verboden in Duitsland.
  
  Laatste jaren 
  
  Van 1933 tot 1935 was hij president van de zogenoemde Reichsmusikkammer en in 1936 componeerde hij de Olympische Hymne, die hij zelf dirigeerde tijdens de openingsceremonie van de Spelen in Berlijn. Er volgden veel internationale verplichtingen, onder andere in 1936 bij de Royal Philharmonic Society in Londen en voor de première van zijn Japanische Festmusik in Tokio in 1940.
  
  Tegen het einde van zijn leven componeerde hij het symfonisch gedicht Metamorphosen en de Vier letzte Lieder (1948) op gedichten van onder meer Joseph von Eichendorff en Hermann Hesse, die in 1950 door Kirsten Flagstad in Londen in première gingen.
  
  Overlijden 
  Strauss overleed, met zijn vrouw en zoon aan zijn zijde, op 8 september 1949 in zijn huis in Garmisch-Partenkirchen. Dit huis bestaat tot op de dag van vandaag en behoort toe aan zijn nakomelingen. Het is niet voor het publiek toegankelijk.
  
  Nederland 
  
  Strauss trad als dirigent meerdere malen in Nederland op. Het archief van het Koninklijk Concertgebouworkest vermeldt 36 concerten in Nederland met Strauss als gastdirigent, waarbij overwegend zijn eigen werk op het programma stond. In 1903 gaf hij een reeks van 5 concerten met dit orkest in Londen, waarbij ook zijn vrouw optrad als soliste. Willem Mengelberg, de dirigent van het Concertgebouworkest, was een trouw pleitbezorger van zijn werken. Ein Heldenleben, uit 1898, is zelfs aan Mengelberg en het Concertgebouworkest opgedragen.
  
  Stijl 
  Strauss geldt met zijn orkestwerken als muzikale erfgenaam van Hector Berlioz en Franz Liszt en met zijn opera's als erfgenaam van Richard Wagner. Hij bezat een grote kennis van het orkest en een opmerkelijk talent om buitenmuzikale zaken in muziek om te zetten. Zelf stelde hij dat hij in staat was "Ein Bierglas tönend zu malen". Strauss bewerkte Berlioz' instrumentatieleer. Tot 1909 werd hij als avantgardist gevierd. Later werd hem verweten dat hij tot de traditionele tonale structuren was teruggekeerd, maar hij kreeg daardoor al tijdens zijn leven de status van klassieker. Door de wijze van instrumentatie en de polyfonie wordt zijn werk beschouwd als een hoogtepunt in de muziek van de late romantiek.
  
  Composities (selectie)
  
  Werken voor orkest
  
  Symfonieën 
  
   1880 1e Symfonie in d-klein, voor groot orkest
   1883-1884 2e Symfonie in f-klein, voor groot orkest, op. 12
   Allegro ma Non Troppo
   Scherzo: Presto
   Andante Cantabile
   Finale: Allegro Assai, Molto Appassionato
   1902-1903 Sinfonia domestica, voor groot orkest, op. 53
   Bewegt - Thema I - Thema II - Thema III
   Scherzo (Munter)
   Wiegenlied - Mäßig langsam
   Adagio - (Langsam)
   Finale (Sehr lebhaft)
   1911-1915 Eine Alpensinfonie, voor orgel en groot orkest, op. 64
   Nacht
   Sonnenaufgang
   Der Aufstieg
   Eintritt in den Wald
  Wanderung neben dem Bach
   Am Wasserfall
   Erscheinung
   Auf blumige Wiesen
   Auf der Alm
   Durch Dickicht und Gestrüpp auf Irrwegen
   Auf dem Gletscher
   Gefahrvolle Augenblicke
   Auf dem Gipfel
   Vision
   Nebel steigen auf
   Die Sonne verdüstert sich
   Elegie
   Stille vor dem Sturm
   Gewitter und Sturm, Abstieg
   Sonnenuntergang
   Ausklang
   Nacht
   1925 Sinfonie zu drei Themen in Es-groot
  
  Symfonische gedichten 
   1886 Aus Italien, symfonisch gedicht in G-groot, op. 16
   Auf der Campagna: Andante
   In Roms Ruinen: Allegro molto con brio
   Am Strande von Sorrent: Andantino
   Neapolitanisches Volksleben: Allegro molto
   1886-1888 rev.1890 Macbeth, op. 23
   1888 Don Juan, op. 20 - vrij naar het gelijknamig gedicht van Nikolaus Lenau uit 1844
   1889-1890 Tod und Verklärung, op. 24
   1895 Till Eulenspiegels lustige Streiche - ("Nach alter Schelmenweise - in Rondoform"), op. 28
   1896 Also sprach Zarathustra, op. 30 - vrij naar Friedrich Nietzsche
   Einleitung
   Von den Hinterwäldlern
   Von der großen Sehnsucht
   Von den Freuden und Leidenschaften
   Das Grablied
   Von der Wissenschaft
   Der Genesende
   Das Tanzlied
   Nachtwandlerlied
   1897 Don Quichote - ("Phantastische Variationen über ein Thema ritterlichen Charakters"), op. 35
   Introduzione
   Tema con variazioni (10 variaties)
   Finale
   1897-1898 Ein Heldenleben, op. 40
   Der Held
   Des Helden Widersacher
   Des Helden Gefährtin
   Des Helden Walstatt
   Des Helden Friedenswerke
   Des Helden Weltflucht und Vollendung
   1941-1942 Die Donau (fragment), voor groot orkest, gemengd koor en orgel
  
  Ouvertures 
   1873 Ouvertüre „Hochlands Treue“, voor orkest
   1876 Konzertouvertüre in h-klein, voor orkest
   1876 Ouvertüre in e-klein „Ein Studentenstreich“, voor orkest
   1876 Ouvertüre in Es-groot „Dom Sebastian“
   1878 Ouvertüre in E-groot, voor orkest
   1878-1879 Ouvertüre in a-klein, voor orkest
   1883 Konzertouvertüre in c-klein, voor groot orkest
  
  Concerten voor instrumenten (en orkest) 
   1880-1882 Concert in d-klein, voor viool en orkest, op. 8
   Allegro
   Lento ma Non Troppo
   Rondo: Prestissimo
   1882-1883 Concert nr. 1 in Es-groot, voor hoorn en orkest, op. 11
   Allegro
   Andante
   Rondo: Allegro
   1885-1886 Burleske d-klein, voor piano en orkest
   1924-1925 Parergon zur «Symphonia Domestica», voor piano (linkerhand) en orkest
   1927 Panathenäenzug, symfonische etudes in vorm van een passacaglia voor piano (linkerhand) en orkest, op. 74
   1942 Concert nr 2 in Es-groot, voor hoorn en orkest
   1945 Concert D-groot, voor hobo en orkest
   Allegro moderato
   Andante
   Finale: Vivace - Allegro
   1947 Duet-concertino, voor klarinet en fagot met strijkers en harp
  
  De Burleske werd eerst Scherzo genoemd en kreeg geen opusnummer. Dirigent Hans von Bülow had het stuk voor onspeelbaar verklaard. Strauss vond dat onzin. Toen hij de partituur in 1890 aan zijn vriend Eugen d'Albert liet zien, een van de grootste pianisten uit die tijd en leerling van Franz Liszt, stond deze erop om het werk uit te voeren. Het is een vrolijk, bijzonder afwisselend muziekstuk, dat ongeveer 17 minuten duurt.
  
  Andere werken 
   1876 Festmarsch in Es-groot, voor orkest, op. 1
   1877 Andante in Bes-groot, voor orkest
   1877 Andante cantabile in D-groot, voor orkest
   1879 Romance in Es-groot, voor klarinet en orkest
   1883 Romance in F-groot, voor cello en orkest
   1884-1885 rev.1887 Festmarsch in D-groot, voor orkest
   1886 Rhapsodie in cis-klein, voor piano en orkest
   1888 Festmarsch in C-groot, voor groot orkest
   1906 Militärmarsch in Es-groot, voor orkest, op. 57 Nr. 1 (opgedragen aan: keizer Wilhelm II van Duitsland)
   1906 Kriegsmarsch in c-klein, voor orkest, op. 57 Nr. 2 (opgedragen aan: keizer Wilhelm II van Duitsland)
   1913 Festliches Präludium, voor orgel en groot orkest, op. 61
   1940 Japanische Festmusik, voor groot orkest - (Voor het feest van het 2600-jarig bestaan van het keizerrijk Japan)
   1944-1945 Metamorphosen, voor 23 solostrijkers
   1946 Symphonische Fantasie aus «Die Frau ohne Schatten», voor orkest
  
  Werken voor harmonieorkest en blazers 
   1881 Serenade voor blazers in Es-groot, voor 13 blaasinstrumenten, op. 7
   1884 Suite voor blazers in Bes-groot, voor 13 blazers, op. 4
   Allegretto
   Romanze
   Gavotte
   Introduktion und Fuge: Andante Cantabile - Fuge: Allegro Con Brio
   1892 Variationen über "Wilhelm von Oranien"
   1905 de Brandenburgsche Mars - Präsentiermarsch
   1905 Militärischer Festmarsch (Königsmarsch), TrV 217 (opgedragen aan: keizer Wilhelm II van Duitsland) -
   1905 Parademarsch Nr. 1 für das Regiment «Königsjäger zu Pferde»
   1907 Parademarsch Nr. 2 für Kavallerie
   1909 Feierlicher Einzug der Ritter des Johanniterordens, Investiturmars voor groot koper-ensemble en pauken (opgedragen aan: prins Wilhelm Eitel Frederik "Eitel Fritz" Christiaan Karel van Pruisen)
   1924 Fanfare zur Eröffnung der Musikwoche der Stadt Wien im September 1924, voor 22 koperblazers en pauken
   1924 Fanfare für die Wiener Philharmoniker, voor 22 koperblazers en pauken
   1943 Festmusik für die Stadt Wien, voor 19 koperblazers en 5 pauken (ook in een bewerking voor harmonieorkest)
   1943 Wiener Fanfare, voor 19 koperblazers en 5 pauken
   1943 Sonatine voor blazers Nr. 1 in F-groot "Aus der Werkstatt eines Invaliden", voor 16 houtblazers
   Allegro Moderato
   Romanze und Menuett: Andante - Tempo Di Menuetto
   Finale: Molto Allegro
   1944-1945 Sonatine (Sinfonie) voor blazers Nr. 2 in Es-groot "Fröhliche Werkstatt", voor 16 houtblazers
   Allegro Con Brio
   Andantino, sehr Gemächtlich
   Menuett: Etwas lebhaft - Cantabile
   Einleitung: Andante - Allegro
  
  Cantates 
   1914 Tüchtigen stellt das schnelle Glück hoch empor, cantate op tekst van Hugo von Hofmannsthal voor mannenkoor a capella
  
  Muziektheater
  
  Opera's
  
  Balletten en dansmuziek
  
  Toneelmuziek 
   1887 Toneelmuziek tot «Romeo und Julia» van William Shakespeare, voor 2 sopranen, alt, tenor solo, gemengd koor en instrumenten - première: 23 oktober 1887, München, Königliches Hof- und Nationaltheater
   1891 Fanfare tot het schouwspel "Die Jäger" van August Wilhelm Iffland, voor orkest - première: 7 mei 1891, Weimar, Hoftheater
   1892 Musik zu "Lebende Bilder" - voor het feest van de gouden bruiloft van de erfgroothertog Karel Alexander van Saksen-Weimar-Eisenach met de groothertogin Sophie der Nederlanden, voor orkest - première: 8 oktober 1892, Weimar, Großherzogliches Hoftheater
   Wilhelm von Oranien (Llter als afzonderlijk werk bewerkt voor harmonieorkest)
   Begegnung und Friendenschluss
   Bernhard von Weimar
   Aussöhnung der Admirale
   1904 Twee liederen uit "Der Richter von Zalamea" van Pedro Calderón de la Barca - première: 7 september 1904, Berlijn, Lessing-Theater
  
  Vocale muziek
  
  Werken voor koor 
   1877 Messe (Vier Sätze einer Messe: Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei)
   1885 Wandrers Sturmlied „Wen du nicht verlässest, Genius“, voor zesstemmig gemengd koor en orkest - tekst: Johann Wolfgang Goethe
   1897 Zwei Gesänge, voor 16-stemmig (4xSATB) gemengd koor a capella, op. 34
   Der Abend - tekst: Friedrich Schiller
   Jakob - tekst: Friedrich Rückert
   1897 Licht du ewiglich Eines, hymne voor de opening van de kunstexpositie in 1897 in München, voor vrouwenkoor, groot koper-ensemble en groot orkest - tekst: naar "Votivtafeln" van Friedrich Schiller
   1899 Drie mannenkoren, op. 45
   Schlachtgesang
   Lied der Freundschaft
   Der Brauttanz
   1906 Volks-Hymne, voor gemengd koor
   1934 Olympische Hymne, voor de opening van de Olympische Zomerspelen 1936 in Berlijn, voor gemengd koor en orkest - tekst: Robert Lubahn
  
  Liederen 
   1873 Der müde Wanderer, voor zangstem en piano - tekst: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben
   1878 Abend- und Morgenrot, voor zangstem en piano - tekst: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben
   1878 Ein Spielmann und sein Kind, voor sopraan en orkest - tekst: August Heinrich Hoffmann von Fallersleben
   1882 Jung Friedel wallte am Rheinesstrand, voor zangstem en piano - tekst: August Becker
   1885 Acht Gedichte aus „Letzte Blätter“ von Hermann von Gilm, voor sopraan en piano (of: orkest)), op. 10 - tekst: Hermann von Gilm zu Rosenegg (1812-1864)
   Zueignung
   Nichts
   Die Nacht
   Die Georgine
   Geduld
   Die Verschwiegenen
   Die Zeitlose
   Allerseelen
   1886 Fünf Lieder, voor alt en piano, op. 15, TrV 148
   Madrigal - tekst: Michelangelo Buonarroti
   Winternacht - tekst: Adolf Friedrich Graf von Schack (1815-1894)
   Lob des Leidens - tekst: Adolf Friedrich Graf von Schack
   Aus den Liedern der Trauer - tekst: Adolf Friedrich Graf von Schack
   Heimkehr - tekst: Adolf Friedrich Graf von Schack
   1886 Sechs Lieder von Adolf Friedrich von Schack, voor sopraan en piano, op. 17, TrV 149 - tekst: Adolf Friedrich Graf von Schack
   Seitdem dein Aug' in meines schaute
   Ständchen
   Das Geheimnis
   Aus den Liedern der Trauer
   Nur Mut !
   Barcarole
   1888 Sechs Lieder aus „Lotosblätter“, voor zangstem en piano, op. 19, TrV 152 - tekst: Adolf Friedrich Graf von Schack
   Wozu noch, Mädchen, soll es frommen
   Breit' über mein Haupt
   Schön sind, doch kalt die Himmelssterne
   Wie sollten wir geheim sie halten
   Hoffen und wieder verzagen
   Mein Herz ist stumm
   1888 "Mädchenblumen" - Vier Gedichte von Felix Dahn, voor zangstem en piano, op. 22 - tekst: Julius Sophus Felix Dahn (1834-1912)
   Kornblumen
   Mohnblumen
   Efeu
   Wasserrose
   1889 „Schlichte Weisen“ - Fünf Gedichte von Felix Dahn, voor zangstem en piano, op. 21 - tekst: Julius Sophus Felix Dahn
   All mein' Gedanken
   Du meines Herzens Krönelein
   Ach Lieb, ich muss nun scheiden
   Ach weh mir unglückhaftem Mann
   Die Frauen sind oft fromm und still
   1891  Zwei Lieder, voor zangstem en piano, op. 26 - tekst: gedichten van Nikolaus Lenau
   Frühlingsgedränge
   O wärst du mein
   1894/1948 Vier Lieder, voor zangstem en piano, op. 27 - tekst: Karl Friedrich Henckell (1864-1929)
   Ruhe, meine Seele
   Cäcilie
   Heimliche Aufforderung
   Morgen
   1895 Drei Lieder, voor sopraan en piano, op. 29 - tekst: Otto Julius Bierbaum (1865-1910), ook bekend onder zijn pseudoniem Martin Möbius
   Traum durch die Dämmerung
   Schlagende Herzen
   Nachgang
   1896 Vier Lieder, voor zangstem en piano, op. 31 - tekst: Carl Busse en Richard Dehmel
   Blaue Sommer
   Wenn...
   Weißer Jasmin
   Stiller Gang
   1896 Fünf Lieder, voor zangstem en piano, op. 32
   Ich trage meine Minne - tekst: Karl Friedrich Henckell
   Sehnsucht - tekst: Detlev von Liliencron (1844-1909)
   Liebeshymnus - tekst: Karl Friedrich Henckell
   O süßer Mai - tekst: Karl Friedrich Henckell
   Himmelsboten - tekst: uit "Des Knaben Wunderhorn"
   1896-1897 Vier Gesänge, voor zangstem en orkest, op. 33
   Verführung - tekst: John Henry Mackay (1864-1933)
   Gesang der Apollopriesterin - tekst: Emanuel, Freiherr von Bodman (1874-1946)
   Hymnus
   Pilgers Morgenlied - tekst: Johann Wolfgang Goethe
   1897-1898 Vier Lieder, voor zangstem en orkest, op. 36 - tekst: Friedrich Gottlieb Klopstock (1724-1803), Friedrich Rückert en uit "Des Knaben Wunderhorn"
   Das Rosenband
   Für fünfzehn Pfennige
   Hat gesagt - bleibt's nicht dabei
   Anbetung
   1898 Sechs Lieder, voor sopraan en piano, op. 37
   Glückes genug - tekst: Detlev von Liliencron
   Ich liebe dich - tekst: Detlev von Liliencron
   Meinem Kinde - tekst: Gustav Falke (1853-1916)
   Mein Auge - tekst: Richard Dehmel
   Herr Lenz - tekst: Emanuel, Freiherr von Bodman
   Hochzeitlich Lied - tekst: Anton Lindner (1874-1915)
   1898 Fünf Lieder, voor zangstem en piano, op. 39 - tekst: Richard Dehmel en Otto Julius Bierbaum
   Leises Lied
   Junghexenlied
   Der Arbeitsmann
   Befreit
   Lied an meinen Sohn
   1899 Fünf Lieder, voor zangstem en piano, op. 41
   Wiegenlied - tekst: Richard Dehmel
   In der Campagna - tekst: John Henry Mackay
   Am Ufer - tekst: Richard Dehmel
   Bruder Liederlich - tekst: Detlev von Liliencron
   Leise Lieder... - tekst: Christian Morgenstern
   1900 5 Lieder nach Gedichten von Ludwig Uhland, voor zangstem en piano, op. 47, TrV 200
   Auf ein Kind
   Des Dichters Abendgang
   Rückleben
   Einkehr
   Von den sieben Zechbrüdern
   1900 5 Lieder nach Gedichten von Otto Julius Bierbaum und Karl Friedrich Henckell, voor zangstem en piano, op. 48, TrV 202
   Freundliche Vision
   Ich schwebe
   Kling!
   Winterweihe
   Winterliebe
   1900-1901 Acht Lieder, voor zangstem en piano, op. 49, TrV 204
   Waldseligkeit - tekst: Richard Dehmel
   In goldener Fülle - tekst: Paul Remer
   Wiegenliedchen - tekst: Richard Dehmel
   Das Lied des Steinklopfers - tekst: Karl Friedrich Henckell
   Sie wissen's nicht - tekst: Oscar Panizza
   Junggesellenschwur - tekst: uit Des Knaben Wunderhorn
   Wer lieben will, muß leiden
   Ach, was Kummer, Qual und Schmerzen
   1903 Taillefer, ballade voor sopraan, tenor, bariton, 8-stemmig gemengd koor en orkest, op. 52 - tekst: Ludwig Uhland (ter gelegenheid van de benoeming van Richard Strauss tot eredoctor van de Ruprecht-Karls-Universiteit Heidelberg)
   1903-1906 6 Lieder, voor zangstem en piano, op.56, TrV 220
   Gefunden - tekst: Johann Wolfgang Goethe
   Blindenklage - tekst: Karl Friedrich Henckell
   Im Spätboot - tekst: Conrad Ferdinand Meyer
   Mit deinen blauen Augen - tekst: Heinrich Heine
   Frühlingsfeier - tekst: Heinrich Heine
   Die heiligen drei Könige aus Morgenland - tekst: Heinrich Heine
   1918 6 Lieder, voor zangstem en piano, op. 67, TrV 238
   3 Lieder der Ophelia aus Shakespeares Hamlet - tekst: Karl Joseph Simrock naar William Shakespeare
   Wie erkenn' ich mein Treulieb
   Guten Morgen, 's ist Sankt Valentinstag (Zweites Lied der Ophelia)
   Sie trugen ihn auf der Bahre bloss (Drittes Lied der Ophelia)
   3 Lieder aus Goethes West-Östlicher Diwan - tekst: Johann Wolfgang Goethe
   Wer wird von der Welt verlangen
   Hab' ich euch denn je geraten
   Wanderers Gemütsruhe
   1918 6 Lieder nach Gedichten von Clemens Brentano, voor zangstem en piano op. 68, TrV 235
   An die Nacht
   Ich wollt ein Sträußlein binden
   Säus'le, liebe Myrte!
   Als mir dein Lied erklang
   Amor
   Lied der Frauen
   1921 Drei Hymnen von Friedrich Hölderlin, voor sopraan en orkest, op. 71
   Hymne an die Liebe
   Rückkehr in die Heimat
   Liebe
   1925 Hymne auf das Haus Kohorn, voor 2 tenoren en 2 bassen
   1948 Vier letzte Lieder, voor sopraan en orkest, TrV 296
   Frühling - tekst: Hermann Hesse
   September - tekst: Hermann Hesse
   Beim Schlafengehen - tekst: Hermann Hesse
   Im Abendrot - tekst: Joseph von Eichendorff
  
  Kamermuziek 
   1873 Zwei kleine Stücke in G-groot, voor viool en piano
   1880-1881 rev.1882-1883 Sonate in F-groot, voor cello en piano
   1883 Fantasie über ein Thema von Giovanni Paisiello, voor fagot, mondfluit en gitaar
   1883-1885 Klavierquartett in c-klein, voor viool, altviool, cello en piano
   1887 Sonate in Es-groot, op. 18, voor viool en piano
   1888 Andante in C-groot, voor hoorn en piano
   1948 Allegretto in E-groot, voor viool en piano
  
  Werken voor piano 
   1873-1874 Sonate in Es-groot (fragment)
   1873-1874 9 sonatines
   1874 Fantasie in C-groot
   1875 Allegro assai in Bes-groot
   1877 Sonate Nr. I in E-groot
   1879 Andante in c-klein
   1879 Hochzeitsmusik
   1879 Große Sonate Nr. 2 in c-klein
   1880 Fuge zu vier Themen in C-groot
   1880-1881 Fünf Klavierstücke, op. 3 - opgedragen aan Hans von Bülow
   1880-1881 Sonate in b-klein, op. 5
   1882-1884 Stimmungsbilder, op. 9
   1884 14 Improvisationen und Fuge
   1885 Intermezzo in F-groot
  
  Bibliografie 
   Eugen Schmitz: Richard Strauss als Musikdramatiker. Lewy, München 1907 (Digitalisat)
   Mathieu Schneider: Destins croisés. Du rapport entre musique et littérature dans les œuvres symphoniques de Gustav Mahler et Richard Strauss. Waldkirch: Edition Gorz 2005. 
   Julia Liebscher: Richard Strauss und das Musiktheater. Henschel-Verlag Berlin, 2005, 408 p., 
   Julia Liebscher: Richard Strauss - Also sprach Zarathustra. Tondichtung (frei nach Friedrich Nietzsche) für grosses Orchester op. 30, 127 p., 
   Stewart Gordon: A History of Keyboard Literature. Music for the Piano and its Forerunners, New York: Schirmer Books, 1996, 566 p., 
   Mario Morini, Nandi Ostali, Piero Ostali jr: Testimonianze e saggi, cronologie / Mario Morini, Nandi Ostali, Piero Ostali jr. ; presentazione di Carlo Fontana ; cenni storici a cura di Nandi Ostali ; testimonanze di Gianandrea Gavazzeni e Lorenzo Arruga ; saggi di Luciano Alberti, Giancarlo Landini e Marco Capra ; cronologia della Casa musicale Sonzogno a cura di Mario Morini e Piero Ostali jr. ; cronologia della musica contemporanea a cura di Piero Ostali jr, vol. 1, Milano : Casa musicale Sonzogno, 1995. 517 p., ISSN 00296228
   Mario Morini, Nandi Ostali, Piero Ostali jr: Cronologia delle opere / Mario Morini, Nandi Ostali, Piero Ostali jr. ; cronologia delle opere, a cura di Mario Morini e Piero Ostali jr. ; cronologia dei film, a cura di Piero Ostali jr vol. 2, Milano : Casa musicale Sonzogno, 1995. 907 p.,
   Gabriele E. Meyer: 100 Jahre Münchner Philharmoniker, München: Alois Knürr Verlag, 1994, 519 p., 
   Susanne Rode-Breymann: Die Wiener Staatsopher in den Zwischenkriegsjahren - Ihr Beitrag zum zeitgenössischen Musiktheater, Tutzing: Hans Schneider Verlag, 1994, 485 p., 
   Joachim Kaiser: Erlebte Musik; eine persönliche Musikgeschichte vom 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart, 2 vols., München: List verlag, 2., überarb. u. erw. Aufl. 1994, vol.1 463 p., vol.2 551 p., 
   Hans-Peter Rieschel: Komponisten und ihre Frauen, Droste Verlag, 1994, 234 p., 
   John L. Holmes: Conductors on composers, Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1993, 272 p., 
   Jörg Loskill: "Sünden" auf der Sternen-Treppe : Yakov Kreizbergs ueppiges Salome -Dirigat in Mönchengladbach, in: Das Orchester, jaargang 41, februari 1993, pp. 144-5
   J. Bender: World Report San Francisco, Opera Canada 34:29 N3 1993
   M. Brug: Wüste Insel; komisch belebt : Strauss' Ariadne auf Naxos am Münchner Gärtnerplatztheater, in: Opernwelt 34:17 Mar 1993, ISSN 0030-3690
   S. Mahlke: In der Nähe von Schnitzler, in: Opernwelt 34:30 Apr 1993, ISSN 0030-3690
   Klassik Richard Strauss : Don Quixote; Don Juan; Till Eulenspiegel (Steven Isserlis, Violoncello; Cynthia Phelps, Viola; Minnesota Orchestra, Edo de Waart) (Virgin), Stereoplay N3:143 Mar 1993
   Paul Moor: A salute to Strauss - The San Francisco Opera does him proud, American Record Guide 56:35-6 N5 1993
   G. Satragni: Da Monaco di Baviera - L'ultima Elena egiziaca, Nuova Rivista Musicale Italiana 27:87-8 N1 1993
   Klassik Richard Strauss : Der Bürger als Edelmann (Suite), Divertimento (Orpheus Chamber Orchestra) (DG), Stereoplay N5:137 May 1993
   Imre Fabian: Kabuki als Ausstattungstheater : Strauss' Frau ohne Schatten, in: Opernwelt 34:10 Sep 1993
   Ludwig Lutz: Eisiges Bergmassiv : Augsburg wagt "Die Frau ohne Schatten", in: Oper und Konzert 31:18 Nov-Dec 1993
   G. Weiss: Erstes Licht auf wichtige Quelle : Ergänzung einer Lücke im Briefwechsel von Gustav Mahler und Richard Strauss, Oesterreichische Musikzeitschrift 48:81-5 Feb 1993
   E. Baker: Rococo harmony : designer Alfred Roller completed the trio that brought "Der Rosenkavalier" vividly to life, Opera News 57:12-15 Feb 13 1993
   H. Mauro: Jochanaans eitler Heldentod : Wiederaufnahme der "Salome" in Salzburg, in: Oper und Konzert 31:13 Sep 1993
   C.A. Heusch: Überzeugende Alternative : Richard-Strauss-Festival in San Francisco, in: Oper und Konzert 31:14 Sep 1993
   M. Kissler: Malven : Richard Strauss's letzte Rose!, Tempo N185:18-25 Jun 1993
   Walter Werbeck: "Macbeth" von Richard Strauss : Fassungen und Entstehungsgeschichte, Archiv für Musikwissenschaft 50:232-53 N3 1993
   John Ardoin: Notes on "Der Rosenkavalier", San Francisco Opera 71:14-15+ N2 1993
   N. Crory: San Francisco celebrates the music of Richard Strauss, Classical Music Magazine 16:29 N4 1993
   H. Mauro: Strauss war ein ganz besonderer Fall : Gesangsunterricht bei Hans Hotter, Oper und Konzert 31:26-8 Sep 1993
   A. Unger: Das Ringen mit musikalischer Geschichte : Gustav Mahler und Richard Strauss; zwei Unzeitgemäße im Banne Nietzsches, in: Neue Musikzeitung 42:47-8 Apr-May 1993
  
  Referentie
  
  Externe links
   Richard Strauss Institut Garmisch-Partenkirchen
   Literatuur van en over Richard Strauss (Receptie en receptiegeschiedenis) in de catalogus van het Richard Strauss Institut Garmisch-Partenkirchen
   Stamboom Richard Strauss
   Filmsequentie van de Salzburger Festspiele 1932
  
  Duits componist
  Duits dirigent
  19e-eeuws componist
  20e-eeuws componist
  Duits operacomponist