title: De oorsprong van onze politiek I: Van de prehistorie tot de Verlichting
text: De oorsprong van onze politiek I: Van de prehistorie tot de Verlichting (Engels: The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution) is een boek van Amerikaans politicoloog en filosoof Francis Fukuyama uit 2011, wat hetzelfde jaar in het Nederlands werd vertaald bij de uitgeverij Atlas Contact, over politieke ontwikkeling, uitgelegd aan de hand van comparatieve geschiedenis van verschillende landen en regio's van de prehistorie tot en met de vroegmoderne periode en politieke theorievorming over de verschillende componenten van politieke ontwikkeling en de relatie met andere maatschappelijke domeinen. Het boek vormt het eerste onderdeel van een tweedelige serie over politieke ontwikkeling; het tweede boek heet De oorsprong van onze politiek II: Orde en verval, dat politieke ontwikkeling bespreekt in de moderne tijd.
  
  De stelling van professor Fukuyama - vooral bekend voor zijn these van het einde van de geschiedenis - is dat politieke ontwikkeling bestaat uit drie componenten:
  
   Een 'staat', waar Fukuyama de definitie van Max Weber hanteert: "een organisatie met een legitiem geweldsmonopolie binnen een afgebakend gebied". Fukuyama stelt ook, zoals Weber, dat een staat 'modern' is wanneer zij een rationele arbeidsverdeling heeft, gebaseerd op technische specialisering en deskundigheid - in plaats van nepotisme - en onpersoonlijk is, in rekrutering van personeel en in het gezag dat hij uitoefent over zijn burgers. Met de ontwikkeling van de staat neemt de capaciteit van de politiek om macht uit te oefenen over de samenleving toe.
   Een rechtsorde, die niet enkel mag gelden voor gewone burgers, maar voor de machthebbers en hun vrienden en familie bindend moet zijn. Dit is een component die politieke machtsuitoefening beteugelt.
   Politieke verantwoording, die de belangen van de politiek in overeenstemming brengt met de wensen van de bredere bevolking. Machthebbers behoren zo gehoor te geven aan de behoeftes uit de samenleving. Dit is een andere beteugeling van politieke machtsuitoefening. 
  
  Fukuyama onderzoekt de evolutie van deze instellingen door een reeks historische gevalstudies te onderzoeken uit de periode van "voormenselijke tijden tot aan de vooravond van de Franse en Amerikaanse Revolutie." Deze omvatten onder meer het antieke China, het Ottomaanse rijk, het middeleeuwse Latijns-christelijke West-Europa en het koloniale Latijns-Amerika. In zijn laatste hoofdstukken stelt hij een theorie op over politieke ontwikkeling die ook andere maatschappelijke aspecten in rekening houdt, zoals ideeën over legitimiteit en sociale mobilisatie. Daarnaast waarschuwt hij voor het gevaar van 'politiek verval', waardoor de kwaliteit van de politiek terug achteruit gaat. Volgens Fukuyama is dit een continue gevaar waar politieke systemen aan onderhevig zijn. Hij besluit ook dat de 'malthusiaanse omstandigheden' waaronder politieke ontwikkeling zich in de pre-industriële wereld voltrok volledig getransformeerd zijn in de moderne wereld, waardoor zaken als economische groei nieuwe dimensies teweegbrengen die in zijn volgende boek verder worden onderzocht.
  
  Inhoud 
  Het boek is uitgegeven onder de titel The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution, in 2011 gepubliceerd bij de Amerikaanse uitgever Farrar, Straus en Giroux, gevestigd in New York. De Nederlandstalige uitgave vond datzelfde jaar plaats bij uitgeverij Atlas Contact gevestigd in Amsterdam. De Nederlandse vertaler is Robert Vernooy. Fukuyama draagt het boek op aan zijn overleden oudprofessor en collega-politicoloog Samuel Huntington, die in 2008 was gestorven. 
  
  Onderstaand zullen de verschillende delen en hoofdstukken van het boek volgen met de thema's die erin worden besproken, zoals aangegeven bovenaan ieder hoofdstuk. Bij ieder aangegeven thema zal soms een citaat of korte samenvatting van Fukuyama's conclusie volgen.
  
  Voorwoord 
  
  Fukuyama stelt in zijn voorwoord het volgende: "Dit boek heeft twee ontstaansredenen. De eerste deed zich voor toen mijn voormalige leraar, wijlen Samuel Huntington van Harvard University, mij vroeg om een voorwoord te schrijven bij een nieuwe editie van zijn klassieker uit 1968, Political Order in Changing Societies. (...) Het oorspronkelijke boek was een van de laatste pogingen om een brede monografie over de ontwikkeling van de politiek te schrijven. (...) Het vormde de grondslag van veel belangrijke ideeën op het gebied van de vergelijkende politicologie, waaronder een theorie over politiek verval, het concept van autoritaire modernisering en de opvatting dat de ontwikkeling van de politiek een verschijnsel was dat losstond van andere aspecten van de modernisering. Terwijl ik aan het voorwoord werkte, bedacht ik dat, hoe belangrijk Political Order ook mocht zijn, het hier en daar bijgewerkt moest worden. (...) In de jaren sinds zijn publicatie zijn er veel belangrijke ontwikkelingen geweest, zoals de economische opkomst van Oost-Azië, de ineenstorting van het wereldcommunisme, de globalisering en de ‘Derde Golf’ van de democratisering, zoals Huntington dat zelf noemde, die in de jaren zeventig begon. (...) Ik bedacht derhalve dat het gepast zou zijn om terug te keren tot de thema’s van dat boek en te proberen die toe te passen op de wereld van nu." Daarnaast wil Fukuyama achterhalen wat de diepere worstels zijn van instellingen, waar "nog meer fundamenteel werk verricht zou moeten worden om de oorzaken van de opkomst en het verval van de politiek te verklaren." In Huntingtons werk zou al uitgegaan zijn van het bestaan van politieke instellingen als de staat, het leger of het rechtssysteem, terwijl Fukuyama beweert dat het juist cruciaal is om te begrijpen "(...) waar die systemen oorspronkelijk vandaan kwamen (...) Landen zitten niet vast aan hun verleden. Maar in veel gevallen hebben dingen die honderden of zelfs duizenden jaren geleden zijn gebeurd tot op de dag van vandaag nog steeds een grote invloed op het karakter van de politiek. Willen we het heden van instellingen die nu voor ons vanzelfsprekend zijn begrijpen, dan moeten we eerst kijken naar hun oorsprong en de dikwijls onvoorziene, toevallige krachten waardoor ze zijn ontstaan."De tweede reden voor Fukuyama - die samenhangt met zijn belangstelling voor de geschiedenis van politieke instellingen - zijn de problemen van failed states te begrijpen, waar de internationale gemeenschap veel moeilijkheden heeft ondervonden om daar moderne natiestaten te ontwikkelen.De antwoorden op veel van deze vragen zijn niet te vinden in Political Order in Changing Societies; en een nieuwe blik op Huntingtons thematiek vraagt om een uitgebreide verheldering van deze onderwerpen. Vandaar dit boek, over de historische achtergronden van instellingen, maar ook over het proces van politiek verval.Hij illustreert dit door de politiek-maatschappelijke situatie van Melanesische maatschappijen zoals Papoea-Nieuw-Guinea uit te leggen, die in stammen georganiseerd zijn op basis van (veronderstelde) verwantschap. Toen het Westminster-systeem in de postkoloniale periode werd ingevoerd, zorgde dat voor grote problemen zoals nepotisme en buitenlandse exploitatie door Chinees-Maleisische houtkapbedrijven.
  
  Fukuyama geeft mee dat dit het eerste boek is in een geplande tweedelige serie, waardoor het belangrijk is om deze twee werken als één project te begrijpen. Dit boek zal ingaan"(...) op de ontwikkeling van de politiek in voormenselijke tijden tot aan de vooravond van de Franse en de Amerikaanse Revolutie (...) [waarbij] de menselijke prehistorie, de oorsprong van de staat, de rechtsorde en uiteindelijk politieke verantwoording aan de orde komen."
  
  In het tweede boek De oorsprong van onze politiek II: Orde en verval bespreekt Fukuyama de ontwikkeling van politiek"(...) van de Franse Revolutie tot aan het heden en zal worden ingegaan op de ontwikkeling van de politiek in de hedendaagse ontwikkelingslanden, met speciale aandacht voor de impact die westerse instellingen hadden op niet-westerse samenlevingen die wilden moderniseren. Daarna zal er worden beschreven hoe de politieke ontwikkeling zich voltrekt in de wereld van nu."De reden om deze twee perioden van elkaar te scheiden, is dat ze een andere dynamiek hebben op het vlak van politieke ontwikkelingen door veranderingen in andere domeinen van de samenleving:"Nadat de Industriële Revolutie had plaatsgevonden en menselijke samenlevingen de malthusiaanse omstandigheden achter zich hadden gelaten waarin ze zich tot dan toe hadden bevonden, ontstond er een nieuwe dynamiek in het proces van maatschappelijke verandering, die grote politieke gevolgen zou hebben. Lezers van dit deel zouden het idee kunnen krijgen dat enkele van de lange historische bewegingen die hier beschreven worden impliceren dat samenlevingen vast zitten aan hun geschiedenis, maar de omstandigheden in onze tijd zijn totaal veranderd, veel dynamischer geworden."
  
  Fukuyama waarschuwt dat hij veel diverse onderzoeksgebieden en samenlevingen behandelt en vergelijkt; daardoor is de kans op feitelijke of interpretatieve fouten aanzienlijk, ook al heeft hij zich naar eigen woorden "zoveel mogelijk door deskundigen laten beoordelen". Hoewel de afzonderlijke hoofdstukken voor specialisten van een bepaalde tijdsperiode of regio onvoldoende uitgewerkt zullen zijn, heeft het  waarde om een breed comparatief perspectief te houden om tot doeltreffende vaststellingen te komen, beweert Fukuyama, . Hij bekritiseert dat al te beperkte onderzoeksonderwerpen ertoe kunnen leiden dat"[s]ommige van de meer algemene patronen in de ontwikkeling van de politiek (...) domweg niet zichtbaar [worden] (...)"
  
  Deel 1: Vóór de staat
  
  [1] De noodzaak van politiek
  
  De derde golf van de democratisering en de huidige vrees voor de toekomst van onze liberale democratie
  
  Over hoe zowel links als rechts fantaseren over het afschaffen van de politiek
  
  Hoe de huidige ontwikkelingslanden de vervulling van deze fantasieën vertegenwoordigen
  
  Hoe wij instellingen voor vanzelfsprekend aannemen, zonder dat we een idee hebben waar ze vandaan komen
  
  [2] De natuurstaat
  
  Filosofische discussies over de natuurstaat
  
  Hoe de huidige levenswetenschappen licht werpen op de menselijke aard en daarmee op het biologische fundament van de politiek
  
  Politiek bij chimpansees en andere primaten
  
  Welke aspecten van de menselijke aard ten grondslag liggen aan de politiek
  
  Wanneer verschillende delen van de wereld voor het eerst bevolkt werden
  
  [3] De tirannie van verwanten
  
  Twisten over de feiten en de aard van de menselijke sociale evolutie
  
  Sociale organisatie op familie- en groepsniveau en de overgang naar tribalisme
  
  Een inleiding tot lineages, agnatie en andere antropologische basisbegrippen
  
  [4] Tribale samenlevingen: eigendom, recht, oorlog
  
  Het verband tussen verwantschap en de ontwikkeling van eigendomsrechten
  
  De aard van het recht in een tribale samenleving
  
  Tribale samenlevingen als militaire organisaties
  
  Sterke en zwakke punten van een tribale organisatie
  
  [5] De komst van de Leviathan
  
  De verschillen tussen staten en tribale samenlevingen
  
  ‘Oorspronkelijke’ versus concurrerende staatsvorming
  
  Verschillende theorieën omtrent de staatsvorming, waaronder enkele doodlopende wegen zoals irrigatie, hetgeen tot een verklaring leidt van de reden waarom staten in sommige delen van de wereld vroeg opkwamen en in andere niet
  
  Deel 2: Staatsvorming
  
  [6] Het Chinese tribalisme
  
  De oorsprong van de Chinese beschaving
  
  De organisatie van de tribale samenleving in de Chinese oudheid
  
  Kenmerken van familie en verwantschap in China
  
  De verspreiding van het feodalisme onder de Zhou en het karakter van politiek gezag
  
  [7] Oorlog en de opkomst van de Chinese staat
  
  Hoe de Chinese staat ontstond uit militaire concurrentie
  
  Shang Yangs moderniserende hervormingen
  
  De doctrine van het legalisme en haar kritiek op het confucianistische familisme
  
  Waarom de politieke ontwikkeling niet gepaard ging met economische of sociale ontwikkeling
  
  [8] Het grote Han-systeem
  
  De eerste Qin-keizer en waarom de door hem gestichte dynastie zo snel ineenstortte
  
  Hoe de Han-dynastie de confucianistische instellingen herstelde met de handhaving van legalistische principes
  
  Hoe China onder de Qin en de Han werd bestuurd
  
  [9] Politiek verval en de terugkeer van patrimoniale bestuur
  
  Waarom de Han-dynastie na vierhonderd jaar ineenstortte
  
  Het belang van de toename van grootgrondbezit en ongelijkheid in een malthusiaanse samenleving
  
  Hoe grote families het bestuur naar zich toe trokken en de staat verzwakten
  
  Het Chinese nationale gevoel
  
  [10] De Indiase omweg
  
  Hoe de vroege ontwikkeling van India verschilde van die van China door de opkomst van de brahmaanse religie
  
  Varna’s en jati’s
  
  De tribale samenleving in het vroege India
  
  De Indiase omweg naar de soevereiniteit
  
  [11] Varna’s en jati’s
  
  Economie versus religie als een oorzaak van sociale verandering
  
  Hoe het sociale leven in India begrijpelijk wordt in het licht van religieuze ideeën
  
  De implicaties van de Indiase religie voor de politieke macht
  
  [12] De zwakheden van Indiase bestuursvormen
  
  Hoe de Maurya’s de eerste en meest succesvolle inheemse heersers over India waren
  
  De aard van de Indiase staat onder de Maurya’s
  
  Het karakter van Ashoka
  
  Verval, verdeeldheid en herleving onder de Gupta’s
  
  Waarom India later in handen van buitenlandse veroveraars viel
  
  [13] Slavernij en hoe de moslims het tribalisme achter zich lieten
  
  De Ottomaanse instelling van de militaire slavernij
  
  Hoe tribalisme het belangrijkste obstakel vormde voor de politieke ontwikkeling bij de Arabieren
  
  Hoe de militaire slavernij voor het eerst de kop opstak onder de dynastie van de Abbasiden
  
  Waarom stamleden goede veroveraars maar slechte bestuurders zijn
  
  Plato’s oplossing voor het probleem van het patrimonialisme
  
  [14] De Mammelukken redden de islam
  
  Hoe de Mammelukken aan de macht kwamen in Egypte
  
  Het merkwaardige feit dat de macht in het Arabische Midden-Oosten in de handen van Turkse slaven lag
  
  Hoe de Mammelukken de islam redden van de kruisvaarders en de Mongolen
  
  Tekortkomingen in de implementatie van de militaire slavernij door de Mammelukken, die leidden tot het uiteindelijke verval van het regime
  
  [15] Het functioneren en het verval van de Ottomaanse staat
  
  Hoe de Ottomanen de macht centraliseerden op een manier die Europese monarchen niet konden bevatten
  
  Hoe de Ottomanen het systeem van militaire slavernij perfectioneerden
  
  De instabiliteit van de Turkse staat en haar afhankelijkheid van voortdurende buitenlandse expansie
  
  Oorzaken van het verval van het Ottomaanse systeem
  
  Militaire slavernij als een doodlopende straat vanuit een ontwikkelingsoogpunt
  
  [16] Het christendom ondermijnt de familie
  
  Hoe het Europese afscheid van de verwantschap eerder door de religie dan door de politiek werd veroorzaakt
  
  Veelvoorkomende misvattingen omtrent de aard van de familie in Europa
  
  Hoe de katholieke Kerk uitgebreide verwantschapsgroepen tenietdeed
  
  Hoe het Engelse individualisme zelfs in Europese context extreem was
  
  Deel 3: De rechtsorde
  
  [17] De oorsprong van de rechtsorde
  
  De oorsprong van de rechtsorde
  
  Het Europese exceptionalisme blijkt uit de rol van het recht in de vroege staatsvorming
  
  Definities van en onenigheden omtrent de rechtsorde
  
  De theorieën van Hayek omtrent de prioriteit van het recht boven de wetgeving
  
  Hoe de Engelse Common Law gebaseerd was op de macht van de koning; en hoe dat de legitimiteit van de Engelse staat ondersteunde
  
  [18] De Kerk wordt een staat
  
  Het cruciale belang van de katholieke Kerk voor de vestiging van de rechtsorde in Europa
  
  De Investituurstrijd en zijn gevolgen
  
  Hoe de Kerk zelf staatachtige kenmerken kreeg
  
  De opkomst van een domein van wereldlijke heerschappij
  
  De oorsprong van de huidige rechtsorde in deze ontwikkelingen
  
  [19] De staat wordt een kerk
  
  Hoe de rechtsorde zich ontwikkelde in India en het Midden-Oosten, maar niet in China
  
  Hoe het gezag feitelijk was verdeeld tussen de wereldlijke en geestelijke autoriteiten in het Midden-Oosten
  
  Hoe premoderne regimes in het Midden-Oosten de eigendomsrechten respecteerden
  
  Waarom de islamitische oelama’s nooit een tegengewicht voor de staatsmacht konden vormen zoals de christelijke Kerk dat deed
  
  Waarom er in de huidige Arabische wereld geen rechtsorde bestaat
  
  De moderne rechtsorde vergeleken
  
  [20] Oosters despotisme
  
  Hoe in China na de Tang-dynastie een moderne staat werd geherconsolideerd
  
  De usupatie van keizerin Wu en wat ons dat vertelt over het Chinese politieke systeem
  
  Wat het Hemelse Mandaat was en hoe de politieke legitimiteit tot stand kwam in het dynastieke China
  
  [21] Stationaire bandieten
  
  Of alle staten roofstaten zijn, en of de Chinese staat in de Ming-tijd zo genoemd kan worden
  
  Enkele voorbeelden van willekeurig bewind uit latere perioden in de Chinese geschiedenis
  
  Of goed bestuur gehandhaafd kan worden in een staat zonder tegengewicht voor de uitvoerende macht 
  “Het is veel waarschijnlijker dat culturele opvattingen ten aanzien van wetenschap, onderwijs en vernieuwing verklaren waarom China het in de voorgaande eeuwen zo slecht deed in de wereldwijde wedloop van de economie en het tegenwoordig zo goed doet, dan dat het ligt aan een fundamentele fout in zijn politieke instellingen.”
  
  Deel 4: De verantwoordelijke overheid
  
  [22] De opkomst van de politieke verantwoording
  
  Wat politieke verantwoording is
  
  Hoe de late staatsvorming in Europa de oorzaak van de latere vrijheid was
  
  Wat er niet klopt aan de ‘Whig-geschiedenis’ en hoe politieke ontwikkeling alleen kan worden begrepen door landen met elkaar te vergelijken: vijf verschillende Europese resultaten
  
  [23] Zelfverrijkers
  
  Hoe een fiscale crisis leidde tot de opkomst van patrimoniaal bestuur in Frankrijk
  
  De intendanten en de ontwikkeling van gecentraliseerd bestuur
  
  Hoe de Franse elite vrijheid als een privilege zag, en hoe zij ervan werd weerhouden om collectief op te treden
  
  De fundamentele zwakte van de Franse overheid en haar onvermogen om haar eigen elites te belasten of controleren
  
  [24] Het patrimonialisme steekt de Atlantische Oceaan over
  
  Waarom het bestuur in Latijns-Amerika kenmerken heeft die men in andere werelddelen niet aantreft
  
  Vroegmodern Spanje en hoe dit land een patrimoniaal bestuur ontwikkelde dat erg leek op dat in Frankrijk
  
  Spaanse instellingen, en hoe zij werden overgebracht naar de Spaanse kolonies in de Nieuwe Wereld
  
  [25] Ten oosten van de Elbe
  
  Waarom Hongarije interessant is als een alternatieve weg naar falende verantwoording
  
  Hoe de horigheid in Oost-Europa werd opgelegd op hetzelfde moment dat zij in het Westen werd afgeschaft
  
  De opkomst van het constitutionalisme en het overwicht van de adel in Hongarije
  
  Waarom het belangrijk is om een sterke centrale staat te hebben en tevens grenzen aan die staat te stellen, wil de vrijheid gedijen
  
  [26] Naar een volkomener absolutisme
  
  De opkomst van de Moskovitische staat en eigenaardigheden in de Russische politieke ontwikkeling
  
  Hoe de geleidelijke knechting van de Russische boeren voortkwam uit de afhankelijkheid van de monarchie van de aristocratie
  
  Waarom het absolutisme in Rusland meer volledig zegevierde dan elders in Europa
  
  [27] Belasting en vertegenwoordiging
  
  Hoe de voorgaande gevallen van falende verantwoording als context kunnen dienen voor inzicht in de ontwikkeling van parlementaire instellingen in Engeland
  
  Oorzaken van politieke solidariteit en hun oorsprong in het pre-Normandische Engeland
  
  De rol van recht bij het legitimeren van Engelse instellingen
  
  Wat de Glorieuze Revolutie feitelijk teweegbracht
  
  [28] Waarom verantwoording? Waarom absolutisme?
  
  Een vergelijking van de voorgaande gevallen
  
  Waarom de Engelse weg naar representatief bestuur niet de enige mogelijkheid was
  
  De weg naar Denemarken 
  “Het is moeilijk je een groter contrast voor te stellen dan dat tussen het Scandinavische en het Russische platteland aan het begin van de negentiende eeuw, ondanks hun geografische nabijheid en de klimatologische overeenkomsten.”
  
  De relevantie van historische discussie voor de democratische worstelingen in het heden 
  “Het verhaal over de opkomst van de Deense democratie wemelt van het historisch toeval en samenlopen van omstandigheden, die zich in andere samenlevingen nooit zullen herhalen. De Denen bewandelden een heel andere weg om op de moderne liberale democratie uit te komen dan de Engelsen, maar uiteindelijk kwamen ze op nagenoeg hetzelfde uit. Beide landen ontwikkelden een sterke staat, een rechtsorde en een verantwoordelijke overheid. Naar het zich laat aanzien is er dus een aantal verschillende ‘wegen naar Denemarken’.”
  
  Deel 5: Naar een theorie over de ontwikkeling van de politiek
  
  [29] Politieke ontwikkeling en politiek verval
  
  Het biologisch fundament van de politiek
  
  Mechanismen achter de ontwikkeling van de politieke orde 
  “Biologische evolutie is zowel specifiek als algemeen. Specifieke evolutie doet zich voor als soorten zich aanpassen aan heel specifieke omgevingen en zich differentiëren, zoals de beroemde vinken van Darwin. Maar algemene evolutie doet zich ook voor als bepaalde succesvolle groepen organismen zich snel vermenigvuldigen in plaatselijke omgevingen. Zo waren er grote algemene overgangen van eencellige naar meercellige organismen, van aseksuele naar seksuele voortplanting, van dinosauriërs naar zoogdieren, enzovoort. Hetzelfde geldt voor de politieke ontwikkeling. Toen gedragsmatig moderne mensen ongeveer vijftigduizend jaar geleden uit Afrika vertrokken en zich over de wereld verspreidden, pasten ze zich aan aan de verschillende plaatselijke omgevingen die ze tegenkwamen en ontwikkelden ze verschillende talen, culturen en instellingen. Tegelijkertijd ontdekten bepaalde samenlevingen sociale organisatievormen die grote voordelen boden, en zo kwam het tot algemene overgangen van groepen naar stammen naar staten. Bij de samenlevingen op staatsniveau versloegen of absorbeerden de samenlevingen met een effectievere organisatie de minder effectieve, om zo hun eigen sociale organisatievorm te verbreiden. Bij politieke instellingen was er derhalve zowel differentiëring als convergentie.”
  
  Wat politiek is en waarin zij verschilt van economie
  
  Instellingen
  
  Oorzaken van politiek verval
  
  De staat, de rechtsorde, politieke verantwoording en het verband daartussen
  
  Hoe de omstandigheden voor politieke ontwikkeling in de loop der tijd zijn veranderd
  
  [30] Politieke ontwikkeling, toen en nu
  
  Hoe de omstandigheden voor politieke ontwikkeling sinds de achttiende eeuw ingrijpend zijn veranderd
  
  De politieke, economische en sociale aspecten van ontwikkeling, en hun onderlinge wisselwerking in een malthusiaanse wereld
  
  Hoe deze aspecten nu op elkaar inwerken
  
  Aankondigingen van de moderne wereld
  
  Voetnoten 
  
  Wetenschappelijk boek
  Engelstalig politiek boek
  
  Trivia 
  
   Francis Fukuyama - Wikipedia-artikel over de auteur
   Francis Fukuyama - Stanford University - informatie over de auteur van Stanford University, de academische instelling waar hij anno 2023 werkt
   Francis Fukuyama - American Purpose - informatie over de auteur op het Amerikaanse magazine American Purpose waarvan Fukuyama anno 2023 de voorzitter en een redacteur is, en waar hij dikwijls artikelen op schrijft onder de reeks Frankly Fukuyama
   Frankly Fukuyama - YouTube - het kanaal van de auteur op het socialemediaplatforum YouTube, gebonden aan zijn werk bij het magazine American Purpose
   Francis Fukuyama - CDDRL - informatie over de auteur van Center on Democracy, Development and the Rule of Law, een onderzoeks- en trainingsproject van Stanford University met betrekking tot mondiale ontwikkeling waaraan Fukuyama als professor deelneemt
   Francis Fukuyama - X/Twitter - het account van de auteur op het socialemediaplatforum X
   Francis Fukuyama - Atlas Contact - informatie over de auteur bij de Nederlandse uitgever van het boek Atlas Contact; ook de andere in het Nederlands vertaalde werken van Fukuyama staan erbij
   The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution - Farrar, Straus and Giroux - de originele Engelstalige versie van het boek op de website van de oorspronkelijke uitgever
   De oorsprong van onze politiek 1 - Atlas Contact - de Nederlandse vertaling van het boek op de website van de Nederlandse uitgever