title: Mottekasteel
text: Een mottekasteel is een hoogmiddeleeuws, veelal torenvormige versterking op een motte, een afgeplatte aangelegde aarden heuvel.  De toren op de kunstmatige heuvel werd aanvankelijk in hout opgetrokken en later in steen gebouwd.  Vaak is van dit burchttype alleen nog de heuvel overgebleven.
  
  Benaming en verspreiding 
  
  Een motte is een geheel of gedeeltelijk kunstmatige heuvel met een regelmatige vorm en steile zijden. De heuvel werd gewoonlijk met muren of palissades en brede droge of natte grachten omgeven.  De constructie heeft tot doel de op zijn afgeplatte top staande versterkingen beter te verdedigen en de omgeving te beheersen. Bij dit opperhof sloot meestal nog een neerhof aan waar zich het eigenlijke leven voltrok. 
  
  In Vlaanderen is vooral de term motte courant, hoewel ook de termen mot, en motteken voorkomen. In Nederland komen naast deze termen meerdere andere voor, namelijk werf, bergh, barch, borg, huus, casteel, die alle op een motteversterking betrekking kunnen hebben.
  
  Opbouw van een mottekasteel 
  De meest voorkomende verschijningsvorm van een mottekasteel bestond uit twee gedeelten: een opperhof of  hoofdburcht, met een specifiek militair doel en een neerhof of voorburcht waar zich de meer economische aspecten van het dagelijks leven afspeelden. Beide waren gebouwd op verhogingen in het landschap en omgeven door grachten en wallen en houten pallisades of stenen muren. Op de hoogste motteheuvel (de opperhof) werd een donjon, een kasteel, een burcht of een ander verdedigingswerk gebouwd in hout of steen. De motteheuvel met zijn toren vertegenwoordigde het residentiële (adellijke) en militaire karakter van de plaats. Verder bestond het mottekasteel uit een of meer lager gelegen voorburchten (de neerhof). Hier stonden de nutsgebouwen, zoals stallen en schuren, met soms een kapel of het eigenlijke woonhuis van de heer, in het geval dat de donjon alleen als noodverblijf werd gebruikt. De neerhof vertegenwoordigde dan het dagelijkse leven. 
  
  De afmetingen van de motteheuvel varieerden gemiddeld tussen 20 en 100 meter diameter; de hoogte kon tussen 3 en 20 meter bedragen. 
  
  De opbouw van de motheuvel werd bepaald door zijn natuurlijke omgeving. In vlakke gebieden is het een kunstmatige heuvel met aarde uit een uitgegraven gracht rond het bouwwerk en grond aangevoerd van buitenaf om meer hoogte te creëren. In heuvelachtige gebieden zijn het half-kunstmatige verhogingen van een verhevenheid in het landschap en in bergachtige gebieden wordt gebruik gemaakt van het strategisch reliëf van het landschap. 
  
  Een zeldzame variant van het mottekasteel is de abschnittsmotte waarbij de motteheuvel gecreëerd is door gedeeltelijke afgraving van een heuvelrug. Een andere zeldzame verschijningsvorm is de dubbelmotte waarbij op het terrein twee opperhoven gelegen zijn. Een voorbeeld hiervan is Eriksvold op Lolland in Denemarken.
  
  De shell keep 
  Een speciaal type van motteversterking is de shell keep. Met deze, uit het Engels overgenomen term wordt in de castellologie verwezen naar mottekastelen waarbij de houten palissade die de heuvel bekroont, vervangen is door een stenen omheiningsmuur die de plateaurand van de heuvel volgt. De toren neemt hierbij geen centrale plaats in, maar is tegen de muur aan gebouwd. Indien van toepassing worden ook de nutsgebouwen verwerkt in deze stenen omheiningsmuur, waardoor een cirkelvormige binnenplaats ontstaat. Voorbeelden van dit type vinden we zowel in de Lage Landen (Leiden, Kessel), Groot-Brittannië (Restormel, Arundel) als in Frankrijk (Gisors).
  
  Geschiedenis
  
  Deze versterkingsvorm wordt traditioneel een ontstaan toegedicht ergens aan het eind van de 10e eeuw, in de gebieden tussen de Rijn en de Loire. De oudste afbeelding van een mottekasteel vinden we op het 11e-eeuwse Tapijt van Bayeux. In de loop van de 11e en de 12e eeuw kent deze versterkingsvorm vervolgens een hoogtepunt en een grote verspreiding: tegen de 13e eeuw vinden we ze van Denemarken tot Italië en van de Atlantische kust tot Polen. Het succes van deze versterkingsvorm valt te verklaren door:
   de relatief makkelijk te verkrijgen bouwmaterialen: hout en aarde zijn immers makkelijk verkrijgbaar, terwijl steen in deze periode duur is, en
   de relatieve snelheid waarmee een motteheuvel opgeworpen en een mottekasteel gebouwd kon worden: de bouwtijd kon variëren van enkele dagen tot enkele weken.
  
  Na de 13e eeuw neemt het mottekasteel in belang af door de opkomst van de artillerie en aangepaste militaire versterkingsvormen.. Vanaf het einde van de 13e eeuw worden er heel wat versterkte kastelen gebouwd in steen, veelal in vierkante vorm met torens op de hoeken. Toch zijn er nadien nog mottekastelen met toren gebouwd, maar het betreft dan vooral constructies met een symbolische functie (als statussymbool) en niet langer met een dominante militaire functie.
  
  Functie 
  Er kunnen verschillende soorten mottekastelen worden onderscheiden naargelang hun doel: aanvalsmottes, verdedigingsmottes en mottekastelen met een residentiële functie. Vaak is een mottekasteel niet louter in één categorie onder te brengen, maar cumuleert ze meerdere van deze functies tegelijk. Wat de verdediging betreft onderscheiden we publieke functies (het verdedigen van een grondgebied; verdedigingsmottes), private functies (verdedigen van het huis van de heer, samenlopend met het residentiële aspect), actieve verdedigende functies (het veroveren en onderwerpen van een gebied) en passieve verdedigende functies (het beschermen van een gebied; de publieke functie). Naast dit defensieve aspect had het mottekasteel ook vaak een residentiële functie, als de residentie van een adellijke figuur. Verder had het mottekasteel ook een niet te onderschatten sociale functie als statussymbool, dat wil zeggen als symbool van de heerlijke macht. Het optrekken van een kasteel was immers niet iedereen gegund.
  
  België 
  
  Op meerdere plaatsen in België zijn nog overblijfselen van de middeleeuwse mottekastelen zichtbaar in het landschap
  .
  
  Nog zichtbare motteheuvels waarvan het kasteel verdwenen is
  
  Antwerpen 
   Poederlee, de Ouden Hofberg in het natuurgebied Den Haert.
  
  Brabant 
   De Motte in Geetbets.
   In het gehucht Borgt bij Grimbergen staat de Senecaberg.
   In Landen is er een dubbele motte bij Sinte-Gitter.
   Zoutleeuw, de Castelberg, vlak bij het natuurreservaat Het Vinne.
   In Bever, de Burcht van Bever.
  
  Limburg 
   Alken (Terkoest), de Mot (Blekkenbergstraat)
  Bilzen (Beverst), de Schuylenborg.
   Hasselt (Stevoort), de Asberg, op de grens met Wijer.
   Heers (Horpmaal), de Motheuvel .
   Hoeselt, De Motte bij het centrum van Hoeselt.
   Riemst (Millen), Motheuvel bij de Peperstraat .
   Wellen, De Mot, in de Houtstraat.
  
  West-Vlaanderen 
   Merkem (Houthulst), de Hoge Motte, gelegen tussen de Noord- en Zuidwallandstraat. Deze motteheuvel werd tijdens de Eerste Wereldoorlog door de Duitsers als observatiepost gebruikt.
   Werken (Kortemark), de Hogen Andjoen.
  Werken (Kortemark), Vrouw Hille Wal / Rondlopermotte / Onze-Lieve-Vrouwmotte
   Kanegem, de hoeve Strichtensgoed staat op een oude motte.
   In Veurne werd de motteheuvel na de Eerste Wereldoorlog aangekocht door het stadsbestuur, zodat het stadspark uitgebreid kon worden.
  Vichte, het Oud Kasteel staat op een oude motte.
  
  Oost-Vlaanderen 
   In Beveren Waas in de polders bevindt zich de motteheuvel met de naam Singelberg.
   In Ertvelde bevindt zich een van de best bewaarde motteheuvels van Vlaanderen.
   In Ressegem bevindt zich achter de pastorij van Ressegem een zeer goed bewaarde motteheuvel met volledig intacte omwalling. De slotgracht doet nu dienst als visvijver.
   In Oudenaarde bevindt zich het "Hof de Bruwaan" met zijn bewaarde motte.
   In Erpe bevindt zich de 'Kasteelberg'', één van de best bewaarde mottes van België. Bovenaan bevindt zich een kleine structuur die deels is opgebouwd uit elementen van de vroegere mottenburcht. Het is echter gelegen op een privéterrein.
   In Moorsel bevindt zich 'Hof te Eksel', een eerder kleine motte die diende als uitvalsbasis ter controle van een (een deel van) het Land van Aalst.
  
  Luik 
   In Lamine (deelgemeente van Remicourt).
  
  Henegouwen 
  
   In Letteringen bevindt zich de Motte de Brabant.
  
  Nog zichtbare motteheuvels waarop het kasteel (deels) nog aanwezig is
  
  Brabant 
   Diest, op de Warandeberg is de fundering van een hoogteburcht te zien.
  
  Limburg 
   Brustem, motteheuvel met ruïne van de burchttoren.
   Motte in Kessenich, ruïnes van de mottetoren op de ca. 10 meter hoge kunstmatige heuvel, op de neerhof staat de huidige Sint-Martinuskerk. 
   Burcht van Kolmont in Overrepen Tongeren, ruïne van tienhoekige donjon op indrukwekkende motte.
   Burchttoren van Mulken in Tongeren,resten van tienhoekig donjon.
   Genk, Waterschei, de Mottetoren, gelegen tussen de Herenstraat en de E314.
  
  Nederland 
  Verschillende voormalige mottekastelen zijn geheel verdwenen uit het landschap, zoals in Gouda. In Breust is een motte met een kelder gevonden van een voormalige mottetoren.
  
  Op diverse plaatsen zijn echter nog motteheuvels te zien in het Nederlandse landschap (zie ook Lijst van mottes en mottekastelen in Nederland):
  
  Nog zichtbare motteheuvels waarvan het kasteel verdwenen is
  
  Drenthe 
   Het Borgbarchien
   De Klinkenberg
   De Wittesheuvel
   De waterburcht van Eelde
  
  Overijssel 
  Motteheuvels komen in Twente een aantal maal voor in waterrijke en moerassige gebieden.
   Ypelo, de Koohorst
   Almelo, de Schuilenborg
   Zenderen, de De Hondeborg te Zenderen
  
  Gelderland 
   Motte te Leur
   Ubbergen, de Mergelp op de Duivelsberg
   Zeddam, Motte Montferland, de grootste motteheuvel van Nederland
   Zoelen, Aldenhaag
  
  Limburg 
   Baexem, de Motte Baexem
   Dieteren, de Koppelberg
   Epen, Motte Epen
   Eys, het mottekasteel, Opt Huys op de Boerenberg
   Gulpen, Gracht Burggraaf
   Guttecoven, de Stoel van Swentibold
   Heerlen, Struyver bij de buurtschap Ten Esschen.
   Maastricht, op de westflank van de Sint-Pietersberg, vaak de Tombe genoemd.
   Maria-Hoop, de Bollenberg
   Merkelbeek, de Vossenberg
   Oostrum, Kasteel Spraland
   Posterholt, de Bolberg
   Schinnen, bij kasteel Terborg
   Wijnandsrade, de motte Wijnandsrade bij kasteel Wijnandsrade
  
  Noord-Brabant 
   Eindhoven, De motte van het kasteel Ten Hage, nu de locatie van klooster Mariënhage (resten van de funderingen van het kasteel zijn nog aanwezig in de ondergrond van de motte).
   Rosmalen, de motte waarop de burcht Rodenborch en het klooster Annenborch hebben gelegen.
   Almkerk, de motte van Kasteel Altena.
  
  Zuid-Holland 
   Ouddorp, Kasteelberg Spreeuwenstein. Ook wel Blauwe Steen genoemd, aangewezen als rijksmonument.
   Rijswijk, Den Burch
   Strijensas, opnieuw in 2007 opgetrokken kasteeltoren
   Burcht van Leiden
  
  Zeeland 
  Ook in Zeeland komen motteheuvels voor, daar worden ze vliedbergen genoemd.
   Borssele, de Berg van Troje, het bekendste voorbeeld van een vliedberg.
   Westkerke (Tholen), de Westkerkseberg
   Zaamslag, de Torenberg
  
  Friesland 
  In Friesland worden de motteheuvels stinswieren of hege wieren genoemd.
   Menaldum
  
  Groningen 
   Marum
  
  Nog zichtbare motteheuvels waarop het kasteel (deels) nog aanwezig is
  
  Drenthe 
   Coevorden, Kasteel van Coevorden, het enige nog bestaande kasteel in de provincie
  
  Limburg 
   Grubbenvorst, het Gebroken Slot, een motteheuvel met enkele brokstukken van het meermalen verwoeste kasteel.
   Kessel, Kasteel Keverberg, een ruïne.
   Limbricht, Kasteel Limbricht met nog geheel intact zijnde burcht.
   Nieuwstadt, Kasteel Millen met op de motteheuvel de ruïne van het mottekasteel.
   Stein, Kasteel Stein met op de motteheuvel de ruïne van donjon de Witte Toren.
  
  Zuid-Holland 
   Leiden, Burcht met nog geheel intact zijnde omringende kasteelmuur
   Oostvoorne, Burcht van Voorne, een ruïne
  
  Reconstructies van een mottekasteel
  
  Zeeland 
   Oostkapelle, Terra Maris, reconstructie voltooid in 2011
  
  Flevoland 
   Luttelgeest, Kuinderbos, Kuinderburcht, deels gereconstrueerd in 1942
  
  Andere
  
  Nog zichtbare motteheuvels waarvan het kasteel verdwenen is
  
  Duitsland 
   Heinsberg, Burgberg met ruïne in de binnenstad
  
  Frankrijk 
   Framezelle
  
  Zie ook 
   Hege wier of stinswier
   Lijst van mottes en mottekastelen in Nederland
   Lijst van mottes en mottekastelen in België
   Lijst van vliedbergen
  
  Externe links 
  
   Info over motteburchten en foto's van Nederlandse mottes
  
  Heuvel
  Kasteel