title: André Jolivet
text: André Jolivet (Parijs, 8 augustus 1905 – aldaar, 20 december 1974) was een Frans componist en muziekpedagoog. Jolivet stond bekend om zijn passie voor de Franse cultuur.
  
  Levensloop
  
  Jonge jaren en opleiding 
  Jolivet was een zoon van een kunstschilder en een pianiste en voelde zich in zijn jonge jaren in gelijke mate aangetrokken tot de schilderkunst, het dichten en de muziek. Hij kreeg cellolessen bij Abbé Aimé Théodas, de Maitre de chapelle aan Notre-Dame de Clignancourt, orgelles, probeerde het als kubistisch kunstschilder, maar op wens van zijn ouders ging hij pedagogiek studeren, met het oog op zijn financiële onafhankelijkheid. Daarnaast kreeg hij vanaf 1928 bij Paul Le Flem een grondige opleiding in compositie, contrapunt, harmonie en vormenleer. Twee jaren later werd hij leerling van Edgard Varèse, die Jolivet met de dodecafonie (twaalftoontechniek) van Arnold Schönberg bekend maakte. Varèse bracht ook de doorbraak naar het zelf scheppend bezig zijn, omdat Varèse hem met zijn eigen klankexperimenten vertrouwd maakte. Jolivet was in Parijs diens enige leerling.
  
  «Jeune France» 
  In 1934 leerde hij Olivier Messiaen kennen. Met hem alsook Daniel Lesur en Yves Baudrier stichtte Jolivet in 1936 de groep «Jeune France», die zich tegen het toen alles beheersende classicisme verzette, zonder zijn leden restricties op te leggen.
  
  Dirigent, adviseur, leraar 
  In de loop van de jaren maakte Jolivet een grote muzikale carrière. Hij was van 1953 tot 1959 directeur van de Comédie Française, van 1959 tot 1962 adviseur in het Franse ministerie van Cultuur, dat toen onder leiding van André Malraux stond, van 1963 tot 1968 was hij artistiek leider van de prestigieuze Concerts Lamoureux, van 1966 tot 1970 professor aan het Conservatoire national supérieur de musique in Parijs. Tijdens concertreizen in vele landen stelde hij zijn eigen composities als dirigent voor.
  
  Avantgardistische beginselen 
  Kunst was voor Jolivet geen amusement of ontspanning, maar een schilderij over het eeuwenoude gevecht tussen geest en materie, waarbij de muziek een buitengewone rol speelt: zij gaat van de magische en primitieve bezwering uit, om tot een evenwicht tussen Magie en het gewone dagelijkse te komen, tot de synthese van het alomvattende met het menselijke. Het eerste atonale werk van Jolivet was een strijkkwartet (1934), dat vanwege zijn dissonante, compromisloze toontaal bevreemding bij het publiek wekte. Een jaar later ontstond Mana, een cyclus van zes kleine pianostukken, die Olivier Messiaen enthousiast opnam en hem tot een voorwoord bij de uitgave inspireerden. Al de titel maakt erop attent, dat Jolivet leentjebuur speelt bij exotische culturen, in dit geval bij een centraal wereldbeeldmodel van de Melanesiër. Mana is een soort magische kracht, die de levenden met de voorouders verbindt. Concreet gaat het om zes kleine figuren, die Varèse hem bij zijn afscheid had geschonken, waaronder twee van Alexander Calder (koe en vogel). Jolivets muzikale vernieuwingen bestonden in atonale harmoniek, rapsodisch vrijblijvende ritmiek en ongewone mixturen van boventonen.
  
  Bezweringen 
  Een reeks andere stukken ontstond, die Jolivets poging tonen, door het teruggrijpen op elementen uit buiten-Europese culturen, die men toen nog als primitief zag, zijn muziek de bezwerende kracht van een sjamaan te verlenen, muziek die in prehistorische regio's uit een vermoedelijke oermuziek ontstond. Deze nieuwe geboorte van de muziek uit de geest van de cultus neemt Jolivet als vertrekpunt.  
  
  Zo heet een cyclus van stukken voor dwarsfluit solo Cinq incantations (Vijf bezweringen, 1936), een stuk voor groot orkest, ondes martenot en zes slagwerkers uit hetzelfde jaar Danse incantantoire (Bezweringsdans). Cosmogonie (1938) en Cinq danses rituelles (1939) zijn er in een versie voor piano en een versie voor orkest. De vijf dansen zijn geïnspireerd op toestanden en gevoelens als oorlog, bruiloft en dood.
  
  Bevattelijke stijl 
  Tijdens de Tweede Wereldoorlog onderging Jolivet een transformatie, die hem een beter bevattelijke stijl ingaf. De verandering werd zichtbaar in Les trois complaintes du soldat (De drie klachten van de soldaat, 1941), die op zijn ervaringen gedurende de militaire dienst teruggaan, verder in de opera comique Dolorés (1942), het ballet Guignol et Pandore (1943) en in de Poèmes intimes, een cyclus van vijf liefdesgedichten, waarin de melodische lijnen verbazend soepel zich vlijen naar de tonen van de verzen. 
  
  De eerste Sonate voor piano (1945), die is opgedragen aan Béla Bartók, getuigt ervan, dat het eruptieve geweld van aaneenschakelingen van dissonante akkoorden ook in een beheerste sonatevorm kan worden gegoten. Zij stelt – zoals bij de meeste werken van Jolivet – extreme voorwaarden aan de vakbekwaamheid van de interpreet, zo ook de tweede sonate, voor piano (1957). Het gebruik van modale scala's voert ook tot een stuk met zulke extatische klanken als de Études sur des modes antiques (1944).
  
  Concerten 
  
  Het zich opnieuw bezinnen op conventionele vormen, die soms als eclecticisme is uitgelegd, getuigde ervan dat voor hem het contact met het publiek heel belangrijk was. «Een componist schrijft voor zijn tijdgenoten en niet voor zijn achterkleinkind». Zo ontstond in de jaren 1950 en 1960 een reeks van effectvolle instrumentale concerten met soms buitengewone bezettingen.
  
  Voor orkest schreef Jolivet – naast de orkestversies van verschillende pianowerken – drie symfonieën, Psyché, een aan Ravels Bolero georiënteerde tuttistudie en de Suite transocéane (1955). Zoals Arthur Honegger heeft hij zich ook met Jeanne d'Arc beziggehouden in zijn oratorium La vérité de Jeanne (1956). Een door Rolf Liebermann in opdracht gegeven opera Lieutenant perdu kon hij niet meer voltooien.
  
  Kerkelijke muziek 
  Als vriend in de filosofie van de Rooms-katholieke theoloog Teilhard de Chardin heeft hij ook het geestelijke moment tot uiting gebracht. Zijn mis Pour le jour de la paix (Voor de dag van de vrede) voor sopraan, orgel en tamboerijn en zijn Suite liturgique (1942) getuigen daarvan.
  
  Stijl 
  Zijn vriend Messiaen, was  – tenminste in zijn beginjaren – een onverschrokken avant-gardist zonder compromissen. Jolivet was op zoek naar een vernieuwing van de muziek niet door mystiek-Rooms-katholieke, maar door heidens-magische impulsen, zoals zij voor 't eerst door Igor Stravinsky in zijn Sacre du printemps werden bezworen. Hij waardeerde Arnold Schönberg, maar liet zijn leven lang de twaalftoons- of seriële structuren ter zijde. Ook de systeemgedachten van Messiaen, die zijn ritmiekoplossingen op tevoren gefabriceerde mathematische calculaties baseerde, waren hem vreemd. Zo creëerde zijn onafhankelijkheidsstreven in vrije atonaliteit en asymmetrische ritmiek de ruimte voor zelfontplooiing. Later werd zijn muzikale taal doordat hij zich ging bedienen van een uitgebreide modale harmoniek gematigder, maar altijd bleef de muziek uitdrukking van een onverwisselbare persoonlijke stijl.
  
  Composities
  
  Werken voor orkest
  
  Symfonieën 
   1940 Symphonie de danses
   1953 Première Symphonie
   Allegro strepitoso
   Adagio
   Allegro veloce
   Allegro corruscante
   1959 Deuxième Symphonie
   Heurté
   Fluide
   Vigoureux
   1961 Symphonie pour cordes, voor strijkorkest
   1964 Troisième Symphonie
   Obstiné
   Fulgural
   Lyrique
   Véhément
  
  Concerten voor instrumenten en orkest 
   1947 Concerto, voor ondes Martenot en orkest
   1948 Concertino (Concerto nº 1), voor trompet, strijkorkest en piano
   1949 Concerto, voor dwarsfluit en strijkorkest
   1950 Concerto, voor piano en orkest
   1952 Concerto, voor harp en kamerorkest
   1954 Concerto, voor fagot, strijkorkest, harp en piano
   1954 Deuxième concerto, voor trompet en orkest
   1958 Concerto, voor slagwerk en orkest
   1962 Premier concerto, voor cello en orkest
   1966 Deuxième concerto, voor cello en orkest
   1966 Suite en concert (Concerto nº 2), voor dwarsfluit en slagwerk
   1972 Concerto, voor viool en orkest
  
  Andere werken voor orkest 
   1930 Sarabande sur le nom d'Erik Satie, orkestversie
   1932 Choral et Fugato, orkestversie
   1936 Danse incantatoire
   1938 Ouverture en rondeau, voor klein orkest
   1938 Cosmogonie, prelude voor orkest
   1939 Cinq danses rituelles
   Danse initiatique
   Danse du héros
   Danse nuptiale
   Danse du rapt
   Danse funéraire
   1943 Symfonische suite uit het ballet «Guignol et Pandore»
   Prélude
   Parade
   Pas de deux : Guignolette – Pandore
   Danse tendre
   Bastonnade
   Entrée du juge
   Variation prémortuaire de Guignol
   a) Marche – b) Ronde finale
   1946 Psyché
   1955 Suite transocéane
   1956 Trois Interludes de «La Vérité de Jeanne»
   1957 Suite française
   1961 Les Amants magnifiques
   1964 Symfonische suite uit het ballet «Ariadne»
  
  Werken voor strijkorkest 
   1930 Grave et Gigue
   1934 Andante
   1960 Adagio, voor strijkers
   1973 La Flèche du temps
   1973 Yin-Yang
  
  Werken voor harmonieorkest 
   1936 Soir et Défilé
   1937 Défilé et soin
   1946 Fanfares pour «Britannicus»
   Prélude
   Burrhus
   Néron
   Agrippine
   Narcisse
   Postlude
  
  Missen, oratoria, cantates en gewijde muziek 
   1940 Messe pour le jour de la paix, voor zangstemmen, orgel en tamboerijn
   1941 La Tentation dernière (Jeanne d'Arc), cantate solisten, gemengd koor en orkest
   1947 Hymne à Saint-André, voor sopraan en orgel
   1962 Messe «Uxor tua», voor twee sopranen, contralto, bariton, bas, dwarsfluit, hobo (ook: althobo), trombone, fagot en altviool
   1965 Le Cœur de la matière, cantate voor solisten, gemengd koor en orkest – tekst: Teilhard de Chardin
   1956 La vérité de Jeanne, oratorium voor spreker, sopraan, mezzosopraan, contralto, tenor, bariton, bas, gemengd koor en orkest
  
  Muziektheater
  
  Opera's
  
  Balletten
  
  Vocale muziek 
   1937 Poèmes pour l'enfant, voor zangstem en 11 instrumenten
   1940 Les Trois Complaintes du soldat (De drie klachten van de soldaat), voor zangstem en orkest
   La Complainte du soldat vaincu
   La Complainte du Pont de Gien
   La Complainte à Dieu
   1942 Suite liturgique, voor sopraan (of tenor), althobo (ook hobo), cello en harp
   1972 Songe à nouveau rêvé, concerto voor sopraan en orkest
   1953 Épithalame, voor vocaal orkest met 12 stemmen
   Chansons
  
  Kamermuziek
  
  Soloinstrument (zonder piano en orgel) 
   1936 5 Incantations, voor dwarsfluit
   1937 Incantation pour que l'image devienne symbole, voor viool (ook: voor dwarsfluit of Ondes Martenot)
   1965 Suite rhapsodique, voor viool
   1965 Suite en concert, voor cello
   1967 Ascèses, 5 stukken voor dwarsfluit
   1967 5 Èglogues, voor altviool
  
  Duos 
   1930 Air pour bercer, voor viool en piano
   1931 Suite, voor altviool en piano
   1932 Sonate, voor viool en piano
   1932 Aubade, voor viool en piano
   1935 Chant d'oppression, voor altviool en piano
   1935 3 Poèmes, voor Ondes Martenot en piano
   1943 Nocturne, voor cello en piano
   1944 Chant de Linos, voor dwarsfluit en piano
   1945 Serenade, voor hobo en piano
   1953 Fantaisie-Impromptu voor alt saxofoon en piano
   1958 Sonate, voor dwarsfluit en piano
   1961 Sonatine, voor dwarsfluit en klarinet
   1963 Alla rustica, voor dwarsfluit en harp
   1963 Sonatine, voor hobo en fagot
   1968 Controversia, voor hobo en harp
   1968 Arioso barocco, voor trompet en orgel
   1971 Heptade, voor trompet en slagwerk
   1972 Pipeaubec, voor blokfluit en slagwerk
  
  Trio's 
   1930 Suite, voor strijktrio
   1941 Petite suite, voor dwarsfluit, altviool en harp
   1943 Pastorale de Noël, voor dwarsfluit, fagot en harp
  
  Kwartetten 
   1934 Strijkkwartet
  
  Vijf en meer instrumenten 
   1938 Ouverture en rondeau, voor 4 ondes Martenot, 2 piano's en slagwerk
   1943 Suite delphique, voor dwarsfluit, hobo, klarinet, 2 hoorns, trompet, trombone, ondes Martenot, harp, pauken en twee slagwerkers
   1947 Petite Suite, voor 2 violen, altviool, cello, contrabas, piano en slagwerk
   1957 Rhapsodie à 7, voor klarinet, fagot, cornet, trombone, slagwerk, viool en contrabas
   1965 Suite en concert, voor dwarsfluit en vier slagwerkers
   1966 12 Inventions pour 12 instruments, voor dwarsfluit, hobo, klarinet, fagot, hoorn, trompet, trombone, 2 violen, altviool, cello en contrabas
   1968 Cérémonial, hommage à Varèse, voor 6 slagwerkers
  
  Werken voor orgel 
   1935 Prélude apocalyptique
   1947 Cinq Interludes
   1962 Hymne à l'univers
   1969 Mandala
  
  Werken voor piano 
   1945 Première sonate
   1951 Chansons naïves
   1957 Deuxième sonate
  
  Werken voor harp 
   1965 Prelude, voor harp
  
  Werken voor gitaar 
   1956 Serenade, voor 2 gitaren
   1963 2 Ètudes de concert
   1972 Tombeau de Robert de Visée, suite voor gitaar
  
  Publicaties 
   André Jolivet: Ludwig van Beethoven, Paris, Richard-Masse, 1955, 198 p.
  
  Externe link 
    Internetpagina van de vriendenkring André Jolivet
  
  Frans componist
  Frans muziekpedagoog
  20e-eeuws componist