title: Patriarchaat Aquileja
text: Het patriarchaat Aquileja was een prinsaartsbisdom in Italië.
  
  Geestelijk gebied
  Het bisdom Aquileja bestond zeker al in 314. Het strekte zich toen uit over Venetië, Istrië, West-Illyrië, Noricum en Raetia secunda. Na de stichting van het aartsbisdom Salzburg in 798 was het missiegebied naar het noorden toe beperkt. Om geschillen te vermijden wees Karel de Grote in 812 de rivier de Drau aan als grens tussen beide kerkprovincies. 
  
  Sinds het begin van de vijfde eeuw maakte de bisschop aanspraak op de aartsbisschoppelijke titel en sinds 558/68 op de patriarchentitel. Deze laatste titel werd aangenomen aan het begin van het schisma met Rome, als uitvloeisel van de Driekapittelstrijd. Door invallen van de Longobarden moest de metropoliet vluchten en werd de zetel verplaatst naar het eiland Grado. Daarna werd de zetel te Aquileja opnieuw bezet, zodat de kerkprovincie feitelijk was gesplitst. Zie: patriarchaat Grado.
  
  In 1751 werd het patriarchaat op aandrang van Oostenrijk opgeheven. De bisdommen die op Oostenrijks gebied lagen kwamen in 1752 bij het nieuw gevormde aartsbisdom Gorizia en de overige bisdommen kwamen bij het nieuwe aartsbisdom Udine. De laatste patriarch van Aquileja werd de eerste aartsbisschop van Udine. Udine was al eeuwenlang de residentie van de patriarchen, dus er veranderde niet zoveel voor de laatste patriarch, die de oude titel tot zijn dood mocht blijven voeren.De patriarchale kerk van Aquileja werd een parochiekerk direct onder de paus. 
  
  Onder de kerkprovincie van het patriarchaat Aquileia vielen de volgende suffragaanbisdommen:
  
  Wereldlijk gebied
  Ten tijde van het Frankische Rijk lag Aquileja in het markgraafschap Friuli, waarmee het in 952 binnen de invloedssfeer van het hertogdom Beieren kwam. Het patriarchaat kwam daarmee binnen het Heilige Roomse Rijk en werd een steunpunt voor de Duitse politiek in Noord-Italië. De keizers Otto I en Otto II schonken aan patriarch Radoaldo voor het eerst grote domeinen en forten; zij legden de basis voor het prinsaartsbisdom verder in de middeleeuwen. Keizer Hendrik IV schonk het patriarchaat in 1077 het hertogdom Friuli, het markgraafschap Istrië en het markgraafschap Krain. Hierdoor werd de patriarch rijksvorst. Tegen het einde van de periode van de Hohenstaufen verloor de patriarch zijn macht. In 1418/21 werd het gebied door de republiek Venetië veroverd en in 1445 deed de patriarch afstand van zijn wereldlijke heerschappij. Het stadje Aquileja (met enkele dorpen) kwam in 1516 tijdens een oorlog tussen Oostenrijk en de Republiek Venetië aan Oostenrijk. Afgezien van een periode in de Franse tijd bleef het stadje tot 1918 Oostenrijks.
  
  Patriarchen tot het einde van de wereldlijke heerschappij 
   963 - 983 of 984: Radoaldo of Rodoaldo
    984-1019: Johan
   1019-1042: Poppo (Wolfgang) van Karinthië
   1042-1049: Everhard
   1049-1063: Godwald
   1063-1068: Rawenger (Ravangerio)
   1068-1077: Sieghard, graaf van Peilstein
   1077-1084: Hendrik van Biburg
   1084-1085: (Swatobor) Frederik van Bohemen
   1085-1121: Ulrich I van Karinthië/van Gorizia
   1122-1130: Gerhard Primiero
   1132-1161: Pilgrim I van Karinthië
   1161-1182: Ulrich II, graaf van Treven
   1182-1195: Godfried
   1195-1204: Pilgrim II
   1204-1218: Wolfgar van Erla/Leubrechtskirchen (1194-1204: bisschop van Passau)
   1218-1251: Berthold van Andechs, hertog van Meranien
   1251-1269: Gregor van Montelongo
   1269-1273: Philipp, hertog van Karinthië (regent) (1247-1265: aartsbisschop van Salzburg)	
   1273-1299: Raimond van Thurn
   1299-1299: Koenraad van Silezië
   1299-1301: Peter Gerra
   1302-1315: Ottobuono di Razzi
   1316-1318: Gaston van Thurn
   1319-1332: Paganus van Thurn
   1334-1350: Bertram van Saint-Genès
   1350-1358: Nicolaas (bastaard van Luxemburg)
   1359-1365: Lodewijk I van Thurn
   1365-1381: Markwart van Randeck (1348-1365: bisschop van Augsburg)
   1381-1387: Philips van Frankrijk, hertog van Alençon
   1387-1394: Johann Sobjeslaw, markgraaf van Moravië
   1395-1402: Anton I Gaetano
   1402-1408: Anton II Panciera
   1409-1418: Anton III da Ponte (tegenpatriarch)
   1412-1439: Lodewijk II, hertog van Teck
   1439-1465: Lodewijk III Scarampo-Mezzarota
  
  Geschiedenis van Venetië
  Geschiedenis van Veneto
  Geschiedenis van Slovenië
  Aq
  Aquileja
  Aq