title: Jan Tons II
text: Jan (Henneken) Tons (ca. 1500 – na 1569) was een Brussels karton- en landschapsschilder. Er is geen gedocumenteerd werk van zijn hand. Niettemin wordt hij op basis van de toeschrijvingen tot de grondleggers van het landschap in de renaissance gerekend.
  
  Levensloop 
  Zijn vader was Jan Tons I en zijn moeder Anna van Gapenbergh. Hij trouwde met Margareta Capellemans en had acht kinderen met haar, onder wie de kunstenaars Jan, Willem en Cornelis.
  
  In het voorjaar van 1527 woonde hij met zijn vader lutherse preken van Claes van der Elst bij in de woningen van Barend van Orley en Pieter de Pannemaker. Het leidde tot een groot proces voor de Raad van Brabant, in afwachting waarvan vader en zoon Tons werden opgesloten in de Steenpoort. Ze kwamen er vanaf met een boete en een bevel om de gemiste zondagsdiensten in te halen op een goed zichtbare plaats in Sint Goedele. Enige jaren later beschuldigde de amman hem opnieuw van luteryen (verdachte geschriften en samenkomsten). Hij werd aangehouden maar kwam er ondanks de recidive zeer licht vanaf (1533). Het laat zich raden dat hij bescherming genoot uit de hoogste hofkringen, voor wie Tons net de Jachten van Maximiliaan had gemaakt.
  
  Zijn goede maatschappelijke positie blijkt uit een tweetal akten van 1557. In de eerste verkoopt hij met zijn vrouw een hofstad (hoeve). In de tweede bevestigt hij als gezworene van het Brusselse schildersambacht de goede oplevering van een kostelijk schilderwerk.
  
  Werk 
  Tons had zijn opleiding genoten bij Barend van Orley en werkte met hem rond 1524 aan de kartons van de tapijtreeks Geschiedenis van Romulus en Remus (nu in de KMSKB).
  
  In 1529/30 maakte hij met Passchier Borreman schilderijen voor de kerk van het Brusselse Sint-Pietersgasthuis (polychromeren van retabels).
  
  Volgens de Franse hofhistorici André Félibien en Henri Lauval leverde hij rond 1530 de fauna en flora voor de Jachten van Maximiliaan (nu in het Louvre). Lauval noemde hem de grootste landschapsschilder ooit. Zijn bewegende dieren en realistische planten (eiken, berken, druivenranken...) laten er weinig twijfel over bestaan dat hij naar de natuur werkte.
  
  Hij zou ook de ontwerper zijn van de Verdures met dieren (ca. 1550), eerder toegeschreven aan Pieter Coecke van Aelst. Mogelijk kreeg Tons daarbij assistentie van zijn zoon Willem. De tapijtreeks werd besteld door koning Sigismund II van Polen en bevindt zich nog steeds in het Wawelkasteel (44 stukken bewaard).
  
  In opdracht van de Magistraat van Brussel decoreerde hij in 1561 de praalwagen waarmee 't Mariacranske op het Antwerpse landjuweel verscheen. Dat jaar vervaardigde hij ook het decor voor de feestelijke opening van de Willebroekse Vaart.
  
  Literatuur 
  , "TONS (DONS), Jan II" in: Nationaal Biografisch Woordenboek, vol. 3, 1968, kol. 871-872
  
  Voetnoten 
  
  Zuid-Nederlands kunstschilder (voor 1830)
  Persoon in de Nederlanden in de 16e eeuw
  16e-eeuws schilder
  Landschapschilder