title: Zollverein
text: De Deutscher Zollverein (Duits Tolverbond, ook in het Nederlands doorgaans kortweg Zollverein genoemd) was een vereniging van Duitse staten ter bevordering van handel en industrie.
  
  Geschiedenis 
  Sinds de napoleontische oorlogen deed het streven naar politieke en economische eenheid in de vele Duitse staten en staatjes opgeld. Tollen en handelsrechten belemmerden de economische groei in het tijdperk van de Industriële revolutie. Het geïndustrialiseerde westen van Duitsland achtte een protectionistische koers wenselijk, terwijl het agrarische oosten voor vrijhandel pleitte.
  
  Om deze versplintering in ieder geval in economisch opzicht tegen te gaan, ging Pruisen over op een gematigde vrijhandel en nam het enkele enclaves op in zijn tolgebied. Hieruit werd in 1828 met Hessen-Darmstadt de Norddeutscher Zollverein gevormd. Om een tegenwicht te bieden tegen de groeiende Pruisische hegemonie vormden Beieren en Württemberg datzelfde jaar de Süddeutscher Zollverein, die in 1829 een handelsverdrag met de Norddeutscher Zollverein sloot. De eveneens in 1828 gevormde Mitteldeutscher Handelsverein bestond uit Saksen, Hannover, Hessen-Kassel, de meeste Thüringse staten, Brunswijk, Oldenburg, Nassau en Frankfurt am Main. Deze kon niet op tegen de meer aantrekkelijke Norddeutscher Zollverein en werd in 1831 weer opgeheven toen Hessen-Kassel zich bij daarbij aansloot. Dit maakte de weg voor een algemene vereniging vrij.
  
  Na lang onderhandelen trad op 1 januari 1834 conform het verdrag van 22 maart 1833 de Beiers-Württembergse Zollverein toe tot de Pruisisch-Hessische en in mei ook de Thüringse staten (Zoll- und Handelsverein der Thüringischen Staaten), zodat de Deutscher Zollverein ontstond. Hannover, Oldenburg, Brunswijk en Lippe verenigden zich in datzelfde jaar tot de Steuerverein. In 1835 traden Hessen-Homburg, Baden en Nassau toe tot de Zollverein, in 1836 Frankfurt, in 1838 Waldeck en in 1841 en 1842 Lippe, Brunswijk en Luxemburg. In 1842 omvatte de Zollverein 28 staten met 25 miljoen inwoners. Aangezien Oostenrijk hier volledig buiten bleef, werkte het tot stand komen van dit tolverbond mee aan het realiseren van de Klein-Duitse oplossing. Pogingen van Oostenrijk de Zollverein te doen opheffen, mislukten.
  
  Deze Duitse economische zone, die was voorbereid door de econoom Friedrich List (1789-1846), was beslissend voor de groei van productie en handel in Duitsland en bevorderde de industrialisering en staatsinkomsten. Sinds 1839 sloot de Zollverein handelsovereenkomsten met andere landen, in 1844 met België, in 1851 met Nederland, in 1862 met Frankrijk en in 1865 met het Verenigd Koninkrijk.
  
  De Zollverein hield op te bestaan met de stichting van het Duitse Keizerrijk in 1871, waarvoor het aan de economische vereisten had voldaan. Sindsdien voerde de rijksregering de handelspolitiek.
  
  Gebieden van de Zollverein
  
  Lid van de Zollverein op 1 januari 1834 
   Pruisen met de staten en enclaves: 
   Anhalt-Bernburg
   Anhalt-Dessau
   Anhalt-Köthen
   Waldeck
   Enclaves van Schwarzburg-Rudolstadt)
   Enclaves van Schwarzburg-Sondershausen)
   Enclave Allstedt (van Saksen-Weimar-Eisenach)
   Enclave Oldisleben (van Saksen-Weimar-Eisenach)
   Enclave Rossow (van Mecklenburg-Schwerin)
   Enclave Netzeband (van Mecklenburg-Schwerin)
   Enclave Schönberg (van Mecklenburg-Schwerin) 
   Enclave Volkenroda (van Saksen-Coburg en Gotha)
   Enclave Meisenheim (van Hessen-Homburg)
   Enclave Birkenfeld (van Oldenburg)
   Hessen-Darmstadt
   Hessen-Kassel (zonder Schaumburg)
   Beieren met:
   Enclave Königsberg (van Saksen-Coburg en Gotha)
   Württemberg met:
   Hohenzollern-Sigmaringen
   Hohenzollern-Hechingen 
   Saksen 
   Zoll- und Handelsverein der Thüringischen Staaten, dus:
   Saksen-Weimar-Eisenach 
   Saksen-Coburg en Gotha 
   Saksen-Meiningen 
   Saksen-Altenburg 
   Schwarzburg-Rudolstadt  (zonder exclaves, zie Pruisen) 
   Schwarzburg-Sondershausen (zonder exclaves, zie Pruisen) 
   Reuss-Greiz 
   Reuss-Schleiz 
   Reuss-Lobenstein-Ebersdorf 
   Schmalkalden (van Hessen-Kassel)
   Stad en district Erfurt (van Pruisen)
  
  Toegetreden na 1 januari 1834 
   Hessen-Homburg
   Baden (zonder een deel van de Klettgau)
   Nassau 
   Frankfurt am Main 
   Lippe 
   Brunswijk
   Schaumburg-Lippe 
   Hannover
   Oldenburg
   Luxemburg
  
  Niet toegetreden 
   Mecklenburg-Strelitz
   Mecklenburg-Schwerin
   Sleeswijk-Holstein (Oostenrijks-Pruisisch condominium)
   Liechtenstein
   Hanzestad Hamburg
   Hanzestad Bremen
   Hanzestad Lübeck 
   Vorstendom Lübeck (van Oldenburg)
   Oostenrijk (later uitgezonderd Jungholz en het Kleinwalsertal)
  
  Door de grondwet van de Noord-Duitse Bond op 1 juli 1867 toegetreden 
   Mecklenburg-Strelitz
   Mecklenburg-Schwerin
   Sleeswijk-Holstein (inmiddels Pruisisch)
   Vorstendom Lübeck (van Oldenburg)
  
  "Zollanschlussgebiete":
   Jungholz (van Oostenrijk)
   Kleinwalsertal (van Oostenrijk)
  
  Nog steeds buiten de Zollverein 
   Hanzestad Hamburg
   Hanzestad Bremen
   Hanzestad Lübeck
   Liechtenstein
   Oostenrijk
  
  Artikelen 3, 4, 5, 10 t/m 20 en 22 van het Zollvereinsvertrag niet van toepassing op 
   In Pruisen:
   Drenikow
   Porep
   Suckow
   Groß-Menow
   Zettemin met:
   Peenwerder
   Duckow
   Rottmannshagen
   Rützenfelde
   Karlsruh
   Pinnow
   Geestemünde
   Fort Wilhelm in Bremerhaven
   Altenwerder
   Krusenbusch
   Finkenwerder
   Finkenwerderblumensand
   Kattwieck
   Hohenschaar
   Overhacken
   Neuhof
   Wilhelmsburg
   Kirchwerder 
   Aumund
   Mecklenburg-Schwerin (uitgezonderd exclaves in Pruisen)
   Rossow
   Netzeband
   Schönberg
   Mecklenburg-Strelitz
   In Oldenburg
   Brake
   Lauenburg
   Lübeck
   Bremen 
   Hamburg met:
   Altona
   De volgende delen van Baden:
   Reichenau
   Büsingen
   Büttenharter Hof
   Jestetten met:
   Flachshof
   Gunzenrieder-Hof
   Reutehof
   Lottstetten met: 
   Balm
   Dietenberg
   Nack
   Locherhof
   Volkenbach
   Dettighofen met: 
   Häuserhof
   Altenburg
   Baltersweil
   Berwangen
   Albführerhof bij Weisweil
  
  Geschiedenis van Duitsland
  Economisch verdrag
  Verdrag in de 19e eeuw
  1834