title: Tiberius Cornelis Winkler
text: Tiberius Cornelis Winkler (Leeuwarden, 28 mei 1822 - Haarlem, 18 juli 1897) was een Nederlands anatoom, zoöloog en natuuronderzoeker, en de tweede conservator van de geologie-, paleontologie- en mineralogie- afdelingen van Teylers Museum in Haarlem. Naast het vertalen van de eerste editie van Charles Darwins The Origin of Species (1860), schreef hij een groot aantal werken over popularisering van de wetenschap, vooral dan voor de biologie.
  
  Eerste levensjaren
  Winkler werd geboren in 1822, in de Friese hoofdstad Leeuwarden. Daar bezocht hij de lagere school tot zijn 12e of 13e jaar. Zijn vader zorgde voor een opleiding tot graanhandelaar. Hij gebruikte zijn loon om zichzelf te onderwijzen in het Frans, Duits en Engels. Dit verlangen naar zelf-onderwijs en zelfdiscipline zou Winkler zijn hele leven karakteriseren. In 1864 ontving hij hiervoor academische waardering in de vorm van een eredoctoraat, dat hem door de Rijksuniversiteit Groningen werd toegekend.
  
  Hij trouwde in 1844 en begon geneeskunde te studeren om chirurg worden. In 1850 verhuisde Winkler met zijn vrouw en vier kinderen naar Haarlem, om zijn opleiding te beginnen bij het plaatselijke chirurgencollege. Hij studeerde twee jaar later af en zette een praktijk op in Nieuwediep. Zijn eerste patiënt, een visser, klaagde dat hij gestoken was door een pieterman (vis met giftige stekels). Zijn studies brachten hem naar de bibliotheek van het Teylers Museum in Haarlem, en zijn daaropvolgende artikel over de pieterman in het populaire tijdschrift Album der Natuur vestigde zijn faam als een expert op het gebied van vissen.
  
  Bij Teylers
  In het museum ontwikkelde hij ook een interesse voor de paleontologie en de geologie. De curator, professor Van Breda, benaderde hem om de fossiele vissen te beschrijven op basis van zijn eigen en de Teylers collectie. Winkler begon hieraan in het museum en zijn werk, naar behoren geprezen, werd gepubliceerd in de Verhandelingen van Teylers Tweede Genootschap in 1859. Dit werd gevolgd door verder werk over de vissen uit de Duitse Solnhofener kalksteen, en voltooiing van de catalogus van de fossiele-vissencollectie van het museum.
  
  Van deze prestatie raakten de museumbestuurders dermate onder de indruk dat zij Winkler vroegen om hetzelfde te doen voor hun andere fossielen- en mineralencollecties. Een jaar later voltooide hij de catalogus, ondanks het feit dat hij in een onverwarmde kamer moest werken en tezelfdertijd moest doorgaan met zijn huisartsenpraktijk. In 1864 werd Winkler gevraagd om conservator van het paleontologische en mineralogische kabinet van Teylers te worden, een functie die hij behield tot zijn dood in 1897.
  
  Hij zette zich onmiddellijk aan de slag om de gehele fossielencollectie van het Museum te catalogiseren, die op dat moment nog ongenummerd en vaak ongedocumenteerd was. Op advies van de prominente natuurhistoricus Pieter Harting uit Utrecht, paste hij een numeriek systeem toe waarin de fossielen werden verdeeld in perioden (Paleozoïcum, Mesozoïcum en Cenozoïcum) en gesorteerd van 'hoog' naar 'laag'. Uit dit systeem en de manier waarop Winkler het toepaste, bleek al de invloed van Darwins theorie van de evolutie.
  
  Het voltooien van deze catalogus zou duren tot 1896. Tegen die tijd waren zes volumes en vijf supplementen gepubliceerd, die een totaal van 15.458 fossielen documenteerden. Winkler catalogiseerde ook de mineralencollectie van het museum.
  
  Publicaties
  Winkler was zeer actief als popularisator van de wetenschap. Hij schreef meer dan honderd artikelen, velen van hen gericht op de educatie van het grote publiek, zoals hij zichzelf had opgeleid. Veel van deze werken verschenen in Album der Natuur.
  
  Net zo belangrijk waren Winklers talrijke vertalingen van wetenschappelijke werken in het Nederlands. De beroemdste daarvan was Charles Darwins baanbrekende De oorsprong der soorten (1859), dat een jaar na de Engelse publicatie in het Nederlands verscheen. Winkler was ook een krachtige verdediger van de evolutietheorie, in die mate dat hij - in tegenstelling tot wat Darwin op dat tijdstip zelf aandurfde - de mens nadrukkelijk een plaats binnen de evolutie gaf.
  
  Bibliografie
  
   1861 - De dierenwereld. Verhalen voor jongens en meisjes. Leyden, A.W. Sythoff
   1861 - Description de quelques nouvelles espèces de poissons fossiles des calcaires d'eau douce d'Oeningen. Haarlem, Loosjes
   1862 - Natuurlijke geschiedenis van het dierenrijk. Zoogdieren en vogels. Sneek, Van Druten & Bleeker. Tweede uitgaaf
   1862 - Description de quelques nouvelles espèces de poissons fossiles du calcaire lithographique de Solenhofen. Haarlem, Loosjes
   1863 - Korte natuurlijke historie der delfstoffen. Een leer- en leesboek voor de scholen. Haarlem, De Erven F. Bohn
   1863 - Catalogue systématique de la collection paléontologique du Musée Teyler. Harlem, Les Héritiers Loosjes
   1865 - Zand en duinen. Dockum : Hansma
   1865 - Leerboek der aardkunde, ten dienste van het middelbaar onderwijs. Leiden, Sijthoff
   1866 - Leerboek der delfstofkunde, ten dienste van het middelbaar onderwijs. Leiden, Sijthoff
   1867 - Ons drinkwater en onze duinen. Haarlem, Bohn
   1868 - Op en in de aarde. Rotterdam, Nijgh en Van den Heuvell & Van Santen
   1868-1881 - Catalogue systematique de la collection paléontologique du Musée Teyler. 1e-4e supplément. Harlem, Les Heritiers Loosjes
   1869 - Description d'un crinoïde et d'un poisson du système Heersien. Harlem, Loosjes
   1869 - Des tortues fossiles conservées dans le Musée Teyler et dans quelques autres musées. Harlem, Loosjes
   1870 - De schatten van de aardbodem. Haarlem, Kruseman
   1870 - Description d'un nouvel exemplaire de Pterodactylus micronyx du Musée Teyler. Harlem, Loosjes
   1871 - Mémoire sur le Belonostomus pygmaeus et deux espèces de Caturus. Harlem, Loosjes
   1871 - Mémoire sur le Coelacanthus harlemensis. Harlem, Loosjes
   1872 - Luchtverschijnsels. Haarlem, Kruseman
   1872 - Het lichaam van den mensch. Haarlem, A.C. Kruseman
   ca. 1872 - Versteeningen. Leiden, Sijthoff
   1873 - In zee en lucht. Leiden, Van den Heuvel & Van Santen
   1873 - Le Plesiosaurus dolichodeirus Conyb. du Musee Teyler. Harlem, Loosjes
   1874 - Le Pterodactylus Kochi du musée Teyler. Haarlem, Loosjes
   1876 - Etude sur le genre mystriosaurus et description de deux exemplaires nouveaux de ce genre. Haarlem, Loosjes
   1877 - De mensch vóór de geschiedenis. Leiden, P. van Santen
   1878 - Considérations géologiques sur l'origine du zand-diluvium, du sable campanien et des dunes maritimes des Pays-Bas. Haarlem, Loosjes
   1880 - Handboek voor den verzamelaar. Een praktisch boek, leerende het aanleggen, in orde maken en onderhouden van alle soorten van verzamelingen, voor jongelui bewerkt. Leiden, Sijthoff. Bevat: Handboek voor het verzamelen van kevers, vlinders en rupsen; Het aanleggen van eene plantenverzameling; Het verzamelen van mineralen; Het verzamelen van schelpen; Het in orde maken van eene schedelverzameling; De eierverzamelaar; Handleiding tot het onderhouden van een aquarium
   1880 - Dokter en patiënt. 's-Hertogenbosch, Van Heusden
   1880 - Description de quelques restes de poissons fossiles des terrains triasiques des environs de Wurzbourg. Haarlem, Loosjes
   1880 - Note sur quelques dents de poissons fossiles de l'oligocène inférieur et moyen du Limbourg. Haarlem, Loosjes
   1880 - Mémoire sur les poissons fossiles des lignites de Sieblos. Haarlem, Loosjes
   1882 - De hond. Haarlem, Loosjes
   1882 - De huisdieren. Haarlem, Loosjes. Bevat: [I:] Het paard. [II:] De ezel, het muildier en de muilezel. [III:] Het zwijn. [IV:] Het schaap en de geit. [V:] Het rund. [VI:] Het konijn, de haas en het haaskonijn. [VII:] De kat. [VIII:] De hond
   1882 - Gids op het strand. Haarlem, Loosjes
   1883 - Note sur une espèce de Rhamphorhynchus du Musée Teyler. Haarlem, Loosjes
   1886 - Histoire de l'ichnologie. Étude ichnologique sur les empreintes de pas d'animaux fossiles, suivie de la description des plaques à impressions d'animaux, qui se trouvent au musée Teyler. Haarlem, Loosjes
   1889 - Catalogue des collections géognostico-minéralogiques du Musée Teyler. Haarlem, Loosjes
   1889 - Opstellen over de Wereldtaal = Laltügs dö volapük. Haarlem, Inklaar
   1890 - Bumastöf plo vödasbuk füdik vpa (= Bouwstof voor een toekomstig woordenboek van het Volapük). Haarlem, ?
   1893 - De gewervelde dieren van het verleden. palaeontologische studiën in Teyler's Museum. Haarlem, Loosjes
   1906 - Moeder en Kind. Een boekje voor gehuwde vrouwen. Amsterdam, Cohen
  
  Vertalingen
   1859 - In het Noorden: schetsen uit het leven der natuur en der menschen in het noordelijk gedeelte der aarde. Sneek, Van Druten & Bleeker. Uit het Hoogduitsch van G. Hartwig vertaald
   1859 - Een boek voor iedereen over spijzen en dranken, kleeding en huisraad, en honderde dingen die dagelijks gebruikt worden. Leiden, A.W. Sijthoff, 2e druk 1874. Naar het Engelsch bewerkt
   1860 - De geologie voor beschaafde lezers bevattelijk behandeld. Leyden, Sythoff. Uit het Hoogduitsch vertaald
   1860 - De aardbol. Eene natuurlijke geschiedenis der aarde en harer bewoners. Eerste deel; (Tweede deel). Te Leyden, Bij A.W. Sythoff. Naar het Hoogduitsch van G.H. Otto Volger
   1860 - Het ontstaan der soorten van dieren en planten door middel van de natuurkeus, of, Het bewaard blijven van bevoorregte rassen in den strijd des levens. Eerste stuk; Tweede stuk. Haarlem, Kruseman. Vert. van: On the origin of species van Charles Darwin
   1860-1861 - Visscherboekjes uitgegeven op last van het Collegie voor de Zeevisscherijen. Leiden, A.W. Sythoff. Bewerkt naar het Deensch van W. Heins. Dl. 1: Eenige opmerkingen over het behandelen en uitzetten der netten. Dl. 2: Over de oesterfokkerij, het aanleggen van oesterbanken en over zeesterren. Dl. 3: Over het visschen met den hoek. Dl. 4: Over de kabeljauwvangst met den hoek, het maken van levertraan, vischlijm etc. Dl. 5: Over het gebruik dat men van onverkoopbaren visch kan maken, over het aanfokken van mossels
   1862 - Atlas der natuurlijke geschiedenis, voor scholen en huisgezinnen. Amsterdam, Loman jr. Bewerkt naar het Hoogduitsch van Traugott Bromme
   1863 - Dingen, die niet iedereen weet, op bevattelijke wijze verklaard. Een boek voor oud en jong. Haarlem, erven F. Bohn. Grootendeels uit het Engelsch vertaald, doch ten behoeve van den Nederlandschen lezer aanmerkelijk gewijzigd
   1863 - Handboek der geologie in verband met palaeontologie. Zalt-Bommel, Joh. Noman. Bewerkt naar Pages's advanced textbook
   1864 - Drie vragen op het gebied der geologie: Van waar zijn wij gekomen? Waar zijn wij? Waar gaan wij heen?. Haarlem, Kruseman. Vertaling van: The philosophy of geology van David Page
   1864 - De geologische bewijzen voor de oudheid van het menschelijk geslacht, en aanmerkingen op de leer van het ontstaan der soorten door verandering. Zalt-Bommel, Joh. Noman en Zoon. Vert. van: The geological evidences of the antiquity of man van Charles Lyell, 1863
   1865 - Merkwaardigheden der natuur. Haarlem, F. Bohn. Oorspr. titel: Curiosities of science, past and present ...'''van John Timbs, 1858. Grootendeels uit het Engelsch vertaald, doch ten behoeve van den Nederlandschen lezer gewijzigd en aangevuld
   1866 - School-atlas voor de beoefening der natuurlijke geschiedenis. Leiden, Sijthoff. Vertaling van: Naturhistorischer Schulatlas van Carl Arendts. Tezamen met L.A.J. Burgersdijk en D.J. Coster
   1874 - Een boek voor iedereen over spijzen en dranken, kleeding en huisraad, en honderde dingen die dagelijks gebruikt worden. Leiden, A.W. Sijthoff. Naar het Engelsch bewerkt, voor schoolgebruik bewerkt naar Het boek voor iedereen''
  
  Literatuur
   1869 - B.H. Klönne. Onze voorouders volgens de theorie van Darwin en het Darwinisme van Winkler. 's Hertogenbosch, Henri Bogaerts
  
  Overige activiteiten
  Winkler was een actieve propagandist van het Volapük, een geconstrueerde taal uitgevonden door de katholieke priester Johann Martin Schleyer. Naast het werk bij Teylers bleef hij werken als arts, en werd medisch inspecteur voor de gemeente Haarlem.
  
  De publicist Johan Winkler was zijn jongste broer.
  
  Externe links 
   
  
   Het ontstaan der soorten door Charles Darwin en vertaald door T.C. Winkler als luisterboek op Librivox
  
  Anatoom
  Zoöloog
  Nederlands paleontoloog
  Nederlands historicus
  Eredoctoraat Rijksuniversiteit Groningen