title: Philip Kohnstamm
text: Philipp (later Philip) Abraham Kohnstamm (Bonn, 17 juni 1875 - Ermelo, 31 december 1951) was een Nederlands natuurkundige, filosoof en pedagoog, en is bekend geworden als een van de grondleggers van de wetenschappelijke pedagogiek en didactiek in Nederland.
  
  Kinderjaren
  Kohnstamm werd in Duitsland geboren als derde kind en enige zoon van de bankier Max Kohnstamm en Sarah Wertheim. Zijn moeder was een zuster van de Amsterdamse bankier en filantroop Abraham Carel Wertheim, naar wie het Wertheimpark in de Amsterdamse Plantage is genoemd. Gedwongen door een langdurige ziekte van zijn vader, die in een sanatorium moest worden opgenomen, verhuisde moeder met de kinderen Dinah, Betty en Philip naar Nederland. De familie was van liberaal-joodse huize. Aan het joodse geloof werd niet veel gedaan.
  
  Universitaire loopbaan 
  Tijdens zijn HBS-tijd in Amsterdam woonde Philip (de derde p in zijn naam liet hij vallen) in huis bij zijn oom Abraham Carel Wertheim. In 1893 begon hij zijn studie in de natuurwetenschappen aan de Gemeente Universiteit. In 1901 promoveerde hij in de natuurkunde bij zijn leermeester Johannes Diderik van der Waals. Als experimenteel fysicus had Kohnstamm ook belangstelling voor de filosofie en met name de logica en kennisleer, waarin hij in 1907 aan dezelfde universiteit privaatdocent werd. Belangrijker was zijn benoeming, in 1908, tot buitengewoon hoogleraar in de thermodynamica, een afsplitsing van de leerstoel van Van der Waals. In 1918 volgde zijn overstap naar de pedagogiek, met een benoeming tot bijzonder hoogleraar in de opvoedkunde vanwege de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. Van 1932 tot 1939 was hij tevens buitengewoon hoogleraar pedagogiek aan de Universiteit van Utrecht. In 1940 werd hij, samen met alle andere ambtenaren en docenten van Joodse afkomst, door de bezetter gedwongen zijn ambt neer te leggen. Na de bevrijding keerde hij terug en ging een jaar later met emeritaat.
  
  Philip Kohnstamm wordt gezien als grondlegger van de empirische onderwijskunde in Nederland. Dit komt tot uiting in de naamgeving van het Kohnstamm Instituut en het gemeenschappelijk gebouw van de afdeling pedagogiek van de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam, het Philip Kohnstamm-huis aan de Wibautstraat. In 1997 werd aan de Universiteit van Amsterdam een bijzondere leerstoel "Vormgeving van de beroepsopleidingen pedagogiek" ingesteld, de Kohnstamm-leerstoel genoemd. Ook werd er een aantal basisscholen naar hem genoemd.
  
  Maatschappelijke functies
  
  Kohnstamm was ook organisatorisch en maatschappelijk actief. In 1905 trad hij toe tot de Vrijzinnig Democratische Bond en hij was van 1907 tot 1918 voorzitter van die partij. Hij was medestichter van de Middenstands-Credietbank, actief lid van het Herstel Europa Comité en lid van de Onderwijsraad. In 1917 was hij, samen met de initiatiefnemer de rechtsgeleerde Paul Scholten, de natuurkundige Pieter Zeeman en de onderwijskundige Christiaan Pieter Gunning medeoprichter van het Amsterdams Lyceum. In 1918 was hij medeoprichter van het Nutsseminarium voor Pedagogiek, waarvan hij de eerste directeur werd. In 1936 stichtte hij het IVIO (Instituut Voor Individueel Onderwijs) dat bedoeld was voor de scholing van jeugdige werklozen in crisistijd. Na de Tweede Wereldoorlog werd hij voorzitter van de onderwijscommissie van de Partij van de Arbeid.
  
  Geloofsovertuiging
  In zijn jaren als scholier was hij nog atheïst en humanist. Vanaf het begin van de 20e eeuw voelde hij zich steeds meer aangetrokken tot de christelijke kerk en, nadat hij vanwege zijn vriendschap met de Doopsgezinde predikant A.K. Kuiper, eerst nog een tijd overwogen had lid te worden van de Doopsgezinde Broederschap, besloot hij in 1917 zich te laten dopen in de Nederlandse Hervormde Kerk - omdat het karakter van de volkskerk hem lief was- en ontwikkelde zijn denken zich in de richting van het Christelijk personalisme. In zijn geloofsovertuiging werd hij sterk geïnspireerd door zijn leermeester, de natuurkundige en Nobelprijswinnaar Johannes Diderik van der Waals.
  
  Gezinsleven
  Kohnstamm trouwde in 1903 met An Kessler, de oudste dochter van August Kessler, een van de oprichters van de Koninklijke Nederlandsche Petroleum Maatschappij. Zij kregen zes kinderen, van wie de jongste, Max Kohnstamm, later het bekendst werd. In 1907 lieten Philip en An naar eigen ontwerp een houten zomerhuis bouwen op een braakliggend stuk heidegrond van circa 6 hectare aan de klinkerweg naar Harderwijk in Ermelo. Het huis werd gebouwd op een voor dat doel opgeworpen zandheuvel van circa 3 meter hoog. Het kreeg de naam "De Schapendrift" naar een pad voor schapen naar de heide dat over die grond gelopen had. In de loop der jaren en na verschillende moderniseringen werd dat huis een ontmoetingsplaats voor tal van bevriende intellectuelen, waaronder de natuurkundige Paul Ehrenfest, de rechtsgeleerde Paul Scholten en de pedagoog Martien Langeveld. In 1926 verhuisde het gezin definitief van de Nieuwe Keizersgracht in Amsterdam naar Ermelo.
  
  Enkele malen werd Kohnstamm getroffen door aanvallen van manisch-depressiviteit, de ziekte waaraan ook zijn vader leed. De eerste keer kwam in een periode van overspannenheid tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen hij meehielp vluchtelingen uit het gebombardeerde Antwerpen per vrachtauto naar Amsterdam te brengen.
  
  In de Tweede Wereldoorlog lieten de Duitsers hem aanvankelijk met rust. Het feit dat hij getrouwd was met een niet-Joodse vrouw beschermde hem tegen deportatie. Wel werden zijn beide in Amsterdam wonende zusters gedeporteerd en in Auschwitz vermoord. Philip Kohnstamm had in de jaren 1932 en 1936 enkele tegen de Nazi's gerichte brochures gepublicerd. Toen de Duitsers hem in 1944 wilden komen arresteren, werd hij tijdig gewaarschuwd door een Duitse officier uit Ermelo met wie hij enkele levensbeschouwelijke gesprekken had gevoerd. Van 1942 tot 1944 zat zijn jongste zoon Max als gijzelaar gevangen in kamp Sint-Michielsgestel omdat de bezetter in hem een anti-Duitse studentenleider zag die kort voor de oorlog nog in Washington had gestudeerd.
  
  Publicaties
  Schepper en Schepping. Kohnstamm schreef over een sterk uiteenlopend gebied: van natuurkunde, politiek, filosofie, pedagogiek tot theologie. Hij schreef honderden artikelen en een dertigtal monografieën. Een selectie:
   1908, Determinisme en natuurwetenschap
   1914, Democratie
   1915, Warmteleer Uitgeverij Wereldbibliotheek
   1916, Ontwikkeling en onttroning van het begrip natuurwet
   1917, De toekomst der democratie en de oorlog
   1919, Staatspaedagogiek of Persoonlijkheidspaedagogiek
   1921, Over natuurwetten, wetmatigheid en determinisme
   1923, Het levenswerk van J.D. van der Waals
   1925, De nieuwe school
   1925, Modern agnosticisme
   1925, Paedagogische en ethische vragen op het gebied van het sexueele leven
   1925, Persoonlijkheid en idee
   1926, Schepper en schepping: een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag. Deel 1 Het waarheidsprobleem. Grondleggende kritiek van het christelijk waarheidsbewustzijn deel 2 Persoonlijkheid in wording; schets eener Christelijke voedkunde. Haarlem Tjeenk Willink & Zoon
   1926, Sexueele opvoeding
   1929, Individu en gemeenschap : verzamelde sociaal-paedagogische opstellen
   1929, Schepper en schepping: een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag. Deel 2. Persoonlijkheid in wording. Schets eener christelijke opvoedkunde
   1934,  DEMOCRATIE DICTATUUR EN OPVOEDING,J.B.Wolters,Groningen
   1931, Modern-psychologische opvattingen omtrent godsdienst en religie : een kritisch overzicht
   1931, Schepper en schepping: een stelsel van personalistische wijsbegeerte op bijbelschen grondslag. Deel 3. De Heilige. Proeve van een christelijke geloofsleer voor dezen tijd
   1932, Over denken en leeren denken
   1933, De wijsbegeerte in haar verhouding tot ons Hooger Onderwijs
   1933, Psychologie van het ongeloof
   1934, De formele logica en het kinderlijke denken
   1934, Democratie, dictatuur en opvoeding
   1934, Hoe mijn "bijbelsch personalisme" ontstond 
   1934, Psychologie van het anti-semitisme
   1935, Paedagogiek als wetenschap
   1936, Het nationaalsocialisme als geestelijk gevaar
   1938, Democratie in de branding
   1938, Politiek en ethiek
   1947, Mensch en wereld
   1947, Vrije wil of determinisme : een mathematisch-fysische en kennis-theoretische uiteenzetting voor juristen, paedagogen, theologen en andere niet-fysici
   1948, Keur uit het didactisch werk van Prof. Dr. Ph. Kohnstamm
   1949, Existentialisme, personalisme en paedagogiek
   1981, (postuum verschenen) Persoon en samenleving; opstellen over opvoeding en democratie
  
  Literatuur over Philip Kohnstamm 
   Goslinga, A.; Prof. Kohnstamm en het conflict Groen-van der Brugghen, Uitg. Holland Amsterdam, 1926
   Snethlage, J.L.; Openbaring en het debat Kohnstamm-Snethlage : met aanteekeningen, Van Loghum Slaterus Arnhem, 1926
   Hoogwerf, P.H.; De paedagogiek van Prof. Dr. Ph. Kohnstamm : met een inleiding tot zijn werken, Wolters Groningen, 1933
   Poortland, J.J.; Indeterminisme of determinisme? : een beschouwing naar aanleiding van Prof. Dr Ph. Kohnstamm's "Vrije wil of determinisme",Van Gorcum Assen, 1949
   Praag, H. van; Philip Abraham Kohnstamm, een man Gods, Ten Have Amsterdam, 1952
   Erasmus, O.c.; Die personalisme van Kohnstamm als grondslag vir sy filosofie van die opvoeding, Meulenhoff Amsterdam, 1962
   Hofstee, H.; Het bijbels personalisme van prof. dr. Ph.A. Kohnstamm : ontstaan en grondslagen, proefschrift Groningen, 1973
   Poll, G.J. van de; "Kohnstamm, Philipp Abraham (1875-1951)," in Biografisch Woordenboek van Nederland 1. Den Haag, 1979. Online 12-11-2013
   Vermeer, A.H.L.; Philipp A. Kohnstamm over democratie, proefschrift Utrecht, 1987
  Klomp,H.A; De relativiteitstheorie in Nederland;breekijzer voor democratisering in hetinterbellum' Proefschrift 27 maart 1979.Epsilon Utrecht
   Hilvoorde, I. van; Grenswachters van de pedagogiek, proefschrift Utrecht, 2002.
   Hollestelle, M.; Beperkte spontaniteit; leven en werk van Philip Kohnstamm, Masters thesis Utrecht, 2004
   Exalto, J., Groenendijk, L.F. en S. Miedema, "Philip Abraham Kohnstamm (1875-1951)- Opvoedingswetenschap op filosofische en empirische grondslag." In: V. Busato, M. van Essen en W. Koops (red.), Vier grondleggers van de pedagogiek, Amsterdam, Bert Bakker / Prometheus, 2015, pp. 29-95
   Rietveld-van Wingerden, M., Philip Abraham Kohnstamm (1875 - 1951). Een pedagoog voor wie het verschil telde. In: Tom Kroon en Bas Levering (red.), Grote pedagogen in klein bestek. Amsterdam, SWP, 5e gecorrigeerde druk 2019, pp. 137 - 142
   Een eeuw Kohnstamm Instituut: hoe in onderwijsonderzoek is voortgebouwd op het werk van Philip Kohnstamm / Sjoerd Karsten. Amsterdam, Kohnstamm Instituut, 2019
   De Kesslers: Een familiegeschiedenis in olie en staal / Jeroen Koch. Boom geschiedenis, 2023
  
  Citaten 
   "Al acht ik ook de bezwaren tegen paedagogiek als wetenschap ten eenen male onjuist, dit staat bij mij vast, dat zij alleen ontzenuwd kunnen worden door een opvoedkunde die in het nauwste contact treedt met de vragen van levensleer en wereldbeschouwing. Slechts als deel der praktische wijsbegeerte is de pedagogische wetenschap mogelijk; de pedagogiek zal filosofisch zijn of ze zal niet zijn."
   Kohnstamm (1919), geciteerd in: J. W. van Hulst. De beginselleer van Hoogvelds pedagogiek. 1962. p. 141
  
   "Hoe ver gaat nu de vormbaarheid van het denken binnen de schooljaren? Hier staan wij nog voor betrekkelijk onontgonnen terrein, mede door de schromelijke tekorten aan hulpmiddelen, waarover het empirisch-didactisch onderwijs beschikt."
   Kohnstamm (1940), geciteerd in: Aldert Leen. De ontwikkeling van het rekenonderwijs op de lagere school in. 1961, p. 142.
  
   "Zonder theologie kunnen wij geen naar de diepte afstekende menskunde, en ook geen pedagogiek beoefenen."
   Kohnstamm, geciteerd in: Harm Hofstee. Het Bijbels personalisme van Prof. Dr. Ph. A. Kohnstamm. 1973. p. 
  
   "Echt nationaal bewustzijn [levert een] onderlinge band, die de scheidslijnen die feitelijk in een volk nu eenmaal bestaan, ja zonder welke een volk geen levende gemeenschap zijn zou [erkende]."
   Kohnstamm, geciteerd in: Henk te Velde. Gemeenschapszin en plichtsbesef. 1992. p. 200.
  Klomp ,H.A.
  De relativiteitstheorie in Nederland;Breekijzer voor democratisering in Nederland.1979 proefschrift universiteit Groningen
  
   "Onze gewone Nederlandsche fout van versnippering doet zich ook juist in de paedagogische literatuur gelden en we krijgen op die wijze verschillende tijdschriften, die elk op zichzelf te zwak zijn om te leven en te sterk om te sterven. Ik denk bijv. aan het nieuwe tijdschrift van Dr. Hamaker en ook aan de "Paedagogische studiën", in wier redactie ik zelf zit."
   Kohnstamm, geciteerd in: I. van Hilvoorde, Grenswachters van de pedagogiek, 2002. p. 57
  
  Zie ook
  Familie Kohnstamm
  
  Externe links
  
   
   
   Kohnstamm Instituut
   IVIO
   VPRO Radio gesprekken met dochter Dinah (1906-2002), over haar vader en haar eigen geschiedenis
   Algemeen Handelsblad,  "Bij Kohnstamm's dood.".  In Memoriam door  M.J. Langeveld en  C. P. Gunning. Amsterdam, 02-01-1952. Geraadpleegd op Delpher op 15-05-2019.
  
  Hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam
  Hoogleraar aan de Universiteit Utrecht
  Nederlands filosoof
  Nederlands natuurkundige
  Nederlands pedagoog
  Nederlands psycholoog
  Nederlands theoloog
  Zilveren Anjer
  20e-eeuws natuurkundige