title: Getijdenboek van Gian Galeazzo Visconti
text: Het Getijdenboek van Gian Galeazzo Visconti of Offiziolo Visconti is een verlucht  psalter-getijdenboek voor gebruik van Rome dat in Milaan gemaakt werd in de late 14e eeuw in opdracht van Gian Galeazzo Visconti. Het handschrift wordt nu bewaard in de Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze met als signatuur vol I: Ms. Banco Rari 397 en vol II: Ms. Landau Finaly 22.
  
  Geschiedenis  
  Het handschrift bestond origineel uit twee volumes: een psalter en een getijdenboek. De opdracht ervoor kwam zoals hoger gezegd van Gian Galeazzo Visconti in 1388. Het werk werd begonnen door Giovannino de' Grassi maar viel stil bij diens dood in 1398. Gian Galeazzo Visconti stierf in 1402, zijn opvolger en zoon Filippo Maria Visconti liet de handschriften afwerken door Belbello da Pavia. Dit gebeurde waarschijnlijk omstreeks 1428 na het huwelijk van Filippo met Maria van Savoye op 2 december 1427.
  
  Het getijdenboek werd in 1969 door de  Italiaanse staat (Ministero della Pubblica Istruzione) gekocht van de familie Visconti di Modrone. Het psalter was in het bezit gekomen van baron Horace Landau (1824-1903) uit Milaan en daarna van madame Hugo Finaly (1850-1938) een nicht van de baron. Haar erfgenaam Horace Finaly schonk zijn bibliotheek aan de bibliotheek van Florence in 1947.
  
  Beschrijving 
  In totaal bevatten de twee volumes 318 perkamenten folia. Het eerste volume meet 247 x 175 mm en bevat 151 folia, het tweede volume is 250 x 179 mm groot en heeft 167 folia. De tekst is geschreven in het Latijn in een enkele kolom met 21 lijnen per bladzijde in een gotisch schrift. Het werd geschreven en gesigneerd door frate Amadeo van de San Pietro in Ciel d'Oro in Pavia. Het eerste handschrift (Banco rari 397) is het psalter, het tweede (Landau Finaly 22) bevat het getijdenboek.
  
  Het handschrift bevat 38 volblad miniaturen, 11 in het psalterium en 27 in het getijdenboek, en 90 gehistorieerde initialen, respectievelijk 26 en 64, met daarnaast prachtige marge decoraties. Het heeft geen kalender en bevat geen suffragia.
  
  Verluchting 
  Giovannino de ’Grassi en zijn atelier begonnen met de verluchting van het werk. We herkennen zijn stijl in de behandeling van het licht en de poëtische maar zorgvuldige weergave van de natuur in zijn landschappen. Een helder kleurenpalet  en het gebruik van goud en zilver geven zijn werk een kostbare uitstraling. Giovaninno was erg geïnteresseerd in de natuur, zoals blijkt uit een bewaard gebleven modelboek met een aantal minutieus gedetailleerde schetsen van dieren, vogels en andere kleine wezens. Hij werd opgeleid in Lombardische ateliers die een lange traditie hadden in het produceren van boeken over planten, dieren en de natuur doorheen de seizoenen. Zijn beschermheer, Gian Galeazzo Visconti, had een dierentuin met exotische dieren, die mogelijk als voorbeeld hebben gediend voor afbeeldingen in het getijdenboek.
  
  Belbello da Pavia, die het handschrift afwerkte, werkt zeer gedetailleerd en elegant. Hij schildert sterk gemodelleerde, monumentale figuren, vrij realistische gezichten, soms op het lelijke af. Hij gebruikt intense, heldere kleuren en zijn iconografie wijkt, door zijn ongebreidelde fantasie, dikwijls sterk af van de gebruikelijke uitwerking van de conventionele thema’s.
  
  Het wapen van Visconti, een kronkelende slang met een mannetje in zijn bek, komt honderden keren terug in de handschriften.
  
  Beide handschriften zijn ook gedecoreerd met honderden geschilderde initialen van een regel hoog bij het begin van de zinnen binnen een tekst. De meeste van die initialen zijn geschilderd in het goud op een gekleurde achtergrond. Blanco plaats op het einde van een tekstlijn wordt meestal opgevuld met een lijnvuller. Voor het begin van de individuele psalmen of andere belangrijke onderdelen van een tekst wordt vaak een versierde initiaal van drie regels hoog gebruikt. Die initialen zijn in het psalter versierd met bloemen, planten en heraldische emblemen. In het getijdenboek worden die initialen heel frequent geïllustreerd met figuren, bustes of hoofden van heiligen, koningen en andere personen.
  
  De miniaturen zijn dikwijls geplaatst in een gouden kader dat is samengesteld uit rechthoeken met een punt, aan mekaar verbonden door vierkanten. De marges zijn zeer divers. Tekstbladzijden zijn dikwijls aan drie zijden afgeboord met staafwerk waaraan takken met bladen en bloemen ontspruiten. Soms wordt een grote initiaal omringd met grote figuren, groepen van figuren, medaillons met hoofden, grote bomen, torens, landschappen met allerlei dieren of met volledige miniaturen. Ook in de margeversiering speelt de slang van de Visconti’s een belangrijke rol. Sommige miniaturen zijn omringd door een volledig met ranken en bloemen gevulde marge al of niet in een gouden kader. Er zijn weinig bladzijden die niet van een gedecoreerde marge voorzien zijn.
  
  Psalterium - Banco Rari 397 
  Hierbij een lijst van de psalmen en gebeden in Banco Rari 397, waarvan de beginletter werd afgebeeld als een grote gehistorieerde initiaal. De psalmen gemerkt met (*) worden voorafgegaan door een volblad miniatuur.
  f4r : Psalm 1: Beatus vir (*)
  f19r: Psalm 21: Deus meus respice
  f24r: Psalm 26: Dominus illuminatio mea (*)
  f37r: Psalm 38: Dixi custodiam (*)
  f49v: Psalm 52: Dixit Insipiens (*)
  f62r: Psalm 68: Saluum me fac Deus  (*)
  f77v: Psalm 80: Exultate Deo (*)
  f90v: Psalm 95: Cantate Domino canticum (*)
  f105r: Psalm 109: Dixit Dominus Domino (*)
  f108v: Psalm 114: Dilexi quoniam exaudiet
  f111r: Psalm 118 Aleph.: Beati immaculati
  f112v: Psalm 118 He.: Legem pone
  f115r: Psalm 118 Caph.: Deficit
  f117v: Psalm 118 Phe.: Mirabilia
  f120v:  Psalm 121: Letatus sum
  f122v: Psalm 126 Nisi dominus aedificauerit
  f124v: Psalm 131 Memento Domine
  f128r: Psalm 135: Confitemini Domino
  f132r: Psalm 143: Benedictus dominus Deus
  f136r: Psalm 148: Laudate Dominum de celis
  
  f145r: Canticum: Benedicite omnia opera: het lied van de drie jongelingen in de vuuroven, Daniël 3:57-88
  f146v: Canticum: Benedictus dominus deus israel: de lofzang van Zacharias, Lucas 1:68-79
  f147v: Canticum: Magnificat animama mea dominum: de kantiek van de maagd Maria, Lucas 1:46-55
  
  f148v: Hymne: Te deum: hymne van Ambrosius en Augustinis
  
  f150v: Gebeden: Pater Noster
  f151r: Gebeden: Credo in deum patrem omnipotentem
  
  Getijdenboek Landau Finaly 22 
  In de getijden worden de gebedsstonden dikwijls voorafgegaan door een gehistorieerde initiaal. Dit is, behalve voor de completen, steeds een D omdat de tekst van de uren standaard begint met “domine labia mea aperies et os meum annuntiabit laudem tuam” (metten) of met “Deus, in adiutorium meum intende” (andere gebedsstonden).
  
  Gebruikte afkortingen: VBM: Volblaminiatuur; HBM: Halfbladminiatuur; GHI: Gehistorieerde initiaal.
  
  Inhoud
   f1r: Geloofsbelijdenis van Athanasius, GHI Q; quicumque vult salvus esse ante omnia opus est, 
   f3v: Boetepsalmen: Inleidende verzen
   f4v: Litanie van alle Heiligen; GHI K: Heiligen biddend tot God in de hemel; Kyrie eleyson
   f10v: HBM: Maria-Visitatie
  
  f10v-f49r: Kleine Officie van Onze Lieve Vrouw
   f11r: VBM: kerstgebeuren; Incipit officium gloriose virginis marie
   f11v: metten – God in majesteit omringd door de zeven deugden
   f12r: GHI D: gevecht tegen de opstandige engelen
   f17r: GHI D: De heiligen Ambrosius en Augustinus
   f18r: HBM: De Aankondiging aan de herders
   f18v: lauden - VBM: aanbidding der wijzen
   f19r: GHI D: De schepping van hemel en aarde
   f25v: priem - VBM: vlucht naar Egypte
   f25r: GHI D: De scheiding van water en land
   f28r: HBM: moord op de onnozele kinderen
   f28v: terts - VBM: de wijzen bij Herodes en de kindermoord van Bethlehem
   f29r: GHI D: Scheiding van licht en duisternis
   f32v: sext - VBM: Annunciatie
   f33r: GHI D: Schepping van de planten
   f36r: none - VBM: Maria op haar sterfbed
   f36v: GHI D:  Het land, de zee en de hemel, omringd door de symbolen van de dierenriem
   f39v: vespers - VBM: Begrafenis van Maria
   f40r: GHI D
   f45v: completen - GHI  C: De schepping van Eva
   f46r: GHI D
  
  Diverse gebeden
   f49v: VBM: De kroning van Maria
   f50r: GHI E: De zondeval – Adam en Eva eten van de verboden vrucht; psalm 44
   f53r: GHI C: De zondeval - Adam en Eva worden betrapt; psalm 95
  
  f56v-f77r: Mariagetijden voor de advent
   f56v: GHI D: De zondeval – Adam wordt berispt;
   f57r: GHI D:  metten - De zondeval – Eva wordt berispt; 
   f58v: GHI M: De annunciatie: Missus est angelus gabriel
   f60v: GHI D: lauden – De zondeval: Adam en Eva verjaagd uit het paradijs 
   f63r: GHI D: priem – De zondeval: Adam en Eva aan het werk op het land
   f65r: GHI D: terts – Het offer van Abraham – de ram
   f67r: GHI D: sext – Kaïn vermoordt Abel
   f69r: GHI D: none – De moord van Kaïn door Lamech
   f71r: GHI D: vespers – Noach brengt de dieren naar de ark
   f73r: GHI C: completen – Het offer van Abraham – Isaac
   f73v: GHI D
  
  f77v-f108r: Dodenofficie
   f77v: VBM: Jozef wordt in de put gegooid
   f78r: VBM: Jozef weigert de avances van de vrouw van Potifar
   f78v: VBM: Jozef ziet zijn familie terug in Egypte
   f79r: VBM: De doop van Christus
   f79v: GHI D: vespers – Mozes wordt in de Nijl gelegd en gevonden; dilexi, quoniam exaudiet 
   f83v: VBM: metten: Mozes doodt een Egyptenaar die een Hebreeër sloeg; 
   f84r: VBM: God spreekt tot Mozes uit het brandende braambos op de berg Horeb
   f84v: GHI V: Venite exultemus domine
   f88r: GHI P: metten, nocturne 1: Parce michi domine
   f89v: VBM: Mozes spreekt met de Farao
   f90r: GHI D: metten, nocturne 2: Dominus regit me
   f94r: HBM: God zendt de pest over de Egyptische eerstgeborenen
   f94v: GHI E: metten, De joden verlaten Egypte
   f98r: GHI S: metten, De joden staan voor de Rode Zee achtervolgd door het leger van de Frao
   f100v: VBM: Het leger van de farao wordt verzwolgen in de Rode Zee
   f101r: GHI M: lauden - Miserera mei deus
  
   f108r: Signatuur van de kopiist Frater Amadeus
  
  f108v-f116v: Boetepsalmen
   f108v: VBM: Aanbidding van het gouden kalf, Mozes gooit de tafels stuk
   f109r: GHI D: psalm 6: Domine ne in furore
   f116v: HBM: Mozes laat water uit de rots stromen
  
  f117r-f124r: Litanie van alle heiligen
   f117r: GHI K: Kyrie eleison
   f122v: GHI D: Psalm 39: Confundantur et revereantur qui quaerunt animam meam
   f123v: GHI D: Deus, cui proprium est misereri
  
  f125v-f134v: Officie van de Heilige Geest
   Deze getijden zijn gedecoreerd met drie volbladminiaturen vooraan en acht gehistorieerde initialen bij het begin van de gebedsstonden.
  
  f135r-f153v: Getijden van de passie
   De passiegetijden zijn gedecoreerd met negen gehistorieerde initialen, twee bij de metten en tekens een bij het begin van de andere gebedsstonden.
  
  f154r-f167v: Kruisgetijden
   f154r: VBM: Samson loopt de berg op met de poorten van Gaza
   f154v: VBM: Delila knipt Samsons haar tijdens zijn slaap
   f155v: GHI D: Metten – Samson wordt gevangen genomen;
   f156r: GHI D: Lauden – Samson wordt blind gemaakt door de Filistijnen;
   f156v: GHI P: metten - Patris sapientia veritas divina.
   f158v: GHI P: priem – Samson als gevangene werkend in de molen;
   f160r: GHI D: terts – Samson vernield de tempel van Dagan;
   f161v: GHI D: sext – Hanna de moeder van Samuel, brengt hem naar de priester Eli in Silo om dienst te doen in de tabernakel;
   f163r: GHI D: none – Samuel zalft Saul tot koning van Israël;
   f164v: GHI D: vespers – Samuel zalft David tot koning;
   f166r: GHI C: completen - Saul laat de geest van Samuel oproepen, die hem zijn dood voorspelt 
   f166v: GHI C: completen - Samuel geroepen door de Heer;
  
  Web links 
   Banco rari 397-Electronische facsimile, Nationale Centrale Bibliotheek van Florence.
   Landau Finaly 22 Elektronische facsimile, Nationale Centrale Bibliotheek van Florence.
   Afbeeldingen op YouTube
   Afbeeldingen op Facsimilefinder
  
   
  
  14e-eeuws boek
  15e-eeuws boek
  Getijdenboek