title: Olympe de Gouges
text: Marie-Olympe de Gouges, geboren als Marie Gouze (Montauban, 7 mei 1748 – Parijs, 3 november 1793), was een Franse schrijfster, feministe en revolutionaire. Haar roep om gelijkberechtiging kreeg geen gevolg en haar politieke gematigdheid bracht haar tijdens de Terreur onder de guillotine.
  
  Leven
  De Gouges was de dochter van Pierre Gouze, een slager uit Montauban, en Anne-Olympe Mouisset, een dienstbode. Op 16-jarige leeftijd trouwde ze met een veel oudere man, die kort na de geboorte van hun zoon overleed. Ze wilde niet hertrouwen zodat ze onafhankelijk kon blijven en ze weigerde als 'weduwe Aubry' (de naam van haar man) door het leven te gaan. Ze besloot haar naam te veranderen, ze koos de naam van haar moeder, Olympe, als nieuwe voornaam en veranderde 'Gouze' in 'de Gouges'. Ze verhuisde op 22-jarige leeftijd met haar zoon naar Parijs, waar ze zich in literaire kringen begaf en veel salons bezocht. Ze vertelde dat haar vader geen slager was, maar markies Jean-Jacques Lefranc de Pompignan, zelf ook bekend als schrijver. Alhoewel dit verhaal onbevestigd is gebleven, kon ze het gebruiken om haar eigen literaire ambities meer te legitimeren.
  
  De Gouges leerde bij filosofen als Nicolas de Condorcet en Louis-Sébastien Mercier. Vanaf de jaren 1780 begon ze toneelstukken te schrijven en vanaf 1788 ook politieke pamfletten. De Gouges was opgevoed in het Occitaans en kreeg het Frans nooit helemaal onder de knie. Haar teksten liet ze daarom redigeren. Dit werd aangehaald door haar tegenstanders om haar zwart te maken. Ze organiseerde ook bijeenkomsten voor vrouwen.
  
  Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne 
  Haar bekendste werk is Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne (Verklaring van de rechten van de vrouw en van de burgeres) van september 1791. Dit manifest baseerde zij op de Franse Verklaring van de rechten van de mens en de burger; ze verving elk woordje 'man' door het woord 'vrouw' en ze voegde hieraan enkele bepalingen over de gelijkheid van mannen en vrouwen toe. Zo wilde ze zichtbaar maken dat rechten voor alle burgers in de praktijk vaak alleen rechten voor mannelijke burgers inhielden. De Gouges was hiermee een van de eersten die in een strijdbare context het begrip 'vrouwenrechten' gebruikt. Het denkwerk over de grondbeginselen zoals vastgehouden in het pamflet vond navolging in Engeland, waar Mary Wolstonecraft in 1792 het filosofische boek A Vindication of the Rights of Woman publiceerde en in de Verenigde Staten waar tijdens de eerste Conferentie voor Vrouwenrechten de Declaration of Sentiments werd aangenomen. Zo vatte het begrip 'vrouwenrechten' wereldwijd voet aan de grond als manier om gelijkwaardigheid te bereiken tussen vrouwen en mannen.
  
  Verdere politieke activiteiten 
  Naast een gelijke wettelijke en maatschappelijke behandeling van mannen en vrouwen maakte ze zich ook sterk voor de ongehuwde moeder; zij vond dat vrouwen zonder schaamte zouden moeten kunnen zeggen wie de vader van hun kind was. Ook zette ze zich in tegen de slavernij, waar ze ook een toneelstuk over schreef.
  
  In 1792 sprak ze zich net als Robespierre uit tegen de girondijnse oorlogspolitiek, maar later dat jaar ging ze in tegen de montagnards door de Septembermoorden te veroordelen en in het bijzonder de opruier Marat. Op het Federatiefeest van 14 juli had ze met Etta Palm en Théroigne de Méricourt gevraagd dat vrouwen het recht zouden krijgen om vrijwillig in het leger te dienen. In de aanloop naar het proces tegen Lodewijk XVI verklaarde ze dat hij in fout was als koning maar niet de doodstraf verdiende. Ze bood aan de bejaarde Malesherbes bij te staan om de afgezette vorst te verdedigen, wat op verontwaardiging botste in de Nationale Conventie en hoe dan ook niet werd aanvaard. Het volgende jaar verzette ze zich tegen de afzetting en vervolging van de girondijnen. Dergelijke standpunten werden tijdens de Terreur gezien als gematigd, een dodelijke verdenking. 
  
  Na het publiceren van een bijtend politiek testament in juni 1793 besloot ze zich terug te trekken naar een huisje in Touraine. Toch kon ze het niet laten nog één spraakmakend pamflet te verspreiden, Les Trois Urnes, waarin ze voorstelde het volk te laten kiezen tussen de republiek, de monarchie en het federalisme. Zelf hing ze een constitutionele monarchie aan die ze vereenzelvigde met "echt republicanisme". Dat was levensgevaarlijk in een land dat de Opstand in de Vendée en Federalistische opstanden nog aan het onderdrukken was. Ze werd aangegeven door de drukker en op 20 juli gearresteerd op last van het Comité de salut public. Zoals veel vrouwen probeerde ze haar executie te voorkomen door zwangerschap in te roepen, maar dat lukte niet.
  
  Terechtstelling 
  Op 2 november 1793 verscheen Olympe de Gouges voor het Revolutionair tribunaal en werd ze ter dood veroordeeld. Ze stierf de volgende dag onder de guillotine. Als reden werd aangedragen dat zij het Franse koningshuis zou hebben gesteund. De Gouges was voor een republiek, maar vond dat de koninklijke familie niet met de dood bestraft hoefde te worden. In een pamflet schreef zij dat Lodewijk XVI van Frankrijk als koning gefaald had, maar als man niet slecht was. In een verslag van de procureur van de Commune van Parijs, Pierre-Gaspard Chaumette, lijkt iets anders te spelen. Hij juichte de executie van meerdere vrouwen toe en bracht Marie-Olympe in herinnering in een van zijn rapporten als: "virago, de man-vrouw, de onbeschaamde Olympe de Gouges die als eerste vrouwensociëteiten oprichtte, de zorgen voor haar huishouden verwaarloosde, politiseren wilde en misdaden beging [...] Al deze immorele individuen zijn verpletterd onder het wrekend ijzer van de wetten. En u, zou u ze willen nadoen? Neen! U zal wel voelen dat u alleen maar interessant en achtenswaard bent, indien u dat bent wat de natuur gewild heeft dat u bent. Wij willen dat de vrouwen gerespecteerd worden, en daarom zullen we ze dwingen om zichzelf te respecteren."
  
  De Gouges schreef tijdens haar gevangenschap nog enkele pamfletten waarin ze zich uitsprak over het onrecht van haar arrestatie.
  
  Haar laatste woorden waren "Kinderen van het Vaderland, wreek mijn dood!"
  
  Publicaties 
  Le Mariage inattendu de Chérubin, 1786
  L'homme généreux, drame en cinq actes et en prose, 1786
  Zamora et Mirza, 1788 (met Réflexions sur les hommes nègres)
  Lettre au peuple, 1788
  Remarques patriotiques, 1788
  Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne, 1791. Vertaald als: Verklaring van de rechten van de vrouw en burgeres (Parijs 1791) door Anja Hélène. Kampen, Kok Agora, 1989 
  Complots dévoilés des sociétaires du prétendu théatre de la République, 1793
  L'entrée de Dumourier à Bruxelles, ou Les vivandiers, pièce en cinq actes et en prose, 1793
  Les Trois Urnes, 1793 (affiche)
  Olympe de Gouges au tribunal révolutionnaire, 1793
  Une patriote persécutée, 1793
  
  Uitgaven 
   Benoîte Groult (red.), Ainsi soit Olympe de Gouges. La déclaration des droits de la femme et autres textes politiques, 2012, 
   Félix-Marcel Castan e.a. (red.), Olympe de Gouges. Œuvres complètes:
   vol. I, Théâtre, 2000,  
   vol. II, Philosophie: dialogues & apologues, 2010, 
   vol. III, Pamphlètes, épîtres: libelles, positions, propositions et autres (1788-1790), 2017, 
   vol. IV, Pamphlètes, épîtres: libelles, positions, propositions et autres (1791-1793), 2017, 
   Olivier Blanc (red.), Ecrits politiques, vol. I, 1788-1791, 1993,  en vol. II, 1791-1793, 1993, 
   Benoîte Groult (red.), Olympe de Gouges. Œuvres, 1986,
  
  Literatuur 
   Joan Wallach Scott, French feminists and the rights of 'man': Olympe de Gouges' Declarations, in: History Workshop Journal. Special Feature. Cultures of Conflict: The French Revolution, 2013, p. 1-20
   Olivier Blanc, Marie-Olympe de Gouges. Une humaniste à la fin du XVIIIe siècle, 2003, 
   Olivier Blanc, Olympe de Gouges. Une femme de libertés, 1989,  (herziene uitgave van een werk verschenen in 1981)
   Leopold Lacour, Les origines du feminisme contemporain. Trois femmes de la Révolution: Olympe de Gouges, Théroigne de Méricourt, Rose Lacombe, 1900
  
  Voetnoten 
  
  Frans revolutionair
  Frans toneelschrijver
  Frans journalist
  Frans feminist
  Vrouwengeschiedenis
  Vrouwenrechten
  Geëxecuteerd persoon in de Franse Revolutie