title: Hongaarse naamvallen en uitgangen
text: Hongaarse naamvallen en uitgangen (achtervoegsels of suffixen) geven in de meeste gevallen de grammaticale functie van een woord in een zin aan. De verschillende uitgangen kunnen in veel gevallen achter elkaar worden "geplakt", vandaar dat Hongaars een agglutinatieve taal wordt genoemd. Woorden kunnen daardoor lang worden. Het Hongaars heeft een twintigtal naamvallen.
  
  Er zijn twee categorieën van uitgangen te onderscheiden: de verbuigingsuitgangen en de afleidingsuitgangen.
   De verbuigingsuitgangen hebben een functie bij de vorming van naamvallen, de lokaalsuffixen (naamvalachtige uitgangen voor plaats en richting), de vorming van meervouden, en de bezitsaanduidingen.
   De afleidingsuitgangen spelen een rol bij de woordvorming, waarbij bijvoorbeeld werkwoorden omgevormd worden tot naamwoorden of naamwoorden tot werkwoorden.
  
  Verbuiging 
  De verbuigingsuitgangen worden geplaatst achter naamwoorden, zoals zelfstandige naamwoorden en zelfstandig gebruikte naamwoorden. Er zijn uitgangen voor de naamvallen
  
  Voorbeelden van uitgangen zijn die voor het meewerkend voorwerp, voor het lijdend voorwerp en de multiplicatief:
   De uitgang voor het meewerkend voorwerp, de (3de naamval of datief): -nak/-nek = aan, voor.
   Voorbeelden: A napnak = Aan/Voor de zon, A kertnek = Aan/Voor de tuin, A bőröndnek = Aan/Voor de koffer
   De uitgang voor het lijdend voorwerp, de (4de naamval of accusatief): -ot/-et/-öt, of bij verlagende stammen: -at/-et, of bij overige woorden eindigend op een klinker of op een bepaalde medeklinker: -t
   Voorbeelden: Napot = Dag, zon, Kertet = Tuin, Bőröndöt = Koffer; Barátot = Vriend
   De multiplicatief: -szor/-szer/-ször = maal, keer wordt geplaatst achter telwoorden.
   Voorbeelden: Hányszor? = Hoeveel keer? Hoevaak?, Nyolcszor = Acht maal, Kétszer = Twee maal, Ötször = Vijf maal
  
  De "lokaalsuffixen" vormen een grote groep naamvallen, die betrekking hebben op plaats en richting. Hiertoe behoren onder andere:
   de inessief: -ban/-ben = in.
   Voorbeelden: A házban = In het huis, Debrecenben = In Debrecen
   de elatief: -ból,-ből = uit.
   Voorbeelden: A házból = Het huis uit, Debrecenből = Debrecen uit
   de superessief: -on/-en/-ön, of -n (bij woorden eindigend op een klinker) = op.
   Voorbeelden: Az asztalon = Op de tafel, A széken = Op de stoel, A földön = Op de grond, Budapesten = In Boedapest
   de terminatief: -ig = tot (voor zowel plaats als tijd).
   Voorbeelden: Budapestig = Tot Boedapest, ötig = Tot vijf (uur).
  
  Meervoud 
  Het meervoud van onder andere het zelfstandig naamwoord worden gevormd met uitgangen. Deze zijn standaard: -ok/-ek/-ök, waarbij de uitgang zoals gebruikelijk wordt gekozen volgens de regels van de klinkerharmonie. Als het woord, waarachter de uitgang wordt geplaatst, eindigt op een klinker, dan vervalt bij de meervoudsuitgang de instabiele beginklinker. Verder wordt de instabiele beginklinker beïnvloed door het woord, waarachter de uitgang wordt geplaatst. Als het woord "verlagend" is, dan ontrondt de beginklinker. De keuze van de uitgang is dan niet -ok/-ek/-ök, maar wordt dan: -ak/-ek. Bijvoeglijke naamwoorden zijn vrijwel alle verlagend.
   Voorbeelden standaard meervouden: (napok = dagen; kertek = tuinen; bőröndök = koffers; barátok = vrienden).
   Voorbeelden meervouden achter een klinker: autók, leckék = lessen, fésűk = kammen.
   Voorbeelden meervouden bij een verlagende stam: orrak = neuzen, fülek = oren
   Voorbeelden meervouden bij bijvoeglijke naamwoorden: a pirosak = de rode (mv.); a zöldek = de groene (mv.)
  
  Bezit 
  
  Bezitsuitgangen (possessiefsuffixen) worden gebruikt om de persoon van de bezitter aan te geven. Ook is er onderscheid tussen de uitgangen voor enkelvoudig en voor meervoudig bezit.
   Voorbeelden enkelvoudig bezit: napom = mijn dag; bőröndöd = jouw koffer
   Voorbeelden meervoudig bezit: kertjeim = mijn tuinen; barátaid = jouw vrienden
  
  Werkwoordvervoeging 
  
  Bij de vervoeging van werkwoorden worden achter de stam van het werkwoord uitgangen gebruikt. Bij de verschillende tijden en wijzen worden nog "tekens" geplaatst voor de uitgangen. De uitgangen zijn gewoonlijk afhankelijk van de klinkerharmonie en van de laatste letter van de werkwoordstam. Bezitsuitgangen en persoonsuitgangen lijken voor een deel sterk op elkaar. Bij de vervoeging van werkwoorden worden uitgangen gebruikt die volgende zaken kunnen weergeven:
   de persoon en het getal (dit deel van de uitgang staat achteraan)
   wijze en de tijd. De tegenwoordige tijd van de aantonende wijs heeft geen eigen teken. De verleden tijd en de andere wijzen hebben een teken, dat staat achter de stam en voor de eventuele verdere uitgang.
   de bepaaldheid van het lijdend voorwerp: de onbepaalde en de bepaalde vervoeging hebben ieder hun eigen uitgangen.
  
  De "tekens" worden niet tot de uitgangen gerekend, maar gaan er wel mee samen:
   teken voor de verleden tijd: -t-,-ott-/-ett-/-ött- achter de stam en voor de eventuele verdere uitgang
   teken voor de voorwaardelijke wijs: -ná-/-né- achter de stam en voor de eventuele verdere uitgang
   teken voor de aansporende of gebiedende wijs: -j- achter de stam en voor de eventuele verdere uitgang
  
  Woordvorming 
  Ook voor de woordvorming worden uitgangen gebruikt..
   Voorbeeld van vorming van een bijwoord: jól = wel, goed; magyarul = Hongaars, op z'n Hongaars; görögül = Grieks, op z'n Grieks
   Voorbeeld van vorming van een zelfstandig naamwoord: barátság = vriendschap; segítség = hulp, borász = wijnbouwer, oenoloog
   Voorbeeld van vorming van een bijvoeglijk naamwoord: barátos = vriendelijk; ismeretlen = onbekend, debreceni = van Debrecen
  
  Volgorde van de uitgangen 
  De Hongaarse uitgangen kunnen in een bepaalde volgorde achter de woordstam geplaatst worden. In verband met de plaatsing achter de absolute stam kunnen de uitgangen en naamvallen onderscheiden worden in twee groepen. De uitgangen van groep 1 worden geplaatst vóór die van groep 2. De uitgangen van groep 2 kunnen ook direct achter de absolute stam worden geplaatst.
  
  Uitgangen en naamvallen 
  
  De uitgangen worden gebruikt in het geval van
   syntactische naamvallen (nominatief, datief, accusatief)
   uitgangen van plaats en richting (ook wel: lokaalsuffixen)
   uitgangen voor modaliteit.
  
  Naamvalsuitgangen worden onder andere toegepast bij:
   zelfstandig naamwoorden
   zelfstandig gebruikte bijvoeglijke naamwoorden
   Voorbeeld: a piros = de rode, a pirosban = in de rode
  
   zelfstandig gebruikte telwoorden
   voorbeelden: hármas = nummer drie, a hármast kérem = ik wil de nummer drie; több = meer, többet nem iszom = meer drink ik niet
  
   voornaamwoorden, als:
   sommige persoonlijke voornaamwoorden
   Voorbeeld: Ön = U, Önnek = aan/voor U; Maga = U, Magával = met U
   vraagwoorden
   Voorbeelden: mi = wat, miben = waarin; ki = wie, kivel = met wie; melyik = welke, melyiket = welke
   betrekkelijk voornaamwoorden
   Voorbeelden: ami = dat/wat, aki = wie, amelyik = welke
   aanwijzend voornaamwoorden
   Voorbeelden: ez = dit/deze, az = dat/die, ezek = deze (meervoud)
  
  De te kiezen juiste vorm van de uitgang hangt af van:
   de stam: het type van de stam, waarachter de uitgang wordt geplaatst
   standaard, of
   eindigend op een klinker, of
   verlagend
   de uitgang: het type uitgang
   aantal mogelijke vormen (1-harmonisch, 2-harmonisch, 3-harmonisch)
   veranderlijkheid
   beginnend met een instabiele klinker, of
   beginnend met een ,
   klinkerharmonie: de regels van de klinkerharmonie.
  
  Op grond van het gedrag bij klinkerharmonie zijn er zijn drie typen uitgangen te onderscheiden:
   drie harmoniserende uitgangen</span>, zoals -hoz,-hez,-höz, -szor/-szer/-ször of -ok/-ek/-ök,
   twee harmoniserende uitgangen</span>, zoals -nak/-nek of -val/-vel
   onveranderlijke uitgangen, zoals -kor, -ig of -ért
  
  Syntactische naamvallen 
  De syntactische naamvallen omvatten in het Hongaars:
   1ste naamval voor het onderwerp van een zin; voor deze naamval is er geen uitgang
   3de naamval voor het meewerkend voorwerp (aan of voor)
   4de naamval voor het lijdend voorwerp
  De 2de naamval ontbreekt in het Hongaars. De functie daarvan worden overgenomen door de bezitsuitgangen.
  
  De 3de naamval wordt aangegeven door -nak/-nek</span> achter de stam te zetten; er zijn twee stabiele harmonische vormen.
  
  Voor de uitgangen van de 4de naamval zijn er drie situaties:
   Bij niet-verlagende stammen die eindigen op een medeklinker wordt de accusatief aangegeven door de standaarduitgangen -ot/-et/-öt</span>
   Voorbeelden zijn: napot = dag, zon, bőröndöt = koffer
   Bij een verlagende stam worden de beginklinkers van de uitgangen verlaagd tot -at/-et</span> (bijvoorbeeld achter meervoudsuitgangen, bezitsuitgangen, zelfstandig gebruikt bijvoeglijke naamwoorden en achter veel zelfstandige naamwoorden; zie ook woordenboek)
   Voorbeelden zijn: fogat = tand, fület = oor
    De uitgang wordt -t (en vervalt dus de instabiele beginklinker)
   bij de overige stammen, waarbij de stam eindigt op een klinker,
   achter een niet-verlagende stam, eindigend op een klinker plus -sz, -z, -s, -zs, -j, -ly, -l, -r, -n, -ny, ssz, zz, ss, ll, rr, nn, nny, ns, nsz en nz.
   Voorbeelden zijn: kocsit = auto, fésűt = kam, kést = mes
  
  De drie syntactische naamvallen (de nominatief, de datief en de accusatief) staan in onderstaande tabel. Ze worden veelal toegepast bij naamwoorden, zoals zelfstandige naamwoorden, aanwijzende en vragende voornaamwoorden. In onderstaande tabel staan ze in combinatie met enkele voornaamwoorden, omdat deze soms op speciale wijze worden gevormd.
  
  De vorm van de uitgangen voor het lijdend voorwerp zijn afhankelijk van de stam, waarachter ze geplaatst worden. Bij verlagende stammen zijn er slechts 2 vormen om uit te kiezen, en achter een klinker en achter bepaalde medeklinkers (van niet verlagende stammen) vervalt de beginklinker van de uitgang. Zie voor verdere toelichting hierboven.
  
  Naamvallen voor plaats en richting 
  Uitgangen van plaats en richting (lokaalsuffixen) worden gebruikt in de plaats waar in het Nederlands bepaalde voorzetsels (in, op, bij, ...) staan. Ze kunnen systematisch worden ingedeeld in groepjes van drie, waarbij onderscheid is tussen:
   de richting ernaartoe (antwoord op de vraag: hová? = waarheen?),
   de aanduiding van plaats (antwoord op de vraag: hol? = waar?), en
   de richting ervandaan (antwoord op de vraag: honnan? = waarvandaan?).
  
  Plaats en richting-bepalende uitgangen komen voor een groot deel in hun betekenis overeen met de voorzetsels in het Nederlands. Ze komen voor in twee</span> of drie</span> harmonische vormen. Veelal geven deze uitgangen plaats of richting aan, maar in enkele gevallen gaan ze samen met bepaalde werkwoorden. De uitgangen worden geplaatst achter een eventuele bezitsuitgang of meervoudsuitgang
   Voorbeeld: a házban in het huis; házamban in mijn huis; a házakból de huizen uit.
  
  Een vollediger overzicht geeft onderstaande tabel, waarin met de antwoorden op de vragen hova?=waarheen?, hol?=waar? en honnan?=waarvandaan? de verschillende naamvallen zijn gegroepeerd:
  
  Voor het aangeven van plaats of richting zijn er ook postposities of achterzetses. Deze worden los achter het bijbehorende woord geplaatst en vertonen geen klinkerharmonie.
   Voorbeelden: a ház mögött achter het huis, a kert előtt voor het tuin
  De uitgangen, achtervoegsels en de achterzetsels kunnen onderling vaak gecombineerd worden tot zelfstandige eenheden.
   Voorbeelden: benne in hem/er in, mögöttem achter mij, velünk = met ons.
  
  Naamvallen voor tijd 
  Er zijn twee naamvallen die verband houden met de tijd:
   De terminatief met de vorm -ig is niet-harmonisch. . Tot / tot aan (voor tijdstip of voor plaats) wordt aangegeven door -ig (terminatief) achter de stam te zetten. Deze uitgang is stabiel en er is dus geen klinkerharmonie.
   Voorbeelden: Meddig? = Tot wanneer? / Tot hoever?; Mettől meddig? = Van wanneer tot wanneer?; Négyig = Tot vier (uur); Budapestig = tot Boedapest
  
   De temporalis met de vorm -kor is niet-harmonisch. Om (tijdstip) wordt aangegeven door -kor (temporalis) achter de stam te zetten. Deze uitgang is stabiel (er is geen klinkerharmonie).
   Voorbeelden: Mikor? = Wanneer?; Hány órakor? = Hoe laat?; Ötkor / Öt órakor = Om vijf / Om vijf uur; Gyermekkor = ten tijde van de kinderleeftijd.
  
   De distributief-temporalis met de vormen -onta/-ente/-önte en na een klinker -nta/-nte heeft drie of twee harmonische vormen. Deze is vergelijkbaar met de distributief, maar heeft alleen betrekking op de tijd.
   Voorbeeld: naponta = dagelijks, évente = jaarlijks, csütörtökente = donderdags, elke donderdag.
  
  Naamvallen voor instrument, doel en resultaat 
  Er zijn drie naamvallen die verband houden met instrument, doel en resultaat: de causalis-finalis, de instrumentalis en de translatief.
   De causalis-finalis voor wegens, om met de uitgang -ért is niet-harmonisch, en veroorzaakt ook geen wijzigingen in de stam, waarachter deze wordt geplaatst.
   De instrumentalis voor met, samen met wordt aangegeven door -val/-vel achter de stam te zetten, waarbij de -v wordt aangepast aan de eind-medeklinker (twee harmonische vormen).
   Voorbeelden: a macskával met de kat, az ablakkal met het raam.
   De translatief met de betekenis (veranderend) in/tot heeft de vormen -vá/-vé. De begin-v van de uitgang assimileert met de eindklinker van het woord waaraan de uitgang wordt toegevoegd, vergelijkbaar met -val/-vel.
  
  Restgroep naamvallen 
  De distributief -onként/-enként/-önként is vergelijkbaar met de distributief-temporalis, maar kan ook worden toegepast als het niet om de factor tijd gaat. De beginklinker vervalt als de stam eindigt op een klinker.
   Voorbeeld: Darabonként adják el = Ze verkopen het per stuk.
  
  De associatief -ostul/-estül/-östül heeft een instabiele beginklinker, die vervalt als de stam eindigt op een klinker. De betekenis is ongeveer: samen met (zijn eigen).
   Voorbeeld: Kutyástul ment sétalni = Zij ging wandelen samen met haar (eigen) hond. Soms wordt de uitgang -val/-vel ook als "associatief" beschouwd.
  
  De formalis en de essief hebben de betekenis "als", "in de hoedanigheid van".
  
  Hongaarse werkwoorden 
  
  Van de Hongaarse werkwoorden staat in het woordenboek de belangrijkste stam opgenomen. Deze stam van het werkwoord komt overeen met de derde persoon enkelvoud van de tegenwoordige tijd. Deze stam wordt gewoonlijk gebruikt in alle werkwoordstijden. Meer stammen kunnen er zijn bij onregelmatige werkwoorden, bijvoorbeeld voor andere tijden en wijzen. Een veel voorkomende bijzonderheid vormen de -ik werkwoorden, waar de uitgang -ik achter de stam staat bij de woordenboekvorm.
  
  De vervoeging van de werkwoorden vindt plaats door uitgangen voor de personen. De meest uitgangen zijn er in twee harmonische vormen</span> of in drie harmonische vormen</span>, waaruit dan een keuze gemaakt moet worden op grond van de regels voor de klinkerharmonie. De keuze is daarbij afhankelijk van de (laatste) klinker in de stam van het werkwoord. Het grammaticaal geslacht wordt daarbij niet aangegeven. Om de verschillende wijzen en tijden aan te duiden wordt vóór de uitgang nog eerst een "teken" geplaatst, waardoor er een verlengde stam ontstaat.
  
  Voorbeeld: Ül = Hij zit (woordenboekvorm zitten), Ülök = Ik zit (eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd) Ültem = Ik zat (eerste persoon enkelvoud verleden tijd), Üljél = Zit! (gebiedende wijs, 2de persoon)
  Voorbeeld ik-stam: Lakik = Hij woont (woordenboekvorm wonen, stam met -ik), Lakunk = Wij wonen (eerste persoon meervoud, Laktunk = Wij woonden (verleden tijd).
  
  Hongaars
  Grammatica