title: Koppel (wiskunde)
text: Een koppel of geordend paar is in de wiskundige verzamelingenleer een 2-tupel, een rij van twee wiskundige objecten. Een geordend paar of koppel komt met een element van een  tweeplaatsige relatie overeen. De gebruikelijke notatie voor een geordend paar of een koppel is .
  
  Het meest voorkomende voorbeeld van een geordend paar of koppel is voor de plaatsaanduiding in een cartesisch coördinatenstelsel. Het argument op de eerste plaats is er daarbij voor de -coördinaat en het argument op de tweede plaats voor de -coördinaat.
  
  Kenmerken 
  De kenmerkende eigenschap van een koppel is dat het twee elementen opsomt in een welbepaalde volgorde. Zij  een element van een verzameling , en  een element van een verzameling , dan noteert men het geordend paar als . Het koppel  is gelijk aan het koppel  dan en slechts dan als  en . Het koppel  is niet hetzelfde als het paar : bij dit laatste speelt de volgorde van  en  geen rol. Er geldt altijd:
  
  maar
  
  tenzij . In dit laatste geval is het een identiek koppel.
  
  Soms wordt ook de notatie met schuine haken   gehanteerd, bijvoorbeeld om het onderscheid te maken met een open interval op een lijn of op de reële getallenlijn. Soms wordt de komma vervangen door een kommapunt, met name als de elementen  en  decimale getallen zijn, bijvoorbeeld
  
  voor het koppel dat bestaat uit het natuurlijke getal een en de breuk drie tweede.
  
  Grafisch wordt een koppel meestal voorgesteld als een paar punten, verbonden door een boog met een pijltje. Het pijltje geeft de zin aan van de oorsprong naar het doel.
  
  Bij een identiek koppel vallen begin- en eindpunt samen. De boog wordt dan een lus zonder pijltje.
  
  Definitie 
  Handboeken over naïeve verzamelingenleer mijden een formele definitie en hanteren de kenmerkende eigenschap als een uitdrukkelijk of verzwegen axioma. In wiskundige modellen waarin alles een verzameling is, wordt het koppel  gedefinieerd als de verzameling . Deze definitie heeft enige formele elegantie en maakt de kenmerkende eigenschap eenvoudig bewijsbaar, maar ze is voor de intuïtie eerder hinderlijk dan behulpzaam.
  
  De verzameling van alle mogelijke koppels waarvan het eerste lid tot een gegeven verzameling  behoort, en het tweede lid tot een gegeven verzameling , noemt men het cartesisch product van  en , genoteerd als .
  
  Meerplaatsigheid 
  Relaties worden in de  de theoretische informatica gebruikt om een eindige verzameling -tupels, waarbij  een vast getal is dat meer dan twee kan zijn, die deel uitmaken van een gegeven cartesisch product
   dat door verzamelingen is samengesteld, die niet noodzakelijk eindig zijn.
  
  Koppels of geordende paren komen overeen met de elementen van een tweeplaatsige relatie. Dat zijn de relaties die in de praktijk het meeste worden gebruikt, maar relaties met meer dan twee argumenten, met een hogere plaatsigheid dan twee kunnen dus ook worden gedefinieerd. Op deze manier zijn er tupels met meer dan twee argumenten te definiëren: tripels, tripletten of geordende drietallen, quadrupels, geordende viertallen, quintupels, sextupels, enzovoort. Bij een algemeen aantal elementen  is het een -tupel of kortweg tupel.
  
  Als een formele definitie van een tripel nodig is, dan kan afspreken worden dat
  
  De definitie is ook minder belangrijk dan de kenmerkende eigenschap:
   en 
  
  Recursief wordt een -tupel gedefinieerd via een -tupel
  ,
  
  met weer de definitie dat twee tupels alleen aan elkaar gelijk zijn als de overeenkomstige elementen twee aan twee aan elkaar gelijk zijn in de aangegeven volgorde.
  
  Relaties op verzamelingen