title: Sacramentarium
text: Een sacramentarium is een boek met gebeden die de priester oplas tijdens de mis.
  
  Het was het boek voor de priester die de mis opdroeg en bevatte alle gebeden die hij moest zeggen, maar geen andere teksten. In de tijd dat deze boeken werden geschreven was het nog niet de gewoonte dat de priester bij het altaar de woorden herhaalde die het koor of de misdienaren zongen, zoals regel werd in de Tridentijnse Mis. Daarom bevatten sacramentaria alleen de collecten, prefaties en de canon, maar geen lezingen uit de Bijbel en ook geen introïtussen, graduales of offertoria.
  
  Aan de andere kant voorziet het sacramentarium in gebruik buiten de mis. Omdat de boeken doen alsof de celebrerende priester gewoonlijk een bisschop is, voorzien ze hem de gebeden die hij nodig had bij ordinaties, kerk- en altaarwijdingen en bij uitdrijvingen, zegeningen en wijdingen die later in het Pontificaal en het Rituaal terechtkwamen.
  
  De benaming sacramentarium is gelijkwaardig aan andere vergelijkbare vormen, zoals Liber Sacramentorum (bijvoorbeeld in het Gelasiaanse sacramentarium). De vorming van het woord is vergelijkbaar met het woord hymnarium, een boek met hymnes. Gennadius van Marseille (5e eeuw) zegt over Paulinus van Nola: "Fecit et sacramentarium et hymnarium (= hij heeft zowel een sacramentarium als een hymnarium gemaakt)" (De viris illustribus, xlviii). Het woord sacramentum of sacramenta betekent in dit geval de mis. Sacramenta celebrare of facere is een gebruikelijke Latijnse term voor het opdragen van de mis..
  
  Neergang van het sacramentarium
  Andere boeken die bij de viering van de mis werden gebruikt waren het graduale (vooral psalmteksten, met toegevoegde muzieknoten), het evangeliarium of evangelieboek en het epistolarium, dat de andere teksten van het Nieuwe Testament bevatte, met de nadruk op de brieven van Paulus.
  
  In de latere middeleeuwen begon men deze boeken te combineren, zodat de priester de mis kon opdragen zonder hulp van koor of andere helpers. Dit leidde tot de verschijning van het Missale plenum ("vol of geheel missaal") dat alle teksten van de mis bevat (echter zonder de muziek voor het koor).
  
  Paus Pius V liet in 1570 een officiële versie van het missaal uitgeven dat bekendstaat als het Romeins missaal.
  
  Gehoor gevend aan het Tweede Vaticaanse Concilie liet paus Paulus VI het aantal Bijbelteksten dat tijdens de mis gelezen diende te worden aanmerkelijk verhogen, net als, hoewel in mindere mate, het aantal gebedsformules. Dit leidde ertoe dat de lezingen weer in een apart boek terechtkwamen: het lectionarium. Een los evangelarium met extracten uit het lectionarium wordt aanbevolen maar is niet verplicht. Het Romeinse missaal bleef echter uitgebreide rubrieken behouden en ook antifonen enzovoort die niet in het sacramentarium stonden.
  
  Overgeleverde sacramentaria
  Een aantal sacramentaria, hoofdzakelijk uit de Romeinse ritus, bestaat nog steeds, geheel dan wel deels. De drie belangrijkste hiervan zijn het Leonische, het Gelasiaanse en het Gregoriaanse. Hun ouderdom, schrijver, plaats van herkomst en oorspronkelijke doel is onderwerp van heftig debat.
  De meeste van de hierna genoemde exemplaren zijn voorzien van illuminaties.
  
  5e/6e eeuw
   Leonisch sacramentarium van paus Leo de Grote (440-461) - in het Latijn "Leonianum" of "Veronense"
   Gelasiaans sacramentarium van paus Gelasius I (492-496) - sommigen dateren het echter in de vroege 8e eeuw
  
  7e eeuw
   Sacramentarium van paus Gregorius de Grote (590-604) - "Gregorianum"
   Sacramentarium van bisschop Marinianus van Ravenna (595-606?)
   Gallicaans sacramentarium - "Gallicanum"
  
  8e eeuw
   Sacramentarium bekend als het "Gregorianum-Hadrianum", waarvan wordt gezegd dat Karel de Grote (768-814), het van paus Adrianus I (772-795) kreeg, toen Karel de liturgie in zijn Frankische gebieden wilde uniformeren.
   Sacramentarium van Bobbio
   Sacramentarium van Pepijn de Korte - Gelasiaans type
   Sacramentarium van Gellone - ca. 780
   Sacramentarium van Arbeo, bisschop van Freising († 783)
   Sacramentarium van Rheinau - ca. 795/800
   Sacramentarium van Angoulême - Gelasiaans type
   Sacramentariumy van Monza
  
  9e eeuw
   Sacramentarium van Amiens
   Sacramentarium van Abdij van Sint-Albanus te Mainz
   Sacramentarium van Trent - "Codex Tridentinus"
   Sacramentarium van Autun - "Codex Augustodunensis", ca. 845
   Sacramentarium van Drogo (801-855) - 850
   Sacramentarium van Metz - waarschijnlijk vervaardigd voor Karel de Kale: het bevat een miniatuur van zijn kroning
   Sacramentarium van Echternach
   Sacramentarium van Pamelius
  
  10e eeuw
  
   Sacramentarium van Abdij Petershausen (Konstanz)
   Sacramentarium van Fulda
   Sacramentarium van Sint-Gereon
  
  11e eeuw
   Sacramentarium van bisschop Warmondo
   Sacramentarium van Figeac
   Sacramentarium van Venetië
   Sacramentarium van Salzburg
   Sacramentarium van Abdij van Saint-Wandrille
   Sacramentarium van Regensburg
   Sacramentarium van Minden of van bisschop Sigebert (1022-1036)
   Sacramentarium van Sankt Gallen (met beroemde miniatuur van Pinksteren)
   Sacramentarium van Lorsch
   Sacramentarium van Tyniec
  
  12e eeuw
   Sacramentarium van Tours
   Sacramentarium van Ratmann - 1159
   Sacramentarium van Millstatt - 1170/1180
  
  13e eeuw
   Sacramentarium van abt Berthold (abdij Weingarten) - 1217
   Sacramentarium of Hainricus Sacrista - ca. 1220
  
  Daarnaast:
   Sacramentarium van Biasca (Ambrosiaanse ritus)
   Sacramentarium van Sint-Paulus
   Sacramentary van Brescia
   Sacramentarium van Essen
   Sacramentarium van Chantilly
   Sacramentarium van Jena
   Sacramentarium van Praag
   Sacramentarium van Beauvais
   Sacramentarium van Remedius - Gelasiaans type
   Sacramentarium van Maria Laach
  
  Trivia
  Sinds de late 20e eeuw wordt het Engelse equivalent sacramentary in de Verenigde Staten ook gebruikt als naam voor de Engelse vertaling van het Romeins missaal, hoewel historisch gezien een missaal geen sacramentarium is.
  
  Noten
  
  Zie ook
   Romeins missaal
   Mis
   Romeinse ritus
   Pre-Tridentijnse ritus
   Mis van Paulus VI
  
  Liturgisch voorwerp in de katholieke kerk