title: Uitbreiding van de Europese Unie
text: De uitbreiding van de Europese Unie is een proces waarbij nieuwe staten toetreden tot de Europese Unie. Het proces begon met de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal door België, de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland in 1952. Sindsdien is de Europese Unie zeven keer uitgebreid. Na de laatste uitbreiding met Kroatië in 2013 had ze 28 lidstaten. Na de uittreding van het Verenigd Koninkrijk per 1 februari 2020 zijn dat er nog 27. Het proces van uitbreiding van de EU wordt soms ook Europese eenwording genoemd, alhoewel deze term vooral gebruikt wordt voor de intensivering van de samenwerking tussen EU-lidstaten.
  
  Het toetredingsproces beoogt dat de kandidaat-lidstaten het Unie-acquis bereiken, een voorwaarde voor toetreding. Dit houdt in dat de landen hun wet- en regelgeving in lijn moeten brengen met de EU-standaarden en Europese regel- en wetgeving in hun nationale wetgeving moeten implementeren. Dit wordt gedaan aan de hand van de Criteria van Kopenhagen (naar de top in Kopenhagen in juni 1993), waar elke kandidaat-lidstaat aan moet voldoen. Er worden onder meer eisen gesteld aan de economie en aan een stabiele democratische rechtstaat met respect voor wetten en de daarmee samenhangende vrijheden en instituten. Volgens het Verdrag van Maastricht moet elk lidstaat en het Europees Parlement instemmen met de toetreding van een nieuw lid. 
  
  Anno 2022 zijn de toetredingsonderhandelingen met vijf staten geopend, waarvan die met Turkije feitelijk opgeschort zijn, en hebben nog eens drie landen de kandidaat-status in afwachting van de opening van het werkelijke toetredingsproces. Op 31 januari 2020 verliet voor de eerste keer een lidstaat de EU: het Verenigd Koninkrijk.
  
  Veranderingen in het verleden 
  Jaar van toetreding en uittreding en de betreffende lidstaten die in dat jaar toetraden of uittraden:
  
  Toekomstige uitbreidingen van de EU
  
  Kandidaat-lidstaten 
  
  Wanneer een land lidmaatschap van de EU heeft aangevraagd wordt dit voorgelegd aan de Europese Raad. De Europese Commissie geeft een formeel advies, maar de Raad beslist uiteindelijk om de aanvraag al dan niet in behandeling te nemen. Wanneer er unaniem door de Raad wordt ingestemd kunnen de onderhandelingen worden geopend en is het land een officiële kandidaat-lidstaat.
  
  Om een aanvraag succesvol te maken moet sowieso zijn voldaan aan de volgende criteria:
   Het land ligt geheel of gedeeltelijk in Europa (uitgezonderd Cyprus dat volledig op een Aziatisch eiland ligt).
   Het respecteert de beginselen van vrijheid en democratie, het eerbiedigt de mensenrechten en de fundamentele vrijheden, en het is een rechtsstaat.
   Het voldoet aan de Criteria van Kopenhagen die zeggen dat een kandidaat-lidstaat:
   stabiele overheidsinstellingen moet hebben die de democratie, de rechtsorde, de mensenrechten en het respect voor en de bescherming van minderheden garanderen;
   een functionerende markteconomie moet hebben, evenals de mogelijkheid om te gaan met de concurrentiedruk van de marktwerking in de Unie;
   het vermogen moet hebben om de verplichtingen van het lidmaatschap op zich te nemen, wat met name inhoudt dat de doelstellingen van een politieke, economische en monetaire unie worden onderschreven.
  
  Albanië 
  
  Albanië heeft op 24 april 2009 officieel het lidmaatschap aangevraagd van de Europese Unie, welke positief ontvangen werd. De Europese Commissie gaf echter aan dat het land eerst in voldoende mate aan criteria moest voldoen om de kandidaatstelling toegekend te krijgen, welke in juni 2014 werd toegekend. Op 24 maart 2020 bereikte de Europese Raad een "politiek akkoord" om de toetredingsonderhandelingen te beginnen, welke in juli 2022 daadwerkelijk begonnen.
  
  Bosnië en Herzegovina 
  
  Het Balkanland Bosnië en Herzegovina kreeg van de EU te horen gekregen dat ze op termijn lid kunnen worden van de EU. Op 15 februari 2016 diende Bosnië en Herzegovina een aanvraag tot het lidmaatschap in. In 2022 herhaalde de Europese Raad dat het land een 14-tal kernprioriteiten dient uit te voeren als conditie voor het verlenen van de kandidaat-status en het beginnen van de toetredingsonderhandelingen, maar op 13 december 2022 werd de kandidaat-status dan toch gegeven. Hoofdreden was een gelijke behandeling met Oekraïne en Moldavië die de gebruikelijke procedure niet hoefden te doorlopen.
  
  Moldavië 
  
  Moldavië is het armste land van Europa, maar veel Moldaviërs kunnen vrij door de EU reizen omdat zij een Roemeens paspoort hebben gekregen. Sinds 2014 heeft het land een associatie- en vrijhandelsverdrag met de EU. Het land kent echter een complexe politieke geschiedenis waarin er geen duidelijke eensgezindheid is over Europese toenadering. In navolging van Oekraïne en Georgië, waar het land veel mee optrok in voorgaande jaren, vroeg het land in maart 2022 het lidmaatschap van de EU aan en kreeg het in juni van dat jaar de kandidaat-status.
  
  Montenegro 
  
  Montenegro heeft op 15 december 2008 het lidmaatschap van de Europese unie aangevraagd en op 17 december 2010 zijn de EU-lidstaten akkoord gegaan met deze aanvraag en hebben Montenegro de status van kandidaat-lid toegekend. Op 29 juni 2012 zijn de toetredingsonderhandelingen gestart. Anno 2022 zijn alle 33 onderhandelings­hoofdstukken geopend en zijn er 3 voorlopig afgesloten.
  
  Noord-Macedonië 
  
  Noord-Macedonië vroeg EU-lidmaatschap aan op 22 maart 2004. Op 9 november 2005 gaf de Europese Commissie een positief advies, dat op 17 december 2005 is dat overgenomen door de Europese Raad met het toekennen van de kandidaat-status. Op 24 maart 2020 bereikte de Europese Raad een "politiek akkoord" om de toetredingsonderhandelingen te beginnen, welke in juli 2022 daadwerkelijk begonnen.
  
  Oekraïne 
  
  Oekraïne heeft na de revolutie van 2014 in het land aangegeven in de toekomst toe te willen treden tot de Europese Unie. De Europese Unie reageerde, gezien het debat over de toetreding van Turkije, terughoudend op deze voorstellen. In de jaren voorafgaand aan de revolutie van 2014 werkte Oekraïne aan een associatie- en vrijhandelsverdrag met de EU dat uiteindelijk in juni 2014 werd afgesloten. De weigering van de president Janoekovytsj het verdrag in 2013 te ondertekenen was de directe aanleiding tot de revolutie. Na de revolutie, de Russische inval in Oekraïne en de Russische annexatie van de Krim werd het verdrag alsnog ondertekend, en zijn de relaties met Oekraïne sindsdien versterkt. Kort na de nieuwe Russische invasie in het land in 2022 deed de regering een aanvraag tot lidmaatschap van de EU, welke op 24 juni 2022 geaccepteerd werd door de Europese Raad met de verlening van de kandidaat-status. Oekraïne streeft tevens naar een lidmaatschap van de NAVO.
  
  Servië 
  
  De voor EU-zaken verantwoordelijke Servische vicepremier Bozidar Djelic kondigde op vrijdag 23 januari 2009 aan dat Servië een aanvraag zou indienen om toe te treden tot de Europese Unie. Vicepremier Alexandr Vondra van Tsjechië, voorzitter van de EU in de eerste helft van 2009, zei de ambitieuze plannen van Servië toe te juichen, maar waarschuwde dat het jaren zal duren voor Servië daadwerkelijk zal kunnen toetreden. Op 19 december 2009 diende Servië de aanvraag in. Eén belangrijke eis was dat Servië de wegens genocide aangeklaagde Ratko Mladić zou uitleveren. Nadat Ratko Mladic op 26 mei 2011 werd aangehouden, zei de Servische president Boris Tadić dat de toetreding van Servië tot de Europese Unie een stap dichterbij was gekomen. Op 12 oktober 2011 werd het land benoemd tot kandidaat-lid. In juni 2013 ging de Europese Raad akkoord met het begin van de toetredingsonderhandelingen, die op 21 januari 2014 van start gingen. Anno 2022 zijn 22 van de 35 onderhandelings­hoofdstukken geopend en 2 voorlopig afgesloten.
  
  Turkije 
  
  Sinds 1999 is Turkije kandidaat-lidstaat en worden sinds 4 oktober 2005 de toetredingsonderhandelingen gevoerd. Sindsdien verloopt het traject moeizaam. Anno 2016 waren 16 van de 35 onderhandelingshoofdstukken geopend, maar in 2019 stelde de Europese Unie in een verklaring dat het proces van toetreding feitelijk tot stilstand is gekomen.
  
  Potentiële lidstaten 
  Enkel landen met grondgebied in Europa kunnen in potentie lid worden van de EU. Landen die daadwerkelijk de toezegging hebben gekregen van de EU dat ze in de toekomst toe kunnen treden, worden potentiële kandidaat-lidstaten genoemd. Met de overige in Europa gelegen landen kan de EU zogenaamde stabilisatie- en associatieprocesen starten met als doel de landen dichter bij de EU te brengen. Dit proces is een eerste stap richting een stabilisatie- en associatieovereenkomst waardoor wederzijds rechten en plichten ontstaan. Een voorbeeld is de westelijke Balkan waar dit traject een eerste opstap is om de landen naar het vereiste niveau voor een kandidaat-lidmaatschap te brengen.
  
  Georgië 
  
  Georgië heeft na de Rozenrevolutie in 2003 aangegeven in de toekomst toe te willen treden tot de Europese Unie. De Europese Unie reageerde, gezien het debat over de toetreding van Turkije, vooralsnog terughoudend op deze voorstellen. Met de introductie van het Oostelijk Partnerschap en het traject naar een associatie- en vrijhandelsverdrag zijn de EU relaties met het land verder versterkt. Na de Russische annexatie van de Krim in 2014 werd het associatie- en vrijhandelsverdrag getekend dat in 2016 geheel in werking trad. In 2017 volgde het visumvrij reizen met de Schengenzone. In maart 2022 deed Georgië in navolging van Oekraïne een aanvraag voor de kandidaat-status voor lidmaatschap van de EU. Het land werd hiervoor in juni 2022 in de wachtkamer gezet, en kreeg een twaalftal voorwaarden waaraan het moet voldoen voor het die status kan krijgen. Georgië streeft tevens naar een lidmaatschap van de NAVO, waartoe het in 2008 een 'open deur' uitnodiging kreeg.
  
  Kosovo 
  
  De toetreding van Kosovo staat voor enkele grote problemen aangezien slechts 23 van de toen 28 lidstaten Kosovo als onafhankelijke staat erkennen. Cyprus, Griekenland, Roemenië, Slowakije en Spanje erkennen Kosovo niet. Toch heeft de EU beloofd dat Kosovo (volgens Resolutie 1244) perspectief heeft in de EU. Kosovo vroeg op 15 december 2022 als laatste land in de Westelijke Balkan het lidmaatschap aan voor de EU. Tevens kreeg het land zicht op visum-vrij reizen naar de EU.
  
  Aanvraag ingetrokken 
  
  Onderstaande staten zijn lid van de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA) (Engels: European Free Trade Association (EFTA)).
  Later hebben zij een aanvraag tot EU-lidmaatschap ingediend maar hebben deze aanvraag inmiddels om verschillende redenen weer ingetrokken.
  
  IJsland 
  
  De IJslandse premier Halldór Ásgrímsson sprak op 8 februari 2006 de verwachting uit dat IJsland in 2015 lid zou zijn van de EU. Hij gaf aan dat een en ander samen zou hangen met de toekomstige ontwikkeling van de eurozone, in het bijzonder in relatie tot de IJslandse visexport. Er werd een commissie ingesteld om te bekijken hoe de visserijbelangen van IJsland kunnen worden beschermd in geval van EU-lidmaatschap. IJsland is momenteel onderdeel van de Europese Economische Ruimte, wat de toetreding in zeker opzicht gemakkelijker kan maken.
  
  In juli 2009 zette het Alding, het IJslandse parlement, het licht op groen voor een officieel verzoek tot EU-toetreding. IJsland vroeg op 23 juli 2009 het lidmaatschap van de Europese Unie aan. Op de Europese Raad van 17 juni 2010 werd de kandidatuur voor toetreding van IJsland tot de Europese Unie officieel goedgekeurd en de toetredingsonderhandelingen werden op 27 juli 2010 officieel opgestart. Door tussentijdse verkiezingen in IJsland kwamen ze in 2013 weer stil te liggen. Op 22 mei 2013 kondigde de na de verkiezingen aangetreden centrumrechtse regering van IJsland aan eerst een referendum te zullen uitschrijven over de vraag of het land überhaupt moet toetreden tot de Unie. Dit referendum werd afgeblazen. Op 12 maart 2015 trok IJsland zijn toetredingsverzoek in.
  
  Liechtenstein 
  
  Liechtenstein is onderdeel van de Europese Economische Ruimte, maar wordt over het algemeen te klein geacht om apart toe te kunnen treden.
  
  Noorwegen 
  
  Noorwegen heeft tot twee keer toe geprobeerd toe te treden tot de Unie, respectievelijk in 1972 en in 1994, maar beide keren werd het lidmaatschap door de Noorse bevolking in een referendum afgewezen. Het land is samen met IJsland en Liechtenstein onderdeel van de Europese Economische Ruimte.
  
  Zwitserland 
  
  Zwitserland heeft geprobeerd toe te treden tot de Unie, maar de bevolking heeft in een referendum in 2001 het EU-lidmaatschap afgewezen. Wel zijn er bilaterale verdragen gesloten tussen de EU en Zwitserland, waardoor in het land in feite al veel Europese wetgeving geïmplementeerd is.
  
  Afgewezen staten
  
  Marokko 
  
  Marokko diende op 20 juli 1987 een aanvraag in voor EU-lidmaatschap. De EU-lidstaten wezen deze aanvraag af omdat Marokko geheel buiten Europa ligt. Eind 2008 werd Marokko "geavanceerde status" toebedeeld door de EU. Dit wil zeggen dat Marokko meer dan een bondgenoot is, maar minder dan een lidstaat. Dit is de hoogste status die een land kan krijgen buiten de EU.
  
  Voormalige lidstaten
  
  Verenigd Koninkrijk 
  
  Op 1 februari 2020 trad het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Hiermee daalde het aantal lidstaten van 28 naar 27.
  
  Oostelijk Partnerschap 
  
  Het Oostelijk Partnerschap is een samenwerkingsverband tussen de Europese Unie en zes voormalige Sovjetrepublieken in Oost-Europa en de Zuidelijke Kaukasus, te weten Armenië, Azerbeidzjan, Georgië, Moldavië, Oekraïne en Wit-Rusland. Het Oostelijk Partnerschap werd op 7 mei 2009 te Praag opgericht en doelt voornamelijk op de verbetering van politieke en economische relaties met die landen. Voor Europa zou deze samenwerking zorgen voor meer stabiliteit en veiligheid aan de oostkant. Op 27 juni 2014 werden associatie- en vrijhandelsverdragen tussen de Europese Unie en Oekraïne, Moldavië en Georgië getekend.
  
  Aspirant EU-lidstaten 
  Oekraïne, Moldavië en Georgië hebben in 2022 een aanvraag gedaan tot lidmaatschap van de Europese Unie. Oekraïne en Moldavië kregen de kandidaat-status, terwijl de aanvraag van Georgië in 2023 opnieuw wordt beoordeeld aan de hand van een lijst voorwaardelijke verbeteringen die het land zal moeten doorvoeren.
  
  Overige staten
  
  Armenië 
  Armenië maakt deel uit van het Oostelijk Partnerschap, en ziet zichzelf als een 'Europees land'. Het land heeft traditioneel nauwe banden met Rusland, maar wil graag meer samenwerking met de Europese Unie. Onder druk van Rusland zag Armenië in 2013 echter af van een associatieverdrag. Armenië bleef zoeken naar diepere samenwerking en in 2017 werd de bestaande Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst (PCA) vervangen door het CEPA, oftewel "Brede en uitgebreide partnerschapsovereenkomst". Door sommigen wordt dit ook wel een uitgekleed associatieverdrag genoemd, waarin minder dwang zit ten aanzien van politieke paragrafen.
  
  Azerbeidzjan 
  
  Azerbeidzjan tekende op 29 november 2013 een verdrag met de EU over visa. Door het verdrag wordt het makkelijker en goedkoper voor mensen uit Azerbeidzjan om een visum te krijgen voor de EU en omgekeerd. Onderhandelingen met Azerbeidzjan over een associatieverdrag zijn geschorst en in februari 2016 zijn nieuwe onderhandelingen gestart om tot een nieuw akkoord te komen. Azerbeidzjan is geen volwaardige democratie; samenwerking vindt met name plaats op gebied van de economie en energiezaken. Azerbeidzjan heeft niet de aspiratie om lid te worden van de EU.
  
  Wit-Rusland 
  
  Naar aanleiding van het sanctiepakket van de EU richting Wit-Rusland na de frauduleus verlopen presidentsverkiezingen van 2020 heeft het land deelname aan het Oostelijk Partnerschap in 2021 voor onbepaalde tijd opgeschort.
  
  Unie voor het Middellandse Zeegebied 
  
  Na zijn verkiezingsoverwinning in mei 2007 maakte de Franse president Sarkozy werk van het zoeken van steun voor de oprichting van de Unie voor het Middellandse Zeegebied, die de bestaande akkoorden tussen de Europese Unie en de andere landen rond de Middellandse Zee zou vervangen en verdiepen en een eventueel alternatief zou kunnen zijn voor de toetreding van Turkije.
  
  Rusland 
  
  In de euforie na de val van het communisme begin jaren negentig in de voormalige Sovjet-Unie werd door sommigen gesproken over een eventuele toetreding van Rusland tot de Unie. Deze zou dan uiteindelijk reiken van de Atlantische Oceaan tot de Grote Oceaan. Al snel werden deze voorstellen als onpraktisch terzijde geschoven. Volgens deskundigen moest er nog te veel veranderen in de Russische samenleving en politieke cultuur voor een dergelijke optie. Ook het heroplevend Russische nationalisme werd gezien als een obstakel voor een eventuele toetreding tot de Europese Unie. De terugkeer van Vladimir Poetin als president in 2012 betekende feitelijk het einde van perspectief op toenadering.
  
  Andere landen
  
  Kaapverdië 
  De toenmalige premier van het Afrikaanse Kaapverdië, José Maria Neves, liet in 2005 weten dat het land mogelijk in dat jaar een aanvraag in zou dienen tot lidmaatschap van de EU. Hij werd hierin gesteund door Spanje en Portugal. De Kaapverdische eilandengroep maakt deel uit van Macaronesië, de Noord-Atlantische subregio waar de Portugese en Spaanse eilandengroepen Azoren, Madeira en de Canarische Eilanden ook deel van uitmaken. Zij vallen onder de EU. Het voorstel leidde niet tot een aanvraag, maar Kaapverdië en de EU zijn wel hechtere banden aangegaan. De eilandengroep was in 2014 het eerste Afrikaanse land dat een visumfacilitatieovereenkomst met de EU afsloot. In 2007 werd een speciaal partnerschapsverdrag afgesloten, binnen welke context jaarlijkse bilaterale overleggen plaatsvinden ten behoeve van verdere toenadering en steun.
  
  Referenties