title: Holisme
text: Holisme (Grieks: holos: volledig, geheel) is het idee dat de eigenschappen van een systeem (fysisch, biologisch, technisch, chemisch, economisch) niet afdoende kunnen worden verklaard door slechts de som van zijn samenstellende delen (componenten) te nemen. 'Het geheel is meer dan de som der delen'.
  
  Oorsprong
  De term, samen met het bijvoeglijke naamwoord holistisch, werd als neologisme gemunt door Jan Smuts, in de vroege jaren 1920. De Zuid-Afrikaanse militair en staatsman Smuts, beïnvloed door Charles Darwin 's evolutietheorie, definieerde holisme als "De tendens dat zich in de natuur gehelen vormen, die groter zijn dan de som der delen, door creatieve (scheppende) evolutie". In zijn wereldbeeld van het inclusieve holisme diende er een nieuwe wereldorde te komen, waarin het 'blanke ras', net als in het  Britse Rijk, de dienst moest uitmaken (vergelijk "the white man's burden").
  
  Betekenis
  Holisme wordt soms beschreven als tegengesteld aan reductionisme, hoewel de verdedigers van wetenschappelijk reductionisme stellen dat het beter als het tegendeel van "gulzig (radicaal) reductionisme" (Bas Haring) kan worden beschouwd. Holisme kan ook tegenover atomisme worden gesteld. Sommige critici menen dat holisme een kunstmatige kruising van creationisme (creatieve tendens) en evolutietheorie (creatieve evolutie) is.
  
  Eén theorie van het holisme is gebaseerd op de hypothese dat de natuur uit een hiërarchie van "eenheden" of "gehelen" bestaat (of "holons", een term die door Arthur Koestler werd geïntroduceerd). Deze "gehelen" zijn quarks, protonen, atomen, moleculen, organellen, cellen, weefsels, organismen, populatie en vormen uiteindelijk de aardse biosfeer en het heelal. In de emergentietheorie vormen deze "gehelen"  verschijnselen die op zich reductionistisch verklaarbaar, maar niet deterministisch vanuit hun samenstellende onderdelen voorspelbaar zijn.
  
  Holisme is verwant aan complexiteit. Elk geheel ontleent uiteraard kenmerken aan de samenstellende delen, maar ook (en wellicht meer) aan de samenhang of ordening van die delen en hun interactie.
  Een voorbeeld: een toneelvereniging geeft een theatervoorstelling met acteurs die dat geen van allen in hun eentje kunnen. Doel, gedragsafspraken, frequentie van vergaderen, rolverdeling en tientallen andere relaties bepalen samen het geheel.
  Zo ook is het atoom een verzameling van elektronen en een kern die door hun organisatie en interactie een hoger niveau van stabiliteit vertonen dan de delen afzonderlijk zouden doen. Was dat niet het geval, dan zou het nooit kunnen ontstaan of zou het instabiel zijn en dus een beperkte levensduur hebben. Het woord 'atoom' werd voor het eerst gebruikt door Democritus (Grieks atomos = ondeelbaar).
  
  Levensovertuiging 
  Holisme is ook de naam die gegeven wordt aan de levensovertuiging waarbij de essentie is dat alles onlosmakelijk met elkaar verbonden is. Een holist ziet zichzelf voortdurend als deel van het geheel en beschouwt de ander (mens, dier, plant of voorwerp) als de andere ik. De holist ziet afgescheidenheid als een illusie, gecreëerd door het denken.
  In esoterische en New Age kringen is holisme om deze reden populair. Een belangrijke invloed hierbij is Ken Wilber, die zich onder andere door het idee van The Great Chain of Being heeft laten inspireren.
  
  Politiek holisme
  Politiek holisme staat tegenover politiek atomisme. Terwijl politiek atomisme de maatschappij opvat als bestaande uit louter individuen, ziet het politiek holisme de maatschappij als opgebouwd uit méér dan de som van individuen. Sociale invloeden spelen ook een rol. Invloeden van politiek holisme kunnen divers zijn, en worden teruggevonden in conservatisme, nationalisme en socialisme, terwijl het liberalisme, vaak tegen wil en dank,    nogal eens als atomistisch wordt afgeschilderd.
  
  Filosofie
  
  Ook in de psychologie, de filosofie van de geest en taalfilosofie komen er meerdere vormen van holisme voor. Het taalfilosofische semantisch holisme stelt dat de betekenis van elk individueel woord of iedere zin enkel begrepen kan worden via zijn relaties tot het groter deel van de taal, of zelfs de taal in zijn geheel. In de filosofie van de geest wordt in een holistische opvatting een mentale toestand beschreven aan de hand van haar relaties tot andere mentale toestanden. In dit verband spreekt men vaak van inhoudsholisme (content holism) of "holisme van het mentale" (holism of the mental). Dit holisme wordt vaak geassocieerd met filosofen als Frege, Wittgenstein en Quine.
  
  Gezondheidszorg
  Binnen de gezondheidszorg is de holistische visie het idee dat gezondheidsproblemen ontstaan als gevolg van interacties tussen meerdere invloeden en dat de behandeling gekozen moet worden op basis van al deze invloeden: fysiek, psychosociaal en psychosomatisch.
  
  Zie ook
   Complexiteit
   Gaia-hypothese
   Gestalt
   Systeemdenken
   Ken Wilber
  
  Verder lezen 
  Smuts, Jan C.: Holism and Evolution, 1926 MacMillan, Compass/Viking Press 1961 reprint: ISBN 0-598-63750-8, Greenwood Press 1973 reprint: ISBN 0-8371-6556-3, Sierra Sunrise 1999 (mildly edited): ISBN 1-887263-14-4
   Anker, Peter: Imperial ecology: environmental order in the British Empire, 1895-1945, Harvard University Press, 2001, p. 127
   Hagenaar, Edith: Holisme, de kern uitgelegd, 2007, Palaysia Productions, ISBN 978-90-76541-600
  Hayek, F.A. von. The Counter-revolution of Science. Studies on the abuse of reason. Free Press. New York. 1957.
  Mandelbaum, M. Societal Facts in Gardner 1959.
  Phillips, D.C. Holistic Thought in Social Science. Stanford University Press. Stanford. 1976.
  Dreyfus, H.L. Holism and Hermeneutics in The Review of Metaphysics. 34. pp. 3–23.
  James, S. The Content of Social Explanation. Cambridge University Press. Cambridge, 1984.
  Harrington, A. Reenchanted Science: Holism in German Culture from Wilhelm II to Hitler. Princeton University Press. 1996.
  
  Referenties
  
  Filosofische stroming
  Wetenschapsfilosofie
  Politieke filosofie
  Natuurfilosofie
  Taalfilosofie
  Esoterie
  Gezondheidszorg