title: Lijst van entomologische begrippen
text: In de entomologie (in ruime zin, hier worden bijvoorbeeld ook woorden met betrekking tot spinnen vermeld) komen zeer veel woorden voor die binnen dat vakgebied een specifieke betekenis hebben, en daarbuiten niet worden gebruikt, of in een heel andere betekenis. Woordgeslacht staat aangegeven met m. (mannelijk), vr. (vrouwelijk) of onz. (onzijdig) en eventueel het meervoud (meerv.). De gegeven betekenis is hier erg kort gedefinieerd, in het algemeen zal in een artikel zelf, als dat er is, meer staan. Woorden in de uitleg die in de woordenlijst zelf weer voorkomen staan schuin.
  
  A
   abdomen (onz., meerv. abdomina)  achterlijf, in aanleg 11 segmenten, in de praktijk meestal minder
   abundantie (vr.) voorkomen van een soort, uitgedrukt in aantallen exemplaren
   achterlijfaanhangsels  meestal gepaarde aanhangsels aan het abdomen van insecten (cerci)
   aculeaat  een angel hebbend
   aedeagus  Paringsorgaan van een mannelijk insect, bestaande uit penis of fallus en parameren. Soms wordt alleen de penis bedoeld.
   alaat  voorzien van vleugels
   alarmferomoon  geurstof (feromoon) die andere leden van de groep waarschuwt voor gevaar
   allomoon  communicatiestof die nut heeft voor de producent door het effect op de ontvanger
   anaal  naar de anus toe, de anus betreffend
   anaal tuberkel (onz.) verhevenheid waarop de anus bij spinnen soms uitmondt
   angel  steekorgaan waarmee gif kan worden ingespoten
   antenna (vr., meerv. antennae)  (antenne, meerv. antennen) spriet(en), uitsteeksels met tast- en zintuigfunctie aan de kop van een insect
   antennomeer  antennesegment
   anterieur  aan de voorkant
   apicaal  naar de top of de uiteinden toe, distaal (vooral met betrekking tot vleugels)
   aposematisch  opvallend gekleurd met waarschuwende functie(s) zoals: "ik ben giftig", "ik smaak vies",...
   apteer  zonder vleugels
   apterygota  ongevleugelde insecten
   araneologie  de studie van de spinnen
   araneomorf  behorend tot de evolutionair gezien meer geavanceerde spinnen (mygalomorf)
   arista (vr., meerv. aristae) borstel op de antenne van vliegen
   arolium (onz., meerv. arolia)  (hecht)schijfje tussen de klauwtjes van een insectenpoot (vliegen, sommige wantsen)
   articuleren (met)  een gewricht vormen met, vastzitten aan
   arrenotokie (vr.)  vorm van voortplanting waarbij vrouwtjes uit bevruchte, mannetjes uit onbevruchte eieren ontstaan
  
  B
   basaal  aan de basis, proximaal, tegengesteld aan apicaal
   benthisch  levend op de bodem/in het sediment van wateren
   bivoltien  twee generaties per jaar producerend
   bodemval  ingegraven potje als valkuil voor insecten en spinnen
   brachypteer  met korte vleugels
   buizen van Malpighi  uitscheidingsorganen met functie analoog aan de nier
  
  C
   calamistrum (onz., meerv. calamistra)  kam op poot 4 waarmee spinnen met een cribellum cribellaat spinsel hanteren
   carapax (spinnen)  rugschild van cephalothorax
   cardo (m., meerv. cardines) secundaire kaak, gevormd uit basaal segment van maxilla
   carina (= kiel) (vr., meerv. carinae)  richel
   carnivoor (m.) vleeseter (vlees van andere insecten)
   caudaal  in de richting van de staart, achterkant.
   caudale lamel (vr.) bladvormig aanhangsel (in drievoud) aan het achterlijf van waterjufferlarven (zie staartlamel)
   cel (vr.) door aders omsloten stukje vleugel; broedcel van een bijenraat
   cefaal  in de richting van de kop
   cephalothorax (spinnen) (m., meerv. cephalothoraces)  'kopborststuk, ook prosoma cercus (vr., meerv. cerci)  gepaarde aanhangsels, meestal aan het uiteinde van het abdomen cheliceren (spinnen)  gifkaken
   chitine  het materiaal waar het exoskelet van een insect grotendeels van is gemaakt
   clade (m.) taxon met 1 gemeenschappelijke voorouder
   cladistiek (vr.) indeling op grond van afstamming
   cladogram (onz.) afstammingsschema
   clavaat  knotsvormig (van antenne)
   clavus (m., meerv. clavi) proximale achterrand van hemi-elytrum van wantsen
   clypeus  deel van het gelaat van een insect, tussen frons en labrum coarctaat  van poppen, waarbij de lichaamsuitsteeksels (poten, antennes, vleugels) van de imago verborgen zijn onder de huid van het laatste larvenstadium. Zie exaraat en obtect.
   coleoptera  kevers
   colulus  rudimentair uitsteeksel net voor de spintepels coprofaag  mestetend
   copula (vr., meerv..copulae)  mannetje en vrouwtje tijdens paring (gevangen/geobserveerd)
   corium (onz.) centraal proximaal deel van hemi-elytrum van wants
   costa (vr., meerv..costae) 'rib', tweede longitudinale ader in een vleugel, van voren geteld
   coxa (heup) (vr., coxae )  eerste pootsegment, van het lichaam gerekend
   craniaal  aan de kant van/in de richting van de schedel
   cribellaat (spinnen)  voorzien van cribellum cribellum (onz., meerv. cribella) gespecialiseerde spintepel die vele zeer fijne draden spint
   cuneus (m., meerv. cunei)  deel van de voorvleugel van een wants, lateraal tussen embolium en vliezig gedeelte in, een driehoek met een basis aan de voorrand.
  
  D
   dar  mannelijke bij
   dekschild (onz.)  voorste vleugel van een kever, veranderd in hard schild
   determinatiekenmerk (onz.) eigenschap waarin een soort verschilt van andere soorten die kan worden gebruikt om de soorten te onderscheiden.
   determinatiesleutel  tabel waarmee systematisch de naam van een plant of dier kan worden opgezocht door naar determinatiekenmerken te kijken
   determineren  naam bepalen van een gevangen dier van onbekende soort door raadplegen van literatuur en tabellen (determinatiesleutels).
   detritivoor (m.) eet vergane/vergaande resten van planten en/of dieren = saprofaag
   diapauze (vr.) periode van rust, bijvoorbeeld in de overwintering, waarbij de levensverrichtingen op een laag pitje staan
   diptera  tweevleugeligen, de orde der vliegen en muggen
   distaal  van het centrum af, uiteinden van antennes en poten
   doorn  stekel op exoskelet (z. spoor)
   dorsaal  aan de rugzijde (z. ventraal)
   dwarsader Een ader in de vleugel die van de ene naar de andere vleugelader loopt.
  
  E
   ecribellaat  (van spinnen) geen cribellum bezittend (en derhalve gebruik makend van kleverige spinseldraden).
   ecdysis (vr.) vervelling
   eicocon  spinsel waarin eieren verpakt zitten
   elytrum (onz., meerv. elytra)  dekschild van een kever
   embolium (onz.) proximale voorrand van hemi-elytrum van wantsen
   entelegyn  spinnen waarvan de vrouwtjes een epigyne bezitten
   entomofauna (vr.) de insectensoorten van een bepaald gebied
   entomologie (vr.) de studie van insecten
   epigyne  geslachtsopening van een vrouwelijke spin, vaak een belangrijk determinatiekenmerk
   epimeron  achterdeel van de zijkant van ieder van de drie thoraxsegmenten
   epiproct  aanhangsel ontspruitend aan laatste abdominale segment, in de mediaanlijn
   episternum (onz., meerv. episterna) voorste deel van ieder van de drie thoraxsegmenten
   estivatie (vr.) 'overzomering', zomerslaap
   euryhygrofiel  geen sterke voorkeur voor een bepaalde vochtigheidsgraad hebbend.
   eurytoop  niet kieskeurig wat betreft de leefomgeving; kan in veel biotopen leven. Tegenstelling met stenotoop eusociaal  in volledig ontwikkelde koloniestructuur levend, met koningin en werksters exaraat  van poppen waarbij de structuur van het zich in de pop bevindende imago aan de buitenkant al te zien is. De poten en antennes liggen los buiten het lichaam en zijn enigszins beweeglijk. Andere soorten poppen zijn obtect en coarctaatF
   facetoog (onz.) oog samengesteld uit vele ommatidia femur (onz., meerv. femora)  dij, 3e pootsegment, vaak zijn femur en tibia de langste pootsegmenten.
   feromoon  gedragsbeïnvloedend geursignaal binnen de eigen soort. (bijvoorbeeld geslachtsferomonen, alarmferomonen, verspreidingsferomonen, spoorferomonen)
   filiform  draadvormig (van antenne)
   flabellaat  waaiervormig (van antenne)
   flagellum (onz,) 3e en verdere segmenten van een antenne (z. scapus, pedicel)
   fotoperiode  daglengte
   fovea (vr., meerv. foveae) donkere plek midden op cephalothorax van spinnen
   fytofaag  plantenetend
   frons (vr., meerv. frontes) voorhoofd, ruimte tussen de ogen
  
  G
   galea (vr., meerv. galeae) buitenste vertakking van maxilla gena (vr., meerv. genae)  wang, deel van de kop tussen mandibelbasis en oog
   geniculaat  knievormig gebogen (bijvoorbeeld antenne van mier)
   geslachtsferomoon  aantrekkende geurstof voor partner
   glossa (vr., meerv. glossae)  gepaarde, gefuseerde mediane lob van het labium die basaal met het prementum articuleert.
   gregair  in groepen voorkomend/levend (z. ook solitair, eusociaal)
   gula (vr., meerv. gulae) keel, deel van de monddelen
   gyne  vrouwelijke vruchtbare bij, niet de koningin van een kolonie
  
  H
   habitus (m., meerv. habitus)  uiterlijk, lichaamsbouw
   Haller, orgaan van (onz.) zintuigorgaan op meest distale lid van poot I van een teek, functie nog niet geheel begrepen.
   halsschild (onz.) pronotum bij kevers
   halter (m.) rudimentaire achtervleugel bij diptera hartvlek  vlek dorsaal en anteromediaal op spinnenachterlijf
   hemi-elytrum (onz.) voorste vleugel van wantsen, half vliezig, half stevig
   hibernatie (vr.) het overwinteren
   homoplasie (vr.) gelijkvormigheid door parallelle evolutie
   hymenoptera  vliesvleugeligen (bijen, wespen en mieren)
   hypermetamorfose (vr.)  extra gedaanteverwisseling in larvestadium (z triunguline)
   hypostoom  steeksnuit van een teek
  
  I
   imago (vr. meerv. imagines)  volwassen insect
   insectivoor (m.) insectenetend/insecteneter
   instar (Latijn) (onz., meerv. instar)  stadium, toestand tussen twee vervellingen in van een larve
  
  J
  K
   kairomoon  communicatiestof die de ontvanger bevoordeelt en de zender benadeelt
   kakkerlak  lid van de orde Blattaria
   kiel  (carina) richel
   klauw  eind van de voet (meestal 2, bij spinnen soms 3)
   kloppen  manier van vangen van insecten door op takken te slaan en de vallende diertjes op te vange op bijvoorbeeld een laken.
   koningin (vr.)  eierleggend individu in bijen : mieren : of termietenkolonie
   kop  voorste deel insectenlichaam, 6 (onherkenbaar versmolten) segmentenL
   labiale palpen (m. meerv.)  draadvormige gelede uitsteeksels aan het labium, links en rechts
   labium (onz., meerv. labia)  'onderlip'
   labrum (onz., meerv. labra)  'bovenlip'
   lacinia (vr., meerv. laciniae)  binnenste apicale lob van de maxilla, articulerend met de stipes.
   lateraal  aan de zijkant, naar opzij. tegengesteld aan mediaal larve  onvolwassen insect (holometabola)
   lentisch  van stilstaande wateren
   lepidoptera  vlinders
   lichtval  apparaat om insecten te vangen met (evt. UV) licht als lokmiddel
   lotisch  van stromende wateren
  
  M
   macropteer  met volledig ontwikkelde vleugels (z brachypteer)
   malaiseval  insectenval voor vliegende insecten, lijkt op kampeertent
   mandibula (vr., meerv. mandibulae, ned. enkelv. mandibel, meerv. mandibels)  kaak
   maxilla (vr., meerv. maxillae)  kaak achter/onder maxilla (anders dan bij zoogdieren waar de maxilla de bovenkaak is.)
   maxillaire palpen (m. meerv.)  gelede draadvormige aanhangsels van de maxilla mediaal  naar het midden toe, in het midden. Tegenstelling met lateraal.
   mentum (onz., meerv. menta)  kin, scleriet van het labium die basaal met het submentum en apicaal met het prementum articuleert. Vaak gefuseerd met die laatste en niet als afzonderlijke scleriet te onderscheiden.
   mesonotum (onz., meerv. mesonota)  rugdeel van de mesothorax mesosternum (onz., meerv. mesosterna)  buikdeel van de mesothorax mesothorax (m., meerv. mesothoraces)  2e (middelste) segment van de thorax metamorfose (vr.) gedaanteverwisseling
   metanotum (onz., meerv. metanota)  rugdeel van de metathorax metasoma (onz., meerv. metasomata)  het 'achterlijf' van de apocrita, bijvoorbeeld van een wesp; bevat anatomisch gezien 1 a 2 segmenten minder dan het abdomen waar ook de petiolus (steel) bij hoort.
   metasternum (onz., meerv. metasterna)  buikdeel van de metathorax metathorax (m., meerv. metathoraces)  3e thoraxsegment
   mineren  het bladgroen tussen de voor- en achterkant van een blad opeten
   mimicry  nabootsing van een ander dier of plant
   moniliform  als een snoer van ronde kralen (van antenne)
   monofaag  slechts 1 soort voedsel etend
   morfologie  vorm van (delen van) het lichaam
   mygalomorf  spin behorend tot een, evolutionair gezien, wat primitievere groep, zie araneomorfN
   necrofaag  aasetend
   neotenie (vr.) kenmerken van een larvaal stadium worden blijven in de imago bewaard
   notum (onz,, meerv. nota)  tergum van een thoraxsegment (pronotum, mesonotum, metanotum)
   nimf  onvolwassen insect (hemimetabola)
  
  O
   obtect  van poppen, waarbij de lichaamsuitsteeksels (poten, antennes, vleugels) van de imago verborgen zijn onder de huid van het laatste larvenstadium, maar hun omtrek/vorm wel te onderscheiden is. Zie ook exaraat en coarctaat.
   ocellus (m., meerv. ocelli)  enkelvoudig oog, zie ook samengesteld oog
   occiput (onz., meerv. occipita)  achterkant van de kop
   oligofaag  slechts weinig soorten voedsel etend
   oog (onz.) samengesteld oog, facetoog oötheca (vr., meerv. oöthecae)  eiercocon (bijvoorbeeld van bidprinkhaan)
   operculum (onz., meerv. opercula)  dekseltje op eieren van geleedpotigen
   opisthosoma (onz., meerv. opisthosomata)  (ook abdomen) achterlijf van een spin
   ommatidium (meerv. ommatidia) 1 enkelvoudig oog van de vele in een facetoog orde  een van de ca 29 hoofdgroepen van de insecten
   ovipositie (vr.)  het eierleggen
   ovipositor (m., meerv. ovipositores)  legboor of legbuis
  
  P
   palp (m., meerv. palpen, Latijns enkelv. palpus, meerv. palpi)  bij insecten aanhangsels van de kaken
   parthenogenese (vr.)  voortplanting zonder mannetjes
   panmictisch  een populatie individuen die allen dezelfde kans hebben om aan de voortplanting deel te nemen
   parafyletisch  groep met een gemeenschappelijke voorouder maar waarin een andere nakomelingengroep van die voorouder ontbreekt (bijvoorbeeld reptielen waar de vogels eigenlijk bij zouden moeten)
   paraglossa (vr., meerv. paraglossae)  gepaarde laterale lob van het labium die basaal met het prementum articuleert, lateraal tov de glossa.
   paraproct  draden aan het achterlijf, niet in het midden (z epiproct)
   patella (vr., meerv. patellae)  'knieschijf', 4e pootsegment (alleen bij spinnen)
   parasitoïd  parasiet die zijn gastheer uiteindelijk te gronde doet gaan, bijvoorbeeld veel sluipwespen
   pectinaat  gevormd als een kam (antenne)
   pedicel  2e segment van een antenne (insect). Steel tussen cephalothorax en abdomen (spin)
   pedipalp (m., meerv. pedipalpen, Latijns enkelv. pedipalpus, meerv. pedipalpi)  spinnen-tasters, bij mannetjesspin ook paarorgaan (coxa, trochanter, femur, patella, tibia en tarsus)
   petiolus (m., meerv. petioli) stengel, steel. Bij hymenoptera het dunne deel tussen borststuk en achterlijf (wespentaille). Bij spinnen ook wel gebruikt voor de verbinding tussen prosoma en opisthosoma (z pedicel)
   pleuron (onz., meerv. pleura) scleriet aan de zijkant van een lichaamssegment
   polyfaag  veel soorten voedsel etend
   polyfenisme (onz.) verschillen tussen individuen door uiterlijke omstandigheden (bijvoorbeeld imagines met een andere kleur in de zomer dan hun nakomelingen in de herfst)
   polymorfisme (onz.) uiterlijke verschillen tussen individuen van dezelfde soort.
   poot (insect)  coxa, trochanter, femur, tibia, tarsus, pretarsus (=klauw)
   poot (spin)  coxa, trochanter, femur, patella, tibia, metatarsus, tarsus, pretarsus postmentum (onz., meerv. postmenta)
   precosta  eerste vleugelader
   prementum  scleriet van het labium dat basaal articuleert met het mentum en waarop zich apicaal glossae, paraglossae, and palpi bevinden.
   pretarsus  voorlaatste (in distale richting) deel van spinnepoot, voor de tarsus.
   pronotum (onz., meerv. pronota)  rugdeel van eerste segment van de thorax prosoma (onz., meerv. prosomata)  cephalothorax van spinnen
   prosternum (onz., meerv. prosterna)  buikdeel eerste thoraxsegment
   prothorax (m., meerv. prothoraces)  1e segment van de thorax proximaal  naar het lichaam toe, binnenste delen van poten en antennes Pterygota  gevleugelde insecten (en secundair ongevleugelden, zoals vlooien)
   pterostigma (onz., meerv. pterostigmata)  verdikte en gekleurde cel(len) in de vleugels van een insect
   pupa (vr., meerv. pupae)  pop (holometabola)
   puparium (onz.)  de geharde huid van de larve van een insect
  
  Q
  R
   rostrum (onz., meerv. rostra)  steeksnuit van wantsen en bladluizen
   rudimentair  nog slechts als rest aanwezig
  
  S
   samengesteld oog  z. facetoog saprofaag  z. detritivoor scapus (m., meerv. scapi)  1e segment van een antenne
   scleriet  harde chitineplaat omgeven door naden of zachte huid op buitenkant insect.
   scopula (vr.,meerv. scopulae) borstelharen aan tarsus en soms ook aan metatarsus van een spin voor de hechting
   scutellum (onz., meerv. scutella)  driehoekig stukje van het mesonotum, vaak groot bij wantsen
   segment (onz.) geleding van insectenlichaam, of van een voet, of van een antenne
   semelpariteit  plant zich slechts eenmaal in het leven voort
   semivoltien  met 1 generatie per 2 jaar (z voltien, bivoltien)
   sensu lato (s.l.)  in ruime zin, (in de hele biologie gebruikt, meestal als er verschillende definities van een soort of taxon zijn.)
   sensu strictu (s.s.)  in engere zin, zie sensu lato seta (vr., enkelv. in Latijn ook saeta, meerv. s(a)etae)  (zintuig)haar
   skeleteren  het bladmoes van de onderzijde van het blad wegvreten
   solitair  alleenlevend
   spermatofoor  spermapakketje
   spintepel (spinnen)  orgaan dat een draad voor het web kan produceren
   spoor  doorn met basisgewricht
   spoorferomoon  geurstof die soortgenoten de weg wijst (vooral bij mieren)
   staartlamel (vr.)  bladvormig aanhangsel (in drievoud) aan het achterlijf van waterjufferlarven
   stekel  dikke afstaande haar op spinnenpoot
   stenotoop  van een dier dat zeer specifieke eisen aan de leefomgeving stelt, tegenstelling met eurytoop sterniet  stevige buikzijde van segment van een insect
   sternum (onz., meerv. sterna) buikzijde van een segment (insect). buikzijde carapax (spin)
   stigma (onz., meerv. stigmata)  opening van een trachee aan de zijkant van het lichaam
   stipes (m., meerv. stipites)  scleriet van de maxilla die articuleert met de cardo stippeling  putjes, bijvoorbeeld op dek- of halsschild
   striduleren  produceren van geluid door bepaalde lichaamsdelen langs elkaar te strijken
   stylopisatie (vr.) infectie van een gastheer met een soort van de strepsiptera
   subcosta (vr., meerv. subcostae) derde longitudinale ader in een vleugel (z. ook precosta, costa)
   subsociaal  sociaal systeem met enige broedzorg na het uitkomen van de eieren (z ook eusociaal)
   submentum (onz,, meerv. submenta) basale scleriet van het labium, articuleert apicaal met het mentum sutuur  aan de buitenkant zichtbare naad die de vergroeiing van twee chitineplaten (sclerieten) kan markeren
   synantroop  geassocieerd met mensen of menselijke bewoning (bijvoorbeeld kakkerlakken)
   synapomorfie (vr.) gelijkvormigheid door gezamenlijke afstamming (z homoplasie)
   synomoon  communicatiestof die zowel van nut is voor ontvanger als zender
  
  T
   tagma (onz., meerv. tagmata) een van de 2 hoofdgeledingen van het spinnen- of 3 van het insectenlichaam, ontstaan door versmelting van een aantal segmenten.
   tagmosis (vr. het vormen van tagmata uit segmenten tars (m.) zie tarsus tarsomeer  ieder van de tarsussegmenten
   tarsus (m., meerv. tarsi)  (insect) voet, laatste deel van de poot, bestaat uit tot 5 kleine segmentjes met een klauw. (spin) pootsegment net voor de klauw.
   taxon (onz., meerv. taxa) taxonomische indelingsgroep, ongeacht het niveau.
   tergum (onz., meerv. terga)  rugkant van achterlijfssegment van een insect
   tergiet  stevig deel van de rugkant van achterlijf van een insect
   thermofiel  warmteminnend
   thorax (m., meerv. thoraces)  borststuk (3 segmenten)
   tibia (vr., meerv. tibiae)  scheen (insect, pootsegment 4) (spin, pootsegment 5)
   trachee  luchtbuisje
   tracheekieuw  bladvormig aanhangsel (in drievoud) aan het achterlijf van waterjufferlarven (zie staartlamel)
   traumatische inseminatie  paring door penetratie van de lichaamshuid in plaats van de vagina
   trichobothrium  dunne dwars afstaande zintuighaar (spin)
   triunguline  actieve beweeglijke larve in het eerste stadium, vaak hypermetamorfose'' ondergaand
   trochanter (m., meerv. trochanteres)  2e segment van de poot
  
  U
   unguis (m., meerv. ungues)  nagel, ook klauw, zie aldaar
   univoltien  een generatie per jaar producerend
   ubiquist  benaming voor dieren die overal voorkomen en niet aan een bepaald klimaat of geografische plaats gebonden zijn
  
  V
   ventraal  aan de buikzijde
   verspreidingsferomoon  geurstof die zorgt dat soortgenoten niet te dicht op elkaar gaan zitten
   vertex (m., meerv. vertices) ruimte tussen de ogen aan de bovenkant van de kop
   vleugelader met lucht gevulde buizen die van af de basis van de vleugel ontspringen en soms vertakken
   vleugelcel een cel gevormd door twee vleugeladeren en één of twee dwarsaderen
   voltien  1 generatie per jaar producerend
  
  W
   werkster  vrouwelijke bij of mier die in de kolonie werkt maar zich niet voortplant
  
  X
   xerofiel  droogteminnend
   xylofaag  houtetend
  
  Y
  
  Z
  
  Externe link
   Hymenoptera-glossarium
  
  entomologisch
  Entomologie