title: Cornelis van Yk
text: Cornelis van Yk was een scheepstimmerman actief op de VOC-werven van Kamer Delft in het 17e-eeuwse Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
  
  Van Yk is bekend van het boek dat hij geschreven heeft over de scheepsbouw van zijn tijd: De Nederlandsche Scheeps-Bouw-Konst Open Gestelt, een boek dat in 1697 het licht zag.
  
  Samen met Nicolaes Witsen, die in 1671 eveneens een boek publiceerde over de scheepsbouw in zijn tijd, is Cornelis een van de weinigen die iets heeft vastgelegd over deze ambachtelijke activiteit in de zeventiende eeuw. Beide boeken worden als pionierswerken beschouwd, die veel bijgedragen hebben aan het beeld van de 17e-eeuwse Nederlandse scheepsbouw.
  
  Levensloop
   Het weinige dat in de literatuur bekend is over Cornelis van Yk is afkomstig van zijn boek.
  
  Cornelis van Yk werd ergens halverwege de 17e eeuw in Amsterdam geboren. Hij kwam uit een familie van scheepsbouwers: zijn grootvader bouwde aan het Meer van Genève samen met zijn zoons schepen die scherp aan de wind konden zeilen. Hij had ook een oom die als meesterknecht op de VOC-werf te Delfshaven werkte.
  
  Scheepsbouwjaren 
  Van Yk zou op twaalfjarige leeftijd begonnen zijn met het leren van het vak. Na “eenige jaren volhardende” met “bijl en dissel te voeren” de kunst machtig te zijn geworden, werkte Van Yk nog zes à zeven jaar op de VOC-werf van de Kamer Delft te Delfshaven. Hij was leergierig en maakte gedurende deze periode aantekeningen van in zijn ogen belangrijke zaken. Deze zouden later te pas komen wanneer hij zijn boek ging schrijven. Van Yk moet ergens tussen de twintig en vijfentwintig jaar geweest zijn toen hij het scheepstimmervak verliet.
  
  Hij erfde de aantekeningen van de "scheepsbouwkonst" bij het kinderloos overlijden van zijn oom. Ook die zouden later te pas komen bij het schrijven van zijn boek.
  
  Schrijfjaren 
  Het boek dat hij jaren later begon te schrijven was niet uitsluitend op zijn eigen en zijn ooms aantekeningen gebaseerd. Hij heeft ook bouwers benaderd om informatie los te krijgen. Hoewel dat gelukt zou zijn met de bouwers die op het gevoel een schip bouwden, zou dat moeilijker geweest zijn met de meer bekwame bouwers omdat zij niet of nauwelijks hun vakgeheimen wilden prijsgeven. Tevens heeft hij uitgebreid geput uit het boek Aeloude en hedendaegsche Scheepsbouw en Bestier van Nicolaes Witsen, welke oorspronkelijk uitgegeven was in 1671. Hiervan volgde in 1690 een herziene uitgave met de titel Architectura navalis et regimen nautilcum ofte Aaloude en Hedendaagsche Scheeps-bouw en Bestier. Dat was een jaar voordat Van Yk de "Voor-reden" van zijn aanstaande boek schreef.
  
  In zijn boek, dat in 1697 verscheen, geeft Van Yk verschillende ‘certers’, beschrijvingen van gebouwde schepen. Die schepen worden in de loop van het boek ook regelmatig als voorbeeld gebruikt. Het grootste deel van deze schepen zou in de jaren zestig van de zeventiende eeuw gebouwd zijn, en zou Van Yk zelf aan een aantal hiervan hebben gewerkt.
  
  Postuum 
  
  In de literatuur wordt Van Yk veelal de titel van Meester toegedicht. Hiervoor zou echter geen enkel bewijs zijn. Sterker nog, uit Van Yks boek is op te maken dat hij slechts gedurende een periode van ongeveer tien jaar scheepstimmerman was en dat de geëtaleerde kennis op het moment van publicatie al ten minste enkele decennia oud was. Een boekcatalogus van minder dan een eeuw na de publicatie van zijn boek beschrijft Van Yk ondubbelzinnig en simpelweg als "scheepstimmerman".
  
  Dat hij desalniettemin geen gewone scheepstimmerman is geweest blijkt uit zijn taalgebruik, zeker als hij methodes van werken beschrijft. Hij gebruikt voorts op correcte wijze Latijnse uitdrukkingen in Nederlandse tekst, hetgeen opmerkelijk is gegeven het feit dat veel scheepstimmerlieden uit die tijd analfabeet waren.
  
  De Nederlandsche Scheeps-Bouw-Konst Open Gestelt 
  
  Van Yks De Nederlandsche Scheeps-Bouw-Konst Open Gestelt telt 37 hoofdstukken, voorafgegaan door opdracht, inleiding, en lofdicht. De eerste vier zijn beknopt gewijd aan de geschiedenis en de werkwijze van andere mogendheden zoals Engeland en Frankrijk. Van Yk beschrijft met name diverse aspecten van de Engelse scheepsbouw die beter zouden zijn dan in de Nederlandse, zoals het slankere verloop van Engelse voor- en achtersteven en het gebruik van een kortere stern.
  
  In hoofdstuk vijf begint Van Yk met de beschrijving van het werk in zijn tijd. Eerst worden de voorwaarden benoemd, de vaardigheden van de mensen, de werf en het benodigde gereedschap en materialen. Dan volgen de beschrijvingen en maten van de onderdelen van de romp, de masten, het tuig, de zeilen en blokken. Dan volgen nog enige hoofdstukken over kosten, bestekken van binnenlandse vaartuigen, zeileigenschappen en enige voorvallen. Hiermee zijn de vijf aspecten besproken die nodig zijn om een schip te kunnen bouwen: materialen, afmetingen, vorm, werkvolgorde en -methode; en is op die manier een praktisch handboek verkregen.
  
  Het boek eindigt met een na-rede uit 1696. Ter illustratie van de tekst is het boek gevuld met kopergravures die grotendeels gemaakt zijn door Jan Luyken en zijn zoon Caspar.
  
  Historische waarde 
  
  De bouwwijze van zeventiende-eeuwse schepen is redelijk goed bekend door de werken van Van Yk en Witsen: hoewel tot begin 2000 vooral naar enkele goede scheepsmodellen uit de zeventiende eeuw gekeken werd om een beeld te krijgen van zeventiende-eeuwse scheepsbouw, hebben de werken van Van Yk en Witsen sindsdien als inspiratiebronnen gediend voor de toenemende mate waarmee 'historische scheepsbouwkundige geschriften' worden geraadpleegd.
  
  Van Yks boek onderscheidt zich echter van die van Witsen door de  duidelijk beschreven methodes van werken die hun basis hebben in Van Yks ervaring. Er wordt in de literatuur gesuggereerd dat Witsen directe ervaring miste en ook geen inzicht had in de scheepsbouwpraktijk, waardoor er een aantal essentiële zaken in zijn boek ontbreken die Van Yk wel uitgebreid zou beschrijven (zoals bouwmethoden). Hierover is echter geen unanimiteit: er zijn bronnen die zeggen dat Witsen juist door zijn relatieve beperkte kennis zeer in detail treedt in zaken die Van Yk weglaat aannemende dat het algemene kennis betreft. Hierdoor zou juist Witsens boek informatiever zijn voor de hedendaagse lezer die niet bekend is met de 17e-eeuwse technieken en jargon. Overigens komen in beide werken concepten voor die wellicht te bevatten waren voor de 17e-eeuwse scheepsbouwer, maar die door hedendaagse specialisten moeilijk te doorgronden zijn.
  
  Een ander onderscheid tussen de twee boeken is dat de twee mannen uit verschillende scheepsbouwtradities stamden. Terwijl de Amsterdamse Witsen uit een noordelijke traditie kwam, kwam de in Rotterdam tot wasdom komende Van Yk uit een zuidelijk-Hollandse scheepsbouwtraditie. Het betreft wezenlijke verschillen in ontwerpmethodes en bouwvolgordes, maar het verschil in traditie komt reeds tot uiting door het gebruik van verschillende benamingen voor dezelfde scheepsonderdelen in de boeken.
  
  Van Yk had het voordeel enkele decennia na Witsen zijn boek te hebben geschreven. Hij heeft dan ook onder andere uit het werk van laatstgenoemde geput. Sterker nog, een Engels essay uit 1791 citeert een boekcatalogus die ondubbelzinnig stelt dat Van Yks boek uit diverse voorgaande werken is "t'samengestelt" en door Van Yk is aangevuld met eigen aantekeningen, overigens niets anders dan Van Yk zelf al aangeeft in de Voor-rede.
  
  Publicaties 
   (1697), De Nederlandsche Scheeps-Bouw-Konst Open Gestelt, Delft: Andries Voorstad.
  
  Meer lezen 
  
   Over van Yks idee betreffende het vereiste profiel van scheepsbouwers: 
  Over van Yks beschrijving van de spanten eerst-bouwmethode: 
  Transcripties en interpretaties van Van Yks boek door Jaap Luiting op Academia.edu.
  
  Persoon in de Nederlanden in de 17e eeuw
  Scheepsbouwer
  Maritieme geschiedenis