title: Joseph Marx
text: Joseph Rupert Rudolf Marx (Graz, 11 mei 1882 – aldaar, 3 september 1964) was een belangrijke Oostenrijkse componist, muziekpedagoog, pianist en muziekcriticus. Hij was ambassadeur van de UNESCO en werd als eerste Westerse musicus door Mustafa Kemal Atatürk uitgenodigd om het systeem van de muziekscholen en het muziek- en concertleven in Turkije op te bouwen, wat later door Paul Hindemith en Béla Bartók voortgezet werd.
  
  Levensloop 
  Marx kreeg zijn eerste muzieklessen van zijn moeder, zelf een pianiste. Later ging hij naar een in Oostenrijk bekende, door Johann Buwa opgerichte pianoschool, waar hij de grondslag legde voor zijn virtuoos pianospel. Autodidactisch leerde hij de viool en de cello te bespelen. Marx begon met componeren op het gymnasium; hij gebruikte bekende thema's om kleine stukjes te schrijven voor piano en strijktrio of -kwartet. Het was de wens van zijn vader dat hij rechten ging studeren aan de Universiteit Graz, maar hij verwisselde dit spoedig voor filosofie en kunstgeschiedenis, wat uiteindelijk leidde tot een breuk in de relatie met zijn ouders. Hij had nog steeds grote affiniteit met muziek en op 26-jarige leeftijd zette hij het componeren voort en schreef van 1908 tot 1912 ongeveer 120 van zijn totaal circa 150 liederen. Hij promoveerde in 1909 tot Dr.phil. bij Alexius Meinong aan de Universiteit Graz met het proefschrift Über die Funktion von Intervall, Harmonie und Melodie beim Erfassen von Tonkomplexen. Daarna publiceerde hij nog verschillende muziektheoretische werken, zoals (gebaseerd op onderzoek bij 8000 personen met gedifferentieerde muzikale opvoeding) twee omvangrijke proefschriften over Klankpsychologie en het Wezen van de tonaliteit, die op het pionierswerk van de musicoloog Hugo Riemann stoelden.
  
  In 1914 begon hij als docent voor muziektheorie aan de Academie voor muziek in Wenen. In 1922 werd hij directeur van deze academie. Hij was medeinitiatiefnemer bij de oprichting van de eerste Hochschule für Musik in Wenen en was daar van 1924 tot 1927 rector magnificus. In 1932 kreeg hij van Mustafa Kemal Atatürk de opdracht het conservatorium in Ankara en het systeem van de Turkse muziekscholen op te bouwen. In deze functie werkte hij tot 1933, waarna hij werd opgevolgd door Paul Hindemith en Béla Bartók. Van 1947 tot 1952 was hij eveneens professor voor musicologie aan zijn Alma Mater, de Universiteit Graz. In zijn 43 jaar durende werkzaamheden als docent voor muziektheorie, compositie en contrapunt had hij bijna 1.300 muziekstudenten van internationale afkomst en was daarmee in de 20e eeuw een van de meest begeerde muziekpedagogen. De circa 15.000 brieven van rond 3.400 personen, een omvangrijk gedeelte van zijn nalatenschap, die in de Oostenrijkse Nationaalbibliotheek bewaard wordt, geven getuigenis van zijn inzet voor het belang van de tonale muziek.
  
  Marx was tot aan zijn dood voorzitter en erevoorzitter van vele belangrijke organisaties en instituties in het Oostenrijkse muziekleven zoals de Gesellschaft der Autoren, Komponisten und Musikverleger (AKM) (de Oostenrijkse zusterorganisatie van de Buma/Stemra of SABAM), Staatsrat für Kultur, Oostenrijkse componistenbond, Steirischer Tonkünstlerbund, Österreichische Akademie der Wissenschaften en de Fédération Internationale des Sociétés d'Auteurs et Compositeurs. Hij heeft zich na de Tweede Wereldoorlog ingezet voor de wederopbouw van het Midden-Europese en vooral het Oostenrijkse muziekleven en heeft zich, als vertegenwoordiger van Oostenrijk, in diverse commissies van de UNESCO ingezet voor de wederopbouw van de gedurende de Nazibezetting verstoorde internationale betrekkingen van Oostenrijk.
  
  Hij was muziekcriticus voor meerdere Weense dagbladen, onder anderen het "Neue Wiener Journal" en de "Wiener Zeitung", alsook voor enkele magazines.
  
  Marx was bevriend met vele belangrijke componisten zoals Giacomo Puccini, Maurice Ravel, Richard Strauss, Zoltán Kodály, Ottorino Respighi, Franz Schreker, Erich Wolfgang Korngold en Karol Szymanowski.
  
  Als componist werd hij beïnvloed en geïnspireerd door de beleving van de natuur, vooral van zijn geboortestreek, de zuidelijke deelstaat Stiermarken. Zijn composities zijn vaak te karakteriseren als stemmingsmuziek van zuiverste geaardheid en expressie van een buitengewoon schoonheidsgevoel. Zuid-Europese melodievreugde, romantisch impressionisme en de klankervaring met de jonge Russische school, vooral Alexander Skrjabin, verbinden zich in zijn persoonlijke stijl tot een karakteristieke synthese.
  
  Zijn Romantisches Klavierkonzert heeft hij voltooid in 1920. In 1919 voerde Marx al een versie voor twee piano’s uit maar de uiteindelijke versie verscheen in de loop van 1920. De pianopartij is bijzonder moeilijk, Marx moet een formidabel pianist zijn geweest. De manier waarop het uitgewerkt is, zoals het samengaan van melodie en tegenmelodie en de wisselwerking piano – orkest, heeft meer weg van een symfonie met een heel pittige pianopartij dan van een pianoconcert.
  
  Marx kon niet goed instrumenteren; hij laat vaak de strijkersgroep de solopiano ondersteunen met af en toe een versterking door de hout – of koperblazers, wat nogal mat overkomt. De structuur is puur klassiek: drie delen, snel - langzaam – snel, waarvan het laatste deel een rondo vorm heeft (een openingsthema dat steeds terugkeert). Het Romantisches Klavierkonzert (37 minuten) was gedurende de jaren 20 erg populair in Duitsland en Oostenrijk, maar verdween reeds in de loop van de jaren 30 geheel van het repertoire, waarschijnlijk omdat het toen al gedateerd was.
  
  Zijn composities voor koor en orkest getuigen van een sterk gevoel voor polyfonie en harmonieleer.
  
  Composities
  
  Werken voor orkest 
   1921 Eine Herbstsymphonie B-majeur 
   1922-1925 Natuur-Trilogie, natuursuite 
   Eine symphonische Nachtmusik (Mondnacht) (1922)
   Idylle - Concertino über die pastorale Quart (1925)
   Eine Frühlingsmusik (1925)
   1929 Nordland-Rhapsodie
   1941 Alt-Wiener Serenaden
   1944 Sinfonia in modo classico, voor strijkorkest 
   1945 Partita in modo antico, voor strijkorkest 
   1946 Feste im Herbst / Herbstfeier (4e deel "Ein Herbstpoem" uit "Eine Herbstsymphonie B-majeur")
  
  Concerten voor instrumenten en orkest 
   1919-1920 Klavierkonzert "Romantisches" in E-majeur
   1929-1930 Klavierkonzert "Castelli Romani" in Es majeur
  
  Werken voor harmonie- of fanfareorkest en koperensemble 
   1910 Morgengesang, voor mannenkoor, koperblazers en orgel - tekst: Ernst Decsey
   1912 Abendweise, voor mannenkoor, harmonieorkest en orgel - tekst: Ernst Decsey
   1928 Eine festliche Fanfarenmusik, voor fanfareorkest
  
  Vocale muziek
  
  Werken voor koor 
   ca. 1910 Berghymne, voor gemengd koor (of mannenkoor) en orkest - tekst: Alfred Fritsch
   1911 Herbstchor an Pan, symfonisch gedicht voor jongenskoor, gemengd koor, orgel en orkest - tekst: Rudolf Hans Bartsch
   1914 Ein Neujahrshymnus, voor gemengd koor (of mannenkoor) en orkest - tekst: van de componist
   1914 Gesang des Lebens, voor mannenkoor en orgel - tekst: Otto Erich Hartleben uit "Diogenes"
  
  Liederen
  
  Kamermuziek 
   1911 Ballade a-mineur, voor viool, altviool, cello en piano 
   1911 Klavierquartett in Form einer Rhapsodie
   1911 Scherzo, voor pianokwartet
   1913 Sonate Nr. 1 A-majeur, voor viool en piano 
   1913-1914 Trio-Phantasie G-majeur, voor viool, cello en piano 
   1914 Pastorale, voor cello en piano 
   1914 Suite F-majeur, voor cello en piano  
   1936 Strijkkwartet A-majeur - latere versie als Quartetto Chromatico (1948)
   1937-1938 Quartetto in Modo Antico
   1940-1941 Quartetto in Modo Classico
   1945 Sonate Nr. 2 "Frühlingssonate" D-majeur, voor viool en piano 
   Grand Duo, voor twee celli
  
  Werken voor orgel 
   Alle Menschen müssen leiden, leiden - f-mineur, koraalvoorspel 
   Canzone D-majeur
   Chaconne E-majeur
   Es wird Abend werden - As majeur, koraalvoorspel 	 
   Memento b-mineur	 
   Präludium c-mineur
   Symphonischer Prolog
   Toccata C-majeur 
   Variationen / Fantasie over een Noors volkslied
  
  Werken voor piano 
   1916 Zes stukken
   Albumblatt E-majeur	 
   Humoreske fis-mineur 	 
   Arabeske Es majeur	 
   Ballade d-mineur 	 
   Präludium und Fuge es mineur 	 
   Rhapsodie b-mineur 
   Albumblatt F-majeur
   Ballade cis-mineur
   Canzone D-majeur (ook in een versie voor orgel)
   Carneval (Nachtstück)
   Die Flur der Engel
   Herbstlegende b-mineur 	 
   Intermezzo fis-mineur	 
   Nachtstück c-mineur 	 
   Oriental cis-mineur
   Phantasiestück fis-mineur 	 
   Präludium D-majeur 	 
   Romance F-majeur 
   Schmetterlingsgeschichten, drie stukken
   Stuk C meajeur 	 
   Walzer Caprice F-majeur 	 
   Twee stukken G-majeur
  
  Onderscheidingen 
   1928: Ereteken voor Verdienste voor de Republiek Oostenrijk
   1942: Erering van de stad Wenen
   1947: Ereburger van de stad Wenen 
   1950: Grote Oostenrijkse Staatsprijs voor muziek
   1952: Muziekprijs van de stad Wenen
   1956: Musikpreis des Landes Steiermark
   1957: Groot ereteken voor wetenschap en kunst 
   Eredoctor van de universiteiten Graz en Wenen
  Eregraf op de centrale begraafplaats in Wenen (Wiener Zentralfriedhof - Gruppe 32 C, Nummer 29)
  
  Publicaties 
   Weltsprache Musik. Bedeutung und Deutung tausendjähriger Tonkunst, Austria-Edition, Wien 1964.
   Publikum, Kritik, Erfolg, in: Lebendige Stadt. 1955. pp. 78–83.
   Betrachtungen eines romantischen Realisten. Gesammelte Aufsätze, Vorträge und Reden über Musik. Uitgegeven door Oswald Ortner. Gerlach & Wiedling, Wien 1947.
  
  Bibliografie 
   
   Wolfgang Suppan, Armin Suppan: Das Neue Lexikon des Blasmusikwesens, 4. Auflage, Freiburg-Tiengen, Blasmusikverlag Schulz GmbH, 1994, ISBN 3-923058-07-1
   Helmut Kretschmer, Univ.-Prof. Dr. Felix Czeike (Hrg.): Wiener Musiker Gedenkstätten, Vienna: J & V Edition, 1988. 146 p.
   Thomas Leibnitz: Österreichische Spätromantiker; Studien zu Emil Nikolaus von Reznicek, Joseph Marx, Franz Schmidt und Egon Kornauth; mit einer Dokumentation der handschriftlichen Quellen in der Musiksammlung der Österreichischen Nationalbibliothek, Tutzing: Hans Schneider Verlag, 1986.
   Gloria Ziegler: The writings of Josef Marx : an anthology, New York: McGinnis & Marx 1983. 160 p.
   Erik Werba: Joseph Marx in Vergangenheit und Gegenwart. Zum 100. Geburtstag am 11. Mai 1982, in: Österreichische Musikzeitschrift. 37 (1982), pp. 249–251
   Erik Werba: Joseph Marx, in: Österreichische Komponisten des 20. Jahrhunderts, Band I. Wien: Österreichischer Bundesverlag, Wien 1964. 61 p.
   Erik Werba: "Pan trauert um Syrinx". Das letzte Kapitel der Biographie Joseph Marx, in: Österreichische Musikzeitschrift. 19 1964, pp. 530–532
   Erik Werba: Der Lyriker Joseph Marx, in: Österreichische Musikzeitschrift. 19 1964, pp. 263–264
   Erik Werba: Joseph Marx und sein Schülerkreis - Eine Skizze, in: Musikerziehung. 5 1952, pp. 214–216
   Othmar Wessely: Joseph Marx. Zur hundertsten Wiederkehr seines Geburtstages, in: Studien zur Musikwissenschaft. 33 (1982), pp. 7–11
   Orchesterkatalog zeitgenössischer Österreichischer Komponisten, Vienna: Österreichsicher Konmponistenbund, 1982.
   Joseph Kenneth Meyers: The songs of Joseph Marx, Missouri (Kansas City). 1971. dissertation
   Ernst Tittel: Die Wiener Musikhochschule. Vom Konservatorium der Gesellschaft der Musikfreunde zur staatlichen Akademie fur Musik und Darstellende Kunst, Wien: Lafite, 1967, 111 p.
   Erich Schenk: Joseph Marx. Nachruf, in: Almanach der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. 116 1967, pp. 255–277
   Erich Schenk: In memoriam Joseph Marx, in: Studien zur Musikwissenschaft. 27 1966, pp. 5–7
   Roland Tenschert: Joseph Marx, in: Schweizerische Musikzeitung. 104 1964, pp. 309–310
   Alexander Witeschnik: Joseph Marx zum 80. Geburtstag, in: Österreichische Musikzeitschrift. 17 1962, pp. 180–182
   Hans von Dettelbach: Joseph Marx zum 80. Geburtstag, Graz: Steirischer Tonkünstlerbund 1962. 22 p.
   Erich Schenk, Leopold Nowak, Hermann Ullrich: Joseph Marx zum 75. Geburtstag. Drei Variationen über das Thema "Romantischer Realist", in: Österreichische Musikzeitschrift. 12 1957, pp. 158–159
   Anton Wurz: Ein Österreichischer Spätromantiker. Joseph Marx wurde 70 Jahre alt, in: Zeitschrift für Musik. 113 1952, pp. 343–344
  
  Externe links 
    Internetpagina van de Joseph-Marx-gezelschap
    Internetpagina van Berkant Haydins over het leven en het werk van Joseph Marx
    Werklijst door Johannes Hanstein bij klassika.info
    Artikel in de "Österreichische Musikzeitschrift" Eerbetoon ter gelegenheid van de onderscheiding met de Oostenrijkse staatsprijs
  
  Oostenrijks componist
  Oostenrijks muziekpedagoog
  Oostenrijks pianist
  20e-eeuws componist
  Muziekcriticus