title: NMDA-receptor
text: Een NMDA-receptor (N-methyl-D-aspartaatreceptor) is een glutamaat-receptor en komt voor in het ionkanaal van zenuwcellen (neuronen). De NMDA-receptor is een van de drie ionotrope glutamaatreceptoren, de andere twee zijn AMPA- en kaïnaatreceptoren. Afhankelijk van de samenstelling van de subeenheid zijn de liganden glutamaat en glycine (of D-serine). De binding van de liganden is echter doorgaans niet voldoende om het ionkanaal te openen, omdat het geblokkeerd kan worden door Mg2+-ionen die alleen worden verwijderd als de zenuwcel voldoende is gedepolariseerd. Het ionkanaal fungeert dus als een “overeenstemmingsdetector” en pas als aan beide voorwaarden is voldaan gaat het ionkanaal open en kunnen positief geladen ionen (kationen) door het celmembraan stromen. Er wordt aangenomen dat de NMDA-receptor erg belangrijk is voor het beheersen van de synaptische plasticiteit en het bevorderen van leer- en geheugenfuncties.
  
   
  De NMDA-receptor is een ionotrope receptor, wat betekent dat het een eiwit is dat de doorgang van ionen door het celmembraan mogelijk maakt. De NMDA-receptor wordt zo genoemd omdat het agonist-molecuul N-methyl- D-aspartaat (NMDA) zich er selectief aan bindt en niet aan andere glutamaatreceptoren. Activering van NMDA-receptoren resulteert in de opening van het ionkanaal dat niet-selectief is voor kationen met een gecombineerd omkeerpotentaal nabij 0 mV. Terwijl het openen en sluiten van het ionenkanaal voornamelijk wordt geregeld door ligandbinding, is de stroom die door het ionenkanaal vloeit spanningsafhankelijk. Extracellulaire magnesium- (Mg2+) en zink- (Zn2+) ionen, die zich specifiek op de receptor bevinden, kunnen zich binden en voorkomen dat andere kationen door het open ionenkanaal stromen. Een spanningsafhankelijke stroom van natrium- (Na+), calcium- (Ca2+) en kalium- (K+)ionen in en uit van de cel wordt mogelijk gemaakt door de depolarisatie van de cel, die de Mg2+ en Zn2+ ionen uit de porie verdringen en afstoten. Vooral de Ca2+-stroming door de NMDA-receptoren wordt als cruciaal beschouwd bij synaptische plasticiteit, een cellulair mechanisme voor het leren en het geheugen dankzij eiwitten die binden aan en worden geactiveerd door Ca2+-ionen.
  
  De activiteit van de NMDA-receptor wordt geblokkeerd door veel psychoactieve geneesmiddelen zoals fencyclidine (PCP), alcohol (ethanol) en dextromethorfan (DXM). De verdovende en pijnstillende effecten van de geneesmiddelen ketamine en lachgas zijn ook gedeeltelijk te wijten aan hun effecten op het blokkeren van de NMDA-receptoractiviteit. Daarentegen verhoogt overactivering van NMDA-receptor door NMDA-agonisten de cytosolische concentraties van calcium en zink, wat aanzienlijk bijdraagt aan neurale dood, een effect waarvan bekend is dat het wordt voorkomen door cannabinoïden, gemedieerd door activering van de CB1-receptor, waardoor het HINT1-eiwit de giftige effecten van NMDA-receptor-gemedieerde NO-productie en zinkafgifte tegengaat.  Naast het voorkomen van door methamfetamine geïnduceerde neurotoxiciteit via remming van de expressie van stikstofoxidesynthase (nNOS) en activatie van astrocyten, wordt ook gezien dat het door methamfetamine geïnduceerde hersenbeschadiging vermindert via respectievelijk CB1-afhankelijke en onafhankelijke mechanismen en remming van door methamfetamine geïnduceerde astrogliose zal waarschijnlijk plaatsvinden via een CB2-receptor-afhankelijk mechanisme voor THC.  Sinds 1989 wordt erkend dat memantine een niet-competitieve antagonist van de NMDA-receptor is, die het kanaal van de receptor binnendringt nadat deze is geactiveerd en daardoor de ionenstroom blokkeert.
  
  Overactivering van de receptor, waardoor een overmatige instroom van Ca2+ ontstaat, kan leiden tot excitotoxiciteit, waarvan wordt aangenomen dat deze betrokken is bij sommige neurodegeneratieve aandoeningen. Het blokkeren van NMDA-receptoren zou daarom in theorie nuttig kunnen zijn bij de behandeling van dergelijke ziekten. De hypoglykemische functie van NMDA-receptoren (als gevolg van glutathiondeficiëntie of andere oorzaken) kan echter betrokken zijn bij aantasting van de synaptische plasticiteit en zou andere negatieve gevolgen kunnen hebben. Het belangrijkste probleem met het gebruik van NMDA-receptor-antagonisten voor neuroprotectie is dat de fysiologische werking van de NMDA-receptor essentieel is voor de normale neuronale functie. Om klinisch bruikbaar te zijn, moeten NMDA-antagonisten overmatige activering blokkeren zonder de normale functies te verstoren. Memantine heeft deze eigenschap.
  
  Geschiedenis 
  De ontdekking van NMDA-receptoren werd gevolgd door de synthese en studie van N-methyl-D-asparaginezuur (NMDA) in de jaren zestig door Jeff Watkins en collega's. Begin jaren tachtig bleek dat NMDA-receptoren betrokken zijn bij verschillende centrale synaptische banen. De selectiviteit van de receptorsubeenheden werd begin jaren negentig ontdekt, wat leidde tot de herkenning van een nieuwe klasse verbindingen die de GRIN2B-subeenheid selectief remmen. Deze bevindingen leidden tot een krachtige campagne in de farmaceutische industrie. Hieruit werd geconcludeerd dat NMDA-receptoren geassocieerd waren met een verscheidenheid aan neurologische aandoeningen zoals epilepsie, ziekte van Parkinson, ziekte van Alzheimer, ziekte van Huntington en andere aandoeningen van het centrale zenuwstelsel.
  
  In 2002 werd door Hilmar Bading en collega's ontdekt dat de cellulaire gevolgen van NMDA-receptorstimulatie afhankelijk zijn van de locatie van de receptor op het neuronale celoppervlak. Synaptische NMDA-receptoren bevorderen genexpressie, neuroplasticiteits gerelateerde gebeurtenissen en verworven neurobescherming. Extra-synaptische NMDA-receptoren bevorderen de signalering van sterfte; ze veroorzaken transcriptionele terminatie, mitochondriale disfunctie en structurele desintegratie. Deze pathologische triade van extra-synaptische NMDA-receptorsignalering vertegenwoordigt een gemeenschappelijk conversiepunt in de etiologie van verschillende acute en chronische neurodegeneratieve aandoeningen. De moleculaire basis voor toxische extra-synaptische NMDA-receptorsignalering werd in 2020 ontdekt door Hilmar Bading en collega's. Extra-synaptische NMDA-receptoren vormen een sterftesignaleringscomplex met TRPM4. NMDAR/TRPM4-interactie-interfaceremmers (ook bekend als interface-remmers) verstoren het NMDAR/TRPM4-complex en ontgiften extra-synaptische NMDA-receptoren.
  
  Een toevallige ontdekking werd gedaan in 1968 toen een vrouw amantadine als griepmedicijn gebruikte en een opmerkelijke remissie van haar Parkinson-symptomen ervoer. Deze ontdekking, gerapporteerd door Scawab et al., was het begin van het door de farmaceutische industrie fabriceren van adamantaanderivaten in de context van ziekten die het centrale zenuwstelsel aantasten.  Vóór deze ontdekking werd memantine, een ander adamantaanderivaat, in 1963 gesynthetiseerd door Eli Lilly and Company. Het doel was om een hypoglykemisch medicijn te ontwikkelen, maar het had niet de gewenste werkzaamheid. Pas in 1972 werd een mogelijk therapeutisch belang van memantine voor de behandeling van neurodegeneratieve aandoeningen ontdekt. Sinds 1989 wordt erkend dat memantine een niet-competitieve antagonist van de NMDA-receptor is.
  
  Structuur 
  
  Functionele NMDA-receptoren zijn heterotetrameren die zijn samengesteld uit twee GluN1- en doorgaans twee GluN2-subeenheden. Er zijn één GluN1-, vier GluN2- en twee GluN3-subeenheid-coderende genen. Elk gen kan meer dan één splicingsvariant produceren.
  
   GluN1 – GRIN1
   GluN2
   GluN2A – GRIN2A
   GluN2B – GRIN2B
   GluN2C – GRIN2C
   GluN2D – GRIN2D
   GluN3
   GluN3A – GRIN3A
   GluN3B – GRIN3B
  
  Liganden
  
  NMDA-receptor-antagonisten 
  
  Voor het doorlaten van elektrische signalen moet de NMDA-receptor open zijn. Om open te blijven, moeten glutamaat en glycine zich binden aan de NMDA-receptor. Een NMDA-receptor waaraan glycine en glutamaat zijn gebonden en die een open ionkanaal heeft, wordt 'geactiveerd' genoemd.
  
  Chemische stoffen die de NMDA-receptor deactiveren (blokkeren) worden antagonisten genoemd. NMDA-receptor-antagonisten vallen in vier categorieën: 
   competitieve antagonisten binden aan de neurotransmitter-glutamaatplaatsen
   glycine-antagonisten binden aan glycineplaatsen
   niet-competitieve antagonisten remmen de binding op de allosterische plaatsen van de NMDA-recptoren
   niet-concurrerende antagonisten binden aan een plaats binnenin het ionkanaal.
  
  Antagonisten van de NMDA-receptor worden gebruikt als verdovingsmiddelen voor dieren en soms mensen, en worden vaak gebruikt als recreatieve drugs vanwege hun hallucinogene eigenschappen, naast hun unieke effecten bij verhoogde doseringen, zoals dissociatie. Wanneer bepaalde NMDA-receptorant-agonisten in grote doses aan knaagdieren worden gegeven, kunnen ze een vorm van hersenbeschadiging veroorzaken die Olney-laesies wordt genoemd. NMDA-receptorantagonisten waarvan is aangetoond dat ze de laesies van Olney veroorzaken, zijn onder meer ketamine, fencyclidine en dextrorfan (een metaboliet van dextromethorfan), evenals enkele NMDA-receptorantagonisten die alleen in onderzoeksomgevingen worden gebruikt. Tot nu toe is het gepubliceerde onderzoek naar de laesies van Olney niet doorslaggevend wat betreft het voorkomen ervan in hersenweefsel van mensen of apen met betrekking tot een toename van de aanwezigheid van NMDA-receptorantagonisten.
  
  Referenties 
  
  Zenuwstelsel
  Neurobiologie
  Eiwitchemie