title: Librariërsgilde (Brugge)
text: Het librariërsgilde van Brugge bestond als georganiseerde beroepsgroep vanaf 1457. De bloeiperiode was in de 15e eeuw, toen de havenstad een veeltalige metropool was.
  
  Achtergrond 
  De vijftiende eeuw was een van de meest cruciale periodes voor de geschiedenis van het boek in Brugge. In die periode was de commerciële metropolis op haar hoogtepunt qua urbanisatie en welvaart. Onovertroffen was de macht van de beroepsorganisaties. De leden daarvan waren meestal kleine, geschoolde ondernemers die zich zeer bewust waren van hun identiteit. Vier zaken verklaren de groei van Brugge tot een succesvolle boekenmetropool.
  
   Mogelijkheid tot economische omschakeling
   Deze kwam er na de ineenstorting van de lakenindustrie door de concurrentie van goedkoper Engels laken. Brugge schakelde over naar de export-kunstambachten.
   Mogelijkheid tot productieve schaalvergroting
   In Brugge waren voldoende bekwame vaklieden aanwezig die een productie op grote schaal aankonden. “De aanwezigheid van know-how, gecombineerd met de voordelen van een dichte bevolkingsdichtheid, had tot resultaat dat men nergens anders zoveel luxeproducten op één plaats kon vinden.”
   Aanwezigheid kapitaalkrachtig publiek
   Een grote groep welgestelde inwoners waren bereid te investeren in de boekproductie, iets wat essentieel was voor de groei van Brugge tot boekenmetropool. De reden voor de investering was zowel intellectueel als sociaal-prestigieus. Velen waren snel opgeklommen op de sociale ladder na de Pest en wilden hun rijkdom maar al te graag tonen.
   Aanwezigheid (inter)nationale handelaars
   De (inter)nationale handelaars organiseerden de verkoop van boeken. Net zoals de reguliere handel deden ze dat via lokale kanalen, de traditionele handelsroutes en buitenlandse jaarmarkten. Voor boeken was de aanwezigheid van handelsrelaties tussen Brugse kloosters en buitenlandse vestigingen van de ordes cruciaal. Kloosters vormden namelijk naast rijke burgers en edellieden de derde grootste afzetmarkt.
  
  De Brugse librariërs 
  Niet altijd wordt dezelfde definitie van librariër gehanteerd. Wanneer men de enge definitie hanteert, behoren enkel boekverkopers of koopman-ondernemers tot de categorie. “Zij stonden in voor het aantrekken van potentiële klanten en onderhielden directe relaties met hen. De koopman-ondernemers verkochten boeken uit hun voorraad, maar namen ook bestellingen aan en verdeelden de opdrachten vervolgens onder kopiisten, miniaturisten en binders. Ze hadden dus een uitgebreid netwerk van professionele handelscontacten, waarschijnlijk mogelijk gemaakt door de nering-gilde waarbij zij, en alle andere personen die zich bezighielden met het boek, zich moesten aansluiten.” Volgens de brede definitie behoren naast de boekverkopers ook schrijvers, kopiisten, kalligrafen, verluchters, boekbinders, drukkers, perkamentmakers, schoolmeesters, prentverkopers, printmakers, fijnschilders, lettersnijders, riemmakers en plaatsnijders ook tot de groep van librariërs. In Brugge waren daarnaast ook enkele schilders, lakenscheerders, kwispelmakers en religieuzen aangesloten bij de vereniging.
  
  Ontstaan 
  Over het algemeen ontstaan gilden in drie stadia. Eerst zoeken personen met gemeenschappelijke kenmerken en gelijkaardige doelen spontaan toenadering tot elkaar, zonder enige hulp van een overheid. Daarna ontwikkelen ze zich tot een groepering met eigen identiteit. Vaak botsen ze op dit ogenblik met de belangen van de lokale overheid of andere verenigingen. In een laatste fase ontplooien ze zich volledig tot een gilde dat ernaar streeft “de beroepsactiviteiten van haar leden te beschermen en alle vakgenoten tot aansluiting te verplichten. In die fase krijgt de gilde een publiek-rechterlijk bestaan met politieke rechten en eigen hoofdmannen in de vorm van dekens. De gilde is nog steeds afhankelijk van de schepenbank, maar heeft wel een vrij gekozen organisatie.”
  
  Brugse documenten, meer specifiek de rekeningen van St. Donaas, vermelden al in 1291 de aanwezigheid van verlichters (of illuminators) en vanaf 1341 ook librariërs. De St. Donaaskerk vormde het hart van de Brugse boekenwereld. M. Smeyers concludeerde op basis van de taakverdeling tussen de koopman-ondernemers en andere librariërs “dat de librariërs reeds in de veertiende eeuw een hechte groep vormden, ondanks dat hun vereniging nog niet officieel opgericht was.”
  
  De oprichting van de librariërsgilde was te wijten aan een conflict tussen het beeldenmakers- en zadelmakersambacht en de miniaturisten. De schilders (beeldenmakers) wilden de miniaturisten beter controleren en verplichtten hen om zich aan te sluiten bij het beeldenmakersambacht. De miniaturisten, gesteund door de individuele librariërs, stapten daarop naar de schepenbank. De uitspraak vond plaats op 2 maart 1403 en “stelde dat het vervaardigen van miniaturen in en rond Brugge geen monopolie van de beeldenmakers mocht zijn. Deze handelaars mochten tevens verluchte boeken en rollen van buiten Brugge invoeren en verkopen. Omdat men ook losse miniaturen, of ‘getydelike beildekens’, uit Utrecht invoerde, spanden de beeldenmakers enkele jaren later een nieuw proces aan. De uitspraak van 1 april 1426 is het eerste document dat spreekt van een gereguleerde organisatie. Het zorgde ervoor dat iedereen, poorter of vreemdeling, lid van de nering-gilde of niet, miniaturen mocht blijven maken. Boeken of rollen met miniaturen mochten ingevoerd en verkocht blijven worden, maar de invoer en verkoop van losse miniaturen werd wel verboden. Boeken die in de stad gemaakt werden, moesten ook in Brugge verlucht worden.”
  
  Het vroegste bewijs dat de librariërs enige vorm van organisatie kenden, stamt uit 1454. Het is in dat jaar dat de rekeningen van de librariërsgilde aanvangen. Oudere historische werken benoemen deze datum als het ontstaansjaar van de vereniging, maar recente auteurs ontkennen dat. De officiële stichting van de librariërsgilde is waarschijnlijk te situeren op 27 juni 1457. Toen viel namelijk de finale uitspraak van de Brugse schepenen rond het conflict met de schilders.
  
  Bestuur 
  Het bestuur van de librariërs werd de ‘eed’ genoemd, zoals ook in andere verenigingen gebruikelijk was. Veel informatie over de vijftiende-eeuwse eed is niet gekend, wel over de zeventiende-eeuwse eed. Het bestuur bestond uit één deken, na enige tijd ook één gouverneur, enkele zorgers en een klerk.
  
  Lijst van dekens (1454-1500) 
  De 15e-eeuwse dekens van het gilde waren:
  
   Jan van Voude
   Bouden Wallin
   Jan Toolnare
   Jacob Van Gaver
   Passchier vander Wieghe
   Jan de Clerc
   Colard Mansion
   Joos Scheede
   Pieter Aradijns
   Jan van Heesschen
   Lieven Toolnare
   Jan vanden Berge
   Hendrik van der Eeke
   Willem de Brouwere
   Jan de Cat
   Jan Goossens
   Jan de Buser
   Arnout Basekin
   Jaspar Casus
  
  Lijst van zorgers (1454-1500) 
  De 15e-eeuwse zorgers van het gilde waren:
  
   Jan Toolnare
   Jan de Clerc
   Jan vanden Berge
   Jan de Buser
   Pieter Aradijns
   Willem Vreland
   Jan Beernaerd
   Jan van Heeschen
   Jan de Cat
   Anthonis de Fonteyne
   Jan Goossens
   Willem de Brouwere
   Huson Liedet
   Dirk Toolnare
   Ghelein de Crooc
   Hannekin (Jan) de Coster
   Maertin Roost
   Lieven Toolnare
   Willem vande Velde
   Loys van Spiers
   Clays de Coutere
   Arnout Basekin
   Willem Schoonhove
   Jan Moes
   Adriaen de Raet
   Valentijn Dieporier
   Cornelis vander Creke
   Loys de Noyelis
   Hendrik van der Eeke
   Antoon van Gaver
   Griffoen Sohier
   Heer Joos
  
  Voetnoten 
  
  Gilde
  Geschiedenis van Brugge
  Boek