title: Cercle Artistique et Littéraire (Brussel)
text: De Cercle Artistique et Littéraire was een Brusselse vereniging van beeldende kunstenaars, musici en schrijvers.
  
  Geschiedenis
  De vereniging groeide uit de “Cercle des Arts”, in 1843 gesticht door beeldend kunstenaars en schrijvers in de Elsense taveerne “Le Chasseur Vert”. Voornaamste initiatiefnemers waren de kunstschilder I. Tavernier, de schilder-graficus Paul Lauters en de schrijver T. Jouret. 
  
  De officiële stichting onder de naam “Cercle Artistique et Littéraire” gebeurde in 1847. Het lokaal was in de Koninginnegalerij 10. De eerste voorzitter was Adolphe Quetelet, directeur van het Observatorium. De eerste ondervoorzitters waren de kunstschilder Eugène Verboeckhoven en de beeldhouwer Louis-Eugène Simonis.
  
  Trefpunt voor samenkomsten van kunstenaars en kunstliefhebbers in een soort select clubverband, organiseren van concerten, lezingen en tentoonstellingen van leden-kunstenaars van en voor eigen leden waren de voornaamste doelstellingen.
  In 1851 werd een tijdelijk tentoonstellingslokaal gebouwd aan de Regentschapslaan naar plannen van Alphonse Balat. Balat verbouwde voor de Cercle later zalen in het Broodhuis aan de Grote Markt. De Cercle nam er in 1859 zijn intrek. 
  
  Mijlpaal was 1864 met een markante tentoonstelling met werk van voornamelijk realistische kunstenaars (in een gebouw op het Troonplein). Deelnemers waren onder andere Louis Artan, Théodore Baron, Louis Dubois, Hippolyte Boulenger, Joseph Coosemans, Edouard Huberti, Edmond Lambrichs, Constantin Meunier, Alfred Stevens, Alfred Verwee, Camille Corot, Gustave Courbet, J.B. Jongkind en Jean-François Millet.
  
  In 1869 verhuisde de vereniging naar de Leopoldstraat, op de eerste verdieping van de Salle Sainte-Cécile. In december 1871 was er de definitieve verhuis naar een eigen lokaal, de Waux-Hall in het Warandepark, ingericht door de architect Wynand Janssens.
  
  De eerste tentoonstelling was in 1872, met enkel werk van leden-kunstenaars. Zo'n groepstentoonstelling werd elk jaar herhaald in april-mei. Auguste Rodin stelde er in januari 1877 zijn eerste grote werk voor, De Bronstijd. In 1878 was er een individuele tentoonstelling van Gustave Courbet.
  
  In 1881 startte het bestuur met het systeem van systematische organisatie van kortlopende individuele tentoonstellingen of tentoonstellingen per twee of drie. Zo kregen vele kunstenaars, ook vele jongeren, de kans om zich te manifesteren.
  
  De vereniging is in 1951 samengesmolten met de Cercle Royal Gaulois tot de Cercle Royal Gaulois Artistique et Littéraire.
  
  Uit het palmares van de tentoonstellingen
  1881 : Constantin Meunier. Studies uit de kristalfabriek Val-Saint-Lambert
  1884 : Staquet (aquarellen van de Belgische kust en de Brusselse periferie)
  1884 : Roelofs
  1884 : Heymans – Gabriel
  1884 : James Ensor, Guillaume Vogels, Storm van 's Gravesande
  1884 : Ringel – Van den Bussche – Van der Hecht
  1884 : Impens – Weber
  1884 : Fotografie "Schilderijen uit het Museum van Kassel"
  1884 : Exposition-tombola ten voordele van de weduwe Périclès Pantazis
  1884 : Anna Boch – Isidore Verheyden – François-Xavier Roffiaen – Van Landuyt
  1884 : benefiettentoonstelling Gustave De Jonghe
  1884 : Van Luppen – Van der Hecht
  1884 : benefiettentoonstelling weduwe Victor Fontaine
  1884 : Jan Van Beers
  1884 : Amédée Lynen
  1884 : Henri Arden – Maurice Hagemans
  1885 : Bellis
  1885 : Mundeleer
  1885 : Charlet – Frank – Van der Hecht – Bourson – Uytterschaut
  1885 : Bourotte – Vander Straeten
  1885 : Henry Cassiers
  1885 : Jean Portaels
  1885 : Van der Hecht – Houyoux
  1886 : Courtens – Van Ham – Lambeaux
  1886 : fotografische reproducties van werken van Frans Hals
  1886 : Hubert
  1886 : Baron – De Groux – Dubois – Agneessens – Courbet
  1886 : Jean Portaels
  1886 : L. Tuxen
  1886 : Van Overbergh
  1887 : Coosemans (landschappen uit de Kempen en het woud van Fontainebleau)
  1887 : Fichefet – De Geetere
  1887 : Adolphe Lacomblé
  1887 : Gustave Walckiers (studies uit Bretagne, Holland en Duitsland)
  1887 : Ch. Coenraets – F. Coenraets
  1887 : Laurens
  1887 : Delsaux (studies uit Zeeland)
  1887 : retrospectieve kunstenaars van de Société Libre des Beaux-Arts (Courbet – Verwee – De Groux – Stobbaerts – Boulanger – Heymans – Dubois – Agneesens – Joseph Stevens – Louis Artan – Israëls)
  1887 : Laboulaye – Lucien Frank (deze laatste met studies uit Ohain)
  1887 : Jan Van Beers
  1888 : Henri Van der Hecht
  1888 : E. Georges
  1888 : Van Overbeke
  1888 : Jean Capeinick
  1888 : Godfried Guffens (tekeningen van het eiland Capri)
  1888 : Alphonse Asselberghs
  1888 : Emile Claus
  1888 : Linnig
  1888 : Juliette Wytsman – Rodolphe Wytsman
  1888 : Wauters
  1888 : Joseph Coosemans
  1889 : Van Gelder – Hamesse
  1889 : Japanse prentkunst
  1889 : Adrien-Joseph Heymans
  1889 : Franz Binjé – Evariste Carpentier
  1889 : Frans Kegeljan
  1889 : Weber – Rullens
  1889 : L. Frédéric
  1890 : Hagemans – Serrure – Van Overbeek
  1890 : Sophie de Bourtzoff, Nathalie de Bourtzoff, A. Ermel
  1890 : Crabeels – Halkett – Seghers – Van der Haeghen
  1890 : Den Duyts – Julien Dillens
  1890 : Lucien Frank, P. Laboulaye
  1890 : L. Pion – Van Damme-Sylva – Van Luppen
  1890 : Constantin Meunier
  1890 : Henri Van der Hecht
  1890 : Herman Richir – Frans De Beul
  1891 : Le Mayeur – L. Philippet
  1891 : Léon Herbo – Emile Claus
  1891 : Léon Valckenaere – Vanden Eycken
  1891 : Lucien Franck – Laboulaye
  1891 : Den Duyts – Van Damme-Sylva – Isidore Verheyden
  1891 : Hubert Bellis – J. François
  1891 : F.Régamy
  1892 : Henri De Braekeleer (retrospectieve)
  1892 : J. Montigny
  1892 : Pieter Oyens – David Oyens
  1892 : Lucien Frank – Leon Dardenne – Charles Samuel
  1892 : Ermel – Halkett – Philippet – Van Overbeke
  1892 : Goemans – H. Arden – L. Frédéric
  1892 : Britse fotokunst
  1892 : Cluysenaer (studies voor "De ruiters van deApocalyps"
  1892 : Franz Binjé (studies van de Kempen en de Kust)
  1892 : Van der Hecht – F. Coenraets
  1892 : M. Hagemans – Henry Cassiers
  1892 : Paul Hermanus
  1893 : Evariste Carpentier
  1893 : C. Lefèbvre (studies uit Marocco) – E.Duyck (dierschilderingen)
  1893 : Paul Hermanus – Marguérite Dielman, A. Jacobs
  1893 : Léon Valckenaere – Théo Hannon
  1893 : Emile Van Doren – Herman Richir
  1893 : Hubert Bellis – E. Van der Meulen – L. Philippet
  1893 : Laboulaye – Van Damme-Sylva – Uytterschaut – Impens
  1893 : Adrien-Joseph Heymans (reterospectieve)
  1893 : Smith-Hald
  1893 : Rodolphe Wytsman – Juliette Wytsman
  1893 : A. Colleye – Jean Mayné
  1893 : Hagemans – C. Coenraets – A. Evans
  1893 : de Bièvre – Paul Kuhstoss – Moerman
  1893 : Frans Kegeljan
  1894 : Omer Dierickx – Jenny Montigny – V. Moerenhout
  1894 : Collin – Hoorickx – Charlier
  1894 : Henriëtte Ronner
  1894 : François, Laboulaye
  1894 : Lucien Frank – J. Impens
  1894 : Hubert Bellis – Van der Meulen – Philippet
  1894 : Franz Courtens
  1894 : Marcocchi de Bellucci
  1894 : Craco – De Vigne – Dillens – De Rudder – Dupon – DeTombay – Jespers – Lagae – Samuel – Van Beurden – Vinçotte – Wolfers (chryselefantiene sculpturen)
  1894 : Victor Gilsoul
  1894 : Walter Crane
  
  1901 : Frans De Beul
  1901 : Leon Dardenne (met Afrikaanse werken)
  1903 : Marten Melsen & Jules Merckaert
  1904 : René Janssens – Fernand Khnopff – Charles Samuel
  1906 : Société Royale Belge des Aquarellistes. Exposition Rétrospective.
  1906 : Julien Dillens (met catalogus) 
  1907 : Marten Melsen & Jules Merckaert
  1908 : Franz Van Damme
  1908 : Edgard Rombouts
  1908 : Georgette Meunier
  1908 : William Degouve de Nuncques
  1908 : C.C. Jacquet
  1908 eind – 1909 begin : Lucien Frank
  1909 : Florent Menet
  1909 : Rodolphe Wytsman en Juliette Wytsman
  1909 : A. Hamesse
  1909 : Rodolphe Wytsman en Juliette Wytsman
  1909 : Marguérite Verboeckhoven – Georges Vanzevenberghen
  1909 : Edmond Verstraeten
  1909 : Maurice Langaskens
  1909 : Anna de Weert – François Beauck
  1909 : Salon de la Femme
  1910 : Franz Gailliard
  1910 : Henri Thomas
  1910 : Jules Merckaert
  1910 : Geo Bernier
  1910 : La gravure originale en noir
  1910 : “Het Paard” (o.a. Edwin Ganz)
  1910 : Maurice Wagemans – Fernand Allard l'Olivier
  1911 : Les Pastellistes
  1911 : H. Binard – C. Lambert
  1911 : Marcette – Lievin Herremans
  1911 : P. Paulus – Bonnetain – Auguste Danse – Jean Gouweloos
  1911 : Paerels – Schirren – Thysebaert
  1911 : Julien Celos – Jean Mayné
  1911 : Marten Melsen en Haustraete
  1911 : René Janssens – R. de Baugnies
  1912 : Maurice Blieck – Victor Creten
  1912 : Maurice Langaskens
  1912 : Pierre Abattucci – Emile Jacques
  1913 (of eind 1912) : Angelina Drumeaux – Louis Clesse
  1913 : Franz Gailliard
  1913 : Louis Clesse
  1913 : Edmond Verstraeten – Hynderick – De Smedt – Paul Hagemans – Jean Apol
  1913 : Marten Van der Loo
  1913 : Leon Huygens – Nestor Cambier
  1913 : Guillaume Van Strydonck – Lucien Frank
  1914 : Louis Thévenet
  1914 : Jean Delescluzes (maquettes van de opera Parsifal en Spaanse landschappen)
  1914 : Herman Courtens
  1914 : Willy Thiriar
  1914 : H. Meuwis
  1914 : Frans Huygelen
  1914 : Auguste Puttemans
  1914 : Verzameling Kleykamp uit Den Haag
  
  1920 : Auguste Danse – Jehan Frison
  1920 : Servais Dutilleux – Henri De Clerck
  1920 : Maurice Langaskens
  1920 : Juliette Cambier
  1920 : Anna De Weert – Pierre Paulus
  1920 : Maurice Blieck
  1920 : André Lutens
  1920 : Ernest Welvaert
  1920 : Géo Bernier
  1920 : Les Figuristes & Section commémorative d’oeuvres d’artistes morts pour la Patrie
  1920 : 56° Salon Société Royale Belge des Aquarellistes
  1920 : Franz Van Holder
  1920 : Paul Leduc – Louis G. Cambier – Marten Vander Loo
  1920 : Omer Coppens – Armand Apol
  1920/21 : Frans Smeers – Albert Delstanche – Eugène Canneel
  1920 : H. Roidot – Hubert Glansdorff – Lecroart
  1921 : A. Claes-Thobois – L. Ch. Crespin – Oswald Poireau
  1921 : Pierre Abattucci
  1921 : Jean Laudy
  1921 : Ketty Gilsoul-Hoppe – Navez
  1921 : A. Marcette – Victor Creten – Thomas
  1921 : Retrospectieve Guillaume Vogels
  1921 : Armand Jamar
  1921 : Jenny Montigny – Henri Anspach
  1921 : Pour l’Art
  1921 : VIII Salon de PrintemPs
  1921 : Société Royale Belge des Aquarellistes 57° Salon
  1921 : Binard – L. Houyoux – Fernand Allard l'Olivier
  1921 : Firmin Baes
  1921 : Henri Logelain – Roméo Dumoulin – Vandamme-Sylva
  1921 : Jul. Merckaert – Jacques Bergmans – Van den Bossche – Célos – Werlemann – Mascré – Van Haelen – Pieter Stobbaerts
  1921 : Alfred Van Neste – Firmin Baes
  1922 : Taelemans
  1922: Colin – Godfrinon
  1922: Michel Sterckmans – Wollès – Strebelle – Geudens – Van Holsbeek
  1922 : De Kat – Leon Desmet
  1922 : Louis Titz – Albert Sirtaine – Londot – Haustraete
  1922 : Franz Courtens
  1922 : Pour L’Art XXIV° Salon (cat.)
  1922 : Salon de la Société Royale des Beaux-Arts
  1922 : 58° Exposition des Aquarellistes
  1923 : 3° Salon voor moderne religieuze kunst
  1923 : Louis Thévenet
  1923 : Walter Sauer – L. Buisseret – Ch. Michel – R.M. Van Dantzig – Louis Raemaekers
  1924 : Henri Evenepoel (postuum) – Louis G. Cambier – Clémence Lacroix – Jean Gaspar
  1924 : François Beauck – Maurice Langaskens – René Ovyn – Paul Stoffyn
  1924 : Achiel Van Sassenbrouck – André Lynen – Louis Crespin – Vandevoorde – Jeanne Hovine – Berthe Art – Jenny Lorrain
  1924 : F. Dehaspe – Frans Smeers – P. Thevenet – A. Denonne – Marcel Jaspar – Albert Delstanche – Eugène Canneel
  1924 : Eric Wansart – Pros De Wit – Pierre Abattucci – Jenny Montigny – Henriette Bosché
  1924 : Arsène Matton
  1924 : Société des Aquarellistes – Alfred Verhaeren – Edg. Tytgat
  1924 : Marcel Canneel – Jean Canneel
  1924 : Fernand Verhaegen
  1925 : Albéric Coppieters (postuum)
  1925 : Blomme, Cauchie, Sarteel
  1925 : André Blandin
  1925 : Michel Sterckmans 
  1925 : Blanc et Noir
  1925 : Emile Lecomte
  1925 : Armand Mallot
  1925 : L’Emulation
  1925 : Pour l’Art
  1925 : Charles Hermans (postuum)
  1925 : Société Royale Belge des Aquarellistes
  1925 : Juliette Wytsman (retrospectieve)
  1925 : Jules Brouwers – Julien Célos – César Scrouvens
  1925 : J. Ghobert – Jules-Marie Canneel – Fernand Scouflaire
  1925 : Estelle Juste – Gh. V. Carte – Herman Richir
  1927 : (April) Joseph Witterwulghe - Léon Londot - Henry Meuwis - Jean Vervisch
  1927 : Médard Verburgh
  1929 : Georges Rogy
  1930 : Amedée Lynen (retrospectieve)(cat.)
  1931 : Exposition rétrospective du Portrait de la Femme 1830-1930
  1932 : Thévenet
  1932 : Exposition rétrospective de l’enfant 1830-1930
  1933 : Georges Rogy
  1933 : 1000 objets nègres de la collection Walschot, art nègre uit de collectie van Jeanne Walschot
  1935 : Welvaert – Cassiers – De Meester 
  1935 : Aspects de Paris
  1935 : Louis-Ch. Crespin – Jan Van Looy – Louis Clesse – Alfred Bastien – Pinot – Camille Sturbelle
  1935 : Pierre Abattucci
  1935 : Groep “Le Noeud” – Virginie Cockelberghs – René Choprix – Henri Stiellemans – Olivier Duchâteau – Roméo Dumoulin
  1935 : XXXVI° Salon “Pour l’Art”
  1935 : “Les Aquarellistes” – 71° Exposition
  1935-1936 : F. Lantoine – Paul Cauchie – A. Denonne – Jenny Montigny – Paule Bisman – G. Van Strydonck – Leon Houyoux
  1936 : Xylographes belges/La gravure originale belge
  1936 : Henriette Singer – Sonja Abeloos – Le Chaînon – Jules Bernaerts – M.J. Cantens
  1936 : Académie Brnbançonne et Art Libre – Ad. Crespin – Louis Devrint
  1936 : L’Art et le Sport (o.a. Willy Kreitz)
  1939 : L’Art Olympique Belge (o.a. Willy Kreitz)
  
  Uit het palmares van lezingen in de Cercle Artistique et Littéraire
  mei 1864 : drie lezingen door Charles Baudelaire
  1889 : lezing door Auguste Villiers de L'Isle-Adam
  1889 : lezing door Georges Rodenbach
  dinsdag 11 februari 1890 : lezing door Stéphane Mallarmé
  1890 : lezing door Edmond Picard
  december 1892 : lezing door Maurice Kuferath
  december 1892 : lezing door Fernand Khnopff
  vrijdag 3 maart 1893 : lezing door Paul Verlaine
  
  Enkele leden 
  Henriëtte Calais
  Jenny Lorrain
  Juliette Samuel-Blum
  Yvonne Serruys
  Josine Souweine
  
  Literatuur
  Cercle Artistique et Littéraire. Statuts, Règlements et Liste des membres effectifs, Brussel, 1849.
  (C. EKONOMIDES),Pericles Pantazis, Sint-Gillis, s.d.
  
  Herensociëteit
  Belgisch kunstenaarscollectief
  Vereniging in Brussel