title: Buurtspoorwegen van de provincie Luik
text: De groep Buurtspoorwegen van de provincie Luik was een onderdeel van de Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen. De NMVB was georganiseerd in regionale groepen die een grote zelfstandigheid en eigen beleid hadden. Oorspronkelijk waren alle lijnen in de provincie geëxploiteerd door pachters die hun eigen lijnen, stelplaats en organisatie hadden. De NMVB heeft bij de overname van de concessies, de pachterorganisatie niet veranderd. Hierdoor kent de NMVB in de provincie vier groepen:
   Luik: Stadslijnen in Luik en de lijnen naar het Noorden, Noordoost en Noordwest van Luik. De pachters waren de LB (SA du Chemin de Fer Vicinal de Liège - Barchon et Extensions) en de TI (Societé Anonyme des Tramways Interurbains).
   Borgworm: de lijnen in het Westen rond Oerle waarvan de pachter AO (Chemins de Fer d'Ans – Oreye) zijn eigen lijn had tussen Ans en Oerle.
   Clavier: een groep van drie lijnen ten Zuiden van Luik die geen verbinding had met de rest van het net.
   Verviers en Eupen: de Lijnen rond Verviers en Eupen.
  
  Stad Luik en Verviers
  
  Luik heeft naast de NMVB stadslijnen nog twee normaalsporige tramnetten gekend:
   R.E.L.S.E. (Railways Economiques de Liège-Seraing et Extensions)
   T.U.L.E. (Tramways Unifies de Liége et Extentions)
  Later zijn deze twee tramnetten opgegaan in de STIL (Sociéte des Transport Intercommunaux de la region Liégeoise).
  
  Verviers had een metersporig tramnet onder het beheer van de STIV (Sociéte des Transport Intercommunaux de l'agglomeration Vervietoise). De NMVB lijnen vanuit Spa en Eupen waren met elkaar verbonden door het stadsnet.
  
  Grensverschuiving rond Eupen
  Na de Eerste Wereldoorlog annexeert België het gebied rond Eupen. Hierdoor komen de Duitse tramlijnen van het Akense stadsbedrijf AKG op Belgisch grondgebied te liggen - in 1923 worden ze overgenomen door de NMVB. Op 15 mei 1933 werd het geïsoleerde Eupense tramnet verbonden met het tramnet van Verviers met een nieuwe elektrische tramlijn. Zo ontstond er een elektrische tramverbinding tussen Verviers en Aken, met overstap aan de staatsgrens en in Eupen tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de Duitse bezetting van de Tweede Wereldoorlog wordt de annexatie snel teruggedraaid en voor een paar jaar rijdt het Duitse trambedrijf weer op deze lijnen. In 1945 gaan deze lijnen definitief terug naar de NMVB.
  
  Elektrische lijnen rond Luik
  
  (lijnnummers uit het spoorboek of stadslijn nummers)
  ( ) = Gemeenschappelijk met andere lijnen.
  
   53 Luik (St. Lambert) – St-Gilles – Montegnée-Bons-Buveurs – Grâce-Berleur – Hollogne-aux-Pierres – Jemeppe-sur-Meuse
   460 (Jemeppe-sur-Meuse (station) – Hollogne-aux-Pierres) – Mons – HorionRoute Hozémont – Saint-Georges – Verlaine
   61 (Luik (St. Lambert) – St-Gilles) – Tilleur
   58 (Luik (St. Lambert) – St-Gilles – Montegnée-Bons-Buveurs) – Ans (plateaux) – Alleur (Er is een korte zijtak naar het station van Ans)
   476 Luik (St. Lambert) – Sainte-Walburge – Rocourt (stelplaats) – Alleur – Xhendremael – Villers-l'Évêque – Oerle – Heers – Gelinden – Brustem – Sint-Truiden (Station)
   467 (Luik (St. Lambert) – Rocourt (stelplaats)) – Rocourt (station) (stadslijneindpunt 50) – Juprelle – Nudorp – Vreren – Tongeren
   51 Luik (St. Lambert) – Sainte-Walburge – Vottem
   581 Luik (St. Lambert) – Herstal (stadslijneindpunt 62) – Hermée – Houtain-Saint-Siméon – Bitsingen – Val-Meer – Riemst
   466 Luik (St. Lambert) – Passerelle – Pont-de-Bressoux – Bressoux Gare – Jupille – Bellaire – Saive – Barchon – Blegny
  De Place Saint Lambert was het eindpunt van alle lijnen in Luik, maar sommige trams reden verder door.
  
  Niet-elektrische lijnen rond Luik
  
   459 Saint-Georges – Awirs – Engis (station) (al in 1932 gesloten voor reizigersverkeer)Engis - Saint-Georges
   459 Verlaine – Jehay – Villers-le-Bouillet – Ampsin (al in 1932 gesloten voor reizigersverkeer)(vier rails tussen Villers en Ampsin)
   460 Verlaine – Haneffe – Viemme – Omal – Hannuit
   460bis Horion – Roloux – Fexhe-le-Haut-Clocher (station)
   467 Vottem – Milmort – Liers – Fexhe-Slins – Houtain-Saint-Siméon - Bassenge - Riemst - Bilzen - Genk
   466 Blegny – Dalhem – Mortroux – Weerst (dorp) – Weerst(station) – 's-Gravenvoeren. Het goederenvervoer tussen Blegny (mijn) en Weerst (station) wordt overgenomen door "Charbonnage d'Argenteau" en tot 1980 geëxploiteerd. Van 27 mei 1973 tot 5 oktober 1991, wordt tussen Blegny (mijn) en Montroux een toeristische dienst uitgevoerd door Li Trimbleu. Na een spoorwegongeluk in 1991 is de exploitatie stopgezet en zijn de sporen opgebroken.
   468 Ougrée – Seraing – Boncelles – Plainevaux - Rotheux-Rimière – Taviers – Warzée.Ougrée - Plainevaux Bij Seraing is een deel van de lijn een Ravel route geworden.
   456 Val-Saint-Lambert – Yvoz – Villencourt(stelplaats in het bos) – Neuville-en-Condroz – Saint-Séverin – Fraineux – Tinlot – Terwagne – Clavier (station).Val-Saint-Lambert - Neuville-en-Condroz Van Val-Saint-Lambert tot Neuville, waar de lijn uit het Maasdal klimt, is de spoorlijn omgebouwd tot een wandelpad door de bossen. Van de stelplaats op dit deel van de lijn zijn alleen nog wat funderingen terug te vinden. Het is een wandeling in de bossen van 8 kilometer.
  
  Elektrische lijnen Eupen/Verviers
  
   578 Spa (station) – Balmoral – Tiège – Polleur – Jehanster – Heusy – Verviers (Station) Verviers (Place Verte). Vanaf Heusy worden de sporen gemeenschappelijk gebruikt met de stadstram SATV van Verviers. Vanaf 1930 is de lijn ingekort tot het station van Verviers. De verbinding met de lijn naar Eupen was via de stadslijnen van Verviers die ook metersporig waren.
   580 Verviers (Place du Martyr) – Verviers (Renoupré) – Dolhain – Baelen – Eupen (Rathaus). Deze lijn is pas in 1933 aangelegd. Eupen was pas in 1920 Belgisch grondgebied. Met deze lijn wordt, het ex-Duits Akens tramnet rond Eupen, aangesloten met het tramnet rond Verviers. In principe kon een tram van Spa tot Aken rijden. Van "Place du Martyr" tot Renoupré werden de sporen gemeenschappelijk gebruikt met de stadstram.
   24 Eupen – Kettenis – Eynatten – Eynatterheide – grens Duitsland – Burtscheid - Aken
   44/54 Herbestal – Eupen – Bellmerin
   34 Eynatten – Raeren. De lijn liep door naar Duitsland (Schmithof – Walheim) en verder naar Aken. Dit gedeelte is echter nooit door de NMVB in beheer geweest.
   27 Kelmis – Duitsland. Deze lijn is een uitloper van het Akense tramnet en is geïsoleerd van de rest van het NMVB spoornet. De lijn werd uitgebaat de Akense trammaatschappij.
  
  Normaalsporige lijnen
  
   Kapitaal 36: Eupen – Membach – Gulke – Dolhain (Al in 1926 gesloten voor reizigers. Tot na de Eerste Wereldoorlog een internationale lijn met de grens bij Membach)
   458 Poulseur – Sprimont – Louveigné – Trooz
  
  Andere niet-elektrische lijnen
   457 Comblain-au-Pont – Ouffet – Warzée – Pair – Ochain – Clavier
   471 Oerle – Bergilers – Lantremange – Liek – Borgworm
   470 Borgworm – Grand-Axhe – Hollonge-sur-Geer – Omal – Borlez – Les Waleffes – Aineffe – Chapont-Seraing – Villers-le-Bouillet – Vinalmont – (Wanze – Statte – Hoei) (Laatste sectie is van de NMVB groep Namen)
   573 Sint-Truiden – Aalst – Mielen-boven-Aalst – Jeuk – Station Jeuk-Rosoux – Montenaken – Cras-Avernas – Truielingen – Hannuit
  
  AO: Chemins de Fer d'Ans – Oreye
  Tot 11 september 1929 was de lijn Oerle – Ans de eigendom van de AO. Naast haar eigen lijn reed deze maatschappij onder concessie bij diverse NMVB lijnen in de buurt, de latere groep "Waremme" lijnen. Na de overname door de NMVB is de lijn geëlektrificeerd en is er een rechtstreekse verbinding naar Luik, Rocourt - Alleur, aangelegd. Met de elektrificatie van de aansluitende NMVB lijn Oerle – St. Truiden, is de rechtstreekse elektrische verbinding Luik – St.Truiden ontstaan.
  
  Eerste/Laatste buurttram in de provincie
  Op 1 maart 1888 werd de eerste buurtspoorlijn geopend tussen Poulseur en Sprimont (lijn 458). Pas veel later werd de normaalsporige lijn verlengd tot Trooz. De eerste metersporige buurtspoorlijn werd op 6 mei 1888 geopend tussen Statte en Borgworm (lijn 470).
  
  Op 23 december 1961 werden de laatste NMVB Luikse stadslijnen en de lijn naar Tongeren opgeheven. De laatste reizigerstram op een niet-elektrische lijn reed op 1 oktober 1955 tussen Blegny(dorp) en Dalhem. Gelijktijdig werd de aansluitende elektrische lijn naar Blegny - Luik opgeheven.
  
  De eerste lijn Poulseur - Sprimont is ook de laatste lijn die op 30 april 1965 werd opgeheven voor het goederenvervoer. Er was hierna nog wel goederenvervoer op de ex-NMVB lijn Blegny (mijn) - Weerst tot 31 maart 1980. Van 27 maart 1973 tot 5 oktober 1991 is er een toeristische stoomexploitatie geweest op een deel van de lijn van Blegny (mijn) tot Mortroux. Na een dramatisch treinongeluk op die laatste datum is de exploitatie direct stopgezet en is het baanvak opgebroken.
  
  Stelplaatsen
   Ans
   Bitsingen, Bressoux, Borgworm
   Clavier, Comblain-au-Pont
   Eupen, Eynatten (beide ex-AKG)
   Gulke, 's-Gravenvoeren
   Jemeppe-sur-Meuse
   Luik (St Gilles)
   Omal, Oerle
   Poulseur
   Rocourt
   Tiège
   Verlaine, Villencourt (Dicht bij Val-Saint-Lambert)
   Wanze, Warzée, Nudorp
  
  NMVB in de andere provincies
   Antwerpen: Buurtspoorwegen van de provincie Antwerpen
   Brabant: Buurtspoorwegen van de provincie Brabant
   Oost-Vlaanderen: Buurtspoorwegen van de provincie Oost-Vlaanderen
   West-Vlaanderen: Buurtspoorwegen van de provincie West-Vlaanderen
   Limburg: Buurtspoorwegen van de provincie Limburg
   Luxemburg: Buurtspoorwegen van de provincie Luxemburg
   Namen: Buurtspoorwegen van de provincie Namen
   Henegouwen: Buurtspoorwegen van de provincie Henegouwen
  
  Trammuseum
   
  In het openbaar vervoermuseum "Museum voor het Openbaar Vervoer van Wallonië" zijn de bewaarde buurtspoorwegtrams en stadstrams van Luik en Verviers te bezichtigen.
  
  Externe links
   NMVB/SNCV
   Tramways in Belgium
  
  Referenties
  
   
  Verkeer en vervoer in Luik (provincie)
  Verkeer en vervoer in Luik (stad)