Amstenrade
Amstenrade (Limburgs: Austroa) is een kerkdorp in het zuiden van Nederlands Limburg, behorend tot de gemeente Beekdaelen. Tot 1982 was Amstenrade een zelfstandige gemeente, daarna was het tot 2019 onderdeel van de gemeente Schinnen.

Het dorp ligt ten westen van Brunssum en ten noorden van Hoensbroek. Vanouds valt onder het dorp Amstenrade ook de buurtschap Hommert. Deze ligt grotendeels in de gemeente Beekdaelen, maar gedeeltelijk in de gemeente Heerlen.

Etymologie
Oudere vormen van de plaatsnaam zijn Osterode (1223), Anstenroden (1274), Anstenrode (1298) en Amstenraedt (1840). De identificatie van de eerstgenoemde vorm wordt betwijfeld, daar geen van de later genoemde vormen deze ondersteunt. Het voorste deel van de naam bevat de persoonsnaam Ansto, het tweede bevat het in vele plaatsnamen voorkomende rode, oftewel ‘rooiing, ontginning’.

Geschiedenis 
Amstenrade wordt, zover bekend, voor het eerst genoemd in een acte uit 1274, die verband hield met de benoeming van de geestelijkheid van de kapel van Amstenrade.

In 1319 ging Amstenrade als leen behoren tot het kathedrale kapittel van Luik en weer later behoorde de plaats tot het Land van Valkenburg. Ondanks dat het een eigen dorpsraad had, viel het rechtstreeks onder de Schepenbank van Oirsbeek. Amstenrade kreeg onder graaf Arnold V Wolfgang Huyn van Geleen een bestuurlijke functie over het graafschap Geleen-Amstenrade. In 1767 vielen dorp en kasteel door verkoop en huwelijk toe aan de grafelijke familie De Marchant et d’Ansembourg. Na een aantal turbulente periodes zou het uiteindelijk vanaf de Franse tijd als zelfstandige gemeente verdergaan, tot aan de gemeentelijke herindeling van 1982 toe.

RKSP-politicus (later NSB) Max de Marchant et d'Ansembourg was in de jaren 20 en 30 burgemeester van Amstenrade.

Heerlijkheid Oirsbeek 
In 1609 werd de schepenbank van Oirsbeek, bestaande uit Oirsbeek, Amstenrade, Bingelrade en Merkelbeek door de Spaanse regering verkocht aan Arnold III Huyn van Geleen. Vanaf 1557 waren deze reeds verheven tot heerlijkheid en werden deze verpand. In 1664 ging deze heerlijkheid op in het graafschap Geleen en Amstenrade.

Per 1796, aan het einde van de ancien régime, werd Amstenrade een zelfstandige gemeente, die bij de gemeentelijke herindeling per 1 januari 1982 opging in de gemeente Schinnen. In 2019 ging deze gemeente op zijn beurt weer op in de gemeente Beekdaelen

Erfgoed en bezienswaardigheden

Belangrijkste monumenten en beschermd dorpsgezicht 
 Het belangrijkste monument in Amstenrade is het kasteel Amstenrade, het familiekasteel van de familie De Marchant et d'Ansembourg, met een uitgestrekte Engelse tuin, een kasteelhoeve en omringende landerijen. Het laat-18e-eeuwse kasteel is ontworpen door Barthélemy Digneffe en is een rijksmonument. Het kasteel wordt particulier bewoond en is niet toegankelijk; het park wel.
 Vlak bij het kasteel ligt de parochiekerk O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen. De neogotische kerk met twee torens dateert uit 1852-1856 en werd ontworpen door architect Carl Weber. Het was een van de eerste neogotische kerken in Limburg.
 De oude kern van Amstenrade rondom het kasteel en de kerk is een door het Rijk beschermd dorpsgezicht (met een latere uitbreiding).

 Enkele historische boerderijen waarvan de oudste, aan Oudestraat 5, uit 1774 stamt.
Vlak bij het kasteel ontwikkelde zich de dorpskern. Behalve de kerk bevinden zich aan het kerkpleintje de pastoorsboerderij, de burgemeesterswoning en een dorpsherberg. Andere karakteristieke panden in deze omgeving zijn de pastorie, de dorpsschool, een klooster en villa De Streek. Op het kerkplein ("Aan de Kerk") is onlangs de karakteristieke schaduwrijke laan deels vernieuwd: de oude paardenkastanjes zijn om en om gerooid en door jonge bomen vervangen.
De wegen rondom kasteel Amstenrade leiden aanvankelijk alle, zoals de stralen van een ster, naar het kasteel als markant middelpunt. In de huidige wegenstructuur is het stervormig patroon nog te herkennen, ondanks latere woningbouw en wegenaanleg. De Poststraat en de Putstraat zijn oude verbindingswegen naar Sittard en Oirsbeek. Aan de Poststraat staan twee oude wegkruizen.

Zie ook
 Lijst van rijksmonumenten in Amstenrade
 Lijst van gemeentelijke monumenten in Amstenrade

Natuur en landschap
Amstenrade ligt in het Kakkertdal dat insnijdt in het Plateau van Doenrade, op een hoogte van ongeveer 95 meter. In zuidoostelijke richting strekt de bebouwing van de Oostelijke Mijnstreek zich uit, met de steden Hoensbroek en Brunssum. Verder wordt het plateau gekenmerkt door landbouw. Als natuurgebied is het kasteelpark van Kasteel Amstenrade van belang.

Nabijgelegen kernen
Hoensbroek, Merkelbeek, Oirsbeek, Vaesrade

Zie ook
 Lijst van burgemeesters van Amstenrade

Externe links 
 Amstenrade Net - Actuele info + filmpjes en foto's uit het verleden
 De website van Kasteel Amstenrade.
 Stichting Beschermd Dorpsgezicht Amstenrade

Plaats in Limburg (Nederland)
Voormalige gemeente in Limburg (Nederland)
Beschermd dorpsgezicht in Nederland