Theodor Fontane
Theodor Fontane (Neuruppin, 30 december 1819 – Berlijn, 20 september 1898) was een Duits schrijver van balladen, romans en recensies, op de overgang van het realisme naar het naturalisme.

Leven
Fontanes ouders waren hugenoten, wier voorouders van beide kanten vanuit Zuid-Frankrijk waren overgekomen naar Berlijn. In Neuruppin werd door vader Louis Henri Fontane een apotheek geopend. Daar en eveneens in Swinemünde, bracht Fontane zijn jeugd door. Hij beëindigde de school vroegtijdig om in Leipzig en later Berlijn als apothekersleerling te werken. In Berlijn kwam hij in 1842 met Georg Herwegh in contact; zijn eerste gedichten waren geïnspireerd door de Vormärz. Zijn eerste successen kwamen echter als lid van het collectief Tunnel über der Spree: de Preußenlieder waren ballades over verdienstelijke figuren. In 1850 huwde hij en maakte een aantal reizen naar Engeland. Zijn vroege gedichten waren in de stijl van Moritz von Strachwitz en Fontane was in die tijd een enthousiast radicaal-democraat, die achter de liberale revolutie in 1848 stond. Hij verhuisde in 1855 voor vier jaar naar Engeland, waar hij als vrije journalist werkte en over onder meer de Krimoorlog berichtte.

Na zijn terugkeer wierf de Pruisische staat hem als journalist; hij werd in 1860 redacteur bij de Kreuzzeitung, een conservatieve krant. Hij werd populair met een reeks verhalen over de streek, die in episoden gepubliceerd werden: de Wanderungen durch die Mark Brandenburg, waarbij hij historische anekdotes over de regio in groot detail beschreef. De Wanderungen bleven van 1862 tot 1882 bestaan. Toen lag Pruisen tijdens een korte tijdsspanne driemaal in oorlog: in 1864 met Denemarken, in 1866 met Oostenrijk en in 1870-'71 met Frankrijk. Tijdens deze drie oorlogen was Fontane oorlogscorrespondent; in 1871 was hij in de buurt van Domrémy, de geboorteplaats van Jeanne d'Arc en besloot het te bezoeken, ofschoon het achter de Franse frontlinie lag. De Fransen verdachten hem hierom van oorlogsspionage en hij werd krijgsgevangen en ter dood veroordeeld. In extremis werd hij gered door tussenkomst van Bismarck.

Hij werd in 1870 redacteur van de liberale Vossische Zeitung en vulde de daaropvolgende twee decennia drie banden met theaterrecensies. In Engeland was hij in contact gekomen met het werk van William Makepeace Thackeray, waarvoor hij een buitengewone bewondering had. Hij realiseerde zich dat Pruisen in feite nog geen boekcultuur van grote maatschappelijke romans bezat en begon ze dus zelf te schrijven. In totaal schreef hij op late leeftijd nog 16 romans; enerzijds misdaadverhalen, anderzijds burgerlijke familiegeschiedenissen waarvoor hij naar stof uit de Wanderungen teruggreep. Zijn romans luidden het naturalisme in; in zijn theaterrecensies gaf hij zijn goedkeuring aan de nieuwe generatie dramatici, zoals Gerhart Hauptmann en raakte daarbij relatief geïsoleerd onder zijn eigen generatie. Ook schreef hij nog late gedichten. Door Engelse ballades te vertalen, verrijkte hij zijn eigen idioom. 'Die Brück' am Tay' (over de ramp met de Tay Bridge) en 'Archibald Douglas' zijn beroemde gedichten, alsmede 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland', dat later in de DDR verboden werd, wegens zijn vermeend paternalistische karakter.

Fontane worstelde met zijn eigen geweten ten aanzien van enerzijds de democratische hervormingen die hij op vroegere reizen in Engeland had gezien en zijn sympathie voor de liberalen van het Frankfurter Parlement en anderzijds zijn verlangen naar stabiliteit en een moreel en rechtvaardig burgerdom; zijn schommelen tussen conservatisme en liberalisme getuigt hiervan. Zijn beroemdste romans zijn afspiegelingen van zijn eigen visie op de burgerlijke samenleving. Irrungen, Wirrungen beschrijft een kleinburgerlijk, eenvoudig milieu, het beroemde Effi Briest legt de geborneerde kleingeestigheid van dergelijke milieus bloot. De figuur van Effi, die ten onder gaat door de koppige, halsstarrige houding van haar omgeving, schijnt een sterke autobiografische invulling van Fontane zelf te hebben gekregen. Fontane heeft een plaats als een der grootste Duitse romanciers verworven, door, naar Engels model, de eerste maatschappelijke romans te schrijven, die daarenboven van een grote kwaliteit zijn en tot de klassiekers in de wereldliteratuur zijn gaan behoren.

Bibliografie 
 1839  Geschwisterliebe;  vertelling; publicatie in de "Berliner Figaro"
 1840  Heinrichs IV. erste Liebe	
 1840  Du hast recht getan;  naturalistischer roman; (verloren gegaan)
 1850  Von der schönen Rosamunde;  romancyclus
 1845  Zwei Post-Stationen;  verhaal;  geen publicatie
 1854  James Monmouth
 1854  Tuch und Locke
 1854  Goldene Hochzeit
 1878  Vor dem Sturm;  historische roman
 1880  Grete Minde;  (Ned. vert.:  1983;  Grete Minde;  door: Willy Wielek-Berg)
 1881  Ellernklipp
 1882  L'Adultera;  (Ned. vert.: 1985;  L'adultera;  door: Wilfred Oranje en Chris van der Heijden)
 1882  Schach von Wuthenow, Erzählung aus der Zeit des Regiments Gendarmes;  een historische vertelling;  (Ned. vert.: 1979;  Schach von Wuthenow;  door: Ruth Wolf)
 1884  Graf Petöfy
 1885  Unterm Birnbaum; (Ned. vert.: 2017; Onder de perenboom, door: Martin Michael Driessen)
 1887  Cécile
 1888  Irrungen Wirrungen;  (Ned. vert.: 1978;  Dolingen Dwalingen;  door: Theodor Duquesnoy;  ook vertaald onder de titel: Dwalen ... Falen)
 1890  Stine
 1891  Quitt
 1891  Unwiederbringlich
 1892  Frau Jenny Treibel  oder 'Wo sich Herz zum Herzen find't'
 1894  Von vor und nach der Reise;  causerieën en korte verhaaltjes
 1895  Effi Briest;  (Ned. vert.: 1977;  Effi Briest;  door: Pé Hawinkels)
 1896  Die Poggenpuhls;  (Ned. vert.: 1922;  De familie Poggenpohl;  door: Jo de Wit)
 1899  Der Stechlin;  (Ned. vert.: 1997;  Stechlin;  door: Wilfred Oranje)
 1906  Mathilde Möhring;  (onvoltooid werk)
  Gefährliches Spiel

Fragmenten
 1845!  Der letzte Liepewinkler;  paroditisch treurspel
 1848  Karl Stuart;  tragedie
 1854  Wolsey
 1874  Bret-Harte
 1878  Melusine;  novelle
 1877-78  Allerlei Glück;  actualiteitsroman
 1879-92  Sidonie von Borke
 1880  Eleonore;  novelle
 1881-82  Storch von Adebar;  novelle
 1882  Oceane von Parceval;  novelle
 1894  Die preußische Idee
 1895  Die Likedeeler;  roman; ontstaan 1878-80, 1882; hoofdontwerp 1895
 1895  Melusine von Cadoudal;  novelle

Reisbeschrijvingen
 1854  Ein Sommer in London
 1860  Jenseit des Tweed;  berichten vanuit Engeland;  studies en brieven over het Londense theater, kunst en journalistiek
 1862-1882  Wanderungen durch die Mark Brandenburg
 1889 Fünf Schlösser. Altes und Neues aus Mark Brandenburg
  Impressionen aus Italien

Gedichten
 1840  12 Gedichte;  publicatie in: "Berliner Figaro"
 1850  Männer und Helden;  balladen
 1851  Gedichte;  bundel
 1861  Balladen

  Fontane schreef meer dan 250 gedichten, waaronder balladen en aforismen

Autobiografisch werk
 1894  Meine Kinderjahre
 1898  Von Zwanzig bis Dreißig
  Kritische Jahre Kritikerjahre;  (ontwerpfase)

Brieven
 1905  Briefe an seine Familie
 1925  Briefe an seine Freunde
 1929  Briefwechsel mit Paul Heyse  1850-1897;  (Erich Petzet)
 1940  Theodor Fontane und Bernhard von Lepel - Ein Freundschaftsbriefwechsel;  (Julius Petersen)
 1943  Briefe an die Freunde
 1948  Briefwechsel mit Th. Storm;  (E. Gülzow)
 1954  Briefe an Georg Friedlaender;  (Kurt Schreinert)
 1969-70  Romane und Erzählungen;  (P. Goldammer, e.a.)

Overig
 1853  Unsere lyrische und epische Poesie seit 1848
 1866  Der Schleswig-Holsteinsche Krieg im Jahre 1864
 1870  Der deutsche Krieg von 1866;  (2 delen)
 1871  Kriegsgefangen. Erlebtes 1870
 1872  Aus den Tagen der Okkupation;  (2 delen)
 1873  Der Krieg gegen Frankreich 1870-1871
 1885  Christian Friedrich Scherenberg und das litterarische Berlin von 1840 bis 1860;  (biografie; na 1945 zoek geraakt)
 1890  Gesammelte Romane und Novellen;  (12 banden)
 1842  Hamlet;  vertaling van William Shakespeare’ werk

Werk uit de nalatenschap
 1904  Kritishe Causeriën über Theater;  (er zijn ca. 675 kritieken geschreven)
 1905  Gesammelte Werke;  eerste serie in 10 delen
 1907  Mathilde Möhring;  onvoltooid; postuum verschenen
 1907  Gedicht-Nachlese
 1907  Literarische Studien und Eindrücke
 1907  Die Märker und das Berlinertum
 1908  Gesammelte Werke;  11 banden;  2e serie; met gedichten, autobiografen, reisboeken, brieven, kritieken
 1959  Sämmtliche Werke; 24 delen;  (E. Gross)
 1962  Sämmtliche Werke;  (W. Keitel)
 1962  Autobiografische Werke;  (C. Coler)
 1969-70  Briefe;  3 delen;  onder redactie van: Kurt Schreinert;  (Ned. vert.: 1991;  Brieven;  door: Tinke Davids en Hans Ester)

Filmografie 
1938 Der Schritt vom Wege; naar: Effi Briest; regie: Gustaf Gründgens; hoofdpersoon: Marianne Hoppe
1944 Ich glaube an Dich!; naar: Mathilde Möhring; regie: Rolf Hansen; hoofdpersoon: Heidemarie Hatheyer
1945 Das alte Lied; naar: Irrungen, Wirrungen; regie: Fritz Peter; hoofdpersoon: Winnie Markus
1945 Der stumme Gast; naar: Unterm Birnbaum; regie: Harald Braun; hoofdpersoon: René Deltgen
1951 Corinna Schmidt; naar: Frau Jenny Treibel; regie: Artur Pohl; hoofdpersoon: Trude Hesterberg
1955 Rosen im Herbst; naar: Effi Briest; regie: Rudolf Jugert; hoofdpersoon: Ruth Leuwerik
1963 Irrungen, Wirrungen; regie: Robert Trösch & Annemarie Siemanek-Ripperger; hoofdpersoon: Jutta Hoffmann
1963 Unterm Birnbaum; regie: Herbert Reinecker; hoofdpersoon: Heinz Reincke
1964 Mathilde Möhring; regie: Herbert Trösch; hoofdpersoon: Annegret Golding
1964 Unterm Birnbaum; regie: Mark Lawton; hoofdpersoon: Paul Esser
1966 Irrungen, Wirrungen; regie: Rudolf Noelte; hoofdpersoon: Cordula Trantow
1966 Die Geschichte des Rittmeisters Schach von Wuthenow; regie: Hans Dieter Schwarze; hoofdpersoon: Karl-Michael Vogler
1967 Mathilde Möhring; regie: Claus Peter Witt; hoofdpersoon: Cornelia Froboess
1967 Stine; regie: Wilm ten Haaf; hoofdpersoon: Ilse Ritter
1968 Effi Briest; regie: Wolfgang Luderer; hoofdpersoon: Angelika Domröse
1968 Unwiederbringlich; regie: Falk Harnack; hoofdpersoon: Lothar Blumhagen
1970 Frau Jenny Treibel; regie: Herbert Ballmann; hoofdpersoon: Gisela Uhlen
1973 Unterm Birnbaum; regie: Ralf Kirsten; hoofdpersoon: Angelika Domröse
1974 Fontane Effi Briest; regie: Rainer Werner Fassbinder; hoofdpersoon: Hanna Schygulla
1975 Frau Jenny Treibel; regie: Hartwig Albiro; hoofdpersoon: Gisela May
1975 Der Stechlin; 3 delen; regie: Wolf Hädrich; hoofdpersoon: Arno Assmann
1976 Grete Minde; regie: Heidi Genée; hoofdpersoon: Katerina Jacob
1977 Cécile; regie: Dagmar Damek; hoofdpersoon: Doris Kunstmann
1977 Schach von Wuthenow; regie: Richard Engel; hoofdpersoon: Michael Gwisdek
1978 Stine; regie: Thomas Langhoff; hoofdpersoon: Simone Frost
1979 Gefangen in Frankreich. Theodor Fontane im Krieg 1870/71; regie: Theo Mezger; hoofdpersoon: Hano Caninenberg
1982 Frau Jenny Treibel; regie: Franz Josef Wild; hoofdpersoon: Maria Schell
1982 Melanie van der Straaten; naar: L'Adultera; regie: Thomas Langhoff; hoofdpersoon: Laurence Calame
1982 Mathilde Möhring; naar: Mathilde Möhring; regie: Karin Hercher; hoofdpersoon: Renate Krößner
1984 Die Poggenpuhls; regie: Karin Hercher;  hoofdpersoon: Christine Gloger
1984 Vor dem Sturm; 6 delen; regie: Franz-Peter Wirth; hoofdpersoon: Rolf Becker
1985 Franziska;  regie: Christa Mühl; hoofdpersoon: Heidemarie Wenzel
1986 Wanderungen durch die Mark Brandenburg; 5 delen; regie: Eberhard Itzenplitz; hoofdpersoon: Klaus Schwarzkopf, verteller
1990 Spiel mit dem Feuer; naar: L'Adultera; regie: Dagmar Damek; hoofdpersoon: Hans-Peter Hallwachs
2019 Unterm Birnbaum; naar Unterm Birnbaum; regie: Uli Edel; hoofdpersoon: Fritz Karl

Documentaire
1957 Märkische Novelle; door: Max Jaap
1971 Wanderungen durch die Mark; door: Karlheinz Mund
1982 Fontane, Theodor - Potsdamer Str. 134c; door: Donat Schober
1998 Flaneur Fontane - Spaziergänge in Berlin; door: Donat Schober

Externe link 
 Werken van Theodor Fontane

Duits schrijver