Sociaal contract
Het sociaal contract is in de politieke filosofie een werkelijke of hypothetische overeenkomst tussen de geregeerden of tussen de regeerders en geregeerden. Dit contract legt ieders plichten en rechten binnen de samenleving vast. De theorie van het sociaal contract werd door filosofen ook aangewend om het gezag van de staat over het individu te legitimeren. Het contract zou ooit stilzwijgend zijn aangegaan om op een redelijke wijze de belangen van individuen te verzoenen met die van de samenleving en haar regeerders.

De belangrijkste contractdenkers zijn de politieke filosofen Thomas Hobbes, John Locke en Jean-Jacques Rousseau. Zij probeerden de georganiseerde samenleving te verklaren vanuit het idee dat mensen ooit zonder regels en in onbeperkte vrijheid in een soort natuurtoestand leefden, maar om uiteenlopende redenen, altijd uit eigenbelang, een contract met elkaar hebben afgesloten. De contractfilosofen hebben verschillende ideeën over de inhoud van dit contract, maar de ideeën hebben gemeen dat de mensen in het sociaal contract bepaalde vrijheden opgaven, waaronder het recht om voor eigen rechter te spelen. Individuele vrijheidsrechten werden deels overgedragen aan de gemeenschap, wat leidt tot democratie, of aan een soeverein.

Het contractdenken ontstond naar aanleiding van de bloedige godsdiensttwisten in het Europa van de 16e en 17e eeuw. Na het wegvallen van de almacht van Rome, na de Reformatie, dachten verschillende denkers na over de vraag hoe een vorst voldoende macht te geven – en de legitimiteit om deze te behouden – om zo de vrede langdurig te kunnen handhaven.

Er bestaan verschillende filosofische opvattingen omtrent het sociaal contract, maar met een gemeenschappelijke rode draad. Het sociaal contract bestaat uit twee onderdelen: de pactum unionis en de pactum subjectionis. Bij het eerste wordt er een horizontaal sociaal contract gesloten tussen burgers, waarbij men elkaars vrijheid erkent alsook de begrenzing ervan. Bij het tweede onderwerpen de burgers zich aan het absolute staatsgezag, en staan ze hun vrijheid of een gedeelte daarvan af.

Filosofen 
Hoewel er reeds bij de Griekse sofisten ideeën in deze richting worden gevonden, wordt het concept 'sociaal contract' voornamelijk geassocieerd met Thomas Hobbes, John Locke en Jean-Jacques Rousseau. In de huidige tijd is John Rawls de belangrijkste politieke filosoof die over het sociaal contract schreef.

Thomas Hobbes (1588–1679) 
Volgens Hobbes' Leviathan (1651) leefden de mensen oorspronkelijk in een natuurlijke toestand, zonder besef van goed of kwaad. Ieder mens voorzag in zijn eigen behoeften en nam wat hij kon nemen. "Man's life was solitary, poor, nasty, brutish and short". Die 'natuurlijke toestand' was dus een toestand van voortdurende oorlog, die pas eindigde toen de mensen bereid waren hun persoonlijke vrijheid op te geven en in handen te geven van een totalitaire soeverein. Hobbes verklaart de sociale cohesie daarmee vanuit de macht van de staat. Deze politiek-filosofische opvatting, waarbij de staat tegenover zijn ingezetenen staat, wordt ook wel het conflictmodel genoemd.

John Locke (1632–1704)
In de tweede verhandeling van zijn "Two Treatises of Government" (1689) bracht Locke een opvatting van het sociaal contract naar voren, die op een aantal punten verschilde van die van Hobbes. Locke aanvaardt het centrale denkbeeld dat personen in een natuurstaat vrijwillig samenkomen om een staat te vormen. Hij dacht echter, anders dan Hobbes, dat de individuen in een natuurlijke staat zichzelf morele grenzen oplegden die hun acties bepaalden. Niettemin leefden zij volgens Locke in een toestand van angst. Ze zagen in dat een 'neutral judge' (een onafhankelijke scheidsrechter) voor hun gedeelde belangen zou kunnen opkomen, en hun vrijheid, hun materieel bezit en hun levens zou kunnen beschermen. Waar Hobbes in zijn Leviathan gepleit had voor een bijna absoluut gezag, argumenteerde Locke dat alle acties van de staat slechts gelegitimeerd konden worden vanuit het algemeen belang van de samenleving. Locke was er ook van overtuigd dat mensen in een samenleving het 'juiste' zouden doen en dat alle mensen beschikten over natuurlijke rechten.

Jean-Jacques Rousseau (1712–1778)
Jean-Jacques Rousseaus "Het maatschappelijk verdrag" (1762) stelde dat de mensen in hun presociale natuurstaat vredelievend en timide waren. Het ontstaan van wetten was volgens hem terug te voeren op het feit dat die mensen een deel van hun individuele vrijheid wilden inleveren in ruil voor meer bescherming. Uitgangspunt is hierbij dat wanneer de mens in volledige vrijheid leeft, dit een bedreiging vormt voor diens veiligheid. Derhalve diende een regering gebaseerd te zijn op de wil van de geregeerden, de "volonté générale". Dit hield ook in dat een regering niet door macht alleen gelegitimeerd mocht zijn. Bij Rousseau komt de sociale cohesie dus tot stand door consensus, daarom ook wel het consensusmodel genoemd, tegenover het conflictmodel van Hobbes.

John Rawls (1921–2002)
In 1971 blies John Rawls (1921–2002) het sociaal contract nieuw leven in met zijn werk A Theory of Justice. Hij stelde een contracttheorie voor met kantiaanse trekjes. In A Theory of Justice stelde hij een soort gedachte-experiment voor waarbij rationele mensen zich moesten voorstellen dat ze zich in een hypothetische 'original position' bevonden. Daarbij worden ze verondersteld geen weet te hebben van hun toekomstige positie in de maatschappij en vanuit die positie stellen ze dan een 'sociaal contract' op. Door op die manier vanachter een veil of ignorance (sluier van onwetendheid) de principes van een rechtvaardige samenleving op te stellen, zou gewaarborgd worden dat ieders rechten gevrijwaard bleven. Niemand zou immers zichzelf in een benadeelde situatie willen plaatsen, waardoor de rationele mensen die het contract opstelden hun best deden dat niemand onrecht werd aangedaan en dat alle leden van de maatschappij fair behandeld zouden worden. De theorie is in dat opzicht dus kantiaans te noemen, omdat Rawls tracht universele wetten op te stellen die het principe van rechtvaardigheid waarborgen. Thomas Nagel was een van de eerste filosofen om dit werk kritisch te belichten (1973, "Rawls on Justice", Philosophical Review).

Referenties aan het sociaal contract

Bataafse Republiek 
Het concept van het sociaal contract, of zoals het werd vernederlandst, van het Maatschappelijk Verdrag, was voor de grondleggers van de Bataafse Republiek in 1795 een leidraad geweest voor de constitutie en latere wetgeving. De Boekenwet 1803, die onder de Bataafse Republiek korte tijd de eerste nationale regeling in Nederland werd ter bestrijding van ongeoorloofde nadruk, maakte in artikel 1 uitdrukkelijk melding van dit desalniettemin hypothetisch verdrag.

Thomas Donaldson 
De Amerikaanse bedrijfsethicus Thomas Donaldson gaf met zijn stakeholders-theorie in 1982 een toepassing van het sociaal contract binnen de bedrijfsethiek. Hiermee kwam hij tot een erkenning van het bestaansrecht van ondernemingen.

Mogelijke uitweg voor interculturele conflicten 
Verwant aan het idee van een sociaal contract is dat van omgangsregels of een zogenaamde straatetiquette in problematische wijken, waartoe Jan Willem Duyvendak en Evelien Tonkens in juni 2007 opriepen. Dat zou het samenleven van autochtonen en nieuwkomers moeten vergemakkelijken en mogelijk zelfs het zich 'thuis voelen' van immigranten. Een dergelijk recept is minstens tussen de regels door ook te vinden bij Edward R. Shapiro en A. Wesley Carr, die een heel boek wijdden aan het zich verloren voelen in wat een vertrouwde omgeving zou moeten zijn. Een gevoel dat bij tal van oudere autochtone Nederlanders te beluisteren is. Overigens, in de meeste gevallen is daarbij sprake van een sluimerend conflict, hoe ongemakkelijk ook.

Onderzoeker Geert Driessen bracht tegen de suggestie van Duyvendak en Tonkens in dat het maar zeer de vraag is of de autochtonen en allochtonen waar het dan vooral vaak om gaat, nog afgezien van de taalbarrières, wel de daarvoor vereiste onderhandelingsmores en -vaardigheden hebben en of de autochtone minderheid wel de bereidheid heeft om zich te voegen naar de religieus en cultureel bepaalde regels van de dominante allochtone groepen (lees: moslimmannen).

De meest voor de hand liggende uitweg voor het probleem dat Duyvendak/Tonkens, Shapiro/Carr en Driessen aansnijden, is wellicht dat een min of meer machtige, bekwame en gezaghebbende partij een bemiddelende rol op zich neemt.

Zie ook
Natuurwet (ethiek)

Externe links 
  ENSIE: 'Sociaal contract'
  Artikel over het sociaal contract in de Stanford Encyclopedia of Philosophy

Ethiek
Filosofische terminologie
Politieke filosofie
Sociale filosofie
Sociologie