Interpersoonlijk circumplex
Het interpersoonlijk circumplex of de interpersoonlijke cirkel is een model dat het gedrag ten opzichte van andere mensen beschrijft. Het gedrag wordt uitgedrukt in twee dimensies, veelal agency of dominantie enerzijds en verbondenheid of affectie anderzijds. De combinatie hiervan leidt tot een cirkelvorm. Het is echter geen dichotoom model, maar een continuüm, zodat gedrag in de meeste gevallen binnen de uiterste cirkel van extreem gedrag zal vallen. Het model kreeg zijn grootste bekendheid door Timothy Leary en door cirkelvorm met mogelijke punten daarbinnen waardoor het gezien kan worden als schietschijf, is het ook bekend als de roos van Leary. Leary gebruikte deze term zelf echter niet en sindsdien is het model verder geëvolueerd.

Hoewel de hoek van de vector belangrijk is om het soort gedrag te bepalen, geeft de lengte de mate van gedrag weer. Hoe verder naar de buitenkant, hoe onaangepaster het gedrag en hoe groter de weerstand of sociale allergie blijkt te zijn die opgewekt wordt.

Er zijn vele verschillende vormen waarbij onderscheid gemaakt wordt tussen de zwakke en sterke variant. De zwakke variant is de interpersoonlijke cirkel waarbij de persoonlijkheidstrekken weliswaar cirkelvormig zijn uitgezet, maar waarbij de onderlinge positie daarbij weinig betekent. De sterke variant is de circumplex waarbij de onderlinge posities aan strikte geometrische voorwaarden op basis van een interpersoonlijke theorie voldoen.

Het model moet niet gezien worden als een simpel stimulus-respons-behaviorisme waarbij gedrag slechts volgt uit de signalen van de omgeving. Het zelfbeeld, de eigen motieven en behoeften spelen ook een belangrijke rol. Het model kan echter wel dienen om een beeld te krijgen van de mate van iemands socialisatie.

Afwijkingen kunnen het gevolg zijn van een beperkte sociale vaardigheid met weinig begrip van wat interpersoonlijke situaties vereisen, moeite om de eigen behoeften en motieven te communiceren en moeite om de behoeften en intenties van anderen te begrijpen.

Model 
Het interpersoonlijk circumplex is een grafiek in de vorm van een cirkel met sectoren met daarin persoonlijkheidstrekken of gedrag die van toepassing zijn in interpersoonlijke situaties. Er zijn vele verschillende soorten cirkels, variërend van 4, 8 tot 16 sectoren. De horizontale as is veelal de mate van verbondenheid of affectie – ook wel weergegeven als afstand-nabijheid – terwijl de verticale as meestal de mate van dominantie en volgzaamheid weergeeft, ook wel weergegeven als boven-onder.

Aan de binnenzijde is veelal normaal gematigd gedrag te vinden, terwijl richting de buitenzijde het gedrag extremer wordt en meer weerstand oproept. Met behulp van deze methode kunnen gedragspatronen geanalyseerd worden waarbij de twee bepalende aspecten van het interpersoonlijk gedrag worden uitgezet in een spreidingsdiagram, resulterend in een hoek die aangeeft welk gedrag het betreft en een vector die de intensiteit daarvan aangeeft. Een andere mogelijkheid met meer detail is er met het radardiagram waarbij elk van de vier, acht of zestien sectoren apart gescoord wordt. Bij een strikt geometrische circumplex zou het spreidingsdiagram hiervan de resultante zijn.

Goed aangepaste mensen variëren hun gedrag over de cirkel afhankelijk van wie ze tegenover zich treffen, waarbij hun gedrag zich meer naar het midden bevindt. Zeer onaangepaste mensen kenmerken zich door hun gedragsintensiteit richting de buitenkant van de cirkel en hebben veelal een beperkt gebied van reacties:
Abnormality consists of the rigid reliance on a limited class of interpersonal behaviors regardless of situational influences or norms, that often are enacted at an inappropriate level of intensity. Normality, then, is simply the flexible and adaptive deployment, within moderate ranges of intensity, of behaviors encompassing the entire circle, as varied interpersonal situations dictate.

Interactie tussen mensen 
Hoe iemand zich gedraagt, lokt gedrag uit bij een ander, al is dit veelal onbewust:
Interpersonal behaviors, in a relatively unaware, automatic, and unintended fashion tend to invite, elicit, pull, draw, or entice from interactants restricted classes of reactions that are reinforcing of, and consistent with, a person's proffered self-definition. If complementary reactions are not forthcoming from interactants, the relationship will either not endure or it will be altered in such a manner that complementarity is established.
Als het gedrag van beide bij elkaar aansluit, is dit complementair gedrag. Bij twee mensen die zich verticaal in tegenoverliggende sectoren bevinden – complementaire sectoren, bijvoorbeeld linksboven en linksonder – treedt veelal toenadering op. Mensen in horizontaal tegenoverliggende sectoren – symmetrisch of anticomplementair – vermijden elkaar vaak. Mensen in dezelfde sector of diagonaal tegenovergesteld – acomplementair – zullen elkaar afwisselend aantrekken en afstoten.

Om deze reden veranderen de meeste tweetallen vanzelf naar een interactie vanuit twee verticaal tegenovergestelde posities. Dit gedrag houden ze vervolgens vaak lang zelf in stand. De interactie kan ook veranderen waarbij twee mensen verticaal wel in dezelfde posities blijven – de een blijft dominant, de andere volgzaam – maar samen schuiven ze wel naar andere horizontale posities. Een conflict kan ontstaan doordat twee mensen van helpend en meewerkend naar aanvallend en opstandig bewegen. Tijdens het oplossen bewegen ze weer terug.

Gedragsbeïnvloeding 
Een conflict hoeft niet slecht te zijn en kan zelfs constructief zijn, maar het mag niet te lang duren. Vooral omdat het gevaar bestaat dat het conflict uit de hand loopt en steeds meer richting de buitenkant van de roos gaat. Daar treedt extremer gedrag op, zoals schreeuwen en wantrouwen.

Het model kan gebruikt worden om iemands gedrag bewust te beïnvloeden. Afhankelijk van de situatie en de fase kan bepaald worden welk kwadrant van gedrag toepasselijk is om een opstandig persoon (tegen) tot samenwerking te krijgen. Eerst zal bepaald moeten worden in welk kwadrant deze persoon zich bevindt, waarna positie gekozen kan worden in het kwadrant dat zich hier rechts van bevindt. Gedrag uit hetzelfde kwadrant of diagonaal tegengesteld gedrag moet voorkomen worden, aangezien dit averechts werkt. Als iemand defensief gedrag (linksonder, volgend-tegen) vertoont, betekent dat helpend gedrag (rechtsonder, volgend-samen). De persoon zal dan geneigd zijn zich aan te passen door leidend gedrag (rechtsboven, dominant-helpend) te gaan vertonen. Hetzelfde geldt voor iemand die aanvallend gedrag (linksboven, dominant-tegen) vertoont. Hier tegenover past leidend (rechtsboven, dominant-helpend) gedrag. De andere persoon zal zich dan waarschijnlijk in het kwadrant rechtsonder schikken.

De hiërarchische posities zijn bij de toepassing niet relevant. Het vasthouden aan de hiërarchische posities kan er juist voor zorgen dat diagonale posities ten opzichte van elkaar blijven bestaan, waardoor afstoting en conflicten in stand blijven.

Uiteraard kan het model ook op een negatieve wijze worden toegepast om iemand naar een kwadrant aan de linkerzijde te bewegen en zo conflicten te creëren.

Theorievorming 
Henry Murray ontwikkelde met Christiana Morgan in de jaren 1930 methodes om behoeften te meten, waaronder de thematische apperceptietest (TAT), en kwam zo in 1938 tot een theorie van 20 behoeften die het menselijk gedrag bepalen.
In de behoeftetheorie van Murray bleken secundaire of psychogene behoeftes vooral interpersoonlijk te zijn. Kurt Lewin had dit al vastgelegd in de formule van Lewin: G = ƒ(P, O), waarbij G gedrag is, P persoon en O sociale omgeving.

Harry Stack Sullivan stelde in het postuum verschenen The Interpersonal Theory of Psychiatry dat persoonlijkheid groeit door interpersoonlijk contact, daarbij afstand nemend van Sigmund Freud die de nadruk legde op intrapsychische conflicten:
I had come to feel over the years that there was an acute need for a discipline that was determined to study not the individual organism or the social heritage, but the interpersonal situations through which persons manifest mental health or mental disorder.

Sullivan ging daarbij zelfs zover te stellen dat persoonlijkheid vooral door interpersoonlijk contact wordt bepaald:
Personality is the relatively enduring pattern of recurrent interpersonal situations which characterize a human life.
Daarbij is de gereflecteerde beoordeling (reflected appraisal) – iemands beleving van de beoordeling door anderen – van invloed op het zelfbeeld en ontstaat een representatie van het zelf en anderen. 

Dat betekent niet dat interne processen geen rol spelen. Zo is er sprake van een cognitieve ontwikkeling, waarbij aanvankelijk voor zeer jonge kinderen iets niet bestaat buiten de directe waarneming, de prototaxische ervaring. De volgende fase is de parataxische ervaring waarbij de werkelijkheid nog niet goed begrepen wordt. Pas bij de syntaxische ervaring is er een goed begrip van de situatie. Volgens Sullivan valt ook bij volwassenen nog een flink deel binnen de parataxische ervaring, wat bijdraagt aan misverstanden in communicatie:
Some insight has developed as to the function performed by uncommunicative, unintelligible, and misleading statements in allegedly communicative interpersonal contexts. These have been observed to occur when the integration is parataxic; that is, when, besides the interpersonal situation as defined within the awareness of the speaker, there is a concomitant interpersonal situation quite different as to its principal integrating tendencies, of which the speaker is more or less completely unaware.
Dit kan een afweermechanisme zijn om stress te verminderen en in extreme gevallen leiden tot een persoonlijkheidsstoornis.

Een belangrijke behoefte was volgens Sullivan het vermijden van vrees. Voor Sullivan waren persoonlijkheidsstoornissen geen kwalitatief andere eigenschappen, maar slechts kwantitatieve verschillen van persoonlijkheidstrekken:
We shall assume that everyone is much more simply human than otherwise, and that anomalous interpersonal situations, insofar as they do not arise from differences in language or custom, are a function of differences in relative maturity of the persons concerned. In other words, the differences between any two instances of human personality–from the lowest grade imbecile to the highest-grade genius–are much less striking than the differences between the least-gifted human being and a member of the nearest other biological genus.

Berkeley 
In 1947 begon Hubert Coffey van de Universiteit van Californië - Berkeley met drie studenten – Mervin Freedman, Timothy Leary en Abel Ossorio – aan een psychodiagnostisch onderzoek van patiënten van dominee J. Raymond Cope van de First Unitarian Church of Berkeley. 

Het hoofddoel was psychotherapie en om dit effectief toe te kunnen passen, werd gezocht naar een persoonlijkheidsmodel dat in staat was om te voorspellen wat er gebeurt tijdens en na therapie. Hier werd onder invloed van de ideeën van Sullivan en Kurt Lewin de basis voor het interpersoonlijk classificatiesysteem gelegd waarvan Freedman het doel uiteenzette:
[...] this research project may be regarded as an attempt at systematization and operational definition of many of the terms and concepts of Harry Stack Sullivan. For Sullivan, interpersonal processes are the starting point of any investigation of human behavior: for him, psychiatry is the study of interpersonal relations; it is not the structural analysis of intrapsychic events in individuals which may be regarded as the conceptual preoccupation of psychoanalysts in the main. [...]
Continuing in this vein we find Mullahy, a student of Sullivan, making the following statements [...]
Pre-existing, fixed drives do not explain an interpersonal situation; because they are not observed. The action in an interpersonal situation is observed, and it is this that explains whatever there may be of pre-existing tendency to act.

Het team onderzocht de interactie tussen zeven patiënten en een therapeut en probeerden vanuit de daarbij vergaarde data concepten te verkrijgen en niet andersom al bestaande concepten te gebruiken om de data te categoriseren. De interacties werden daarbij gecategoriseerd als werkwoorden – interpersonal mechanisms – gebaseerd op de handelingen en niet op de uitspraken. Ook werd de inhoud van de gesprekken gecategoriseerd als group content units. In eerste instantie vond die categorisatie plaats op basis van een dichotomie, die van het zelfbeeld tegenover het wereldbeeld. Door de werkwoorden voor de interacties te vervangen door bijvoeglijke naamwoorden werden interpersonal traits benoemd. Daarop werden de 16 interpersonal mechanisms uitgezet op een cirkel, waarbij niveau 1 bovenaan begon met dominate en vervolgens linksom boast, reject, punish, hate, complain, distrust, condemn self,  submit, admire, trust,  cooperate, love, support, give en teach, aangeduid van A tot en met P. Uit deze rangschikking bleek dat alle 16 mechanismes uitgedrukt konden worden als een mix van 4 knooppunten, dominance, hostility, submission en affiliation. Zo is support een mix van dominance en affiliation.

Binnen de traits en mechanisms werd een verschil in gedragsintensiteit waargenomen, wat uitgezet werd in drie niveaus, terwijl de mate van gedragsstarheid een indicatie was voor onaangepast gedrag.

Op basis hiervan schreven de betrokken onderzoekers een aantal proefschriften. In deze periode volgden ook enkele klassieke werken – waaronder een over de Interpersonal Check List (ICL) van Rolfe LaForge en Robert Suzcek – waarvan dat van Leary de grootste bekendheid kreeg.

De cirkel volgde daarbij niet uit een vooropgezet idee:
The  circular  continuum  utilized  to organize  or  systematize  the  Interpersonal Mechanisms did not emerge out of a priori or deductive reasoning. The first step  after evolution of the concept  of Interpersonal Mechanism was to list all the mechanisms that my colleagues and I could discern or distinguish at the beginning. The mechanisms were thus simply a list of verbs. Thousands of manipulations yielded a system and an orderly arrangement. Slowly the nodal points or axes of affiliation vs. aggression and dominance vs. submission emerged. The circle was preceded by a triangle and a square that I remember. Perhaps rhomboids and tetrahedrons have faded into the mists of time.

Dezelfde groep zette daarna de psychologieafdeling op van het Kaiser Oakland Hospital Oakland, Kaiser Foundation Psychology Research, waar het model verder ontwikkeld werd. Daartoe ondersteunde de United States Public Health Service dit project zes jaar lang, met de eerste vier jaar Coffey en Saxton Pope, Jr. aan het hoofd en daarna twee jaar lang Leary.

Leary 

In 1957 publiceerde Leary Interpersonal Diagnosis of Personality. De invloed van George Herbert Mead, Edward Sapir en Sullivan is te herkennen in de stellingen:
Interpersonal behavior defines the most important dimensions of personality
The variables of a personality system should be designed to measure—on the same continuum—the normal or "adjustive" aspects of behavior as well as abnormal or pathological extremes.

Leary kwam in dit werk opnieuw met 16 interpersoonlijke benaderingen, uitgezet in meerdere ringen. In de binnenste ring staan de letters als aanduiding. De volgende ring geeft de mechanismes of reflexen (trekken), zoals manage, direct, lead bij A. In de ring daarbuiten staat de reactie die deze mechanismes opwekken bij de ander, zoals provokes obedience bij A. In de ring daarop staat extreem gedrag weergegeven, zoals dominate, boss, order bij A. In de buitenste ring zijn de categorieën gecombineerd tot 8 sectoren waarbij het label van elk octant de aangepaste en de onaangepaste of pathologische variant weergeeft, zoals managerial en autocratic bij PA. Leary maakte daarbij gebruik van schalen van de Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI).

Zo waren de concepten van Sullivan in tien jaar tijd uitgewerkt tot een succesvol circumplexmodel en Uriel Foa zag in 1961 dan ook een convergentie bij het onderzoek naar interpersoonlijk gedrag naar het circumplex.

In een onafhankelijk onderzoek was Louis Guttman bij de studie naar intelligentietesten in 1954 tot de radex gekomen, de radial expansion of complexity. Daarin maakte hij onderscheid tussen de moeilijkheidsgraad of complexiteit bij gelijksoortige testen op de verticale as en op de verticale as een circulaire ordening voor testen met een gelijke complexiteit, maar die een andere vaardigheid meten. De verticale dimensie noemde hij simplex en voor de horizontale dimensie muntte hij de term circumflex, een circular order of complexity. De simplexordening had hij eerder toegepast bij de Guttmanschaal. Guttman paste dit niet zelf toe op interpersoonlijk gedrag, maar zijn methode zou daarin wel door anderen geïntegreerd worden.

Earl S. Schaefer paste factoranalyse en de circumplex van Guttman toe op de relatie tussen moeder en kind, maar had als hoofdassen love vs. hostility en autonomy vs. control.

Douglas McNair en Maurice Lorr vonden bij psychometrisch onderzoek van patiënten dat dominance/affiliativeness uitgezet konden worden tegen detachment en compliant abasement. Robert C. Carson schreef een invloedrijk werk waarin hij de circumplex combineerde met de klinische psychologie en de experimentele psychologie. Uit de assen hostile-friendly en dominant-submissive leidde hij de kwadranten hostile-dominant (HD), friendly-dominant (FD), hostile-submissive (HS) en friendly-submissive (FS) af.

Deze nieuwe benadering van persoonlijkheid leek dan ook een voorspoedige toekomst tegemoet te gaan. Dit bleek aanvankelijk echter niet het geval. Leary nam als belangrijkste onderzoeker in 1960 zijn eerste magic mushroom en hield zich vanaf dan met andere zaken bezig. Walter Mischel betoogde in 1968 in Personality and Assessment dat persoonlijkheid veel minder consistent is dan de persoonlijkheidspsychologie aannam en veel meer afhankelijk van de situatie:
[...] it is evident that the behaviors which are often construed as evidence of stable personality trait indicators actually are highly specific and depend on the details of the evoking situations and the response mode employed to measure them.
[...] with the possible exception of intelligence, highly generalised behavioral consistencies have not been demonstrated, and the concept of personality traits as broad dispositions is thus untenable.Weliswaar verschilde dit niet veel van het interactionisme wat Lewin al had vastgesteld, maar het mechanistische model van Mischel was aanleiding tot het persoon-situatie-debat en bracht de persoonlijkheidspsychologie bijna tot stilstand.

Lorna Smith Benjamin publiceerde in deze periode wel haar Structural analysis of social behavior (SASB). Benjamin baseerde haar SASB op Schaefer en Leary, maar besteedde op de assen affiliation en interdependence meer aandacht aan tegengestelden, complementen en tegengiffen (antidotes). Benjamin was de eerste die het belang van tegengesteldheid op een as benadrukte. Tegengesteld gedrag bevindt zich aan de andere zijde van dezelfde as en is dezelfde eigenschap, maar met een tegengesteld teken. Complementair gedrag bevindt zich op gelijke hoogte op de andere as, met antidotes als tegengestelde daarvan op die as. Slechts op die manier kan bij het uitzetten van gedrag van verschillende mensen een werkelijke cirkel ontstaan.
Benjamin construeerde twee circumplexen, een actieve ouderlijke circumplex met als assen power en autonomy en een reactieve kinderlijke circumplex met individualism en submission.

 Wiggins 

Vanaf 1977 ontstond er echter hernieuwde aandacht. In 1982 waren er 21 verschillende modellen die met de circumplex werkten die onafhankelijk van elkaar ontwikkeld waren. Daaronder waren de Interpersonal Adjective Scales (IAS) van Jerry S. Wiggins die zouden uitgroeien tot de meest invloedrijke versie. Wiggins had deze gebaseerd op de 1710 bijvoeglijke naamwoorden die Lewis Goldberg had gebruikt om persoonlijkheidstrekken te beschrijven. Daarvan werden er zo'n 800 gevonden die binnen de schaal sociale status of liefde vielen en deze werden uitgezet in de circumplex van Guttman. Aanvankelijk werden deze ingedeeld in de categorieën van Leary, maar uit multivariate analyse bleek dat deze categorieën niet voldeden aan het criterium van een gelijke afstand in een hoek van 45°. Een aantal paren van persoonlijkheidstrekken stond veel dichter bij elkaar gegroepeerd, terwijl andere paren veel verder uit elkaar werden stonden dan het model van Leary – waarbij de factoranalyse nog met de hand was gedaan – voorspelde. Wiggins had zijn eigen metingen van interpersoonlijke eigenschappen afgeleid van de sociale uitwisselingstheorie van Foa en Foa, de resource theory of social exchange. Deze kwamen nauw overeen met het ideaal van een equidistant cirkelvormig cluster. Zo werden octanten gevonden die de labels kregen van ambitious-dominant, gregarious-extraverted, warm-agreeable, unassuming-ingenuous, lazy-submissive, aloof-introverted, cold-quarrelsome en arrogant-calculating. In de aangepaste IAS-R werden dit assured-dominant, gregarious-extraverted, warm-agreeable, unassuming-ingenuous, unassured-submissive, aloof-introverted, cold-hearted en arrogant-calculating. Elke term is daarbij weer opgebouwd uit meerdere termen.

David Bakan had in 1966 al gesteld dat agency – het potentieel tot handelen, wat bijdraagt aan individualiteit, zich manifesterend in het streven naar macht – en communion – vergelijkbaar met Gemeinschaft, het onderdeel uitmaken van een grotere gemeenschap, zich manifesterend in intimiteit en solidariteit – met de spanningen die uit deze dualiteit voortkomen de twee essentiële begrippen waren om de menselijke samenleving te begrijpen. Een evenwicht tussen deze twee is van belang, het is niet goed als de agency niet gematigd wordt door de communion en er sprake is van unmitigated agency. Voor Wiggins was het interpersoonlijk circumplex de verwezenlijking van dit dualisme.

 Vergelijking met andere modellen 

In 1985 werd de IAS gekoppeld aan de behoeftetheorie van Murray. Ook de vergelijking met de big five werd meerdere malen gemaakt.;  (1989): 'Some Determinants of Factor Structures From Personality-Trait Descriptors' in Journal of Personality and Social Psychology, Volume 57, p. 552-567 Hierbij lijken vooral extraversie en agreeableness uit de big five terug te vinden in het interpersoonlijk circumplex. 

Willem Hofstee, Boele de Raad en Goldberg kwamen in 1992 met de abridged big five dimensional circumplex (AB5C) waarin zij de vijf dimensies van de big five integreerden met het circumplexe persoonlijkheidsmodel.

Ook de duistere drie zijn uitgezet op het circumplexe persoonlijkheidsmodel, waarbij narcisme richting friendly-dominant ligt, machiavellisme richting hostile-submissive en psychopathie richting hostile-dominant. Ander onderzoek zoekt machiavellisme juist bij arrogant-calculating.

 Symmetrische en complementaire communicatie 
Niet alleen persoonlijkheidstrekken kunnen worden uitgezet, dit zou ook voor interpersoonlijk gedrag gelden.

Naast de interpersoonlijke benadering werd vanuit het interactionisme door Gregory Bateson in 1936 het begrip schismogenese geïntroduceerd, een model ter verklaring van het creëren van verdeeldheid. Hij maakte daarbij onderscheid tussen symmetrisch en complementair gedrag, waarbij de eerste gelijkwaardig en de tweede ongelijkwaardig is. Carlos Sluzki en Janet Beavin ontwikkelden een typologie voor symmetrische en complementaire communicatie bij een dyade. Symmetrische uitwisseling is onder meer als beide instemmen (↓↓), verwijzen (→→), of aanwijzingen geven (↑↑). Complementaire uitwisseling is onder meer als de een aanwijzingen geeft en de ander deze opvolgt (↑↓) of de een vraagt en de ander antwoordt (↓↑).

 Transactietypen 

Dit werd verder uitgewerkt tot matrix van transactietypen door Philip M. Ericson en L. Edna Rogers.

 Literatuur 
 ;  (2006): 'Interpersonal Theory and the Interpersonal Circumplex Evolving Perspectives on Normal and Abnormal Personality' in  Differentiating Normal and Abnormal Personality, Springer
  (2003): Paradigms of Personality Assessment'', Guilford Press

Noten 

Psychologie