Psalter-getijdenboek van Yolande van Soissons
Het Psalter-getijdenboek van Yolande de Soissons is een verlucht handschrift dat gemaakt werd in Amiens omstreeks het einde van de 13e eeuw (ca. 1280-1299). Het is een van de vroegste voorbeelden van het Psalter-getijdenboek. Het handschrift wordt nu bewaard in het in de Morgan Library & Museum in New York als MS M. 729.

Beschrijving 

Het handschrift is samengesteld uit 434 perkamenten folia. De folia meten 182 bij 134 mm. De tekst, in het Latijn met enkele gebeden in het Picardisch, is geschreven in een kolom met 19 lijnen per blad. Hij is geschreven in een gotische textura. Het officie van de heilige Michaël (ff. 404-434) werd pas in 1390 toegevoegd toen het handschrift in het bezit was van Charles de Poitiers, bisschop van Poitiers.

Het handschrift bevat 40 volbladminiaturen, 66 grote gehistorieerde initialen en 24 kalender illustraties. 6 pagina’s zijn voorzien van een gedecoreerde marge met wapenschilden, kleine taferelen en drôlerieën.

Er waren drie scribenten bij het handschrift betrokken. De eerste schrijft in een vrij compacte gotische fraktura. Vanaf f201 (na het psalter en de kantieken bij het psalter) is er een tweede schrijver aan het werk, herkenbaar aan het streepje in plaats van een punt boven de ‘i’. Het officie van de Heilige Micael is van een 14e-eeuwse hand.

Herkomst 
De kalender is opgesteld voor gebruik van Amiens. In het Mariagetijde komen we naast het gebruik van Amiens versies van gebeden tegen die typisch zijn voor Reims en een dat gebruikt werd in Parijs. Het dodenofficie is voor gebruik van Doornik.

De kunsthistorici nemen over het algemeen aan dat het handschrift gemaakt werd in Amiens voor Yolande de Soissons, burggravin van Soissons, dame van Coeuvres, gehuwd met Bernard V van Moreuil. Dat het handschrift voor een vrouw gemaakt werd blijkt uit de Franse gebeden.

In 1390 was het handschrift, volgens een notitie op f434v, in het bezit van Charles de Poitiers, bisschop van Poitiers. Daarna duikt het op in de verzameling van William Young Ottley (1771-1836). In mei 1838 wordt het verkocht bij Sotheby's in Londen aan de boekhandelaars Payne and Foss. Die verkopen het manuscript op hun beurt aan Robert Stayner Holford van Dorchester House in London. In 1927 wordt het aangekocht van George Holford door de Morgan Library, deel van het huidige Pierpont Morgan Museum.

In ‘The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture, Part I’, wordt gesteld dat de eerste eigenares van het getijdenboek gedeelte de Comtesse de la Table, dame de Coeuvres, de tweede vrouw van Raoul, graaf van Soissons was. Dat zou dan later in het bezit gekomen zijn van haar stiefdochter Yolande de Soissons en haar echtgenoot Bernard de Moreuil, die het dan lieten uitbreiden met een psalter. Deze these wordt door enkele andere kunsthistorici ondersteund.

Inhoud 
Dit boek is een mooi voorbeeld van een 13e-eeuws psalter-getijdenboek dat de psalmen, de Mariagetijden en andere gebeden combineerde en zijn eigenaar een compleet boek voor de privédevotie verschafte.

Het boek bevat:
ff. 1v-7r: Zeven afbeeldingen die het psalter voorafgaan
ff. 8r-13v: Kalender (voor gebruik van Amiens)
ff. 14r-15v: Gebeden tot Christus
ff. 16r-179rv: psalter
ff. 179v-193v: kantieken. en gebeden
ff. 202v-222v: Diverse gebeden waaronder enkele in het Picardisch
ff. 223r-309r: De Getijden van de Heilige Geest en het Kleine Officie van Onze Lieve Vrouw waarvan beurtelings een gebedstonde volgt. De suffragia (gebeden tot de heiligen) volgen op de lauden van het Mariagetijde en gaan de priem van het Heilige Geest getijde vooraf.
ff. 310v-f344r: Morgengebed tot het kruis en de passiegetijden
ff. 345v-354r: De boetepsalmen
ff. 354v-388r: Het dodenofficie
ff. 388v-403v: Psalter van de heilige Hiëronymus
ff. 404r-433v/ Getijden van de heilige aartsengel Michael (14-eeuwse toevoeging)

Verluchting 
Het handschrift is zeer rijkelijk verlucht, elk belangrijk onderdeel begint met een bladgrote miniatuur en elke belangrijke tekst met een gehistorieerde initiaal. Daarnaast zijn er nog talloze kleine bewoonde of versierde initialen en wordt er overal gebruik gemaakt van lijnvullers. De gewone hoofdletters zijn uitgevoerd als gekleurde lombardes. De pagina’s met een gehistorieerde initiaal zijn ook telkens voorzien van een omkadering uit staven, versierd met wapenschilden en geometrische motieven. Op en rond het kader zijn scènes en figuurtjes geschilderd, mensen, dieren en drôlerieën.

Artiesten 
Er waren twee artiesten betrokken bij de realisatie van het manuscript; voorbeelden van het werk van de betere van de twee zijn de miniaturen op f4v, f5r, f15r, f40r, f55v, f70v, f71r, f85v en f319r. Hij besteedde meer zorg aan de modellering van handen en gewaden en creëerde daardoor effecten van luchtigheid en beweging. Zijn palet bevatte meer grijs, zelfs in de vleeskleur, hij gebruikte nauwelijks primaire kleuren en zijn gebruik van minium of loodmenie was zeer beperkt. De gezichten die hij schilderde, zijn vrij divers en zeer expressief. Zijn assistent die vooral de randdecoratie en verscheidene gehistorieerde initialen schilderde, gebruikte veel minium, blauw en wit en nauwelijks groen. Een van zijn volbladminiaturen is de ‘geboorte van Christus’ op f246v, we zien duidelijk dat hier minder zorg aan is besteed.

Losstaande miniaturen 
Buiten het psalter en de getijden zijn enkele volbladminiaturen toegevoegd die geen directe relatie hebben met de tekst. Vooraan in het handschrift vinden we:
f1v: Yolande de Soissons, haar echtgenoot en twee zoons. sommige onderzoekers zien hierin een openingsscène uit het boek Ruth.
f2r: De heilige Franciscus predikend voor de vogels
f3r: De inventie van het lichaam van de heilige Firminus, patroonheilige van Amiens
f4v: Een kruisiging
f5r: Christus in majesteit
f6v: Noli me tangere
f7r: De nederdaling ter helle
f15r: Het zweetdoek van de heilige Veronica

Kalender 
De kalender bevat een bladzijde per maand. Bovenaan elke bladzijde vindt men een kort vers uit een gedicht van Beda Venerabilis uit het begin van de 8e eeuw. Deze versjes laten toe de “slechte” dagen of dies aegyptiacae van de maand af te leiden. De eerst genoemde dag in het vers telt men vanaf het begin van de maand, de tweede vanaf het einde van de maand. Verder bestaat de kalender uit de klassieke elementen. Elke pagina heeft vijf kolommen met het numerus aureus (1), de zondagsletter (2), het nummer (3) en type (4) van de dag uitgedrukt volgens het Romeinse systeem met kalenden, nonen en iden. De vijfde kolom bevat de heilige die op die dag herdacht wordt of het vaste feest dat die dag gevierd wordt. In de ‘KL’ titel die met geschilderde letters is uitgewerkt, vinden we binnen de ‘L’ een kleine miniatuur die de activiteiten van de maand illustreert. Elke bladzijde is versierd met een kleine miniatuur aan de rechterzijde van de tabel, met het symbool van de dierenriem. De kalendertabellen zijn omkadert met balken met geometrische versieringen en talloze wapenschilden.

Psalmen 
Het psalter is onderverdeeld in acht secties (beginnend met psalm 1, 26, 38, 52, 68, 80, 97 en 109). Deze psalmen (vanaf psalm 26) worden ingeleid met een bladgrote miniatuur met scènes uit het leven van Christus. De psalm zelf begint met een gehistorieerde initiaal. De psalmen binnen de secties beginnen met een bewoonde initiaal van drie lijnen hoog. De versalen beginnen met een gekleurde lombarde. Blanco spaties aan het einde van een vers worden opgevuld met lijnvullers. De lijst van miniaturen volgt hierna:

psalm 1: Beatus vir
f. 16r. Gehistorieerde initiaal ‘B’: boven: David speelt orgel: onder David kijkend naar Goliath die in de marge rechtsonder is afgebeeld.
 psalm 26: Dominus illuminatio mea
f. 39v: Volbladminiatuur: Christus op de tinnen van de tempel met de duivel onderaan (tweede bekoring)
f. 40r, Gehistorieerde initiaal ‘D’, David in gebed tot God
 psalm 38: Dixit custodiam vias meas
f. 55v: Volbladminiatuur: Christus op een bergtop met de duivel onderaan (derde bekoring)
f. 56r, Gehistorieerde initiaal ‘D’, geknielde David kijkend naar Christus boven hem in de wolken
psalm 52: Dixit insipiens in cordo suo
f. 70v: Volbladminiatuu: de opwekking van Lazarus
f. 71r: Gehistorieerde initiaal ‘D’, gek met een stok en etend van een broodje
psalm 68: Salve me fac
f. 85v: Volbladminiatuur: het mirakel van de vermenigvuldiging van de broden
f. 86r: Gehistorieerde initiaal ‘S’, boven: Christus met een wereldbol; onder: David in het water
 psalm 80: Exultate Deo adjutari nostro
f. 104v: Volbladminiatuur: Christus geneest de blindgeborene
 f. 105r, Gehistorieerde initiaal ‘E’, David speelt op een klokkenspel
psalm 97: Cantate Domino canticum novum
f. 122v: Volbladminiatuur: Christus en de overspelige vrouw
f. 123r, Gehistorieerde initiaal ‘C’, drie priesters zingen de mis
psalm 109: Dixit dominus domino meo
f. 141v: Volbladminiatuur: het doopsel van Christus
f. 142r, Gehistorieerde initiaal ‘D’, God de Vader en Christus

Getijden 
Op de eerste twee gebedsstonden na zijn worden alle gebedsstonden ingeleid met een bladgrote miniatuur en de tekst zelf begint dan met een grote gehistorieerde initiaal. In de suffragia beginnen de teksten met een gehistorieerde initiaal van zes lijnen hoog die de heilige of een gebeurtenis uit zijn leven voorstelt. De bladzijden met versierde initialen zijn volledig omkadert, versierd met wapenschilden en in de marges zijn talrijke drôlerieën en grotesken getekend. De volbladminiaturen zijn geplaatst in een kader van gotische architectuur versierd met wapenschilden en allerlei marginalia.

ff. 223r: Metten van het Heilige Geest getijde
ff. 228v: Lauden van het Heilige Geest getijde
f228v: gehistorieerde initiaal met de twaalf apostelen
ff. 232v-246r: Metten van het Mariagetijde
f232v: volbladminiatuur: Yolande van Soissons geknield in gebed voor een gedrapeerd altaar met daarop een beeld van de Maagd Maria met Kind.
f233d: gehistorieerde initiaal met de annunciatie
ff. 246v-253r: Lauden van het Mariagetijde
f246v: volbladminiatuur; de geboorte van Christus
f247r: gehistorieerde initiaal met de besnijdenis van Christus
ff. 253v: Suffragia
f253v: gehistorieerde initiaal met een genadestoel (Heilige Drievuldigheid)
f254r: gehistorieerde initiaal van de Heilige Drievuldigheid
f254v1: gehistorieerde initiaal met twee geknielde heiligen in gebed voor een kruis
f254v2: gehistorieerde initiaal met twee engelen
f255r: gehistorieerde initiaal met Johannes de Doper
f255v1: gehistorieerde initiaal met annunciatie
f255v2: gehistorieerde initiaal met de apostelen Petrus en Paulus
f256r: gehistorieerde initiaal met de evangelist Johannes
f256v1: gehistorieerde initiaal met de apostel Andreas
f256v2: gehistorieerde initiaal met zeven apostels waaronder Petrus
f257r1: gehistorieerde initiaal met de steniging van de heilige Stephanus
f257r2: gehistorieerde initiaal met de marteldood van de heilige Laurentius
f258v: gehistorieerde initiaal met de heilige Nicasius van Reims
f258r1: gehistorieerde initiaal met de marteldood van een mannelijke heilige
f258r2: gehistorieerde initiaal met de heilige Martinus van Tours die zijn mantel verdeelt
f258v: gehistorieerde initiaal met de heilige Nicolaas van Myra met twee(!) geredde kinderen in een tobbe
f259r1: gehistorieerde initiaal met de heilige Eligius van Noyon
f259r2: gehistorieerde initiaal met drie heilige belijders en een heilige bisschop in gebed
f259v: gehistorieerde initiaal met Maria Magdalena, afbeelding van het ‘noli me tangere’
f260r1: gehistorieerde initiaal met de heilige Agatha van Catania
f260r2: gehistorieerde initiaal met de heilige Catharina van Alexandrië
f260v: gehistorieerde initiaal met de heilige Elizabeth van Hongarije
f261r: gehistorieerde initiaal met de heilige Ursula en de 11.000 maagden
f261v1: gehistorieerde initiaal vier vrouwelijke heiligen waarbij twee martelaressen
f261v2: gehistorieerde initiaal de marteldood van een onbekende mannelijke heilige
f262r: gehistorieerde initiaal met Sint Jacob de Meerdere
f262v: gehistorieerde initiaal met de heilige Margareta van Antiochië
f263r: gehistorieerde initiaal met de heilige Maurus van Glanfeuil
ff. 264v-267r: Priem van het Heilige Geest getijde
f264v: volbladminiatuur; de schepping van hemel en aarde
f265r: gehistorieerde initiaal met een groep van knielende apostelen
ff. 267v-272r: Priem van het Mariagetijde
f268r: gehistorieerde initiaal met de drie wijzen bij Herodes
ff. 272v-275r: Terts van het Heilige Geest getijde
f272v: volbladminiatuur; de schepping van planten en bomen
f273r: gehistorieerde initiaal met een voorstelling van Pinksteren
ff. 275v-279r: Terts van het Mariagetijde
f275v: volbladminiatuur; de aanbidding van de wijzen
f276r: gehistorieerde initiaal met de droom van de drie wijzen
ff. 279v-282r: Sext van het Heilige Geest getijde
f279v: volbladminiatuur; schepping van hemel en aarde
f280r: gehistorieerde initiaal met de hh. Petrus en Paulus predikend
ff. 282v-286r: Sext van het Mariagetijde
f282v: volbladminiatuur; de presentatie in de tempel
f283r: gehistorieerde initiaal met de vlucht naar Egypte
ff. 286v-288r: None van het Heilige Geest getijde
f286v: volbladminiatuur; schepping van vogels en dieren
f287r: gehistorieerde initiaal met de heilige Petrus die een lamme geneest
ff. 288v: Gebed tot de heilige Christoffel
f288vv: volbladminiatuur; de heilige Christoffel
ff. 289v-293r: None van het Mariagetijde
f289v: volbladminiatuur; parabel van de zaaier
f290r: gehistorieerde initiaal met de vlucht naar Egypte en een vernield afgodsbeeld
ff. 293v-296r: Vespers van het Heilige Geest getijde
f293v: volbladminiatuur; de schepping van Eva
f293r: gehistorieerde initiaal met de drie hebreeuwen in de oven
ff. 296v-302r: Vespers van het Mariagetijde
f296v: volbladminiatuur; de moord op de onnozele kinderen
f297r: gehistorieerde initiaal met Christus discuterend met de schriftgeleerden
ff. 302v-305r: Completen van het Heilige Geest getijde
f302v: volbladminiatuur; God rust na de schepping
f303r: gehistorieerde initiaal met de opwekking uit de doden van Tabitha door Petrus
ff. 305v-309r: Completen van het Mariagetijde
f305v: volbladminiatuur; de dood van Maria
f306r: gehistorieerde initiaal met de kroning van de Heilige Maagd

Passiegetijden 
In de passiegetijden vinden we ook telkens een volbladminiatuur en een gehistorieerde initiaal voor elke gebedsstond.

Metten:
f310v: De intrede in Jeruzalem
f311r: Christus wast de voeten van Petrus
Lauden
 volbladminiatuur ontbreekt
 f315r: Het hoofd van Johannes de Evangelist
Priem
f319v: Het Laatste Avondmaal
f320r: De wake in de Olijfhof
Terts
f323v: Het verraad van Judas
f324r: Christus bespot en geslagen
Sext
 volbladminiatuur ontbreekt
f328r: De kruisdraging
None
f332v: De kruisiging
f333r: Gebouwen storten in door de aardbeving bij de dood van Christus
Vespers
f337v: De kruisiging
f338r: De kruisafname
Completen
f341v: De graflegging
f342r: De drie Maria’s bij het graf

Boetepsalmen 
f345v: Volbladminiatuur met een kruisiging
f346r: Gehistorieerde initiaal: David biddend in een put op een berg

Dodenofficie 
f354v: Volbladminiatuur: Allegorische afbeelding van de geschiedenis van Barlaam en Josaphat
f355r: Gehistorieerde initiaal: Priesters dragen een dodenmis op

Psalter van de heilige Hiëronymus 
f388v: Volbladminiatuur, de heilige
f389r: Gehistorieerde initiaal: De heilige Hiëronymus schrijvend

Externe links 
 Medieval & Renaissance Manuscripts, The Morgan Library & Museum, M279, The Morgan Library & Museum, Catalogus
 Psalter – Book of Hours M 729, Curatorial description, Morgan Library & Museum.
 Medieval & Renaissance Manuscripts, The Morgan Library & Museum, online raadplegen.

13e-eeuws boek
Getijdenboek
Psalter