La Flora getijdenboek
Het La Flora getijdenboek of voluit de Horae Beatae Mariae Virginis, La Flora is een getijdenboek voor het gebruik in Rome, dat waarschijnlijk gemaakt werd in Valenciennes voor 1489 en afgewerkt in Brugge en Gent voor 1498. Het boek kreeg zijn naam naar de vele bloemen die in de marges van de miniaturen en van de tekstblokken werden afgebeeld. Het wordt nu bewaard in de Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele III in Napels met als signatuur Ms.I.B.51.

Beschrijving 
Het handschrift bestaat uit 368 perkamenten folia van 204 × 134 mm. Het tekstblok meet 80 × 60 mm. De Latijnse tekst is geschreven in een gotica rotunda in een kolom met 17 lijnen per blad.

Het boek is gebonden in een met goud gestempelde groen marokijnen omslag met de wapens van Ferdinand I der Beide Siciliën, uit de late achttiende of de vroege negentiende eeuw, waarschijnlijk gemaakt door het atelier van Angelo Trani in Napels.

Geschiedenis 
Het handschrift zou in het bezit geweest zijn van Karel VIII. Zijn wapen werd in 1498 op f2v toegevoegd. Het wapenschild met een gouden kroon erboven staat in een verguld medaillon met daarboven zijn initiaal “K”. Na Karel VIII kwam het terecht bij Elisabetta Farnese (1692-1766), ook Isabella genoemd, die het doorgaf aan haar zoon Karel III, koning van Spanje en als Karel VII koning van Napels. In 1736 werd het boek opgenomen in de Biblioteca Reale. Bodo Brinkmann trekt het eigenaarschap van Karel VIII in twijfel omdat de dikke perspectivistische rand om het wapenschild duidelijk naar de renaissance zou wijzen, maar een bijna identieke voorstelling, zij het in het vierkant, werd teruggevonden in een ander handschrift gemaakt voor Karel VIII door Jean Bourdichon in 1498. Karel VIII blijft dus een mogelijke eigenaar.

Opdrachtgever 
Gezien de kwaliteit van het werk, de innovativiteit van de schildertechniek en de bijzondere iconografie die hier en daar gebruikt werd door Simon Marmion, kan men ervan uitgaan dat de miniaturen gemaakt werden voor een werk besteld door een hooggeplaatste opdrachtgever. Toen Marmion in 1489 stierf en het manuscript onafgewerkt achterbleef, werd het reeds afgewerkte gedeelte herbruikt om een nieuwe codex samen te stellen voor een andere opdrachtgever. Het is best mogelijk dat die nieuwe opdrachtgever een vrouw was gezien de ongebruikelijke miniatuur gewijd aan Susanna. Dit thema werd wel meer gebruikt voor vrouwelijke opdrachtgeefsters.

Inhoud 
Het handschrift heeft een ietwat vreemd devotioneel programma dat afwijkt van het klassieke getijdenboek. De iconografische cyclus sluit er ook niet altijd naadloos op aan, wat waarschijnlijk het resultaat was van het gebruik van afbeeldingen uit een ander werk om deze cyclus te illustreren. De misteksten zijn een vrij vreemde combinatie en de volbladminiaturen erbij (Christus en de Samaritaanse vrouw, het proces van Susanna en de maaltijd met de Emmaüsgangers) zijn geen gebruikelijke thema’s in een getijdenboek. De andere volbladminiaturen van ‘Ons Heer Hemelvaart’ en ‘Maagd met Kind en alle heiligen’ horen niet echt bij respectievelijk Pinksteren en de geboorte van Christus. Ook het Laatste oordeel bij de completen van de Mariagetijden is een vreemde combinatie.

 ff. 2r-14v: Kalender
 ff. 15r-17r: Uittreksel uit het evangelie volgens Johannes
 ff. 17v-18v: Uittreksel uit het evangelie volgens Lucas
 ff. 19r-20r: Uittreksel uit het evangelie volgens Matteüs
 ff. 20v-20v: Uittreksel uit het evangelie volgens Marcus (onvolledig)
 ff. 21vr-58r: Passiegetijden
 ff. 59v-65v: Kleine getijden van het Heilig Kruis
 ff. 67v-73r: Kleine getijden van de Heilige Geest
 ff. 74vr-80r: Mis voor de Heilige Maagd Maria
 ff. 81v-149r: Kleine Officie van Onze Lieve Vrouw
 ff.150v-158v: Vespers en completen voor de advent
 ff. 159v-162r: Obsecro te
 ff. 162v-164v: O intemerata
 ff. 165v-167v: Stabat Mater
 ff. 168v-187v: Boetepsalmen en Litanie van alle Heiligen
 ff. 188v-227v: Dodenofficie
 ff. 230v-244v: Psalter van de Heilige Hiëronymus
 ff. 246v-252v: Mis voor Paaszondag
 ff. 253v-255v: Mis voor Pinksteren
 ff. 257v-261r: Mis voor Allerheiligen
 ff. 262v-267r: Mis voor de dag van de geboorte van Christus
 ff. 269r-283r: Mis voor Palmzondag
 ff. 284v-288v: Lezing uit het evangelie volgens Johannes (3e zondag van de vasten)
 ff. 289v-293v: Lezing van de profeet Daniël (epistel op zaterdag voor de 4e zondag van de vasten)
 ff. 294v-298r: Lezing uit het evangelie volgens Lucas (evangelie paasmaandag)
 ff. 298v-302r: Lezing uit het evangelie volgens Johannes
 ff. 303r-306v: Mis voor de aartsengel Michaël
 ff. 307v-311r: Gebed van de Heilige Gregorius
 ff. 315v-342v: Suffragia
 ff. 343r-365r: Zondagsgebeden

Verluchting 
De codex telt 36 volbladminiaturen, 28 half- en kwartbladminiaturen en 30 kleine miniaturen. Daarnaast zijn er 24 bas de page miniaturen in de kalender, 6 gehistorieerde marges en 3 gehistorieerde initialen. De verluchtingen zijn van de hand van Simon Marmion, de Meester van het gebedenboek van Dresden, Maximiliaan-meester en de Meester van de gebedenboeken omstreeks 1500. De meesters werkten niet gelijktijdig aan het manuscript, het boek lijkt een beetje een samenraapsel van verschillende verluchtingscampagnes die later werden samengevoegd.

Deze meesters werkten niet gelijktijdig aan het manuscript, het werd verlucht in verschillende campagnes. Alle tweeëntwintig volbladminiaturen van de hand van Marmion en vijf andere van de Maximiliaan-meester werden tegen de rand van de tekening aan uitgeknipt. Daarna werden ze gemonteerd in een perkamenten blad met dezelfde afmetingen dan de andere folia in de codex. Hierop werd dan de lijsten die de prenten omkaderen geschilderd. Eventuele originele versierde marges gingen hierbij verloren. Zevenentwintig van de zesendertig volbladminiaturen komen dus uit een ander werk of hun origineel ontwerp werd achteraf gewijzigd.

De belangrijke secties in het handschrift worden ingeleid met een volbladminiatuur in een geschilderde lijst op de verso zijde van een [meestal) blanco pagina. Op de tegenoverliggende pagina wordt dan een half- of kwartbladminiatuur geschilderd met het begin van de tekst. De beginletter wordt uitgewerkt in een geschilderde initiaal van 6 lijnen hoog. Het geheel is gevat in een paginagrote marge in Gents-Brugse stijl. In de strooiranden werden hoofdzakelijk bloemen, vogels en insecten gebruikt, met daarnaast vrij originele objecten zoals pelgrimsbadges, belletjes, schelpen en dergelijke meer.

Op achttien van de volbladminiaturen van Marmion zijn de figuren voorgesteld in halve lengte, een keerpunt in de schildertechniek. Deze manier van voorstellen waarbij de personen niet volledig worden afgebeeld maar bijvoorbeeld slechts van het middel tot het hoofd, hetgeen de figuren veel massiever maakt en naar de voorgrond trekt. Dit creëert een directere en dichtere relatie tussen het beeld en de toeschouwer. Dit werk was niet het eerste waar hij die techniek toepaste, maar het La Flora getijdenboek is wel het eerste manuscript waarin die voorstelling van personen. op grote schaal gebruikt werd.

Ook alle tekstbladzijden krijgen een strooirand langs de buitenzijde van het blad, meestal gevuld met bloemen, insecten en vogels.

Het kalender bestaat uit 24 pagina’s, twee per maand. De tekst van het kalender is gevat in een gouden lijst, die geplaatst is voor een gouden architectonische structuur met onderaan een open boog. In die boog is een tafereel geschilderd dat de activiteiten van de maand op het land of bij de gegoede burgerij weergeeft. Op het tweede beeld van de maand is het dierenteken van de maand in de afbeelding geïntegreerd. Voor de maand november neemt de boogschutter de ganse prent in beslag. Ook bij de maand April vormen de tweelingen een integraal deel van het beeld. Voor de maand Januari, deel 1, bestaat de architectonische structuur uit twee ramen naast de tekst en is de miniatuur onderaan geplaatst in een eenvoudige gouden lijst die op het tekstblok aansluit.

Minaturisten 
De volgende volbladminiaturen kunnen toegeschreven worden aan:

Simon Marmion 
f67v: Nederdaling van de Heilige Geest, f74v: Zondeval in het aardse paradijs, f81v: Annunciatie, f103: Maria-Visitatie, f114v: Geboorte van Jezus, f120v: Aankondiging aan de herders, f125v: Aanbidding der wijzen, f130v: Opdracht in de tempel, f135v: Vlucht naar Egypte, f143v: Laatste oordeel, f150v: Maria op haar sterfbed, f164v: Kruis op Golgotha met de werktuigen van de passie, f168v: Koning David bidt tot God, f188v: De opwekking van Lazarus, f230v: De Heilige Hiëronymus, f246v: Noli me tangere, f253v: Ons Heer hemelvaart, f262v: De Maagd, het Kind en alle heiligen, f284v: Christus en de Samaritaanse, f289v Het proces van Susanna, f295v: De maaltijd met de Emmaüsgangers, f307v: Gregoriusmis, f318v: Prediking door Jakobus de Meerdere

Maximiliaan-meester 
f21v: Voetwassing, f28v: Arrestatie van Jezus, f33v: Ecce Homo, f37v: Kruisdraging, f41v: Christus wordt aan het kruis genageld, f45v: Kruisafname, f49v: Maria Magdalena zalft de voeten van Christus, f54v: Christus nederdaling ter helle en de verrijzenis, f320v: Vierendeling van de Heilige Ypolitus, 322v: Antonius van Egypte, f339v: De Heilige Catharina staande onder een baldakijn met keizer Maxentius onder haar voeten, f341v: De Heilige Barbara zittend voor het slot van haar vader

Meester van het gebedenboek van Dresden 
f59v: Taferelen uit het passieverhaal. Deze meester schilderde ook de folia met gehistorieerde marges op f247r, f263r en f290r.

Meester van de gebedenboeken rond 1500 
Alle kalenderminiaturen.

Lijst van de miniaturen

Evangelies 
 f15v: ¼, Johannes de evangelist
 f17v: ¼, Lucas de evangelist
 f19r: ¼, Matteüs de evangelist
 f20v: ¼, Marcus de evangelist

Passiegetijden 
 f21v-f22r: 1 Voetwassing; ¼ Christus biddend in de Olijfhof (metten)
 f28v-f29r: 1 Arrestatie van Jezus; ½ Christus voor Kaïfas (lauden)
 f33v-f34r: 1 Ecce Homo; ¼ Proces bij Pilatus (priem)
 f37v-f38r: 1 Kruisdraging; ¼ Christus bespot en geslagen bijzonder: marge met pelgrimbadges in de strooirand (terts)
 f41v-f42r: 1 Christus wordt aan het kruis genageld; ¼ Christus op de koude steen (sext)
 f45v-f46r: 1 Kruisafname; ¼ Kruisiging, wenende vrouwen en Johannes bij het kruis met de gestorven Christus (none)
 f49v-f50r: 1 Maria Magdalena zalft de voeten van Christus; ¼ Soldate dobbelen om het boevenkleed van Christus (vespers)
 f54v-f55r: 1 Christus nederdaling ter helle en de verrijzenis; ¼ graflegging (completen)

Kruisgetijden 
 f59v-f60r: 1 Taferelen uit het passieverhaal; Volbladminiatuur met begintekst in het midden en taferelen uit het passieverhaal eromheen.

Heilige Geest getijden 
 f67v-f68r: 1 Nederdaling van de Heilige Geest over de maagd Maria en de verzamelde apostelen; ¼ Mozes ontvangt de stenen tafelen – De marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde.

Mariagebeden en Mariagetijden

Diverse 
 f74v-f75r: Mis voor de Heilige Maagd: 1 Zondeval in het aardse paradijs; ¼ Elevatie tijdens de misviering
 f159v: Obsecro te: ¼ Piëta - de marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde.
 f162v: O intemerata: ¼ Getroonde madonna met kind en twee musicerende engelen
 f164v-f165r: Stabat Mater: 1 Kruis op Golgotha – in de marge zijn de werktuigen van de passie afgebeeld

Mariagetijden 
 f81v-f82r: 1 Annunciatie; ¼ Gideon met de ramshuid – De marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde. (metten)
 f103v-f104r: 1 Visitatie ; ¼ Doopsel van Jezus in de Jordaan (lauden)
 f114v-f115r: 1 Geboorte van Jezus; ¼ Mozes bij het brandend braambos - De marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde. (priem)
 f120v-f121r: 1 Aankondiging aan de herders; ¼ Aanbidding der herders – in de marge zijn dorpsscènes geschilderd. (terts)
 f125v-126r: 1 Aanbidding der wijzen; ¼ ??? de marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde. (sext)
 f130v-f131r: 1 Opdracht in de tempel; ¼ ??? de marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde. (none)
 f135v-f136r: 1 Vlucht naar Egypte; ¼ ??? De marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde. (vespers)
 f143v-f144r: 1 Laatste oordeel; ½ kindermoord van Bethlehem - de marge wordt gevormd door aan architectonische structuur met hoge zuilen langs de rechterzijde. (completen)

Vespers en completen voor de advent 
 f150v-151r: 1 Maria op haar sterfbed met de apostelen; ¼ Madonna met kind en twee musicerende engelen - de strooirand is versierd met schelpen

Boetepsalmen 
 f168v-169r: 1 Koning David bidt tot God; ¼ David (?) in gebed

Dodenofficie 
 f188v-189r: 1 De opwekking van Lazarus; ¼ Dienst voor een overlijden – de marge is gevuld met rozenkransen

Psalter van de Heilige Hiëronymus 
 f230v-f231r: 1 De Heilige Hiëronymus; ¼ Hiëronymus op audiëntie bij paus Damasus

Diverse missen 
 ff246v-f247r : Paasmis : 1 Noli me tangere; ¼ De verrezen Christus voor zijn graf. – De marge is versierd met allerlei taferelen uit het leven van Christus
 f253v-f254r: Mis voor Pinksteren: 1 Ons Heer hemelvaart; ¼ Het pinkstergebeuren
 f257v: ¼ Mis voor allerheiligen
 f262v-f263r: Mis voor de dag van de geboorte van Christus: 1 De Maagd, het Kind en alle heiligen; ¼ Gehistorieerde marge met allerlei taferelen. Keizer Augustus ontmoet de Tiburtijnse Sibille, Gideon en het gulden vlies, Mozes en het brandende braambos.
 f269r: Mis voor palmzondag: ¼ Intrede van Christus in Jeruzalem op palmzondag
 f284v-f284r: Mis op de 3e zondag van de vasten, Johannesevangelie: 1 Christus en de Samaritaanse vrouw; ¼ Gehistorieerde marge met allerlei taferelen uit Exodus
 f289v-f290r: Mis op de zaterdag voor de 4e zondag van de vasten, Lezing van de profeet Daniël: 1 Het proces van Susanna; ¼ Gehistorieerde marge.
 f295v-f296r: Mis van paasmaandag, Lucasevangelie: De maaltijd met de Emmaüsgangers: ¼ Christus ontmoet de Emmaüsgangers.
 f298v: Lezing uit het evangelie volgens Johannes: ¼ Christus op bezoek bij Martha en Maria van Bethanië
 f303r: Mis voor de aartsengel Michaël: ¼ Michaël in gevecht met Satan.

Suffragia 
 f307v-308r: Gebed van paus Gregorius: 1 Gregoriusmis; ¼ Versierde initiaal
 f310r: ¼ Heilige Bernardus
 f313v: ¼ Gekruisigde Christus
 f315v: ¼ Thomas van Aquino
 f318v-f319r: 1 Prediking door Jakobus de Meerdere; ¼ Versierde initiaal
 f320v-f321r: 1 Vierendeling van de Heilige Ypolitus; ¼ Versierde initiaal
 f322v-f323r: 1 Antonius van Egypte; ¼ Versierde initiaal in een marge met tekst in grote letters
 f324r: ¼ Versierde initiaal in een marge met belletjes
 f324v: ¼ Heilige Nicolaas met de drie kinderen
 f325v: ¼ Onthoofding van Johannes de Doper
 f326r: ¼ Steniging van de Heilige Stephanus
 f326v: ¼ Marteldood van de Heilige Sebastianus
 f327v: ¼ De Heilige Antonius
 f328r: ¼ De heilige Adrianus
 f328v: ¼ De Heilige Christoffel draagt het Christuskind;
 f329v: ¼ Sint-Joris en de draak;
 f330v: ¼ Heilige Leonardus
 f331r: ¼ De heilige Claudius
 f332r: ¼ De Heilige Franciscus ontvangt de stigmata
 f332v: ¼ De Heilige Hiëronymus in zijn studeerkamer
 f333v: ¼ De Heilige Antonius van Padua
 f334r: ¼ De Heilige Quintinus
 f334v: ¼ De Heilige Maria Magdalena
 f335v: ¼ De heilige Catharina en haar martelwerktuigen
 f336r: ¼ De marteldood van de Heilige Barbara
 f337r: ¼ De Heilige Margaretha met de draak
 f337v: ¼ De heilige Elizabeth
 f338r: ¼ Heilige Apollonia
 f339v-340r: 1 De Heilige Catharina staande onder een baldakijn met keizer Maxentius onder haar voeten; ¼ Versierde initiaal
 f341v-342r: 1 De Heilige Barbara zittend voor het slot van haar vader; ¼ Versierde initiaal

Externe links 
 La Flora getijdenboek online raadplegen

15e-eeuws boek
Getijdenboek