Staatsaanleg van spoorwegen in Nederland
In de eerste decennia van spoorwegaanleg in Nederland was dit voornamelijk op particulier initiatief. Alleen de spoorlijn Amsterdam – Utrecht – Arnhem, onderdeel van de spoorlijn Amsterdam - Elten (Rhijnspoorweg), was op initiatief van de Staat aangelegd tussen 1843 en 1845. Tot in de jaren vijftig van de 19e eeuw waren enkele hoofdspoorlijnen aangelegd, maar vergeleken met de omringende landen was er inmiddels een grote achterstand ontstaan. Daar waren al grote spoorwegnetten aan het ontstaan, terwijl in Nederland de aanleg stagneerde.

Het kabinet-Rochussen diende in 1860 een wetsvoorstel in inzake de aanleg en exploitatie van de Noorder- en Zuiderspoorweg. Dit werd door de Eerste Kamer verworpen, waarna het kabinet viel. Het kabinet werd opgevolgd door het kabinet-Van Hall-Van Heemstra dat er wel in slaagde een Spoorwegwet tot stand te brengen. Er kwam daardoor spoorwegaanleg van staatswege, terwijl de wijze van exploitatie later bij wet zou worden geregeld.

Staatsaanleg volgens de wet van 1860

Volgens de wet van 18 augustus 1860 werden van Staatswege de volgende spoorwegen aangelegd:
 Lijn AArnhem – Zutphen – Deventer – Zwolle – LeeuwardenGeopend 1865-1868.Zie ook: IJssellijn (Arnhem – Zwolle).
 Lijn BHarlingen – Leeuwarden – Groningen – Nieuweschans – DuitslandGeopend 1863-1876.Zie ook: Noordelijke Nevenlijnen.
 Lijn CGroningen – MeppelGeopend 1870.
 Lijn DZutphen – Hengelo – Enschede – DuitslandGeopend 1865-1875.
 Lijn EMaastricht – Roermond – Venlo – Eindhoven – BredaMaastricht – Venlo geopend 1865.Venlo – Eindhoven geopend 1866.Breda – Eindhoven geopend 1863-1866.
 Lijn FRoosendaal – VlissingenGeopend 1863-1873.Zie ook: Zeeuwse Lijn.
 Lijn GVenlo – DuitslandGeopend 1866.
 Lijn HUtrecht – 's-Hertogenbosch – BoxtelGeopend 1868-1870.
 Lijn IBreda – RotterdamGeopend 1866-1877.
 Lijn KNieuwediep – Alkmaar – AmsterdamGeopend 1865-1878.Zie ook: Zaanlijn.

De lijn Den Helder – Alkmaar – Amsterdam (Lijn K) werd in exploitatie gegeven aan de reeds bestaande HSM. Voor de exploitatie van de overige lijnen werd op 26 september 1863 in Den Haag een particulier bedrijf opgericht: de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, kortweg Staatsspoorwegen (SS).

Staatsaanleg volgens de wetten van 1873 en 1875
Volgens de wet van 21 mei 1873 werden aangelegd:
 Lage Zwaluwe – ZevenbergenGeopend 1876.
 Arnhem – NijmegenGeopend 1879.

Volgens de wet van 10 november 1875 werden aangelegd:
 Nijmegen – VenloGeopend 1883.Zie ook: Heilige Lijn/Maaslijn.
 Elst – DordrechtGeopend 1882-1885.Zie ook: Betuwelijn.
 Amersfoort – NijmegenGeopend 1886.
 Lage Zwaluwe – 's-HertogenboschGeopend 1886-1890.Zie ook: Langstraatspoorlijn.
 Schiedam – Hoek van HollandGeopend 1891-1893.Zie ook: Hoekse Lijn.
 Zwolle – AlmeloGeopend 1881.
 Groningen – DelfzijlGeopend 1884.Zie ook: Noordelijke Nevenlijnen.
 Leeuwarden – StavorenGeopend 1883-1885.Zie ook: Noordelijke Nevenlijnen.
 Veerdienst Enkhuizen - StavorenGeopend 1885.
 Zaandam – EnkhuizenGeopend 1884-1885.

De lijnen Amersfoort – Nijmegen, Schiedam – Hoek van Holland en Zaandam – Enkhuizen werden in exploitatie gegeven aan de HSM. De overige lijnen werden in exploitatie gegeven aan de SS.

Latere staatsaanleg
 Eindhoven – WeertGeopend 1913.
 Heerlen – ValkenburgGeopend 1914.Zie ook: Heuvellandlijn.
 Schaesberg – SimpelveldGeopend 1934 (alleen goederenvervoer), 1949 (reizigersvervoer).Zie ook: Miljoenenlijn.
 Gouda – Alphen aan den RijnGeopend 1934.Zie ook: RijnGouwelijn.
 Haren – Waterhuizen aansluitingGeopend 1921 (alleen goederenvervoer).
 Noord Scharwoude – Noord Scharwoude DorpGeopend 1915 (alleen goederenvervoer).

De lijn Noord Scharwoude – Noord Scharwoude Dorp (zijtak van Lijn K) werd in exploitatie gegeven aan de HSM. De lijnen Eindhoven – Weert en Heerlen – Valkenburg werden in exploitatie gegeven aan de SS. Bij de opening van de lijnen Schaesberg – Simpelveld en Gouda – Alphen aan den Rijn werd het spoorwegnet inmiddels geëxploiteerd door de Nederlandse Spoorwegen (NS).

Zie ook
 Kabinetscrisis over de spoorwegwet
 Standaardstations van de Staatsspoorwegen

Spoorwegen in Nederland
Geschiedenis van de spoorwegen
Geschiedenis van Nederland in de 19e eeuw
Geschiedenis van Nederland in de 20e eeuw