title: Eed van Straatsburg
text: De Eed van Straatsburg (Frans Serments de Strasbourg, Latijn: Sacramenta Argentariae) is de plechtige bevestiging van een alliantie tussen de halfbroers Lodewijk de Duitser en Karel de Kale tegen hun (half)broer en keizer Lotharius om de macht over het grondgebied van hun vader, Lodewijk de Vrome. De eed werd door henzelf en de aanvoerders van hun legers uitgesproken op 14 februari 842 en opgetekend in een werk van Nithard. De eden zijn in een Romaanse (oud-Franse) en Teudisca (Rijnfrankische) taal gezworen en worden beschouwd als een van de vroegste getuigen van het gebruik van volkstaal (het vernaculair) in officiele documenten in plaats van Latijn. Ze zijn teruggevonden in een kopie van een werk van de geschiedschrijver Nithard, dat twee eeuwen jonger is.
  
  De achtergrond 
  De oorsprong van het conflict lag bij keizer Lodewijk de Vrome, vader van de drie rivaliserende zonen. Lodewijk wilde de eenheid van zijn rijk tot elke prijs bewaren, in strijd met het Frankische gewoonterecht volgens dewelke ieder mannelijk kind recht had op een deel van de bezittingen van zijn vader. Lodewijk vaardigde daarom in 817 de Ordinatio Imperii uit als oplossing voor dit probleem: daarin bepaalde hij dat Lotharius keizer en opperkoning zou worden, met zijn twee broers Lodewijk de Duitser en Pepijn van Aquitanië als onderkoningen.
  
  Lodewijk de Vrome bemoeilijkte echter zelf de aanvaarding van deze regeling door in 823 een vierde zoon te verwekken: Karel de Kale, die hij ook in zijn erfenis moest laten delen. Lodewijk de Duitser en Pepijn van Aquitanië ambieerden de positie van onderkoning toch al niet, en met een vierde erfgenaam erbij zouden zij nog minder krijgen.
  
  De situatie werd enigszins vereenvoudigd doordat Pepijn in 838 twee jaar vóór zijn vader kwam te overlijden, waarmee het aantal erfgenamen werd teruggebracht tot drie. Deze verwierpen de Ordinatio Imperii van hun vader en werkten op 30 mei 839 in het Akkoord van Worms een nieuwe erfregeling uit; elk ging daarna zijn toekomstige landen betrekken. Nadat Lodewijk de Vrome in 840 was gestorven, eiste Lotharius als oudste zoon evenwel alsnog de uitvoering van de Ordinatio Imperii. De twee anderen weigerden, waarna Lotharius met hen de militaire strijd aanbond, maar in 841 in het Bourgondische Fontenoy-en-Puisaye verslagen werd. Hij bleef echter gevaarlijk voor de overwinnaars Lodewijk de Duitser en Karel de Kale, die nu hun onderlinge geschillen vergaten en op 14 februari 842 in Straatsburg, plechtig ten overstaan van hun verenigde legers een eed zwoeren waarin ze beloofden om elkaar blijvend bij te staan, waarna voor Lotharius het pleit verloren was. Deze plechtige belofte kennen we nu als de Eed van Straatsburg.
  
  De Eed van Straatsburg is de rechtstreekse aanleiding voor de broers met elkaar te gaan onderhandelen over de verdeling van het grondgebied wat resulteerde in het Verdrag van Verdun van 843, waardoor Karel de Grotes grote Frankische Rijk werd gesplitst in het West-, het Midden- en het Oost-Frankische Rijk.
  
  De eed 
  
  Zoals hierboven gezegd werden de teksten overgeleverd door Nithard, een kleinzoon van Karel de Grote, in zijn De dissensionibus filiorum Hludovici Pii libri quatuor en werden teruggevonden in een kopie van zijn kroniek (slechts 18 folia)  geschreven in de tiende of de elfde eeuw, dus bijna twee eeuwen jonger dan het origineel. Nithard was een bevoorrechte getuige want hij was waarschijnlijk zelf bij het afleggen van de eed aanwezig.
  
  Verloop van de eedaflegging
  Nithard had het over een eed in de Romana lingua en een in Teudisca lingua. Zowel Karel en zijn leger als Lodewijk en zijn leger waren Franken en spraken dus Frankische dialecten, het ene al meer beïnvloed door het Latijn dan het andere. Eerst sprak Lodewijk, de oudste van beide broers, zijn eigen troepen toe in de Teudisca lingua om de context te schetsen, waarop Karel hetzelfde deed in de Romana lingua naar zijn troepen toe. Daarop sprak Lodewijk de Duitser, de monarch van Oostfrancië, het huidige Duitsland zijn eed uit in de Romana lingua om zich verstaanbaar te maken bij de mannen van zijn halfbroer Karel de Kale. Die legde op zijn beurt de eed af in de Teudisca Lingua om verstaanbaar te zijn voor de andere partij. Daarna legden de beide legers beurtelings een eed af in hun eigen taal om de belofte van hun leider te bevestigen.
  
  De tekst
  De transcripties zijn aangepast. De afkortingen werden uitgewerkt en leestekens en werden toegevoegd.
  
  Opmerking over een zinsnede uit de Eed 
  Er staat in de Romaans-Franse tekst een stukje dat geen tegenhanger heeft in de Germaans-Duitse, namelijk daar waar Lodewijk zich ertoe verplicht om zijn broer Karel bij te staan et in aiudha et in cadhuna cosa ‘zowel door mijn hulp als met elk middel’. Nalatigheid van de kopiist is hiervoor de waarschijnlijkste verklaring.
  
  Wat betekent deze formule precies? Men zal de gelijkenis opmerken met het Latijn: et consilio et auxilio, ‘in raad en (gewapende) daad’, en zelfs met het homerische Grieks oude ti oi boulas, oude men ergon (Ilias, Hstk IX vers 374), ‘noch door mijn raadgevingen noch door mijn kracht’.
  
  Cosa kon in het Romaans-Frans van de 11e eeuw elk van de betekenissen van het Latijnse causa hebben: rechtszaak, debat, zaak die men voorstaat of verdedigt; deze zijn later verloren gegaan (cause in het Frans is een late reconstructie uit het Latijn). De algemene betekenis van de zinsnede is dus: ‘hetzij met raadgevingen hetzij met gewapende kracht’.
  
  Wat zou de tegenhanger in de teudisca lingua kunnen zijn geweest? Door een gelukkig toeval is ze ons misschien bewaard in het Hildebrandslied, een tekst van heel andere aard maar bijna even oud als de Eed. Dit poëtisch fragment verhaalt de discussie en daarna de strijd op leven en dood tussen een vader en zijn zoon, leden van twee vijandelijke legers. De vader Hildebrand zegt zijn zoon nooit een verwant te hebben gehad die hem in dinc ni geleitos, vergadering of (gewapende) geleide, dichter stond dan hem. Dit was zonder twijfel de traditionele zegswijze om een volledige verbintenis uit te drukken, en ze stemt in vorm en betekenis met de Romaans-Franse en de Latijnse formules overeen.
  
  Taalkundige aspecten
  Nithard schreef zijn verslag in de 10e-11e eeuw in opdracht van Karel de Kale, als taal koos hij het Latijn, maar de tekst van de eden schreef hij niet in het Latijn, zoals de rest van zijn werk maar in het vernaculair. Hij deed daarmee een poging om de tekst weer te geven zoals de soldaten van elk leger hem hadden gehoord van de leider van het andere leger en zoals ze hem zelf hadden uitgesproken. Het document wordt gezien als de oudste geschreven tekst in het Frans en in het Duits. Uit de vele fouten in de Duitse tekst leidt men af dat Nithard alleen de Romaanse taal kende.
  
  Wat de tekst van Nithard alleszins duidelijk maakt is dat in de helft van de negende eeuw de splitsing van het Frankische rijk op taalgebied al duidelijk een feit was. In het westen hadden de Franken zich het Latijn eigen gemaakt dat volop in evolutie was naar het Frans toe, in het oosten evolueerde de Frankische taal naar het Duits en het Nederlands.
  
  Romaans
  Het overgeleverde document laat ons in het ongewisse over de oorsprong van de vernaculaire teksten. Waren ze oorspronkelijk in het vernaculair opgesteld of vertaald uit het Latijn, was de basistekst gesteld in het Romaans of in het Teudisca, werden de teksten door Nithard genoteerd van de door Karel en Lodewijk uitgesproken teksten zijn enkele van de vele open vragen. Het blijft dus zeer onzeker of het zogenoemde Romaans uit de Straatsburgse eden beschouwd kan worden als een originele versie van een Romaans dialect dat destijds ergens in Westfrancië werd gesproken. Onderzoekers verdedigden met zekerheid en goede argumenten dat het Romaans van de eden het dialect zou zijn van Bourgondië, Lyon, Lotharingen, Picardië, Ponthieu, Poitou, Oudfrans uit het noorden, Oudfrans uit het zuiden, West-Romaans etc. Voor sommige woorden werden vijftien ‘vertalingen’ gesuggereerd. Dit maakt zonder meer duidelijk dat een zekere  en eenduidige interpretatie van de tekst tot op vandaag onmogelijk is.
  
  Teudisca
  Ook van de lingua Teudisca kunnen we met zekerheid niet veel meer zeggen dan dat het de taal was die door de vazallen van Lodewijk de Duitser werd gesproken of ten minste door een aantal van hen. Teudisca is afgeleid van het Germaanse woord voor volk (diod of thiot in het Oudhoogduits) en betekent dus eigenlijk de taal van het volk of vernaculair in tegenstelling tot de taal van de administratie en de kerk, het Latijn. Ook voor het Teudisca worden verschillende kandidaten aangedragen gaande van Oudhoogduits over Ripuarisch en Rijnfrankisch tot Oudnederfrankisch, waartoe ook het Oudnederlands hoort. De meeste onderzoekers in de literatuur identificeren dit Teudisca als Oudhoogduits, met andere woorden de voorloper van het Duits ten oosten van de Benrather linie. Volgens Gloning en Young moeten we op basis van het wettelijke vocabularium eerder meer algemeen spreken over Germaans dan specifiek over Oudhoogduits. Maar dezelfde Gloning en Young noemen het gebruikte dialect Rijnfrankisch zoals trouwens ook Köbler, Dröll, Koller en Öhl.  Koller wijst er trouwens op dat elk leger bestond uit diverse groepen die waarschijnlijk diverse dialecten spraken, wat het aanduiden van een bepaald dialect voor het ganse leger een hachelijke onderneming maakt. Verscheidene onderzoekers stellen wel dat de tekst in het Teudisca voor het rechterlijk jargon geen beroep moet doen op het Latijn, waar dit in de Romaanse tekst wel duidelijk het geval is en dat de Germaans-Frankische tekst dus meer beroep doet op rechterlijke termen die uit het eigen taaleigen en taalgebruik kwamen.
  
  Externe referenties
   Elektronische facsimile van het manuscript . Lat. 9768 van de BnF
   Fol. 12v
   Fol. 13r
  
  Straatsburg
  Geschiedenis van Straatsburg
  Frankische Rijk
  Straatsburg
  840-849