title: Heerlijkheid ten Bulcke
text: De heerlijkheid ten Bulcke was tussen 1365 en 1795 een Vlaamse dorpsheerlijkheid, gelegen op het grondgebied van de Meense deelgemeente Rekkem in de Belgische provincie West-Vlaanderen. De dorpsgronden lagen op de oostelijke oever van de Leie langs de verbindingsweg Rekkem-Moeskroen kortbij de huidige Belgisch-Franse grens. In het centrum van haar historisch parochiecentrum staan nog steeds het kasteelhof en de van oorsprong middeleeuwse parochiekerk van Sint-Niklaas. De Rekkemse wijk ten Bulke herinnert aan de oorspronkelijke locatie.
  
  Betekenis 
  Bulck is het toponiem voor een omsloten of omheind agrarisch perceel. In het geval van ten Bulcke was de "beluiking" de Purgatoire- en Risquons-toutbeek.
  
  Geschiedenis
  
  Voorgeschiedenis 
  
  In 1163 was er reeds sprake van een ecclesia of parochiekerk te Rekkem. Dit betreft een Romaanse driebeukige kruiskerk die tot de Franse Revolutie gewijd was aan Onze-Lieve-Vrouw en nu bekend staat als de parochiekerk Sint-Niklaas.
  
  Tussen 1324 en 1328 was er de Opstand van Kust-Vlaanderen eindigend met de nederlaag in de Slag bij Kassel met Nikolaas Zannekin (van Lampernisse). Los van de schade aan eigendommen werden de opstandelingen vervolgd, onteigend en terechtgesteld. Hun eigendommen werden vervolgens herverdeeld onder de Franse getrouwen. Een belangrijke rol was hierbij weggelegd voor de gouverneur van Brugge: Roger Brisetête - Rogier Briseteste (1300-1353) die na het overlijden van zijn eerste 21-jarige echtgenote Margareta van Steelant (1330-1351) huwde met Catherina Van Rechem. 
  
  Midden 14de eeuw teisterden de zwarte dood en hongersnood de streek.
  
  Ten Bulcke
  
  Ontstaan 
  Vanaf 1365 is er sprake van de heerlijkheid ten Bulcke gehouden door Gillis van Rechem, een heerlijkheid zonder foncier, die net als ten Dale, te Spaus, De Drie Bunders en ter Triest afgesplitst werd van deze van ter Hagen. Via de parochie Van Rechem viel de heerlijkheid onder de controle van de Roede der Dertien Parochieën van de kasselrij Kortrijk. 
  
  Het ontstaan van de heerlijkheid was wellicht gedreven door enerzijds de nood aan meer voedsel door de hongersnood en de groei van naburige steden en anderzijds de behoefte aan lokale controle over dit expansief gebied.
  
  Algemeen 
  
  Ten Bulcke was oorspronkelijk een aaneengesloten geografische gebied maar raakte door de eeuwen heen versplinterd. Het lag ten zuiden van een oude Romeinse heirweg nu gekend als de Dronckaertstraat. In het zuiden werd de heerlijkheid begrensd door de Purgatoire- en de Risquons-toutbeek. Haar openlucht vierschaar bevond zich op een pleintje aan het kruispunt van een onbenoemde weg westelijk van de Schelpenstraat met de strate van MoSSckeroen nar Reckem . Die laatste is nu gekend als de Grote Weg en de Castertstraat (N366 Moeskroen-Rekkem). Mogelijks is voetweg 37 een laatste restant van de onbenoemde weg. De centrale gronden bevonden zich onder en tussen de huidige E17 en het kruispunt van de Castertstraat met de Schelpenstraat. 
  Samen met andere heerlijkheden en gehuchten zoals 't Hemelryck (later Touecquet Pouilleux en Paradijs) en Risquons-Tout lag de heerlijkheid in de Rekkemse vallei. Deze vallei is omgeven door drie heuvels: de Castert (52m) op de grens met Moeskroen, de Halewijnberg (59m) in het Franse Halluin en de Lauweberg (52m) te Lauwe.
  
  Agricultuur 
  Door de introductie van de risterploeg en het drieslagstelsel werden de landbouwgronden productiever en rendabeler. Op ten Bulcke vinden we vermeldingen van haver als zomergewas.
  
  De streek had vanaf de 15de eeuw diverse molens. De meeste waren te vinden in het aangrenzend gehucht Castert, ook gekend als Kasteelheuvel of Kattesteert. Vanaf 1451 wordt de molen Dumoulin vermeld.. Midden 19de eeuw waren er nog drie molens: de oude staakmolen Dumoulin, de houten Oliemolen en de molen Vandeputte.
  
  Bewoners 
  Gezien het agrarisch karakter waren de meeste bewoners actief in de landbouw. Sommige bewoners van ten Bulcke verhuisden in de beginperiode al naar aangrenzende gebieden als Aalbeke, Lauwe, Rekkem en Kortrijk, maar na 1400 ook naar aangrenzende roedes en kanselrijen. In de nieuwe gebieden werden ze bekend onder hun herkomstfamilienaam Van den Bulcke of Bulkaert. Nadat in 1396 Margaretha van Male van haar hoogbejaarde tante Johanna van Brabant het hertogdom Brabant verkreeg, verschijnt Lambert Van den Bulcke in Nijlen en Lier.
  
  Beheer 
  De heer had het recht op gevonden goederen, nalatenschappen van bastaarden en vreemdelingen. Hij mocht ook de lagere boetes opleggen. 
  
  Het lokaal beheer gebeurde door een baljuw en een volle schepenbank met zeven schepenen. De baljuw mocht een stedehouder en sergant aanstellen. In de vierschaar was hij voorzitter en soms ook aanklager in zaken van de lokale lagere rechtspraak. Het Kasteelhof in centrum van Rekkem wordt vermeld als de verblijfplaats van baljuws. In 1618 onder heer Piere D'Ablaing was de baljuw Pieter de Bersacques.
  
  Renteboek van ten Bulcke (1618) 
  Pieter de Bersacques was een gezworen landmeter, ontvanger en opsteller van het Rentebouck vande heerlichhede vanden Bulcke inde prochie van Reckem. Hij was de vader van Louis de Bersaques. Het renteboek is een set van 72 grotendeels perkamenten pagina's van klein formaat. De eerste en laatste 12 zijn onbeschreven. In het midden bevinden zich 48 pagina's met informatie en kaarten. 
  
  In 1618 waren de gronden van ten Bulcke verdeeld over minstens 5 gebieden. Het grootste gebied lag rond de vierschaar waarvan de oostelijkste delen behoorden aan de hoeve Deurwaarders, gelegen oostelijk van de Moeskroenstraat in het verlengde van de Schelpenstraat (afb. 4). Verder waren er meerdere percelen aan weerszijde van de toenmalige Lage Weg nu gekend als de Neerweg, een grote groep oostelijk van de Bosweg aan de grens met Lauwe, een los perceel aan dezelfde Bosweg tussen Deurwaarders en Bas Fossés - Lage sloten en één buiten het oorspronkelijk geografisch gebied in oud-Rekkem op de Priester Coulonstraat zuidelijk van Steenland (afb. 1).. Grond 9 staat niet in het renteboek en was dus rentevrij of niet langer in bezit.
  
  Nageschiedenis 
  Na de Franse Revolutie (1789-1799) en de Bataafse Revolutie van 1795 werden de heerlijkheden in de Nederlanden afgeschaft. De lokale heerlijkheden werden toen opnieuw samengevoegd om de gemeente Rekkem te vormen.
  
  In 1848 werd in het aangrenzend gehucht Risquons-Tout het uit Parijs vertrokken anti-royalistisch revolutionair Belgisch legioen verslagen.
  
  De E17/A14 te Rekkem, die over een deel van ten Bulcke ligt, werd in september 1970 geopend als toenmalige E3. 
  
  Vanaf 1977 maakt Rekkem deel uit van de stad Menen.
  
  Heren van ten Bulcke
  
  Van Lampernissen
  
  Van Rechem
  
  Van Walem
  
  D'Ablaing
  
  Raellen (Raelin)
  
  Van Poldersveldt 
  
  In 1795 werd het Ancien régime met de daarbij horende heerlijkheden afgeschaft om vervangen te worden door de Franse communes of gemeenten.
  
  Nabijgelegen 
  Aalbeke, Castert, Halluin, Lauwe, Rekkem, Moeskroen, Neuville-en-Ferrain, Paradijs, Risquons-Tout, Purgatoire (nl:Vagevuur).
  
  Externe linken 
    Ten Bulcke onderaan rechts in B3 rond Grote Weg-E17 en wijk ten Bulke op kruising B3-C4
  
  Trivia 
   Deze heerlijkheid mag niet verward worden met heerlijkheid Bulcke en Hoeve Goed ten Bulcke op het grondgebied van Anzegem.
   In Rekkem is er een wijk ten Bulke die nu oostelijk van de Schelpenstraat ligt en een in 2011 aangelegd bufferbekken ten Bulcke langs de Purgatoirebeek (nl=Vagevuurbeek).
   Gezien het woord bulck een toponiem is, vinden we dit vandaag ook nog steeds terug in Vlaamse en Nederlandse namen van gebieden, wijken en straatnamen.
  
  Bronverwijzing 
  
  Bulcke
  Menen