title: Orchideeënfamilie
text: De orchideeënfamilie (Orchidaceae) is een van de grootste plantenfamilies op aarde. Het aantal soorten wordt op zo rond de 20.000 geschat. Wereldwijd zijn meer dan duizend geslachten bekend welke verdeeld worden over tientallen subfamilies. Orchideeën worden ook weleens kort orchis genoemd, wat ook de naam van een specifiek geslacht is.
  
  Naamgeving en etymologie 
  De naam 'orchidee' is afgeleid van Orchis. De Griekse filosoof Theophrastus was in 300 v.Chr. de eerste die het geslacht beschreef. De naam Orchis (όρχις) heeft mogelijk betrekking op de dubbele wortelknol: het Griekse 'orchis' betekent ook teelbal.
  
  Kenmerken 
  
  Orchideeën staan bekend om hun bloemen, die er soms vreemd uit kunnen zien. Ook de wilde flora in de Benelux kent soorten met opvallende bloemen. Vaak zijn er speciale aanpassingen aan bepaalde soorten dieren en dan met name insecten. Vele soorten zijn in de twintigste eeuw achteruitgegaan in deze regio. Waar eertijds vele graslanden in mei en juni werden gekleurd door de orchideeën zijn ze nu vaak beperkt tot natuurreservaten.
  
  Orchideeën hebben doorgaans stoffijn zaad. Deze heel kleine zaden kunnen gemakkelijk door de wind over grote afstanden worden vervoerd. En zo kunnen ze relatief gemakkelijk nieuwe geschikte groeiplaatsen koloniseren. Op die plaats moet dan wel de voor de kieming noodzakelijke schimmel aanwezig zijn, omdat het zaad zonder de schimmel niet kan uitgroeien. Voorts kost het vaak vele jaren om tot een volwassen vruchtdragend exemplaar uit te groeien. In de Benelux staan vele orchideeën bekend als fijnproever. Ze stellen gemiddeld hoge eisen aan hun groeiplaats. Ze leven vaak in mutualistische symbiose met een schimmel (in de vorm van een mycorrhiza) waarmee ze voedingsstoffen uitwisselen.
  
  In regenwouden groeien bepaalde soorten als epifyt hoog in de bomen. Sommige van deze epifyten worden tegenwoordig als kamerplant gehouden. Ook andere soorten zijn populair als kamerplant. Diverse soorten zijn met elkaar te kruisen en dit gebeurt dan ook veel. Omdat een soort voor de bestuiving afhankelijk is van een specifiek insect of vogel hebben ze geen andere barrières ontwikkeld. De bestuiving verloopt vaak via een complex mechanisme, bijvoorbeeld door bij een insect de hele meeldraden op het lijf vast te plakken en deze te laten meevoeren naar een andere bloem.
  
  Bloemen 
  De bloem van een orchidee is meestal eenvoudig te onderscheiden van een andere bloem. De bloem is opgebouwd uit drie kelkbladen en drie kroonbladen. Het middelste kroonblad is afwijkend qua vorm en vergroot (de lip), zodat het een platform voor insecten vormt om makkelijker het centrum van de bloem te bereiken.
  
  Oorspronkelijk was de lip van een orchidee opwaarts gericht en vormde zo een afdakje boven het gynostemium. Bij een aantal soorten, zoals de spookorchis (Epipogium aphyllum) en de vanilleorchis (Nigritella), is dit nog steeds het geval. Bij de meeste soorten echter draait de bloem zich bij het openen 180°, waardoor de lip neerwaarts wijst. Dit verschijnsel wordt resupinatie genoemd en zorgt ervoor dat de bloem zijn kenmerkende vorm krijgt.
  
  Taxonomie
  
  Stamboom van de familie Orchidaceae 
  
  De orchideeënfamilie is een monofyletische groep die door het APG III-systeem van 2009 tot de orde Asparagales wordt gerekend.
  
  De indeling van deze familie is echter continu in beweging, zolang er studies lopen die nieuwe elementen voor classificatie aanbrengen.
  
  Er worden momenteel vijf onderfamilies erkend, wat het volgende cladogram geeft:
  
  Deze onderfamilies zijn op hun beurt nog eens onderverdeeld in takken of tribus, subtribus, geslachtengroepen en ten slotte geslachten.
  
  Stamboom van de in België en Nederland voorkomende orchideeën 
  
  In België en Nederland komen volgens de laatste nieuwe systematiek een 40-tal soorten orchideeën van 18 verschillende geslachten voor, alle in de onderfamilies Epidendroideae en Orchidoideae.
  
  Opmerkingen 
   In dit artikel wordt de indeling gebruikt zoals vermeld in de 23e editie van de Heukels. Deze is gebaseerd op nieuwe inzichten gebaseerd op gegevens van DNA-sequenties. Een opvallend verschil met de 22e druk is vooral de samenvoeging van de keverorchissen (Listera) met de vogelnestjes (Neottia), van de poppenorchis (Aceras) met de orchissen (Orchis) en van de groene nachtorchis (Coeloglossum) met de handekenskruiden (Dactylorhiza).
  
  Beschreven geslachten en soorten 
  De volgende geslachten en soorten worden verder in Wikipedia in detail beschreven.
  
  Europese soorten 
  Hieronder een lijst van geslachten en soorten die in West- en Midden-Europa voorkomen en die in detail behandeld worden in Wikipedia:
  
   Geslacht: Anacamptis
   Soort: Harlekijn (Anacamptis morio = Orchis morio)
   Soort: Hondskruid (Anacamptis pyramidalis)
   Soort: IJle moerasorchis (Anacamptis laxiflora = Orchis laxiflora)
   Soort: Moerasorchis (Anacamptis palustris = Orchis palustris)
   Soort: Vlinderorchis (Anacamptis papilionacea = Orchis papilionacea)
   Soort: Wantsenorchis (Anacamptis coriophora = Orchis coriophora)
   Geslacht: Bosvogeltjes (Cephalanthera)
   Soort: Bleek bosvogeltje (Cephalanthera damasonium)
   Soort: Cephalanthera epipactoides
   Soort: Rood bosvogeltje (Cephalanthera rubra)
   Soort: Wit bosvogeltje (Cephalanthera longifolia)
   Geslacht: Chamorchis
   Soort: Chamorchis alpina
   Geslacht: Epipogium
   Soort: Spookorchis (Epipogium aphyllum)
   Geslacht: Goodyera
   Soort: Dennenorchis ( Goodyera repens)
   Geslacht: Hammarbya
   Soort: Veenmosorchis (Hammarbya paludosa)
   Geslacht: Handekenskruiden (Dactylorhiza)
   Soort: Bosorchis (Dactylorhiza fuchsii)
   Soort: Dactylorhiza maculata
   Ondersoort: Tengere heideorchis (Dactylorhiza maculata subsp. elodes)
   Ondersoort: Heideorchis (Dactylorhiza maculata subsp. ericetorum)
   Ondersoort: Gevlekte orchis (Dactylorhiza maculata subsp. maculata)
   Soort: Dactylorhiza foliosa
   Soort: Dactylorhiza majalis
   Soort: Dactylorhiza markusii
   Soort: Dactylorhiza romana
   Soort: Groene nachtorchis (Dactylorhiza viridis = Coeloglossum viride)
   Soort: Grote rietorchis (Dactylorhiza elata)
   Ondersoort: Brede orchis (Dactylorhiza majalis subsp. majalis)
   Ondersoort: Rietorchis (Dactylorhiza majalis subsp. praetermissa)
   Variëteit: Gevlekte rietorchis (Dactylorhiza majalis subsp. praetermissa var. junialis)
   Ondersoort: Veenorchis (Dactylorhiza majalis subsp. sphagnicola)
   Soort: Vleeskleurige orchis (Dactylorhiza incarnata)
   Soort: Vlierorchis (Dactylorhiza sambucina)
   Geslacht: Herminium
   Soort: Honingorchis (Herminium monorchis)
   Geslacht: Himantoglossum
   Soort: Bokkenorchis (Himantoglossum hircinum)
   Soort: Himantoglossum adriaticum
   Soort: Himantoglossum comperianum
   Soort: Himantoglossum metlesicsianum
   Soort: Reuzenorchis (Himantoglossum robertianum)
   Geslacht: Corallorhiza
   Soort: Koraalwortel (Corallorhiza trifida)
   Geslacht: Limodorum
   Soort: Paarse aspergeorchis (Limodorum abortivum)
   Geslacht: Liparis
   Soort: Groenknolorchis (Liparis loeselii)
   Geslacht: Malaxis
   Soort: Eenblad (Malaxis monophyllos)
   Geslacht: Muggenorchis (Gymnadenia)
   Soort: Grote muggenorchis (Gymnadenia conopsea)
   Soort: Dichte muggenorchis (Gymnadenia densiflora)
   Soort: Welriekende muggenorchis (Gymnadenia odoratissima)
   Soort: Gymnadenia austriaca
   Soort: Gymnadenia nigra
   Soort: Gymnadenia rhellicani
   Soort: Gymnadenia runei
   Geslacht: Nachtorchissen (Platanthera)
   Soort: Bergnachtorchis (Platanthera chlorantha)
   Soort: Platanthera holmboei
   Soort: Welriekende nachtorchis (Platanthera bifolia)
   Geslacht: Neotinea
   Soort: Aangebrande orchis (Neotinea ustulata, synoniem: Orchis ustulata)
   Geslacht: Neottia
   Soort: Grote keverorchis (Neottia ovata = Listera ovata)
   Soort: Kleine keverorchis (Neottia cordata = Listera cordata)
   Soort: Vogelnestje (Neottia nidus-avis)
   Geslacht: Orchis (Orchis)
   Soort: Aapjesorchis (Orchis simia)
   Soort: Bleke orchis (Orchis pallens)
   Soort: Mannetjesorchis (Orchis mascula)
   Soort: Orchis canariensis
   Soort: Orchis italica
   Soort: Orchis spitzelii
   Soort: Poppenorchis (Orchis anthropophora = Aceras anthropophorum)
   Soort: Purperorchis (Orchis purpurea)
   Soort: Soldaatje (Orchis militaris)
   Soort: Wantsenorchis (Orchis coriophora) alleen in België
   Geslacht: Pseudorchis
   Soort: Witte muggenorchis (Pseudorchis albida)
   Geslacht: Schroeforchissen (Spiranthes)
   Soort: Herfstschroeforchis (Spiranthes spiralis)
   Soort: Zomerschroeforchis (Spiranthes aestivalis)
   Geslacht: Spiegelorchissen (Ophrys)
   Soort: Bijenorchis (Ophrys apifera)
   Soort: Gele orchis (Ophrys lutea)
   Soort: Hommelorchis (Ophrys fuciflora)
   Soort: Ophrys aveyronensis
   Soort: Ophrys lesbis
   Soort: Sniporchis (Ophrys scolopax)
   Soort: Spinnenorchis (Ophrys sphegodes)
   Soort: Vliegenorchis (Ophrys insectifera)
   Soort: Vliegenorchis van de Causses (Ophrys aymoninii)
   Soort: Vroege spinnenorchis (Ophrys araneola)
   Geslacht: Tongorchissen (Serapias)
   Soort: Brede tongorchis (Serapias cordigera)
   Soort: Gewone tongorchis (Serapias lingua)
   Soort: Kleine tongorchis (Serapias parviflora)
   Soort: Lange tongorchis (Serapias vomeracea)
   Soort: Serapias bergonii
   Soort: Serapias olbia
   Soort: Serapias strictiflora
   Soort: Vergeten tongorchis (Serapias neglecta)
   Geslacht: Traunsteinera
   Soort: Knotsorchis (Traunsteinera globosa)
   Soort: Traunsteinera sphaerica
   Geslacht: Vrouwenschoentjes (Cypripedium)
   Soort: Vrouwenschoentje (Cypripedium calceolus)
   Geslacht: Wespenorchissen (Epipacitis)
   Soort: Bruinrode wespenorchis (Epipactis atrorubens)
   Soort: Brede wespenorchis (Epipactis helleborine)
   Ondersoort: Duinwespenorchis (Epipactis helleborine subsp. neerlandica)
   Soort: Dichte- of groene wespenorchis (Epipactis phyllanthes)
   Soort: Geelgroene wespenorchis (Epipactis muelleri)
   Soort: Kleinbladige wespenorchis (Epipactis microphylla)
   Soort: Moeraswespenorchis (Epipactis palustris)
   Soort: Paarse wespenorchis (Epipactis purpurata)
   Soort: Smallippige wespenorchis (Epipactis leptochila)
   Variëteit: Vergeten wespenorchis (Epipactis leptochila var. neglecta)
  
  Soorten van andere continenten 
   Angraecum longicalcar
   Lange spinorchidee (Brassia arcuigera)
   Gevlekte spinorchidee (Brassia maculata)
   Kerstorchidee (Cattleya trianae)
   Chloraea gavilu
   Chondroscaphe chestertonii
   Coryanthes gerlachiana
   Coryanthes verrucolineata
   Dendrobium nobile
   Ludisia discolor
   Bochtige jaguarbloem (Oncidium flexuosum)
   Paphinia seegeri
   Spicers venusschoentje (Paphiopedilum spicerianum)
   Paphiopedilum sukhakulii
   Maanorchidee (Phalaenopsis amabilis)
   Pleione formosana
   Vanda coerulea
   Vanda cristata
   Vanille-orchidee (Vanilla planifolia)
  
  Organisaties 
  Er zijn diverse organisaties die zich richten op de promotie van orchideeën, waaronder de Royal Horticultural Society en de American Orchid Society.
  
  Gebruik 
  Sommige soorten zijn in gebruik als kamerplant.
  
  Externe links 
   Website Europese orchideeën-Werkgroep Europese orchideeën
   Nederlandse Orchideeën Vereniging
   Vereniging Orchideeën Vermeerdering
   Orchideeën Vereniging Vlaanderen vzw
   Cypripediaceae, 
   
   
   Fylogenie van de orchideeën
  
  Plantenfamilie