title: Janske Gorissen
text: Johanna "Janske" Gorissen (Welberg, gem. Steenbergen (Noord-Brabant), 15 september 1906 – Wouw, 7 maart 1960) was een omstreden Noord-Brabantse zieneres en draagster van stigmata.
  
  Voorspel
  Janske was de jongste dochter in het op de rand van armoede levende rooms-katholieke gezin van landarbeiders Toon en Adriana Gorissen. Lichamelijk achterblijvend tijdens de puberteit, slecht etend en later ziekelijk en bedlegerig, begon zij zich te verdiepen in stichtelijke lectuur, zoals vrouwelijke heiligenlevens en literatuur over gestigmatiseerden . Hierin vond zij de voorbeelden tot een vrome levenshouding die in toenemende mate door haar biechtvader, pastoor Adrianus C.J.M. Ermen (1892–1972), werd gevoed en gestuurd.
  
  De cultus
  De in 1928 nieuw in Welberg aangestelde pastoor Janus Ermen ontpopte zich als reliekenverzamelaar en bevorderaar van de Mariadevotie en liet zich kennen als een katholiek van de oude stempel. Ermen was gefascineerd door de veelal aan bed gekluisterde jonge vrome vrouw die beweerde boodschappen van haar engelbewaarder Solemnis en van Maria en Jezus te ontvangen. Ze zou op haar ziekbed ook erotisch belaagd zijn door de duivel, die een pootafdruk had achtergelaten op haar hoofdkussen. Werd alles aanvankelijk geheim gehouden, in 1937 maakte pastoor Ermen haar gaven wereldkundig en ontwikkelde het dorp zich tot een bedevaartplaats, iets waarvan Ermen al lang van droomde, en hoopte er wel een tweede Fatima of Lourdes van te maken. Janskes visioenen en verschijningen namen vervolgens toe en zij toonde "bloedtranen", die waarschijnlijk het gevolg waren van op het gezicht aangebracht bloed. Ook vertoonde zij vrijdags in de handpalmen en op de polsen stigmata. Op zulke momenten, in 1937 bijvoorbeeld waargenomen door pastoor Witlox uit Deurne toonde haar hoofd de wonden van Jezus Christus' doornenkroon. Janske kreeg in het bisdom Breda en in Nederland ruime bekendheid. Pelgrims, zelfs uit België en Duitsland, bezochten de 'Brabantse' manifestatie van de Heilige Maagd onder de titel van "Onze Lieve Vrouw van Welberg", of "Moederke Maria of "Moederke van Welberg". In de parochiekerk hing tot 1952 het schilderij van Maria zoals zij zich aan Janske had vertoond: een ongesluierde, jonge maagd met lange afhangende blonde lokken en vooruitgestoken, geopende handen, een werk van Wijnand Geraedts uit Swalmen.
  
  De zieneres Janske werd naast Maria meer en meer zelf het onderwerp van verering. Hoogtepunten voor de pelgrims waren de gelegenheden waarbij Janske in de dorpskerk aanwezig was en vanaf 1939 herhaalde malen als "Bruidje van Jezus" de gelofte van eeuwige kuisheid aflegde. Ondanks haar voorspelling dat Welberg ongeschonden uit de Tweede Wereldoorlog zou komen, werd het dorp juist het toneel van zware strijd en verwoesting. Het schaadde haar reputatie niet. Integendeel, direct na de bevrijding kreeg Janske een eigen, in Mariablauwe tinten geschilderde kamer in de pastorie, waar zij tot 1948 woonde. In haar beddengoed en kleren waren voortaan de woorden "Bruidje van Jezus" geborduurd. Alles wees er op dat Janske in die jaren zelf min of meer de regie voerde in de pastorie en het doen en laten van de pastoor en kapelaans naar haar hand wist te zetten. In die jaren werd ze herhaaldelijk bezocht door bisschop Lemmens van Roermond, een fervent bevorderaar van de Mariaverering (die in haar vertrek de mis voor haar opdroeg), door de Deurnse pastoor Witlox en door de burgemeester van Maastricht, Michiels van Kessenich. De financiële ondersteuning en giften van welgestelde aanhangers werden door haar en Ermen ondergebracht in de door hen opgerichte "Pastoor-Ermenstichting". Op haar beurt distribueerde Janske het geld als 'hemelse weldoenster' weer onder de armen en zieken van de parochie. Persoonlijk bleek zij er niet slechter van te worden: volgens sceptische ooggetuigen geurde ze in de schrale naoorlogse jaren naar dure parfum en hulde ze zich in een dure bontjas die ze, zo bleek later, gekregen had van haar fervente adept bisschop Guillaume Lemmens van Roermond.
  
  Standpunt van de rooms-katholieke kerk
  Al in 1931 werd bisschop Hopmans in Breda door pastoor Ermen van het bestaan van Janske en de wonderbaarlijke verschijnselen rond haar persoon op de hoogte gesteld. Maar deze stelde zich zeer terughoudend op, ook toen in 1932 de bloedtranen werden gehuild, in december 1934 ze voor het eerst stigmata had en de individuele en groepsbedevaarten naar Welberg al lang op gang waren gekomen. De grote reserve van Hopmans – tegenstanders van de verering zullen later beweren dat hij door een gebrek aan daadkracht alles op zijn beloop liet – was in tegenstelling met het enthousiasme van bisschop Lemmens en van sommige kloosteroversten die van meet af aan in Janske geloofden en de devotie die in Welberg was ontstaan, bevorderden en overnamen. Voor de verbreiding van de devotie, die in de tweede helft van de jaren 30 goed op gang was gekomen, nam Lemmens in 1940 contact op met het klooster van de Zusters Onder de Bogen in Maastricht, waar zijn zuster overste was. Deze congregatie nam dan ook als eerste de devotie van "Onze Lieve Vrouw van Welberg" over. Lemmens, Ermen en Janske bezochten daarna in 1943 en 1944 het zusterhuis van deze congregatie om de devotie verder te verbreiden en te versterken. De erkenning van de Welbergse cultus leek nu door de Oost-Brabantse en Limburgse stimulans al een feit te zijn geworden, zonder dat het voorgeschreven kerkelijke onderzoek had plaatsgevonden.
  
  Pas in 1945 nam Hopmans zijn eerste besluit: Janske werd drie maanden ter observatie opgenomen in het gasthuis van het franciscanessenklooster Mater Dei – in de Bredase volksmond beter bekend als 'De Pius' – aan de Haagdijk in Breda. Het (nu gesloopte) tehuis stond onder leiding van de bisschop zelf, zodat hij te allen tijde gemakkelijk toegang had en Janske kon observeren. In die periode mocht zijn cliënt het gasthuis niet verlaten noch bezoek ontvangen om externe beïnvloeding te voorkomen. Volgens Janske, nu altijd in het wit gekleed, leefde ze slechts op water, thee en de hosties die ze kreeg toegediend als ze ter communie ging. Naar verluidt bleef ze stigmata houden en naar Janskes eigen zeggen bleef Gabriël haar de boodschappen van boven overbrengen. In het klooster waren na het vertrek van Janske de meningen over haar verdeeld: sommige nonnen geloofden rotsvast in de zieneres en namen plaats op de kerkbank waar Janske placht te zitten (een 'heilige plaats'), anderen meldden dat in de nachtelijke uren regelmatig voedsel uit de keuken verdween. Het is niet geheel duidelijk welke conclusies de twijfelende Hopmans trok uit zijn observaties. Immers, na haar terugkeer leefde Janske onder de hoede van pastoor Ermen enkele jaren als een 'hofdame' in de Welbergse pastorie. Toen ze dan toch uiteindelijk in 1948 op last van het bisdom haar kamer in de pastorie moest verlaten, kwamen de eerste twijfels bij haar trouwe aanhangers en groeide het gevoel dat er iets niet helemaal klopte in Welberg.
  
  De zaak nam een wending toen kardinaal De Jong er zich mee ging bemoeien. Hij maande bisschop Lemmens aan tot grote terughoudendheid en verzocht hem een punt te zetten achter zijn bezoeken aan Janske. Rome werd ingeschakeld en die stelde zich door middel van consultoren van het Heilig Officie (nu: Dicasterie voor de Geloofsleer) op de hoogte van wat er in Welberg rond Johanna Gorissen de afgelopen jaren was voorgevallen. Op verzoek van de nuntius, de vertegenwoordiger van het Vaticaan in Nederland, werden er vanaf 1943 vier onderzoekers aangesteld om de cultus tegen het licht te houden. De conclusie van de twee laatste onderzoekers, beiden redemptorist, betekende de doodsklap voor de Mariadevotie in Welberg. Hoewel binnen het Heilig Officie de mening leefde dat de verschijnselen in het leven van Janske van een niet-bovennatuurlijke oorsprong waren, bracht het Officie dit niet als besluit naar buiten. Wel was de opdracht naar bisschop Baeten om de cultus te beëindigen vanwege de seksuele relatie die de zieneres en de pastoor jaren hadden onderhouden en om alles verder onder de pet te houden: de damnatio memoriae van alles wat met Janske en Moederke te maken had. Mgr. Baeten, sinds 1945 coadjutor van Hopmans en vanaf 1951 diens opvolger als bisschop van Breda, maakte op basis van het geheime besluit van het Heilig Officie onmiddellijk een eind aan de Welbergse Mariaverering, waarna de kwestie werd doodgezwegen. Baeten liet de afbeeldingen die naar de cultus verwezen uit de kerk verwijderen. Janske zelf verliet in 1951 Welberg en verhuisde weer voor een tijdje naar het klooster Mater Dei in Breda.
  
  Tot slot
  Janske Gorissen keerde niet meer terug in Welberg. Vanaf januari 1953 woonde ze teruggetrokken en bedlegerig in een huis in Wouw dat ze gekregen had van pastoor Ermen. Ze overleed er in 1960 op 53-jarige leeftijd en werd onder grote belangstelling begraven in Welberg. Naast haar rusten de in 1972 overleden pastoor Ermen en kapelaan Kock, die in 1944 door de Duitsers werd geëxecuteerd op verdenking van verraad. Zo nu en dan worden er nog rozen of kaarsen op Janskes graf geplaatst.
  
  Het archief 'J.Gorissen/Welberg', bewaard in het bisschopshuis in Breda is gesloten, waardoor een goed en verifieerbaar onderzoek naar Janske en de Mariadevotie in Welberg lange tijd niet mogelijk was. Historicus Peter Jan Margry heeft als enige dat materiaal mogen bestuderen en heeft daarover in zijn boek Vurige Liefde verslag van gedaan. De studie bevat een minutieuze beschrijving en analyse van 'Het geval Janske van de Welberg'. Het schilderij van Geraedts is opgeslagen in het bisschoppelijk depot. Stukken van Janskes beddengoed met de pootafdrukken van de duivel worden eveneens in het bisschopshuis bewaard, zoals het boek meldt. In het archief van het Heilig Officie in het Vaticaan bevindt zich ook een uitvoerig dossier over de kwestie. Dat dossier werd pas in 2020 toegankelijk en kon ook door Margry voor zijn boek worden gebruikt.
  
  Opmerkelijk
  Zoals Margry in zijn studie laat zien, vertoonde het gedrag van Janske grote overeenkomsten met andere mystici en gestigmatiseerden, zoals Liduina van Schiedam en Gemma Galgani, maar ook de evenzeer omstreden tijdgenote Therese Neumann (1898–1962), beter bekend als Theresia van Konnersreuth, een Beierse boerendochter. Ook zij was bedlegerig en vertoonde de stigmata. Jarenlang beweerde ook zij te leven van alleen water en hosties.
  
  Digitaal Vrouwenlexicon
  Mede op basis van het - deels fictieve - boek van Rinie Maas, Janske; haar wonderlijke leven, en van het nationale Bedevaartlexicon, werd in 2014 een biografisch lemma van Janske Gorissen opgenomen in het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland, dat wordt bijgehouden door het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis.
  
  Literatuur
   Delahaye, Albert, De parochie van St. Cornelis te Welberg (Steenbergen) 1928-1978. Zevenbergen, 1978.
   Maas, Rinie, Janske; haar wonderlijke leven. Breda: Hollaers van Elkerzee, 2007. 
   Margry, Peter Jan & Charles Caspers (red.), Bedevaartplaatsen in Nederland. Deel 2. Provincie Noord-Brabant. Amsterdam/Hilversum, 1998, p. 939-946.
   Hell, Maarten, 'Gorissen, Johanna (1906-1960)', in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. Amsterdam: KNAW, 2014.
   Margry, Peter Jan, Vurige liefde: het geheim rond het bloedige bruidje van Welberg, Prometheus, 2021, 
  
  Nederlands helderziende
  Drager stigmata