title: Plantenziekte
text: Een plantenziekte kan veroorzaakt worden door verschillende organismen. De aantastingen door schimmels, bacteriën, virussen en nematoden worden meestal ziekten genoemd. De aantasting door insecten, mijten en andere dieren zoals vraat door wild en vogels, noemt men plagen.
  
  De studie van de plantenziekten heet ook wel fytopathologie. Plantenziektenkundigen bestuderen hoe een infectie tot stand komt, wat de opbrengstderving is, en hoe je gewassen minder vatbaar kunt maken.
  
  Diverse moderne landbouwgewassen zijn resistent voor ziekten of plagen. Dat is ook een van de doelen van plantenveredeling. Plantenziekten worden bestreden met een chemisch bestrijdingsmiddel, biologisch met natuurlijke vijanden en door vruchtwisseling.
  
  Schimmels
  In Nederland zijn de schimmels de belangrijkste veroorzaker van plantenziekten. Voorbeelden van door schimmels veroorzaakte ziekten zijn
  roest, kleine oranje, gele of bruine vlekjes op bladeren
  schurft, ruwe plekjes op blad en vrucht (vooral bij appel)
  verwelkingsziekten, schimmels zitten in de houtvaten van planten en verstoppen het watertransport; voorbeelden zijn de iepziekte of verwelkingsziekte
  kanker, de schimmel zorgt dat de bast van een plant aangetast wordt; de plant reageert met woekeringen: een voorbeeld is vruchtboomkanker
  bladvlekkenziekte, op de bladeren zie je kleine zwarte of bruine vlekken
  meeldauw, een wit schimmelovertrek boven op de bladeren
  valse meeldauw, een wit schimmelovertrek op de onderkant van de bladeren
  bodemziekte, wortels worden aangetast zodat vooral kiemplanten sterven
  ook heksenbezems in berken worden door een schimmel veroorzaakt
  
  Schimmelziekten worden chemisch bestreden met fungiciden. Biologische methoden zijn er nauwelijks. In de biologische landbouw probeert men de weerbaarheid van planten te verhogen, of gebruikt men resistente rassen.
  
  Bacteriën
  Ziekten veroorzaakt door bacteriën zijn schadelijk. Bacterieziekten zijn vrij besmettelijk, een plant kan zich niet herstellen. Chemische bestrijding is bovendien niet mogelijk. Voorbeelden zijn bacterievuur en wortelknobbels.
  
  Fytoplasma's
  Fytoplasma's zijn zeer kleine bacteriën zonder celwand en zijn verwant aan mycoplasma's. Ze worden door insecten of via enten overgedragen en kunnen bij planten diverse ziektes veroorzaken zoals het vormen van bladeren in de plaats van bloemblaadjes in de bloemen, vorming van groene bloemen, heksenbezems...
  
  Virussen
  De ziekten door virussen veroorzaakt lijken vaak op erfelijke afwijkingen. Bladeren worden gevlekt, soms krullen bladeren of ontstaat er een groeistoornis. Bladluizen zijn beruchte virusoverdragers. Tegen virussen zijn er geen bestrijdingsmiddelen beschikbaar. Daarom is het belangrijk dat uitgangsmateriaal als pootaardappelen of stekmateriaal virusvrij is.
  
  Viroïden
  Viroïden kunnen ook planten aantasten. Deze hebben geen eiwitmantel en bestaan alleen uit RNA of enkelstrengs DNA. Ook hier zijn geen bestrijdingsmiddelen beschikbaar.
  Een Viroïde is een molecuul dat uit een relatief kort enkelstrengs RNA of enkelstrengs DNA bestaat. Van deze laatste zijn er maar enkele bekend; de meeste viroïden bestaan uit RNA. Het kan vergeleken worden met een virus, maar een viroïde is veel kleiner en heeft geen eiwitmantel. Viroïden kunnen zich alleen in planten vermenigvuldigen. Er zijn ruim dertig soorten bekend. Viroïden zijn ontdekt in 1967 door de Amerikaan Theodor Diener en zijn sterk fytopathogeen, het RNA bevat geen signalen voor vertaling in eiwit. Het eerste viroïde dat werd ontdekt is aardappelspindelknolviroïde (PSTVd).
  
  Viroïden zijn ziekteverwekkers bij planten, zoals aardappel, tomaat, komkommer en hop.
  
  Viroïden worden ook kunstmatig gemaakt voor gebruik bij genetische manipulatie. Onder bepaalde omstandigheden is het mogelijk een virus kunstmatig te degenereren tot een viroïde, die dan alleen nog uit nucleïnezuur dat zichzelf kan vermeerderen bestaat. Anders gezegd zo'n viroïde is een naakt virus. Als deze viroïde samen met het oorspronkelijke virus kunstmatig vermeerderd wordt onder toevoeging van nucleïnezuren en aminozuren, krijgen de viroïden de overhand doordat ze zich sneller vermeerderen.
  
  Primaire en secundaire structuur van het aardappelspindelknolviroïde:
  
  Aaltjes
  De ziekten die door nematoden (aaltjes of rondwormen) worden veroorzaakt lijken soms op virusziekten. Veel aaltjes leven in de grond en tasten de wortels aan, maar er zijn ook stengelaaltjes en bladaaltjes. Omdat aaltjes zich moeilijk verplaatsen, treden die ziekten vaak plaatselijk op. In een gewas ontstaan dan 'valplekken'. Door jarenlang eenzelfde gewas te telen, bouwt een aaltjespopulatie zich op. Door vruchtwisseling kun je aaltjesziekten voorkomen. Bekende aaltjesziekten zijn aardappelmoeheid, wortelknobbelaaltje, bietencystenaaltje en rozenmoeheid door onder andere Xiphinema diversicaudatum (een van de rozenaaltjes).
  
  Insecten
  Plagen die door insecten worden veroorzaakt zijn in het grootste deel van de wereld de belangrijkste oorzaak van opbrengstverliezen. Wereldwijd worden insecten bestreden met insecticiden. In het gematigde Nederland klimaat zijn vooral luizen (als overdrager van virussen), trips, sommige rupsen en keverlarven schadelijk. Verschillende  bladmineerders tasten de bladeren van veel plantensoorten aan.
  
  Mijten
  Ook mijten, die tot de Acarina behoren, kunnen planten aantasten. Voorbeelden zijn spint en Brevipalpus phoenicis die passiebloemen en andere vruchtgewassen aantast.