title: Europees racisme van de oudheid tot en met de middeleeuwen
text: Dit artikel geeft een overzicht van Europees racisme van de oudheid tot en met de middeleeuwen.
  
  Oudheid 
  Het idee dat uiterlijke karakteristieken als huidskleur en andere lichaamskenmerken zich verhouden tot culturele en gedragsverschillen is geruime tijd oud, maar niet bij alle culturen terug te vinden. Zo zijn er in afbeeldingen uit het oude Egypte weliswaar verschillen te zien tussen Egyptenaren, Nubiërs en Aziaten, er zijn hier geen aanwijzingen dat er aan huidskleur conclusies werden verbonden over gedrag en capaciteiten.
  
  De Griekse samenleving was duidelijk niet-egalitair, gebaseerd op een geaccepteerd vermeend natuurlijk verschil in mensen. In Staat verhaalde Plato over de gennaion pseudos of nobele leugen waarmee het bestaan van verschillende sociale klassen gerechtvaardigd wordt. De oude Grieken zagen vrouwen als minderwaardig tegenover mannen en barbaren als minder dan Grieken. Barbaar was weliswaar een denigrerende benaming, het onderscheid betrof meer het taal- en culturele verschil. De oude Grieken kenden geen woorden voor ras, zodat uitspraken hierover een anachronisme zouden kunnen lijken. Het betekent echter niet dat er geen vergelijkbaar concept was. Uitgaande van een definitie van ras waarbij oppervlakkige lichamelijke kenmerken als huids- en haarkleur deterministisch volgen uit biologische verschillen en een definitie van racisme die daar ook een hiërarchie van intellectuele en morele persoonlijkheidstrekken aan koppelt, lijkt dit bij Aristoteles echter wel degelijk te onderscheiden te zijn. Vooral in Politika is dit terug te vinden, waarbij barbaar een vergelijkbare rol vervulde als ras. Ras en racisme zijn terug te vinden in zijn klimaattheorie van menselijke verschillen en zijn betoog over natuurlijke slavernij. Sommigen zijn geboren voor onderwerping omdat onder meer de phronèsis of praktische rede ontbreekt, anderen voor heerschappij. Daarbij speelt het klimaat een rol. Het koude klimaat in het noorden (Europa) zou maken dat mensen daar veel thymos of geestrijkheid bezitten, maar dianoia of intelligentie en kunstzinnigheid ontberen. Hoewel zij daardoor over het algemeen vrij zouden zijn, zouden zij daardoor niet over anderen kunnen heersen. In het oosten (Azië) zijn mensen daarentegen wel intelligent en kunstzinnig, maar ontberen thymos en worden dan ook altijd overheerst. Het klimaat bij de Grieken lag tussen deze twee in, zodat zij zowel over thymos en dianoia beschikten en zo natuurlijke heersers waren. Dit impliceert dat Europeanen en Aziaten die naar Griekenland zouden verhuizen ook over deze eigenschappen zouden gaan beschikken, waarmee dit eerder fysisch-geografisch determinisme is dan biologisch determinisme.
  
  De opvattingen over huidskleur zijn niet eenduidig, maar leukochrōs (λευκόχρως) of witte huid werd gezien als een teken van zwakte, vooral moreel. In Staat van Plato worden mannen met een leukos huid weliswaar geprezen als minnaars, maar missen zij mannelijke kwaliteiten. Voor Aristoteles lijkt huidskleur echter niet tot de essentie van de mens te behoren en Plato had daarvoor in Staatsman al gesteld dat in tegenstelling tot wat wel werd gedacht barbaar geen aparte genos was. Dit was echter geen ethische gedachtegang, maar een uit de logica: barbaren staat voor tal van volkeren.
  
  Herodotus schreef in Historiën positief over wat de inwoners van Aethiopië (Afrika) en lijken vooroordelen grotendeels te ontbreken. Dat geldt niet voor de inwoners van het Nabije Oosten en dan vooral de vijandelijk gezinde Perzen. De Perzische Oorlogen brengen een racialisme op gang waarbij de Perzen steeds meer als barbaars worden afgeschilderd, daarbij geholpen door Griekse schrijvers als Aischylos met zijn Perzen. In Iphigeneia in Aulis van Euripides wordt gesteld dat Grieken over barbaren heersen en niet omgekeerd, want de eerste zijn vrijen en de laatsten slaven. Voor de Grieken was een belangrijk verschil dat zij democratie kenden, terwijl andere landen een tirannie kenden.
  
  In de vroege Islam speelt ditzelfde oudtestamentische verhaal een rol in de legitimatie van de Arabische slavenhandel op Afrika. In De grot van de schatten, zoals het Arabische Ma`ârah al-Kanûz en het Ethiopische Ba`âta Mazâgebet, werd expliciet vermeld dat bepaalde volkeren zwart waren. Geloofsgenoten mogen binnen de islam niet tot slaaf worden gemaakt. Voor hun zuidelijke buurvolken werd de rechtvaardiging gevonden door de zwarte huid ook deel uit te laten maken van de vloek die Noach uitsprak. De directe vloek verschoof zo van Kanaän naar Cham. In de profetenverhalen in de versie van Al-Kisa'i is de straf voor het zien van de naaktheid van Noach zowel slavernij als zwartheid voor Cham en zo een tweevoudige vloek geworden. Een zwarte huid was niet meer impliciet, maar expliciet door God verbonden aan slavernij. Met de islamitische veroveringen en de daarmee gepaard gaande bekering verschoof de slavenjacht naar het zuiden van Afrika. De denigrerende term abeed voor slaaf werd een synoniem voor zwarte Afrikaan.
  
  Een vergelijkbare verschuiving was er in de joodse traditie. In de Talmoed, Sanhedrin 108b, wordt Cham gestraft met een zwarte huid omdat hij geslachtsgemeenschap had gehad op de Ark van Noach.
  
  Zie ook
  Christendom en racisme
  
  Noten
  
  Racisme