title: Middelnederlands getijden- en gebedenboek
text: De Middelnederlandse getijden- en gebedenboeken uit de middeleeuwse Nederlanden waren een populair fenomeen. Omdat geloofsbeleving in de volkstaal gepromoot werd door de Moderne Devotie, steeg de vraag en zodus ook het aanbod aan deze boeken in de veertiende en vijftiende eeuw.
  
  Getijden- en gebedenboeken in de volkstaal 
  Een getijden- en gebedenboek is een handschrift dat leken in de middeleeuwen gebruikten voor hun privédevotie, tijdens het getijdengebed. Getijdenboeken waren geënt op het in kloosters door monniken gebruikte brevier, waar het diende voor het koor-gebed. Deze gebeden werden op vaste tijden van de dag uitgesproken en werden daarom getijden (horae, uren) genoemd. Het getijdenboek, of “horarium” in het Kerklatijn, werd behalve door leken, ook door monialen, begijnen en begarden gebruikt. In de Nederlanden betrof het dikwijls een getijdenboek in de volkstaal, het Middelnederlands, omdat veel religieuzen het Latijn niet machtig waren. Tot 1400 werden getijdenboeken vervaardigd in opdracht van vorstenhuizen, de rijke adel en de hoge geestelijkheid. Door de ontwikkeling van de steden en de stijging van de welvaart kon vanaf 1400 ook de rijke burgerij zich een getijdenboek veroorloven, het werd een statussymbool. Door de toegenomen vraag ontstonden de librariërs, een soort uitgeverijen avant la lettre, die de boekproductie reorganiseerden en niet meer alleen in opdracht, maar ook voor de markt werkten. Dit maakte van het getijdenboek ‘de bestseller van de middeleeuwen’.
  
  Hoewel het vroegste getijdenboek al uit de elfde eeuw afkomstig is (de eeuw van Hebban olla vogala) was dit boektype vooral in de vijftiende eeuw ongekend populair. Toen waren er veel leken die gebed en liturgie niet meer als een zaak van priesters en kloosterlingen beschouwden, maar als iets waarmee ze zich zelf wilden bezighouden. Veel getijdenboeken waren in het Latijn, maar vooral in de Nederlanden kwam het getijdenboek in de volkstaal veel voor. Toen Geert Grote aan het einde van zijn leven het getijdenboek in het Nederlands vertaalde, was hij niet de eerste die dat deed. Toch werd juist zijn vertaling een onvoorstelbaar succes doordat de Moderne Devotie, de beweging die met Grote begon, een belangrijke rol speelde bij de verbreiding ervan. De tekst is duizenden malen overgeschreven, vaak in eenvoudige boeken, maar ook in boeken die op iedere bladzijde schitteren van goud en mooie kleuren. Het zijn soms ware pronkstukken, maar bovenal waren het boeken voor gelovige mensen die door hun gebed dichter bij God hoopten te komen en een plek in de hemel wilden bereiken.
  
  Voorbeelden 
  
  De volgende voorbeelden zijn allemaal bewaard in de Universiteitsbibliotheek Gent. Deze drie voorbeelden tonen goed aan hoe zelf in eenzelfde literaire tradities er een enorm verschil kan zien op vlak van inkleding en versiering van de tekst.
  
  Handschrift 1329 
  Dit Middelnederlands getijdenboek werd vervaardigd in de tweede helft van de vijftiende eeuw, in Brabant. Het werd gemaakt voor een zekere Henricus Melges. Het handschrift toont - op de eerst folio's na - een eenvoudige en bescheiden getijdenboek. Enkel de eerste twee folio's zijn versierd met kleurrijke kronkels en het wapenschild van Henricus Melges. Het getijdenboek bestaat uit de volgende onderdelen:
  
   De Lange Kruisgetijden
   Gebed tot Christus
   Getijden van Maria
   Onser Liever Vrouwen Krone
   Ave praeclara (in het Middelnederlands)
   Pscoon ghebet van onser liever vrouwen
   Getijden van alle Heiligen
   Getijden van St. Barbara
   Getijden van St. Katherinen
   Getijden van St. Agneten
   Getijden van St. Ursulen
   Hymnen voor het kerkelijk jaar
   Gebed aan de maagd
  
  Handschrift 1343 
  Dit Middelnederlands getijden- en gebedenboek werd vervaardigd in de Nederlanden, tussen 1450 en 1500. Dit handschrift is nog steeds sober, maar toont door het manuscript heen meer versierde initialen. Het gebedenboek werd gemaakt voor Maria Hijbrantdochter te Edam (Noord-Holland).
  
   Die ghetide vander toecoemst ons heren
   Die ghetide van die gheboerte ons heren
   Hier beghint die ghetide vander vasten
   Lofspreking van Maria
   Dit is een ghetide van onser vrouwen liden
   Inleidend gebed tot de navolgende getijden van Pasen
   Die ghetide van paeschen
   Een ghetide vanden heilighen sacrament
   Het gebed van Sint-Ambrosius
   als du gaeste ten sacrament
   na der ontfannise ons heren
   Gebed na de communie
   Gebed tot Sint-Anna
   Gebed op de nagedachtenis van Sint-Anna
   Latijnse spreuken
   Hier beghint die ghetide vander heyligher drievoudigheid
   Hier beghint die ghetide vanden maechden
   Hier beghint dat ambacht vanden goedeen vrijdach
   Dit zijn de zeven woorden die Jezus Christus aan het kruis sprak
   Dit is gebed gezet op het Paternoster
   Dit zijn de zeven psalmen met de gebeden voor de zielen
   Nog voor de zielen
   Tot Onze Lieve Vrouw voor de zielen
   Voor de ziel van een vriend
   Een sequentie van de Heilige Geest
   Van den Heilige Geest
   Gebeden voor het Proprium de tempore
  
  Handschrift 1430 
  Het handschrift 1430 werd vervaardigd in de Noordelijke Nederlanden, in de vijftiende eeuw. Dit getijdenboek is al wat rijkelijker versierd dan de twee hierboven. Er zijn nog steeds geen echte miniaturen aanwezig, maar wel is er randversiering. Het handschrift bestaat uit de volgende onderdelen:
  
   Kalender voor Utrecht
   Uren van de Maagd
   Lijden voor de Heiligen
   Uren van de Heilige Geest
   Lange Uren van het Kruis
   Psalmen en Litanie
   Gebeden
   Gebeden voor de doden
  
  Getijden
  Getijdenboek
  Manuscript in de Universiteitsbibliotheek Gent