title: Processie
text: Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht, waarbij gelovigen hun geloof openbaar belijden. Wanneer de processie binnen het eigen (kerk)gebouw plaatsvindt, spreekt men van een liturgische processie. Processies vinden plaats in de rooms-katholieke, oosters-katholieke, oriëntaals-orthodoxe en oosters-orthodoxe kerken en in sommige oosterse religies.
  
  Inleiding
  Omdat een processie in de meeste gevallen een openbare manifestatie is, moet er toestemming zijn van de plaatselijke overheid. Op sommige plaatsen hebben gelovigen niet het recht om openbaar hun geloof te mogen belijden, maar enkel in een ruimte die daartoe is aangewezen, meestal het eigen kerkgebouw, soms met een klein gebied eromheen.
  
  Geschiedenis 
  In Rome kende men reeds vroeg bid- en boeteprocessies, gericht op de bescherming van de stad of het welslagen van de oogst.
  
  In de 6de en 7de eeuw ontwikkelde zich nog een ander soort processie: de feestelijke rondgang met relieken van heiligen, ontstaan uit de plechtige overbrenging van relieken van martelaren en belijders uit de kerkhoven naar de kerken in de stad.
  
  De meest uitbundige processies ontstonden in de tijd van de barok, waarvan in de zuidelijke landen nog altijd specifieke voorbeelden bestaan: feestelijke broederschaps- of gildeprocessies (met vaandels), bedevaartprocessies en vooral de sacramentsprocessies op of rond Sacramentsdag. Tijdens de processie liepen vaak de stadsreuzen mee, althans in Vlaanderen en Spanje werd dit door de kerkelijke autoriteiten goedgekeurd.
  
  Tijdens het bewind van de Oostenrijkse keizer-koster was het in de Oostenrijkse Nederlanden per keizerlijk edict aan het einde van de 18e eeuw niet toegestaan om processies te organiseren. Hetzelfde gold tijdens de Franse Tijd in de Zuidelijke Nederlanden. Ook in Nederland was lange tijd (1848 tot 1983) een processieverbod van kracht.
  
  In de 21ste eeuw wordt er in Vlaanderen aandacht gegeven aan het immateriële aspect van processies, die vaak al eeuwen oud zijn. Sommige processies worden beschouwd als van uitzonderlijk belang voor de plaatselijke cultuur, en kennen naast de ondersteuning van de kerkelijke overheid ook ondersteuning van de burgerlijke overheid. Naast plaatselijke gelovigen en bedevaarders komen ook toeristen en heemkundigen soms processies bewonderen.
  
  Katholieke Kerk 
  
  Bij katholieke processies gaat meestal een misdienaar of acoliet voorop met het processiekruis, meestal geflankeerd door kaars- of flambouwdragers (ceroferarii). Andere deelnemers dragen processievaandels, vaak rijk geborduurd met afbeeldingen of opschriften. Leden van broederschappen dragen vaak een processiestaf of broederschapsstaf, vaak met zilveren processiestafbekroning.
  
  In de katholieke traditie is de belangrijkste processie de sacramentsprocessie. Hierbij wordt het Allerheiligste Sacrament in een monstrans door de priester plechtig rondgedragen onder een baldakijn (processiehemel), vaak begeleid door een kerkbaljuw. De monstrans met het Heilig Sacarament wordt dan vaak enige tijd op een rustaltaar geplaatst voor aanbidding.
  
  Een andere vorm van processie is de liturgische processie, die meestal binnen het kerkgebouw plaats heeft. Voorbeelden van liturgische processies zijn de intredeprocessie bij feestelijke missen, uitvaartprocessies en reliekenprocessies binnen de kerk.
  
  Verder bestaan er ook boetprocessies (bijvoorbeeld in Veurne), paardenprocessies (bijvoorbeeld in Hakendover) en jubelprocessies. Ook zijn er processies ter ere van heiligen, waarbij relieken en reliekhouders worden meegedragen. Bekende reliekenprocessies zijn de ommegangen die worden gehouden tijdens de zevenjaarlijkse heiligdomsvaart van Maastricht. Aan de Vlaamse kust gaat een zeewijding vaak gepaard met een processie.
  
  Oosters christendom 
  In de oosters- en oriëntaals-orthodoxe kerken worden tijdens processies iconen, waaronder het Kruis, kerkvaandels en het Evangelieboek meegedragen. Tijdens een processie wordt er altijd gezongen en wordt het Evangelie bewierookt.
  
  Volgorde bij een orthodoxe processie:
   Processielantaarn(s)
   Processiekruis
   Vaandels
   wierook
   Iconen 
   Geestelijkheid met Evangelie - Bisschop/priesters - (Hypo)diakens (met dikrim en trikirim)
   Koor
   Leken
  
  Christelijke processies in verschillende landen
  
  België 
  België kent een zeer rijke en oude processiecultuur. In de provincie Vlaams-Brabant alleen al trekken jaarlijks nagenoeg honderd processies uit.
  
   Affligem: Bidtocht op 15 augustus
   Antwerpen: Processie Heilig Sacrament, Hemelstraat
   Antwerpen: Sint-Paulus-Processie
   Baarle: Kaarskesprocessie op de eerste zondag na 15 augustus.
   Banneux: de processie van Onze Lieve Vrouw van Fatima
   Bambrugge: de Sint-Anna-ommegang (op zondag 26 juli of de eerste zondag na 26 juli)
   Bolderberg: Kaarskensprocessie op de vooravond van 15 augustus
   Booischot: Maria-ommegang (15 augustus)
   Brakel: processie in Opbrakel (15 augustus)
   Brugge: de Heilig Bloedprocessie op Onze-Lieve-Heer-Hemelvaart
   Brugge: de Brugse Belofte (al sinds 1304, op Maria Hemelvaart (15 augustus))
   Brugge: de Sacramentsommegang in het begijnhof op Sacramentsdag
   Brugge: processie Onze-Lieve-Vrouw van Blindekens op 15 augustus
   Brussel: Processie Heilig Sacrament, St. Jozefskerk, Frère Orbanplein
   Doornik: Grote Processie voor Onze-Lieve-Vrouw van Vlaanderen die ook Onze-Lieve-Vrouw van Doornik is.
   Duffel: Kaarskensprocessie op de vooravond van 15 augustus
   Eine: Sint-Eligiusommegang en paardenzegening.
   Gistel: St.-Godelieveprocessie (zondag na 5 juli)
   Grimbergen: de Sint-Servaasommegang (13 mei of zondag erna - in 2005 was er een Sint-Servaasevocatie)
   Groot-Bijgaarden: Sint-Wivinaprocessie (eerste zondag van mei)
   Hakendover (nabij Tienen): de Paardenprocessie (op paasmaandag)
   Halle: de Mariastoet (tweejaarlijks: 2002, 2004, 2006 ... op Pinksterzondag)
   Hasselt: zevenjaarlijkse processie die gehouden wordt ter ere van de Virga Jesse (1996, 2003, 2010, ...)
   Heist-aan-Zee: processie Ster der Zee met zeewijding op 15 augustus
   Hoegaarden: de Palmprocessie (op Palmzondag)
   Hoogstraten: de Heilig Bloed-processie
   Ieper: Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne
   Imde: ter ere van Onze-Lieve-Vrouw der Kranken (eerste zondag van juli)
   Itter: de processie van de Onze-Lieve-Vrouw van Itter
   Kampenhout: de boetprocessie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw op de Tweede Pinksterdag (Tweede Sinksendag).
   Kalfort: de Maria-ommegang (tweede zondag na 15 augustus)
   Kalfort: Onze-Lieve-Vrouw ten Traan
   Kortenbos: Onze-Lieve-Vrouw Behoudenis der Kranken
   Langdorp: Sint-Pieter, op 15 augustus (opnieuw sinds 2007)
   Laarne: Sint-Machariusprocessie, jaarlijks op Pinkstermaandag sinds een eeuwen oude traditie
   Lebbeke: Bid- en boetprocessie, een Mariale processie jaarlijks op Onze-Lieve-Heer-Hemelvaart
   Lede: De Mariale Processie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw van Zeven Weeën (sinds 1414, op Drievuldigheidszondag)
   Leffinge: de ommegang Onze-Lieve-Vrouw
   Lembeek: de Veroonmars of Sint-Veroonprocessie (paasmaandag)
   Lier: de Sint-Gummarusprocessie (zondag na 10 oktober)
   Lier: sacramentsprocessie in het begijnhof (zondag na Sacramentsdag)
   Loenhout: de Sint-Quirinusprocessie (eerste zondag van mei)
   Mechelen: de Hanswijkprocessie (derde zondag na Pinksteren)
   Meigem: de Heilig-Bloedprocessie (eerste zondag van juli)
   Meldert: de Sint-Ermelindisprocessie (Pinkstermaandag)
   Moelingen: Mariaprocessie (15 augustus)
   Moerzeke: Halfoogstprocessie (15 augustus)
   Nazareth: Mariale Ommegang (8 september)
   Oostmalle: kaarskensprocessie (15 augustus)
   Oostende: zeewijding
   Opwijk: Sint-Pauluspaardenprocessie (vierde zondag van juni)
   Oud-Heverlee: processie van Onze-Lieve-Vrouw van Steenbergen (15 augustus)
   Poederlee: Heggestoet
   Poperinge: Maria Ommegang (eerste zondag van juli)
   (Pulderbos): Moederkesdag (op 15 augustus na de hoogmis)
   Ronse: Fiertel op Drievuldigheidszondag
   Rutten: Sint-Evermarusfeesten op 1 mei
   Perk: de processie ter ere van Onze-Lieve-Vrouw
   Scherpenheuvel: de Kaarskensprocessie (eerste zondag na Allerheiligen)
   Sint-Lenaarts: processie ter ere van de heilige Leonardus
   Steenhuffel: de Sint-Genovevaprocessie op Pinksteren
   Tongeren: de Kroningsfeesten (om de zeven jaar: 1988, 1995, 2002, 2009 ... in juli)
   Veerle: processie op 15 augustus
   Veldwezelt: de Sacramentsprocessie
   Veurne: de Boetprocessie van Veurne (laatste zondag van juli)
   Vilvoorde: Onze Lieve Vrouwe van Troost
   Viversel: Sacramentsprocessie op 15 augustus
   Vottem: Sacramentsdagprocessie op de tweede zondag van juni
   Waanrode: Sint-Bartholomeusprocessie op zondag 24 augustus of eerstvolgende zondag
   Wenduine: Zeewijding (pinkstermaandag)
   Werchter: Paardenprocessie (Pinksteren)
   Wever: processie van de Heinkensberg op 15 augustus
   Wezet: Sint-Hadelinusprocessie op de derde zondag in september
   Zemst: Ommegang op 15 augustus
   Zoutleeuw: de Sint-Leonardusprocessie (Pinkstermaandag)
   Zutendaal: Grote Mariaprocessie op 15 augustus
  
  Tussen België en Nederland 
  Baarle: Kaarskensprocessie (eerste zondag na Maria-Tenhemelopneming)
  
  Nederland 
  Onder de Nederlandse wet waren processies gedurende lange tijd alleen toegestaan in plaatsen waar deze al in 1848 bestonden. Processies komen dan ook nog steeds met name voor in die plaatsen. Bij de grondwetsherziening van 1983, die in 1989 van kracht werd, verdween dit processieverbod.
  
  Van de opheffing van het processieverbod werd in Nederland voor de eerste maal gebruikgemaakt in het jaar 2002, toen in Utrecht een Willibrordprocessie werd gehouden, onder het motto "Geloven mag gezien worden". De processie was het initiatief van een van de pastores van de Binnenstadparochie Utrecht, pastor N.M. Schnell, de verantwoordelijke voor de Sint-Catharinakathedraal, waar zich een schrijn met relieken van St.-Willibrord bevindt. Inmiddels is de Willibrordprocessie, waarin de reliekschrijn wordt meegedragen, een jaarlijks weerkerend evenement geworden.
  
   Amsterdam: Stille Omgang, in maart, ter herdenking van het Mirakel van Amsterdam uit 1345
   Amsterdam: sacramentsprocessie, op Sacramentsdag vanuit de Onze-Lieve-Vrouwekerk
   Azewijn: processie op de eerste zondag na 21 september (naamdag H. Mattheus)
   Bergen op Zoom: Maria Ommegang
   Boxmeer: Boxmeerse Vaart, trekt 14 dagen na Pinksteren
   Boxtel: Bloedprocessie, op de eerste zondag na Pinksteren
   Breda: Niervaertprocessie, op Sacramentsdonderdag (de tweede donderdag na Pinksteren)
   Delft: Maria van Jesse Ommegang, op de eerste zondag na 12 juni (feestdag St.-Odulfus)
   Duiven: Sacramentsprocessie, op laatste zondag van augustus
   Eijsden: Bronk, op de 2e zondag na Pinksteren
   Eygelshoven: Bronk, op de zondag het dichtst bij 24 juni (St.-Jan)
   Gerwen: Sacramentsprocessie, op zondag na Sacramentsdag vanuit de Oude St.-Clemenskerk
   Grevenbicht: Pinksterprocessie, op pinkstermaandag, trekt vanuit de St.-Catharinakerk
   Groessen: Sacramentsprocessie Groessense omdracht, op de zondag na Pinksteren (Feest van de Heilige Drie-eenheid)
   Haarlem: Mariaprocessie ter ere van Onze Lieve Vrouw van Haarlem, in juni, vanuit de St.-Josephkerk
   Haastrecht: processie met Maria ter Weghe, op 18 oktober vanuit de Barnabaskerk
   's-Hertogenbosch: Maria Omgang of bidtocht, in mei met de Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch 
   Holset: Bronk, op de eerste zondag na Pinksteren.
   Houthem-Sint-Gerlach: Kruisprocessie, in de week voor Hemelvaart
   Houthem-Sint-Gerlach: Sacramentsprocessie, op Eerste Pinksterdag
   Huissen: Umdracht, sacramentsprocessie op de eerste zondag na Sacramentsdag
   IJsselstein: Ommedracht, op de vierde zondag van juni met Onze Lieve Vrouw van Eiteren
   Julianakanaal: Waterprocessie
   Kwadendamme (Zeeland): Sacramentsprocessie, op de eerste zondag na Sacramentsdag
   Laren (Noord-Holland): Sint Jansprocessie, op de zondag het dichtst bij 24 juni
   Lobith: Sacramentsprocessie, op de zondag na Hemelvaart, tijdens Lobithse Kermis
   Loil: Sacramentsprocessie, voorafgaand aan het jaarlijkse schuttersfeest in juli-augustus
   Loo: Sacramentsprocessie, op de 1e zondag na 15 augustus
   Luyksgestel: Sacramentsprocessie, op de tweede zondag na Pinksteren
   Maastricht: twee ommegangen tijdens de heiligdomsvaart van Maastricht, in mei/juni (zevenjaarlijks: 2011, 2018, 2025, enz.)
   Maastricht: Grote of Stadsprocessie, ook wel Sint-Servaasprocessie, op de zondag na 13 mei (feest van Sint-Servaas)
   Maastricht: Kleine Processie of Bidwegprocessie, op paasmaandag, met o.a. het genadebeeld van de Sterre der Zee vanuit de Oude Minderbroederskerk naar de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek
   Meerssen: Sacramentsprocessie, op Sacramentsdag vanuit de Basiliek van het H. Sacrament
   Megchelen: Sacramentsprocessie, op de tweede zondag na Pinksteren (viering Sacramentsdag); plaatselijke kermis
   Mheer: Broonk, voorjaarskermis of sacrementsprocessie, op de eerste zondag na Pinksteren. 
   Neer: Mariaprocessie
   Netterden: Sacramenstprocessie, op de eerste zondag na Pinksteren (Drievuldigheidszondag); plaatselijke kermis
   Nunhem: Sint Servaasprocessie, op de zondag voor Hemelvaart
   Nuth: Sacramentsprocessie
  Oost-Maarland: Bronk, sacramentsprocessie op de eerste zondag van juli.
   Oud Zevenaar: Sacrementsprocessie, op de derde zondag van juni.
   Overdinkel: Sint-Gerardus Majella-processie
   Reijmerstok: Sacrementsprocessie, tweede zondag van juli
   Sint Geertruid: Bronk, op de vierde zondag na Pinksteren
   Sittard: Sacramentsprocessie, op de zondag na Sacramentsdag; plaatselijke kermis
   Sittard: St.-Rosaprocessie naar de Sint-Rosakapel, sinds 1667 op de laatste zondag in augustus; plaatselijke kermis
   Schimmert: Sacramentsprocessie, op de eerste zondag na Pinksteren
   Tegelen: Sacramentsprocessie, op de tweede zondag na Pinksteren (viering Sacramentsdag)
   Valkenswaard: Handelse Processie naar Handel, in het voorlaatste weekeinde van juni
   Venray: Sacramentsprocessie, begin jaren 60 afgeschaft en hervat in 2008
   Wahlwiller Sacramentsprocessie de derde zondag na Pinksteren
   Wehe-den Hoorn: lichtprocessie naar de Bedroefde Moeder van Warfhuizen, op de vooravond van Palmzondag
   Wehl: Sacramentsprocessie (Wehlse Umdracht), op de derde zondag van juni. 
   Wisselende locatie: The Passion. Het evenement is als zodanig geen processie, maar bevat wel een onderdeel dat als liturgische processie kan worden gezien: het in processie naar het hoofdpodium dragen van een groot, wit verlicht kruis.
  
  Andere landen 
  In andere landen bestaat er ook een processiecultuur zoals in Duitsland, Oostenrijk, Spanje, Italië en Polen. In het Heilige Land worden door bedevaartgangers processies houden in de Heilige Stad Jeruzalem.
  
  Processies in de Chinese traditie 
  In de Chinese volksreligie, taoïsme en Chinees boeddhisme worden ook processies gehouden. Dit gebeurt meestal op de verjaardag van een bepaalde god of boeddhistische heilige of tijdens miaohui, taipingqingjiao of Chinees nieuwjaar. Bij deze processies wordt het beeld van een god op een religieuze draagstoel geplaatst. De optocht vindt meestal plaatst in de omgeving van een tempel. Vooraan in de stoet lopen mensen die de drakendans, leeuwendans of qilindans uitvoeren. Daarna volgt de draagstoel en de groep muzikanten. Daarachter lopen geestelijken (boeddhistische nonnen, boeddhistische monniken, daoshi) en gelovigen met offermaterialen zoals fruit en wierook.
  
  Wetenswaardigheid 
  De processierups dankt haar naam aan deze plechtigheid omdat deze rupsen ook in een lange stoet achter elkaar lopen.
  
  Literatuur 
   , Bloedprocessies in Brabant (Breda 1993).
   , Teedere Quaesties: religieuze rituelen in conflict. Confrontaties tussen katholieken en protestanten rond de processiecultuur in 19e-eeuws Nederland (Hilversum 2000; proefschrift)
   , Getuigenis op Straat. De Larense Sint Janstraditie (Wormer 2005)
   , 'De processie is terug - katholieke emancipatie voltooid', in: de Volkskrant, 21 juni 2005
   , Processies ... een oude traditie in een nieuwe tijd, in: Tijdschrift voor liturgie. - 96. 2012, 1 / 2, pp. 67–72
  
  Liturgie in de Rooms-Katholieke Kerk
  Rooms-katholieke sacramenten en gebruiken