Alfabethervorming
De alfabethervorming of letterrevolutie (Turks: Harf İnkılâbı of Harf Devrimi ) is de naam die in Turkije werd gegeven aan de transitie van het Arabisch schrift naar het Latijnse schrift in 1929 met wet nr. 1353 betreffende de aanvaarding en het gebruik van Turkse letters van 1 november 1928. Het geïntroduceerde schrift was fonetisch en gebaseerd op de uitspraak van de ontwikkelde klasse van Istanbul. De introductie van het Latijnse schrift bracht een stijging van de alfabetiseringsgraad met zich mee, maar op de lange termijn betekende dit dat veel van de hedendaagse Turken geen teksten in het Arabische schrift kunnen lezen, dat wil zeggen teksten in het Turks van vóór 1929.

Achtergrond 
Omdat het op het Arabisch gebaseerde schrift voor het Ottomaans-Turks moeilijk te leren was en niet geschikt was voor het Turks, dat meer klinkers en minder medeklinkers bevat dan het Arabisch, hoopte men dat de verandering het analfabetisme in Turkije zou helpen bestrijden. Tegelijkertijd was het Latijnse schrift bedoeld om de communicatie met het Westen te vergemakkelijken en ook om een breuk te maken met de Oosterse wereld en de Ottomaanse geschiedenis.

De letterrevolutie maakte deel uit van een reeks hervormingen die ‘revoluties’ werden genoemd en stond als een "hervormingsbeschermingswet" onder speciale bescherming van de grondwet. Deze hervormingen werden gesymboliseerd door het kemalistische principe van het ‘revolutionisme’ (Turkse inkılâpçılık ). Deze hervormingen omvatten: het actieve en passieve vrouwenkiesrecht in 1930 en 1934, het verbod op sluiers, gemengd onderwijs, de introductie van de Gregoriaanse kalender (1926) en het metrisch systeem (1931), de regulering van feestdagen en de rustdag (1935), kledinghervormingen zoals de hoedenrevolutie, afschaffing van het kalifaat en de Alaturka-klok (1926), die gebaseerd was op de zonsondergang.

Geschiedenis 

Debatten over de invoering van een Latijns schrift voor het Turks werden al in het Ottomaanse Rijk in de jaren 1850 en 1860 door Ahmed Cevdet Pasja en Munif Pasja gevoerd. Enver Pasja deed in de Balkanoorlog in 1913 een poging om het Turks te schrijven in een niet-aaneengesloten Arabisch schrift. Dit zogeheten "Enver's schrift" (Hatt-ı enverî), waarvan Enver het leger beval het te gebruiken, genoot slechts een korte levensduur vanwege de slechte leesbaarheid van het schrift.

In Azerbeidzjan vond de overstap naar een aangepast Latijns schrift plaats in 1922, en in 1926 besloot een Turkologieconferentie een uniform Latijns schrift voor alle Turkse volkeren in te voeren. Bij een rondvraag uitgevoerd door het dagblad Sabah op 28 maart 1926 sprak premier İsmet Pasja zich uit als een tegenstander van de hervorming. Hij vreesde dat dit de hele staat zou verlammen. In de eerste maanden van 1928 werd het Latijnse schrift besproken tijdens twee ontmoetingen tussen de minister van Justitie Mahmut Esat en de premier İsmet Pasja met vertegenwoordigers van de Türk Ocakları.

Jaren vóór de introductie van het Latijns schrift had Mustafa Kemal (Atatürk) in privégesprekken met Halide Edib Adıvar en haar man al de mogelijkheid geprefereerd om over te schakelen op een Latijns schrift. Tijdens zijn tijd als militair attaché in Sofia tijdens de Eerste Wereldoorlog correspondeerde Mustafa Kemal in het Turks, in een fonetisch schrift gebaseerd op de Franse spelling, met Madame Corinne Lütfü, de weduwe van een kameraad. Tussen 1916 en 1918 liet Agop Dilâçar Mustafa Kemal een kopie zien van de Turkse grammatica in Latijns schrift van Gyula Németh met "č" en "š" voor "ç" en "ş", "γ" voor "ğ" en de "χ " voor de Arabische "ḫ", maar kreeg weinig bijval. Nog in 1922 beschouwde Mustafa Kemal de hervorming nog steeds als voorbarig. Veel leden van de toenmalige Nationale Vergadering waren religieuze hoogwaardigheidsbekleders zoals Hocas en religieuze sjeiks of stamleiders. Invloedrijke conservatieve islamitische kringen hechtten groot belang aan het Arabische schrift en vreesden terecht dat, zodra het Latijnse schrift werd ingevoerd, veel mensen de Koran niet meer zouden kunnen lezen. In 1923 verwierp Kâzım Karabekir op een congres in Izmir het verzoek om de alfabethervorming op de agenda te zetten. Karabekir verklaarde kortaf dat de Arabische letters voldoende waren. De introductie van een Latijns schrift zou alleen maar tot verwarring leiden. Europa zou de islamitische wereld vertellen dat de Turken christenen zijn geworden. Volgens Karabekir waren dit de duivelse gedachten van de vijand.

Mustafa Kemal verwierp een referendum, omdat dit niet alleen domheid zou zijn, maar zelfs een vorm van verraad. Referenda waren ook niet mogelijk met een analfabetisme van 80 procent.

Het feitelijke begin van de letterrevolutie vond plaats op 8 augustus 1928. Bij een uitvoering van Arabische muziek en poëzie in het Sarayburnu Park hield Mustafa Kemal een toespraak over de introductie van het "Turkse schrift". Hij had het manuscript al in het Latijn geschreven op twee stukjes papier, die hij vervolgens een aanwezige liet lezen. Deze aantekeningen zijn “originele, echt Turkse woorden in Turks schrift”, legde Mustafa Kemal uit aan de aanwezigen.

Op 20 mei 1928 keurde het Parlement de introductie goed van de internationaal gebruikte schrijfwijze van Arabisch-Indische cijfers. Een paar dagen later werd een speciale commissie voor de alfabethervorming gevormd, de zogenaamde Alfabe Encümeni ("Alfabetcommissie"), die bijeenkwam in het Dolmabahçepaleis. Deelnemers waren Yakup Kadri, Falih Rıfkı, Ruşen Eşref, Ahmet Cevat, Ragıp Hulûsi, Fazıl Ahmet, Mehmet Emin en İhsan Bey. Terwijl commissaris Falih Rıfkı Atay uitging van een overgangsperiode van drie tot vijf jaar, maakte Mustafa Kemal duidelijk dat dit hoogstens drie maanden mocht zijn. De commissie stelde de letter q voor de Qāf (voor Arabische leenwoorden) en de letter k voor de Kāf voor. Mustafa Kemal greep in en liet de “q” uit het alfabet verwijderen.

De wet 

Op 1 november 1928 opende de Nationale Vergadering haar zitting, en op dezelfde dag werden de afgevaardigden geïnformeerd over het nieuwe alfabet en keurden ze het wetsvoorstel goed. Twee dagen later, op 3 november 1928 werd de wet gepubliceerd in de Resmi Gazete. 

Wet nr. 1353 heette Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkında kanun (“Wet op de aanvaarding en het gebruik van Turkse letters”) en bevatte drie overgangsperioden. Vanaf 1 januari 1929 moesten op enkele na alle delen van het staatsbestuur het nieuwe schrift gebruiken (art. 3). Tot 1 juni 1929 werden verzoekschriften van burgers in het oude schrift nog aanvaard (artikel 4). Tot juni 1930 mocht stenografie nog worden geschreven met Arabische letters. Tot dan toe mochten documenten en boeken in het oude schrift nog gebruikt worden (art. 6). De wet bracht het risico met zich mee dat afgevaardigden hun mandaat zouden verliezen, omdat artikel 12 van de Turkse grondwet van 1924 bepaalde: iedereen die geen Turks kan lezen en schrijven, kan niet tot afgevaardigde worden gekozen.

De straf werd vastgelegd in artikel 256 van het Turkse Wetboek van Strafrecht, dat meerdere malen is gewijzigd. Er werden boetes en gevangenisstraffen van enkele maanden opgelegd. Vanaf 2004 werd dit vastgelegd in het nieuwe Turkse strafwetboek, artikel 222. Deze voorzag in gevangenisstraffen van twee tot zes maanden wegens overtredingen. Artikel 222 van het Turkse strafwetboek werd met wet nr. 6529 van 2 maart 2014 ingetrokken.

Op 24 november 1928 werd besloten zogenaamde Millet Mektepleri (volksscholen) op te richten om de volwassen bevolking het nieuwe schrift te leren. Atatürk kreeg de baan van hoogste leraar (Başöğretmen).

Gevolgen 
De geletterdheid van de bevolking nam feitelijk al snel aanzienlijk toe. Terwijl dit percentage in 1927 11 procent bedroeg, was het in 1935 gestegen tot 20,4 procent. In 1950 werd 33,6 procent, in 1960 39,5 procent en in 2008 85,71 procent als geletterd beschouwd. In 2019 kon 96,7 procent van de Turken lezen en schrijven. 

De letterrevolutie maakte later ook deel uit van het verbod op het Koerdisch, aangezien de letters “w”, “q” en “x” die in het Koerdische Latijnse schrift werden gebruikt, geen deel uitmaakten van het “Turkse alfabet” dat in de wet was gespecificeerd en waardoor andere letters "onwettig" en verboden waren.

Turks
Geschiedenis van Turkije
Arabisch alfabet
Latijns alfabet