title: Strijkkwartet nr. 14 (Beethoven)
text: Het Strijkkwartet Nr. 14 in cis klein op. 131 is een zevendelige compositie voor strijkkwartet van Ludwig van Beethoven. Het werd geschreven in 1826.
  
  Ontstaan 
  Dit kwartet hoort niet bij de door Galitzin bestelde (en aan hem opgedragen) kwartetten, maar is opgedragen aan Joseph von Stutterheim (een Moravische veldmaarschalk, die Beethovens neef in de dienst had opgenomen).
  
  Qua thematisch materiaal is dit strijkkwartet sterk aan de beide voorafgaande kwartetten verbonden, namelijk (in volgorde van ontstaan): opus 132 in a en opus 130 in Bes. Samen worden de kwartetten wel aangeduid als de ABC-kwartetten. Dat trio ABC-kwartetten wordt door dit kwartet afgesloten.
  
  Ook komt het hoofdthema van de Grosse Fuge de (oorspronkelijke finale van het 13e strijkkwartet) als citaat voor in dit kwartet.
  Er is nog drastischer met de klassieke vorm gebroken. Er zijn 7 delen, maar dat blijkt alleen als men de partituur erbij neemt: de delen gaan zonder pauze in elkaar over. Twee (3, 6) delen zijn kort; niet meer dan korte overgangen van minder dan 30 maten. Ondanks de losse vorm maakt het absoluut geen geïmproviseerde indruk. Typisch voor de late Beethoven gaan vrijheid en gebondenheid in elkaar over.
  
  Delen 
   Adagio ma non troppo et molto espressivo (cis).
   Allegro molto vivace (D)
   Allegro moderato - Adagio - Piu vivace (fis)
   Andante ma non troppo et molto cantabile (A)
   Presto (E)
   Adagio quasi un poco andante (gis)
   Allegro (cis)
  
  Toelichting
   deel 1 Het werk begint met een fugatische verwerking van een direct aan het thema van de Grosse Fuge verwant motief. Verder een groot polyfoon bouwwerk als ontwikkeling naar een machtige climax.
   deel 2 In een gedreven 6/8 maat een dansant thema dat begint in de viool wat –zonder neventhema- in een vrije sonatevorm wordt verwerkt.
   deel 4 Na een korte overgang (deel 3) het hart van het kwartet: een rustig voortschrijdende melodie, die in gevarieerde vorm zeven keer klinkt.
   deel 5 Scherzo-achtig Presto in alla breve-maat. Opgezet in 5 delen met een meer melodisch Trio dat twee keer klinkt.
   deel 7 Na een kort overgangsadagio (deel 6) zet het hoofdthema energiek en unisono in. Marsachtige voortzetting, waarin de 3 verwante thema’s magistraal worden verwerkt.
  
  Betekenis 
  Beethoven was zelf zeer tevreden over dit kwartet naar uit zijn vriendenkring kon worden vernomen. De recensenten bevalen het werk aan het publiek aan, maar bereidden hen erop voor. Franz Schubert verzuchtte: "Wat kun je hierna nog componeren?"
  
  Het is het laatste van het trio (in volgorde van componeren) met opus 130, 132. (Feitelijk is opus. 131 de afsluiting van dit trio grote werken opus 132, 130, 131 en de Grosse fuge finale.)
  
  Anekdote 
  Beethoven wisselde nog al eens van uitgever, die hij tegen elkaar uitspeelde. Dit opus 131 is door Schott in Mainz uitgegeven. De openingsfuga van dit 14e kwartet in cis duikt al in een conversatieschrift vóór het nieuwjaar 1825/1826 op. Waarschijnlijk is dit kwartet grotendeels in januari 1826 gecomponeerd. Toch hield Beethoven Schott met brieven aan het lijntje alvorens hij het manuscript op 12 augustus 1826 aan Schott toestuurde. Hij had toen op het schutblad gekriebeld: "Zusammen gestohlen aus Verschiedenem diesem und jenem". De arme Schott was daar zo opgewonden over, dat Beethoven in de weken erna wel per brief moest bevestigen dat dit strijkkwartet authentiek was.
  
  Dit illustreert het type humor van Beethoven. Mogelijk verwijst de notitie op het schutblad ook naar het feit dat dit kwartet citeert uit opus 132 en de Grosse fuge.
  
  Film 
  Het strijkkwartet opus 131 speelt een hoofdrol in de film A Late Quartet (2012) van regisseur Yaron Zilberman, met Mark Ivanir (eerste viool), Philip Seymour Hoffman (tweede viool), Catherine Keener (altviool) en Christopher Walken (cello).
  
  Externe links 
   PDF- en Finale-bestand van de muziek van het kwartet op Project Gutenberg
   Verslag van de relatie tussen Beethoven, zijn neef Carl en Joseph von Stutterheim
   Franstalig: Analyse de l'œuvre — site de l'académie d'Orléans-Tours (gearchiveerd)
  
  >E