title: Saga (literatuur)
text: Een saga (IJslands: Íslendingasögur) is een in het Oudnoords geschreven middeleeuws verhaal over de oude geschiedenis van Scandinavië en Germanië, over de eerste reizen van de Vikingen, over hun kolonisatie van IJsland, en over vetes tussen IJslandse families.
  
  De teksten zijn te definiëren als episch proza, vaak met strofes of hele gedichten in de tekst die vaak allitereren, over heldendaden van lang geleden, verhalen van dappere mannen, meestal Vikingen, soms heidens, soms christelijk. Gewoonlijk zijn de verhalen realistisch (behalve legendes, hagiografieën en vertaald werk). In sommige gevallen wel aangedikt en fantasievol, maar ze gaan altijd over mensen waarmee we ons vrij makkelijk kunnen identificeren.
  
  Achtergrond
  Het IJslandse woord saga (meervoud: sögur) verwijst naar (1) "iets dat wordt gezegd" of (2) "verhaal, geschiedenis". IJslandse saga’s zijn verhalen die gedurende meerdere eeuwen mondeling zijn overgeleverd en pas in de 13e eeuw zijn opgetekend, veelal door onbekende auteurs. De sögur zijn vergelijkbaar met de smrti en sruti (herinnerd en gehoord) uit het Sanskriet.
  
  Huidig onderzoek naar de saga’s concentreert zich veelal op het eventuele onderscheid tussen fictie en non-fictie, ofwel om uit te maken of de inhoud een werkelijke historische waarde heeft, of de historie geweld is aangedaan om het verhaal mooier te maken, of dat de inhoud (geheel) verzonnen is. De meeste geschriften zijn in de zeventiende eeuw vanaf IJsland naar Zweden en Denemarken gevoerd, maar kwamen later weer terug naar hun oorspronkelijke land.
  
  Veel verhalen gaan over koningen (bijvoorbeeld Heimskringla), alledaagse personen (bijvoorbeeld Bandamanna saga) of heroïsche personen (bijvoorbeeld Egils saga). De saga’s beschrijven een deel van de geschiedenis van de Scandinavische landen. Engeland en zelfs Canada (in de Grœnlendinga saga) komen er in voor. Deze verhalen zijn pas aan het begin van de twintigste eeuw geverifieerd.
  
  Veel saga’s vinden plaats in de periode 930-1030, soms aangeduid söguöld (saga-eeuw) in de geschiedenis van IJsland. De saga’s over koningen, heiligen, hedendaagse saga’s, etc. zijn in een ander tijdsbestek te plaatsen. De meeste zijn opgeschreven tussen 1190 en 1320, vaak voorafgegaan door een lange orale traditie, andere als pure fictie, en van andere is het niet bekend. De auteur van Sverris saga heeft de historische koning Sverrir echt gekend en hem als een bron gebruikt.
  
  Verhaallijnen en schrijfstijl
  Veel saga’s komen uit de periode dat de kerstening van de betreffende volkeren nog niet zo lang geleden had plaatsgevonden. Een gevolg hiervan is dat er nog een sterke heidense achtergrond is aan te wijzen in de verhalen. Een voorbeeld hiervan is Njáls saga. Ondanks deze christelijke invloed hebben de personages een heidense levenswijze en speelt het lot een prominente rol, zoals een regel uit Njals Saga uit hoofdstuk 6 duidelijk illustreert:
  
  ... ieder moet doen wat het lot beslist.
  
  De beschaving in de saga’s is complex en bestaat uit meerdere lagen. Uit de verhalen blijkt vaak een ingewikkeld stelsel van bloedverwanten die contacten met buitenstaanders leggen. Door de verschillende goede en slechte personages is er vaak sprake van complotten, intrige en moord.
  
  De schrijfstijl is meestal onpersoonlijk, bondig, zonder uitleg. Gebeurtenissen zijn gewoon gebeurtenissen; iedereen legt zich bij het lot neer. Personages worden vaak maar kort geïntroduceerd, Er was eens een man genaamd..., soms gevolgd door een korte biografie met verwantschappen en relaties met andere figuren in de saga. Ze worden getekend door hun handelingen, of af en toe door zinnetjes als Hij was een vreselijke schurk of Hij was een machtig hoofdman. Belangrijke figuren komen ook in andere saga’s voor. De verhoudingen tussen mensen waren ingewikkeld, door vriendschap, bloedverwantschap, huwelijk, en woonplaats.
  
  Vaak moeten er (soms ten nadele van de held) vijanden worden verslagen. Het leven is kort, onzeker, en iemands waarde ligt in zijn eer in gevechten.
  
  Belangrijke thema’s in de saga’s zijn eer, geluk (of het  lot), het  bovennatuurlijke en karakter. Gedrag wordt meestal niet uitgelegd, omdat alle gebeurtenissen het lot volgden en logisch waren voor het luisterende publiek.
  
  Alles wat ook maar enig nadeel toebracht aan iemands eer (of die van zijn familie) moest worden gewroken, met bloed of geld. Mannen (en vaak ook vrouwen, die hier niet onder deden voor de andere sekse) werden vaak verleid tot dodelijk geweld tegenover een (vermeende) aantasting van hun eer.
  
  Het idee geluk is eenvoudig, zeker in een saga zoals Njáls Saga: Men wordt geboren met een zekere hoeveelheid geluk. Als die op is, ben je gedoemd.
  
  Het "bovennatuurlijke" speelt ook vaak een rol. Omina en voorspellende dromen komen daar onder andere bij kijken.
  
  Het karakter van de personages vormt in de saga’s een vraagstuk. Overwinnen ze hun moeilijkheden op een eerlijke manier, of vervallen ze daarbij in slechtheid, lafheid en trots?
  
  Een laatste stilistisch punt blijkt uit de inleiding van Magnus Magnusson bij Njáls Saga:
  
  In zo’n grote spaarzaamheid kan een gedetailleerde zin boekdelen spreken: 'Twee raven vlogen de hele weg met hen mee' (hoofdstuk 79) als Skarp-Heðin en Hogni op een nacht op pad gaan om wraak op Gunnar te nemen...
  
  Classificatie
  Saga’s worden gewoonlijk zo geclassificeerd:
  Koningssaga’s; centraal thema is het leven van Scandinavische koningen. Geschreven van de twaalfde tot en met de veertiende eeuw.
  Fagrskinna, oftewel "Mooihuid", auteur onbekend.
  Heimskringla ("Wereldbol") geschreven door Snorri Sturluson. Begint met de komst van de Æsir in Scandinavië en eindigt met het gevecht in Re in 1177.
  Morkinskinna, auteur onbekend.
  IJslandse saga's; heroïsche vertellingen uit de twaalfde tot en met de veertiende eeuw over historische IJslandse families uit 930 tot 1030. Deze saga’s vormen het hoogtepunt van de sagacollectie.
  Bandamanna saga
  Bárdar saga Snæfellsáss
  Bjarnar saga Hítdœlakappa
  Brennu-Njáls saga; door velen beschouwd als de beste IJslandse saga.
  Droplaugarsona saga
  Egils saga Skalla-Grímssonar
  Eiríks saga rauða In deze saga komt de ontdekking van Amerika door de Vikingen aan bod.
  Færayinga saga (Faeröers: Føroyinga søga), het verhaal van de kolonisatie van de Faeröer.
  Finnboga saga ramma
  Fljótsdæla saga
  Flóamanna saga
  Fóstbrœdra saga (twee versies)
  Gísla saga Súrssonar (twee versies), geschreven over een vogelvrijverklaarde.
  Grettis saga
  Grœnlendinga saga (in deze saga komt de ontdekking van Amerika door de Vikingen aan bod)
  Gull-thóris saga
  Gunnars saga Keldugnúpsfífls
  Gunnlaugs saga ormstungu
  Hallfredar saga
  Hardar saga ok Hólmverja
  Hávardar saga Ísfirdings
  Heidarvíga saga
  Hrafnkels saga
  Hœnsa-thóris saga
  Kjalnesinga saga
  Kormáks saga
  Króka-Refs saga
  Laxdœla saga
  Ljósvetninga saga (drie versies)
  Reykdœla saga ok Víga-Skútu
  Svarfdœla saga
  Valla-Ljóts saga
  Vatnsdœla saga
  Víga-Glúms saga
  Víglundar saga
  Vápnfirdinga saga
  thorsteins saga hvíta
  thorsteins saga Sídu-Hallssonar
  thórdar saga hredu
  Ǫlkofra saga
  
  Korte verhalen (Íslendinga thættir); Zelfde onderwerpen als de Íslendingasögur, maar korter.
  Arnórs tháttr jarlaskálds
  Audunar tháttr vestfirzka
  Bergbúa tháttr
  Bolla tháttr Bollasonar
  Brandkrossa tháttr
  Brands tháttr ǫrva
  Draumr thorsteins Sídu-Hallssonar
  Egils tháttr Sídu-Hallssonar
  Einars tháttr Skúlasonar
  Geirmundar tháttr
  Gísls tháttr Illugasonar
  Grœnlendinga tháttr
  Gull-Ásu-thórdar tháttr
  Gunnars tháttr thidrandabana
  Halldórs tháttr Snorrasonar inn fyrri
  Halldórs tháttr Snorrasonar inn sídari
  Helga tháttr thórissonar
  Hrafns tháttr Gudrúnarsonar
  Hreidars tháttr
  Hrómundar tháttr halta
  Íslendings tháttr sǫgufróda
  Ívars tháttr Ingimundarsonar
  Jǫkuls tháttr Búasonar
  Kumlbúa tháttr
  Mána tháttr skálds
  Odds tháttr Ófeigssonar
  Orms tháttr Stórólfssonar
  Óttars tháttr svarta
  Sneglu-Halla tháttr
  Stǫrnu-Odda draumr
  Stúfs tháttr inn meiri
  Stúfs tháttr inn skemmri
  Svada tháttr ok Arnórs kerlingarnefs
  thidranda tháttr ok thórhalls
  thorgríms tháttr Hallasonar
  thorleifs tháttr jarlaskálds
  thormódar tháttr
  thorsteins tháttr Austfirdings
  thorsteins tháttr forvitna
  thorsteins tháttr Sídu-Hallssonar
  thorsteins tháttr skelks
  thorsteins tháttr stangarhǫggs
  thorsteins tháttr sǫgufróda
  thorsteins tháttr tjaldstœdings
  thorsteins tháttr uxafóts
  thorvalds tháttr tasalda
  thorvalds tháttr vídfǫrla
  thorvardar tháttr krákunefs
  thórarins tháttr Nefjólfssonar
  thórarins tháttr ofsa
  thórarins tháttr stuttfeldar
  thórhalls tháttr knapps
  Ævi Snorra goda
  Ǫgmundar tháttr dytts
  
  legendes; Deze vorm van saga’s is romantische literatuur, met een geromantiseerd beeld van het verleden. Het doel is voornamelijk vermaak. De IJslanders waren en zijn trots op het heidense verleden van Scandinavië.
  Áns saga bogsveigis
  Ásmundar saga kappabana
  Bósa saga
  Egils saga einhenda ok Ásmundar berserkjabana
  Fridthjófs saga frœkna
  Gautreks saga
  Gríms saga lodinkinna
  Gǫngu-Hrólfs saga
  Hálfdanar saga Brǫnufóstra
  Hálfdanar saga Eysteinssonar
  Hálfs saga ok Hálfsrekka
  Hemings tháttr Áslákssonar (twee versies)
  Hervarar saga ok Heidreks gaat over de Gotische oorlogen en een dynastie van Zweedse koningen.
  Hjálmthés saga ok Ǫlvis
  Hrólfs saga Gautrekssonar
  Hrólfs saga kraka; vertoont parallellen met het Oudengelse epos Beowulf.
  Illuga saga Grídarfóstra
  Ketils saga hœngs
  Norna-Gests tháttr
  Ragnars saga lodbrókar (twee versies)
  Ragnarssona tháttr
  Sturlaugs saga starfsama
  Sǫgubrot af fornkonungum
  Sǫrla tháttr
  Vǫlsa tháttr
  Vǫlsunga saga
  thorsteins saga Víkingssonar
  Ǫrvar-Odds saga (twee versies)
  
  Overig
  De IJslandse componist Jón Leifs heeft een symfonie gecomponeerd die gebaseerd is op een aantal personen die in de saga's figureren: de Sinfónía I (Söguhetjur) Opus 26, ofwel de Saga Symfonie.
  
  Noordse folklore
  Oudnoordse literatuur
  IJslandse literatuur