title: Haagse grachtengordel
text: De Haagse grachtengordel is de (deels 16e en vooral vroeg) 17e eeuwse Singelsgracht die nog intact is.
  
  Een Gordel is ring-, of cirkelvormig. de Singelsgracht van Den Haag heeft een andere vorm. Dat is niet uniek. Oud-Rotterdam had een driehoekige vorm.
  
  Een Grachtengordel moet niet worden verward met een stelsel van met elkaar verbonden waterwegen. De binnengrachten van een stad behoren niet tot de gordel. De oudste nog bestaande grachten zijn aangelegd vanaf de 14de eeuw. Daarvan is alleen een deel van het Spoye (Spui) nog aanwezig. Het wordt thans de Zieke (Kade het Zieken) genoemd. Men onderscheidt dus de grachtengordel, dit zijn de singelgrachten die om de stad gelegd zijn, van de verbindende grachten ertussen. 
  
  Verschil tussen singels en grachten = Singels hebben aarde wallen, grachten kades.
  
  In de 19e en 20e eeuw zijn veel wallen vervangen door kades (in Den Haag), maar namen herinneren nog aan de oude sitatie. Hooikade, Bierkade, Dunne Bierkade. Zuidwal, Noordwal, Prinsessewal en Hoge Wal.
  
  De stukken met kades waren van oudsher vooral voor de handel. 
  
  Ook de grachten in de stad zelf hadden kades en waren veelal voor de handel. Uitzondering was de Stille Veerkade in het verlengde van de Rotterdamse en Amsterdamseveerkade. Deze kade was pas gereed toen de Gouden Eeuw voorbij was en bleef lang relatief stil.
  
  De grachtengordel is een aaneengeschakeld stelsel van waterwegen dat in de Tachtigjarige Oorlog op bevel van Prins Maurits werd aangelegd. De verbindingsgrachten hadden in de meeste gevallen de functie van goederenoverslag, markt en handelsplaats. Na de aanleg omvatte grachtengordel geheel Den Haag inclusief heel grote onbebouwde plekken. De grachtengordel is nooit belegerd geweest maar in het rampjaar 1672 wel als verdedigingslinie gebruikt. Ook in 1940 werd het als verdedigingslinie gebruikt. Bruggen die open konden, werden open gezet.
  
  Ontstaansgeschiedenis
  
  Het Spui 
  De Haagse Beek voerde water uit de duinen aan richting het Hof en de latere Hofvijver. De afvoer van dit beekwater geschiedde met een spuikanaal dat in Den Haag het Spoye (Spui) ging heten. In 1345 werd dit kanaal, dat de eerste Haagse gracht kan worden genoemd, verbreed en door het graven van het Zieke en in het verlengde daarvan de Haagse Trekvliet aangesloten op de Vliet die tussen Delft en Leiden loopt. In 1595 werd het Spui verder verbreed. Als vanzelfsprekend werd het Spui hét transportkanaal van Den Haag en groeide de stad die richting uit. De basis voor het Spuikwartier wordt genoemd, werd gelegd.
  
  Middeleeuwen 
  Vanaf het midden van de 14de eeuw tot het einde van de 15de eeuw groeide den Haghe – zoals Den Haag toen werd genoemd – onstuimig. De uitbreiding gebeurde in de richting van Rijswijk en de Haagse Trekvliet, Haagse Vliet of Haagvliet, op het veengedeelte van de stad. Wagenstraat en Venestraat ontstonden in die tijd. In de buurt rond die twee straten ontstond laken- en bierproductie. Een van eerste grachten was de Lange Gracht die op de plek van de huidige Gedempte Burgwal en de Gedempte Gracht lag. Een andere was de Voldersgracht die haaks op de Lange Gracht werd gegraven. (Het vollen in de lakenindustrie was het platstampen – met de blote voeten – van het geweven laken in een bak met boter en urine.) De buurt rond de huidige Raamstraat kende ook lakennijverheid en had een aantal slootjes die op de Lange Gracht uitkwamen. (De Raem sloeg op de ramen waarop de lakense stof werd opgerekt.) Onder de Lange Gracht lag een buurtje dat het Padmoes werd genoemd. Deze verdween toen rond 1650 met de bouw van de Nieuwe Kerk werd begonnen. Tussen 1524 (het bieroproer) en 1575 regeerde tegenspoed in Den Haag. Zo deed in 1525 met de verbranding van Jan de Bakker de inquisitie in Den Haag haar intrede. De lakennijverheid ging zeer slecht en in 1528 werd Den Haag door Gelderse troepen geplunderd en de opstand tegen de Spaanse overheersing liep op grote verwoestingen en hongersnood uit. Het Hof van Holland was naar Delft uitgeweken en keerde pas in 1576 terug naar Den Haag. Daarna ging het weer wat beter met de stad. Prins Maurits besloot in 1585 Den Haag tot zijn residentie te maken en daarmee keerde er weer wat rust in de stad terug. Van grote betekenis was ook het feit dat de Staten-Generaal in 1587 besloot zich definitief in Den Haag te vestigen. Dat is de situatie tot op heden.
  
  Uitbreidingen 
   Groei van de stad begon pas weer rond 1585 ten oosten van het Spui. Er was geen sprake van een vooropgezet plan bij deze uitbreiding. Men was bijzonder praktisch in het feit dat men een waterverbinding tussen het Spui en een ontbost deel van het Haagse Bos nodig had. Het bewuste deel was de plek waar het Malieveld ligt en ze was verkozen af te graven vanwege de lucratieve prijs voor zand op dat moment. Het besluit tot het graven van deze verbinding viel in 1594. Deze Nieuwe Vaart liep achter bestaande bebouwingen en kreeg daardoor een grillig verloop dat thans  gedeeltelijk nog in het stratenpatroon van de binnenstad te volgen is: Kalvermarkt (globaal op de plek waar het ministerie van Defensie staat), Nieuwe Markt (thans  Kalvermarkt/Wijnhaven), Fluwelen Burgwal, Herengracht en Prinsessegracht. Enige jaren later werden Turfgracht (met aan de ene zijde de Turfmarkt en de andere zijde Houtmarkt), de Schedeldoekshaven en de Ammunitiehaven aangelegd. Op een kaart van Cornelis Bos en Jurifaes Jacobs van Harn uit 1616 is deze uitbreiding te zien en kan als voltooid worden verondersteld.
  
  Singelsgracht 
  Tijdens het Twaalfjarig Bestand werd de stad door de beslissing van Prins Maurits met een grachtengordel verrijkt. Een echt verdedigingswerk kan het niet worden genoemd; er waren geen forten en andere versterkingen. Ook was er geen sprake van dat aan de zuidzijde van de stad grote kades werden gebouwd zoals die thans te zien zijn. Allereerst waren er hier en daar kleine muurtjes en zandwallen bij de Singelsgracht, zoals bij het Westeinde, het Noordeinde en het Zieken. Deze stelden echter - als verdedigingswerken - niet veel voor. Daarnaast werden er huizen gebouwd die direct aan het water grensden, ook deze hadden geen enkele waarde voor de echte verdediging van Den Haag, maar het werd voor landlopers moeilijker om de stad ongezien binnen te komen. ’s Nachts werden wel alle bruggen omhooggehaald en werd er langs de singelsgrachten gepatrouilleerd. Wel was de voltooiing de opmaat voor uitbreiding van een aantal verbindende grachten. Zo ontstonden de Bierkade, Paviljoensgracht en Lutherse Burgwal.
  
  Loop
  
  De grachtengordel, de Singelsgracht
  
  In Den Haag is de aanduiding singelsgracht voor de hele grachtengordel van toepassing omdat het om één singel gaat; onderdelen ervan hebben meestal de naam van de windrichtingen. De naamgeving van deze singelsgrachten is:
  Tussen het huidige Zieken en de hoek van de Zuidwal met het Om en Bij heet ze Zuid Singelsgracht;
  Vanaf Zuidwal/Om en Bij tot Brouwersgracht heet Zuid West Singelsgracht;
  Vanaf de Brouwergracht tot het huidige Vaillantplein heet nog niet zo lang Houtzagerssingel maar is feitelijk nog Zuid West Singelsgracht;
  Tussen Vaillantplein en Loosduinsebrug is de West Singelsgracht en heet Zoutkeetsingel;
  De West Singelsgracht loopt verder tussen Loosduinsebrug en de Koningin Emmaplein;
  Het gedeelte tussen dat plein, langs de Noordwal en de Veenkade heet Noord West Singelsgracht;
  De bocht om langs de huidige Toussaintkade/Prinsessewal is weer een stukje West Singelsgracht;
  Vanaf het huidige Piet Heinplein tot het Smidswater heet Noord Singelsgracht;
  Tussen het Smidswater en de Prinsessegracht loopt de Gietkom; de Prinsessegracht loopt tot de huidige Herenbrug;
  In 1705 werd de grachtengordel naar het noorden verlegd door de verlenging van de Prinsessegracht van de Kanonstraat naar de Houtweg. Zo ontstond de Nieuwe Uitleg en een statig huizenblok langs de Prinsessegracht.
  Vanaf Heerenbrug en langs de Zwarteweg/Boomsluiterskade heet het Oost Singelsgracht;
  Vanaf de plek waar de gracht weer naar het Zieken buigt, langs de Uilebomen/Boomsluiterskade heet het Zuid Oost Singelsgracht.
  
  De straten langs de singelsgrachten hebben aan iedere kant (kade) een andere naam. Tot het midden van de jaren '50 van de 20e eeuw sprak men van "-Binnensingel en -Buitensingel waar de Singelsgracht geen kades, maar aarde(n)wallen had. (Zuidbinnensingel en Zuidbuitensingel e.d.). Wie binnen de Binnensingels wordt geboren is Hagenees, wie daar buiten wordt geboren is een Hagenaar. Aan de Haagse Noordkant is de grens het Lange Voorhout Heulstraat en Noordeinde naar de Singelsgracht.
  
  De verbindingsgrachten 
  
  Tussen de singelsgrachten ontstonden in het veengedeelte van de stad – de plek voor de arbeiderswijken – en vooral in het zuidoostelijk deel ervan havens voor de overslag van goederen. Deze stadswijk werd later Spuikwartier genoemd. Het betreft de:
   Nieuwe Haven
   Turfgracht/Houtmarkt /Turfmarkt
   Wijnhaven (na demping Nieuwe Markt genoemd)
   Schedeldoekshaven
   Ammunitiehaven
  Kalvermarkt
  Amsterdamse en Stille Veerkade
  Lange gracht (later Gedempte Burgwal en Gedempte Gracht)
  
  In het andere deel van de stad, waar een klein aantal verbindingsgrachten buiten het Spuikwartier ontstond, waren de:
   Paviljoensgracht en Lutherse Burgwal
   Brouwersgracht
   Prinsegracht .
  
  In de afgelopen eeuwen is er veel aan verbouwd en veranderd. Kleine bruggen werden vervangen door grotere. Op enkele plekken, zoals bij de Brouwersgracht, de Noordwal en Pietheinplein, is de gracht overkluisd maar nog wel met een boot te bevaren. In 2014 is de Overkluizing Noordwal verwijderd.
  
  Demping en revitalisatie 
  
  Alle Haagse binnengrachten zijn tussen 1640 en 1904 gedempt. De Singelsgracht bestaat echter nog helemaal. Op sommige plaatsen stroomt hij tegenwoordig onder parkeerplaatsen en straten door. Een van de 'obstakels' – de brug over de Oost Singelsgracht naast de Ammunitiehaven – heeft de gemeente in 2004 laten verhogen, zodat rondvaarten in de Haagse Singelsgracht mogelijk geworden zijn. Om het gebruik van de singelsgrachten te stimuleren heeft de gemeente het Zieken gesaneerd. Alle (illegale) schuiten en bootjes moesten daar verdwijnen.
  
  In 2014 is de Dr. Kuyperdam afgebroken en de Dr. Kuyperbrug gebouwd. In datzelfde jaar is de overkluizing bij de Noordwal / Veenkade verwijderd. Hier is een zeer levendig stuk stad ontstaan. In 2020 is de brug tussen Mauritskade en Plein 1813 opgehoogd (circa 20cm). In 2022/2023 wordt de draaibrug bij de Hemsterhuisstraat weer in ere hersteld.
  
  Deze brug (vastgezet rond 1968) kan dan weer draaien, waardoor schepen tot 2m28 hoog kunnen doorvaren naar de Torenstraat (bij de Paleistuinen).  In 2023 is de overkluizing (lange brug) bij de Piet Heinstraat weg en is de open gracht voor het eerst sinds 1900 weer zichtbaar in die hoek.
  
  Er vinden studies plaats naar de aanleg van een Prinsegracht op een verlengde Trunnel en het heropenen van de Brouwersgracht. Als de Tramtunnel wordt verlengd, is dit een mogelijkheid. Dat zal niet voor 2028 zijn.
  
  Plannen om het Hanenburgkanaal weer in ere te herstellen worden niet verder uit gewerkt
  
  Rondvaarten en passantenhaven 
  In 2001 was de opening van een passantenhaven aan de Bierkade het resultaat van gemeentelijk beleid meer levendigheid in dit stadsdeel te krijgen. Maximaal 22 pleziervaartuigen met een maximale lengte van 12 meter en een hoogte tot 2,30 meter kunnen in de haven aanmeren. Sinds 2002 worden er in Den Haag weer rondvaarten georganiseerd. Er zijn meer dan 15 rondvaartorganisaties in de stad. De bekendste zijn Ooievaart (sinds 2002) en Willemsvaart (sinds 2009).
  
  Een reis langs de grachten
  De beeldgalerij doet een ronde langs de grachtengordel met de klok mee en start in dit geval op de knik waar Zwarteweg en Uilebomen in elkaar over gaan.
  
  Zie ook 
   Lijst van bruggen in Den Haag
   Ooievaart
  
  Bronnen
   Gans, Wim de Koning, Het Haagse Grachtenboek, De waterwegen van het centrum in oude foto’s 1855-1950, Uitgeverij De Koning Gans, ’s-Gravenhage, 1999 
   Schuppen, Steven van, Historisch Atlas van Den Haag, Van Hofvijver tot Hoftoren, Uitgeverij SUN, Amsterdam/Haags Historisch Museum, 2006