title: Boek van de Late Han
text: Het Boek van de Late Han of Houhanshu is een van de boeken uit de Vierentwintig Geschiedenissen, de verzameling officiële geschiedenissen van Chinese keizerlijke dynastieën. Het boek werd in de vijfde eeuw voltooid, maar pas na 445, het jaar waarin de samensteller, Fan Ye (范曄, 398-445), werd terechtgesteld. Het werk beschrijft de geschiedenis van de Oostelijke Han-dynastie (25-220) en kwam meer dan twee eeuwen na de val van de dynastie tot stand. Het boek geldt sinds de Tang-dynastie als standaardgeschiedenis van de Oostelijke Han en verving daarmee de 'Dongguan Hanji' (Optekeningen van de Han uit de Oostelijke Toren).
  
  Ontstaan 
  Er was in de vijfde eeuw geen archiefmateriaal meer beschikbaar uit de tijd van de Oostelijke Han. Houhanshu werd dan ook samengesteld uit secundaire werken. De keizerlijke annalen en de biografieën werden samengesteld door Fan Ye. Hij gebruikte als belangrijkste bron de Optekeningen van de Han uit het oostelijk verblijf (Dongguan Hanji). Dit werk was tussen de eerste en derde eeuw samengesteld en gold tot in de Tang-tijd als standaardgeschiedenis van de Oostelijke Han. Fan Ye maakte verder gebruik van Houhanji (後漢紀, Optekeningen van de Late Han), een annalistisch geschiedeniswerk, samengesteld door Yuan Hong (袁宏, 328-376). Fan Ye werd in 445 op bevel van keizer Wen (424-452) terechtgesteld. Hierdoor konden de verhandelingen niet meer worden samengesteld en bleef het werk beperkt tot 10 juan keizerlijke annalen en 80 juan biografieën.
  
  In de vijfde eeuw werden door Liu Zhao (劉昭, ？—？) acht verhandelingen aan het werk toegevoegd. Zij omvatten in totaal 30 juan en zijn genomen uit de Xuhanshu (续汉书, het Vervolg op het Boek van de Han). Dat boek was in de derde eeuw samengesteld door Sima Biao (司馬彪, †306) en bestond uit 80 juan.
  
  In de zevende eeuw werd een belangrijk commentaar aan de Houhanshu toegevoegd. Het was tussen 675-681 geschreven door kroonprins Li Xian (李賢, 653-684), de latere keizer Tang Zhongzong.
  
  Samenstelling 
  De Houhanshu bevat 120 juan. Sommige hoofdstukken zijn later gesplitst, zodat het werk feitelijk uit 130 juan bestaat. Het werk volgt de indeling van de Shiji en de Hanshu.
  De volgorde van de onderdelen bij de Houhanshu wijkt af van die van de Shij en Hanshu. Na de annalen volgen de biografieën en pas daarna de verhandelingen. Dit heeft te maken met de wijze waarop het werk tot stand is gekomen.
  
  Annalen 
  Ji (紀, annalen), 10 (12) juan. Keizerlijke biografieën in strikt annalistische vorm die een chronologisch overzicht bieden van de belangrijkste gebeurtenissen, bezien vanuit het keizerlijke hof. Na de keizers volgen biografieën van keizerinnen.
  
  Exemplarische overleveringen 
  Liezhuan (列傳, exemplarische overleveringen, vaak aangeduid als biografieën), 80 (88) juan. Biografieën van belangrijke personen. De biografie beperkte zich tot het beschrijven van gebeurtenissen die het exemplarische karakter van de betreffende persoon duidelijk moesten maken. In een hoofdstuk kunnen ook twee of meer personen worden behandeld, als zij tot hetzelfde type persoon behoren. De laatste hoofdstukken beschrijven de betrekkingen tussen China en de verschillende buurvolkeren. Zij werden geplaatst onder liezhuan omdat het memoranda betrof die op persoonlijke titel waren geschreven.
  
  Verhandelingen 
  Zhi (志, verhandelingen). In 30 juan worden acht gebieden van staatsbemoeienis omschreven.
  
  Chinese tekst 
   范曄, 後漢書 (130卷), 北京 (中華書局), 1973 (Fan Ye, Houhanshu (130 juan), Beijing (Zhonghua shu ju), 1973), 6 delen, 3684 pp.
   Herdrukt 1999, ISBN 9787101021288. De 'Zhonghua' uitgave van de Vierentwintig Geschiedenissen is de meest gebruikte uitgave. De teksten zijn voorzien van leestekens, ingedeeld in paragrafen en geschreven in traditionele karakters.
  
  Vertalingen 
  Er is geen volledige vertaling van de Houhanshu in westerse talen. Wel zijn er vertalingen van losse hoofdstukken:
   Streffer, Johann Michael, Das Kapitel 86 (76) des Hou Han Shu, Göppingen (Verlag Alfred Kümmerle) 1971, (Oorspr. proefschrift Tübingen).
   Hill, John E., Annotated Translation of the Chapter on the Western Regions according to the 'Hou Hanshu', 2nd Draft Edition, 2003, voor de internetversie klik hier.
   Vertaling van juan 88.
   Hill, John E., Through the Jade Gate to Rome. A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, First to Second Centuries CE, an Annotated Translation of the Chronicle on the 'Western Regions' in the Hou Hanshu , Charleston SC (BookSurge Publishing) 2009, ISBN 978-1-4392-2134-1. 
   Uitwerking van de internetversie uit 2003.
   Tweede uitgebreide druk 2015 in 2 delen, ISBN 978-1500696702.
  
  Literatuur 
   Bielenstein, Hans, 'The Restoration of the Han Dynasty, with Prolegomena on the Historiography of the "Hou Han Shu", vol. 1', in: Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities, 26 (1954), p. 1-209.
   Hier is van belang pp.9f.
   Mansvelt-Beck, B.J., The Treatises of Later Han. Their Author, Sources, Contents and Place in Chinese Historiography, Leiden (Brill) 1990, ISBN 90-04-08895-4. (Sinica Leidensia, vol. 21). Over de 'verhandelingen' van de Hou Hanshu.
  Yu, Taishan, 2004. A History of the Relationship between the Western and Eastern Han, Wei, Jin, Northern and Southern Dynasties and the Western Regions, Philadelphia (Department of Asian and Middle Eastern Studies, University of Pennsylvania) 2004. (Sino-Platonic Papers, nr. 131 March, 2004). Voor een samenvatting klik hier.
  
  Externe links 
    Houhanshu Samenvattend overzicht door de Duitse sinoloog Ulrich Theobald.
    Klik hier voor de vertaling van John Hill van juan 88 over de westelijke gebieden.
    De Zhonghua-uitgave is beschikbaar via het project Scripta Sinica van de Academia Sinica, Taipei. Klik daar op 免費使用 om op de site van Scripta Sinica te komen, open vervolgens 史 en open dan 正史. Ga naar 後漢書, het werk kan naar keuze worden geraadpleegd per hoofdstuk, per paragraaf of per pagina.
  
  Vierentwintig Geschiedenissen
  
  5e-eeuws boek