title: Homo heidelbergensis
text: Homo heidelbergensis is een uitgestorven mensensoort die leefde tussen 500.000 en 200.000 jaar geleden. De soort wordt beschouwd als directe voorouder van zowel de vroege moderne mens (Homo sapiens), de neanderthaler als de denisovamens. Ze wordt ook wel als pre-neanderthaler of archaïsche Homo sapiens gezien.
  
  Kaak van Mauer
  De eerste vondst van deze soort werd in 1907 gedaan door Daniel Hartmann in de zandgroeve Grafenrain in Mauer bij Heidelberg. Het betrof een onderkaak die bekend is geworden als de 'kaak van Mauer'. Een jaar later werd de kaak door Otto Schoetensack als een nieuwe mensensoort beschreven. De onderkaak maakt deel uit van een interglaciale zoogdierfauna waarvan de fossielen werden aangetroffen in de 'Zanden van Mauer', een afzetting van de Neckar. Bij de aangetroffen zoogdiersoorten bevonden zich onder andere Arvicola cantiana, Pliomys episcopalis, Trogontherium cuvieri, Panthera pardus sickenbergi, Panthera leo fossilis, Elephas antiquus, Equus mosbachenis, Stephanorhinus hundheimensis, Stephanorhinus kirchbergensis en Hippopotamus amphibius antiquus. Het interglaciaal wordt gecorreleerd met Marine Isotope Stage 13 of 15. (Overeenkomend met de periode tussen 440.000 en 610.000 jaar geleden.)
  
  Verwante vondsten
  
  Andere fossielen van Homo heidelbergensis werden gevonden in Duitsland (bij Steinheim an der Murr), Engeland (Eartham Pit bij Boxgrove, de Swanscombe-schedel), het zuiden van Frankrijk (Arago bij Tautavel) en in Griekenland (bij Petralona). Fossiele voetafdrukken in vulkanische as bij de Italiaanse Roccamonfina worden ook toegeschreven aan Homo heidelbergensis. Al deze fossielen zijn tussen de 200.000 en 300.000 jaar oud, behalve de vondst bij Tautavel, die gezien de primitievere kenmerken waarschijnlijk ongeveer 400.000 jaar oud is.
  
  De belangrijkste vindplaatsen zijn echter in het noorden van Spanje, bij Siera de Atapuerca. Er zijn meer dan 1300 fossielen gevonden, die aan minstens dertig individuen behoord hebben, met ouderdommen tussen minstens 780.000 en 300.000 jaar. Het is daarmee de grootste vindplaats van fossielen van vroege mensen ter wereld.
  
  De oudere fossielen worden meestal tot een aparte soort, Homo antecessor, gerekend. De Spaanse paleoantropologe Ana Gracia Telléz is van mening dat de Homo heidelbergensis uit Homo antecessor is ontstaan. Deze hypothese wordt niet door andere vondsten buiten Spanje gestaafd.
  
  Hoewel er in Europa fossielen van grotere ouderdom aan Homo heidelbergensis zijn toegeschreven - tot maximaal 900.000 jaar - gaat men er in het algemeen van uit dat deze fossielen tot oudere soorten behoren, zoals Homo ergaster.
  
  Een aantal vergelijkbare vondsten uit Afrika worden door sommige paleoantropologen ook aan Homo heidelbergensis toegeschreven. Men gaat er dan meestal van uit dat de soort ontstond in Afrika en zich van daar over Europa verspreidde. Uit deze Afrikaanse Heidelbergmensen zou dan Homo sapiens, de anatomisch moderne mens, ontstaan zijn. Sommige van de jongere Afrikaanse vondsten worden wel tot een eigen soort, Homo helmei, gerekend, die afstamde van Homo heidelbergensis en voorouder was van Homo sapiens.
  
  Lichaamsbouw 
  De mannelijke leden van Homo heidelbergensis waren gemiddeld 175 cm lang; de vrouwelijke gemiddeld 157 cm.
  De massa van de man was gemiddeld 62 kg; die van de vrouw gemiddeld 51 kg.
  
  Technologie
  
  Werktuigen 
  
  De Homo heidelbergensis bediende zich van stenen werktuigen van het Acheuléen-type (Mode 2), zoals deze al sinds lang door zijn voorganger Homo ergaster gemaakt werden. Rond 300.000 jaar geleden ontwikkelde Homo heidelbergensis deze techniek verder, waarbij de zogeheten Levallois-werktuigen gemaakt werden door stukken van stenen af te hakken, net zo lang totdat ze een brede vlakke vorm hadden. Vervolgens gaf de maker een harde klap op de bovenkant van de steen en sloeg zo een groot stuk af. Ze gebruikten Levallois-werktuigen om vlees en plantaardig voedsel te snijden en misschien ook als speerpunt.
  
  Gebruik van vuur 
  De door brand gewijzigde gereedschappen en verbrand hout gevonden op de plaats van Gesher Benot Ya-aqov in Israël, waarvan de ouderdom geschat wordt op ca. 790.000 jaar, bewijzen dat de H. heidelbergensis in staat was controle te hebben over het vuur.
  
  Nederlandse vondsten 
  Pieter Stoel en Freek Busschers (TNO) onderzochten vuurstenen voorwerpen en de geologische omstandigheden waarin zij werden gevonden uit het Utrechtse Woerden. De voorwerpen hebben waarschijnlijk een ouderdom van 370.000-600.000 jaar en kunnen daarom gemaakt zijn door de Homo heidelbergensis. Deze vondsten zijn ouder dan die uit de regio Maastricht waar de tot nu toe oudste Nederlandse artefacten vandaan komen. Deze voorwerpen behoorden toe aan mensen die hier 250.000-300.000 jaar geleden hun kampementen opsloegen. Of ze van neanderthalers waren of van mensen van het Homo heidelbergensis-type is nog onduidelijk. Voor de neanderthalers zijn de voorwerpen aan de oude kant, terwijl ze voor Homo heidelbergensis aan de jonge kant zijn.
  
  Belgische vondsten 
  
  In België zijn geen fossiele resten van Homo heidelbergensis gevonden, maar wel vuurstenen werktuigen die op basis van hun ouderdom zeker door Homo heidelbergensis gemaakt en gebruikt geweest zijn. De sites bevinden zich in twee gebieden: het Beneden-Maasbekken (Kesselt) en het Henebekken (Mesvin, Spiennes en Masnuy-Saint-Jean). Dat is geen toeval, want in beide gebieden komt overvloedig vuursteen voor. De Acheuleaanwerktuigen van Kesselt Op de Schans, waaronder een vuistbijl, zijn minstens 390.000 en mogelijk zelfs 500.000 jaar oud.
  
  Sociaal en cultureel gedrag
  
  Zorg 
  Sinds 1976 hebben Spaanse wetenschappers van de Universidad Complutense te Madrid in de grot van Sima de los Huesos veel fossielen van de Homo heidelbergensis opgegraven. Een van de skeletten betrof een 10-jarig kind. Een Spaans team onder leiding van antropoloog Ana Garcia ontdekte dat het kind al vanaf de geboorte ernstig gehandicapt was. Het leed aan craniosynostose. In tegenstelling tot bij gezonde pasgeborenen zijn de schedelnaden grotendeels aan elkaar gegroeid. De schedel is hierdoor niet meer flexibel genoeg om plaats te maken voor de groeiende hersenen. De gevolgen zijn niet alleen een ander uiterlijk, maar ook mentale retardatie. Dat het kind niet aan zijn lot overgelaten werd en 10 jaar oud kon worden, geeft aan dat het verzorgd werd. Een aanwijzing dat de Homo heidelbergensis aan zorg deed, een duidelijke vorm van modern menselijk gedrag.
  
  Rituelen 
  Aanwijzingen dat ze hun doden ritueel begroeven zijn er niet. Integendeel: de skeletvondsten die aangetroffen werden in de grot Sima de los Huesos geven aan dat ze hun doden als afval behandelden. Ze werden samen met ander afval, zoals botten van dieren, in een diepe rotsspleet gegooid.
  
  Jacht 
  H. heidelbergensis was waarschijnlijk de eerste mensensoort die op groot wild jaagde. Botresten van dieren, zoals wilde herten, paarden, olifanten, nijlpaarden, neushoorns, waar door het slachten veroorzaakte markeringen op voorkwamen, zijn op verschillende locaties samen met fossielen van de H. heidelbergensis gevonden.
  
  Verder bewijs hiervoor vormen de 400.000 jaar oude houten werp- en jachtsperen gevonden op de archeologische site van Schöningen, Duitsland, die aangetroffen werden met stenen werktuigen en de overblijfselen van meer dan 10 geslachte paarden.
  
  Schuilplaatsen 
  
  H. heidelbergensis maakte waarschijnlijk gebruik van natuurlijke schuilplaatsen. Van deze soort is ook bekend dat ze in staat waren eenvoudige schuilplaatsen te bouwen. Bewijs hiervoor komt van de site van Terra Amata, Frankrijk.
  
  Deze hutten boden onderdak en bescherming aan een vroege menselijke familie of sociale groep. Wetenschappers vonden op deze locatie paalgaten en andere bewijzen van meerdere hutten. Sommige onderkomens waren 14,9 meter lang.
  
   
  Pleistoceen
  Vroeg-paleolithicum