title: Johanna Westerdijk
text: Johanna (Hans) Westerdijk (Nieuwer-Amstel, 4 januari 1883 – Baarn, 15 november 1961) was een Nederlands plantkundige en mycoloog. Zij werd in 1917 buitengewoon hoogleraar in de plantenziektekunde (fytopathologie) aan de universiteit te Utrecht, en was daarmee de eerste vrouwelijke hoogleraar in Nederland. In 1930 volgde een tweede benoeming tot buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam.
  
  Levensloop 
  
  Westerdijk stamde uit een gegoede artsenfamilie en was dochter van Bernard Westerdijk en Aleida Catharina Scheffer. Ze studeerde in Amsterdam en haalde daar haar lesbevoegdheid plant- en dierkunde. Daarna verrichtte ze in München onderzoek naar levermossen bij de botanicus Karl Ritter von Goebel. In 1906 promoveerde ze in Zürich bij Hans Schinz op een proefschrift over de regeneratie van bladmossen.
  
  Ze werd in 1906 op 23-jarige leeftijd directeur van het Phytopathologisch Laboratorium 'Willie Commelin Scholten' Amsterdam (1894-2005) als opvolger van Jan Ritzema Bos, en behield deze functie tot in 1952.
  
  Westerdijk kreeg in 1907 ook de leiding over de schimmelcollectie van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures (CBS, CBS-KNAW; in 2017 hernoemd tot het Westerdijk Fungal Biodiversity Institute), in 1903 opgericht door de botanicus F.A.F.C. Went (1863-1935). De collectie werd ondergebracht in het Laboratorium 'Willie Commelin Scholten', dat 2 februari 1921 naar Baarn verhuisde, waar het onder leiding van Westerdijk tweemaal uitbreidde. De schimmelcollectie groeide onder haar bewind van circa 80 tot 11.000 soorten, de grootste collectie ter wereld. Ze bleef tot 1958 aan als directeur.
  
  Westerdijk heeft met haar promovendi veel onderzoek verricht naar de iepziekte. Ze toonde aan dat de pathogene schimmel Ceratocystis ulmi de sterfte bij de iep veroorzaakte. Omdat de ontdekking van deze schimmel in Nederland plaatsvond wordt in het Engels de iepziekte nog altijd Dutch elm disease genoemd.
  
  Vanaf 1913 maakte Westerdijk studiereizen naar Nederlands Oost-Indië, Japan, de Verenigde Staten, Portugal en Zuid-Afrika. Dankzij de contacten die ze legde vonden vele van haar studenten daar werk, vooral in Indië. In 1917 werd ze benoemd tot buitengewoon hoogleraar in de fytopathologie aan de Rijksuniversiteit te Utrecht, waarmee zij de eerste vrouwelijke hoogleraar was in Nederland. In 1930 werd ze ook aan de Universiteit van Amsterdam buitengewoon hoogleraar in de fytopathologie. Tussen 1922 en 1952 promoveerden 56 onderzoekers bij haar. De eerste promovendus was Bea Schwarz (Marie Beatrice Schol-Schwarz), die de oorzaak van de iepziekte ontdekte. Ook de fytopathologen Christine Buisman en Maria Petronella Löhnis (ook Lohnis, 1888-1964) werden door Westerdijk opgeleid.
  
  Johanna Westerdijk stond bekend als gastvrij, muzikaal en dol op feestjes maar ook als goede docent, onderzoeksleider en organisator. Ze was lid van verschillende wetenschappelijke organisaties zoals de VVAO (Vereniging van Vrouwen met een Academische Opleiding) en de International Foundation for University Women (tegenwoordig Graduate Women International). In 1951 werd ze benoemd tot lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en ze kreeg eredoctoraten aan de universiteiten van Uppsala (1957) en Gießen (1958).
  
  Haar motto was:
  Werken en feesten vormt schoone geesten.
  
  Inzet voor vrouwen in de wetenschap 
  
  Sinds haar aanstelling als hoogleraar in 1917 zette Westerdijk zich in voor de vrouwelijke studenten. Westerdijk was zich er goed van bewust dat ze in een mannenwereld leefde. Ze wist dat ze haar positie als hoogleraar aan mannen als Friedrich 'Frits' Went en Hugo de Vries te danken had en genoot net als zij nationaal en internationaal veel aanzien.
  
  Ze gebruikte haar positie als hoogleraar en directeur van het CBS om zelf haar studentes aan te nemen.
  
  Hoewel Westerdijk zich inspande voor de vrouwen in de wetenschap, is ze nooit naar voren getreden als feminist. Tijdens haar rondreis voor haar benoeming tot hoogleraar in 1914 deed ze ook de Verenigde Staten aan, waar het puritanisme hoogtij vierde. Voor haar reis had Westerdijk een positief beeld van Amerika: er waren toen al staten waar vrouwen stemrecht hadden terwijl dat in Nederland pas in 1919 gerealiseerd werd. Maar haar beeld van een geëmancipeerd Amerika veranderde snel. Ze mocht bijvoorbeeld niet met mannelijke biologen door dezelfde deur en werd raar aangekeken omdat ze alleen in een hotelkamer sliep. De sociale vrijheid bleek in Amerika kleiner dan in Nederland. Westerdijk vroeg zich af wat het nut van politieke vrijheid is, als de sociale vrijheid achterblijft.
  
  Wetenschapsorganisaties 
  Naast hoogleraar en directeur was Westerdijk actief lid van meerdere wetenschappelijke organisaties. Van 1918 tot 1931 was ze bestuurslid van de VVAO, de Vereniging van vrouwen met een hogere opleiding, destijds nog met de originele betekenis van VVAO - Vereeniging van Vrouwen met een Academische Opleiding. Ze was in 1932 en in 1936 voorzitter van congressen van de International Foundation for University Women (IFUW, tegenwoordig Graduate Women International). Op 29 mei 1951 werd Westerdijk door de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen opgenomen in de genootschappelijke gelederen.
  
  Westerdijk spande zich in voor alle studenten, niet alleen voor vrouwelijke studenten. Zo protesteerde zij, toen de Amsterdamse Vrouwelijke Studenten Vereniging in 1939 een groep Zuid-Afrikaanse studenten weigerde te ontvangen, omdat het een gemengde (mannen en vrouwen) groep betrof. Voor Westerdijk was de (internationale) wetenschap principieel democratisch, en uitsluiting op welke grond dan ook ongeoorloofd. In 1934 had de IFUW onder haar leiding een resolutie aangenomen die stelde dat de IFUW nationale verenigingen voor academische vrouwen (zoals de VVAO) kon uitsluiten van lidmaatschap van de IFUW als die verenigingen gekwalificeerde vrouwen weigerden op grond van ras, godsdienst of politieke voorkeuren. Deze resolutie werd ingegeven door de opkomst van nazistische en fascistische regimes in Europa. In Italië en Duitsland kwamen de nationale verenigingen onder vuur te liggen van de fascistische en nazistische regimes. In Krakau in 1936 werd besloten dat hoewel de nationale verenigingen geweerd konden worden, de IFUW academische vrouwen uit deze landen alsnog individueel kon opnemen als zij of uitgesloten werden van lidmaatschap van de nationale vereniging, of in ballingschap leefden, of van wie de nationale vereniging niet meer bestond (zoals in Italië). De resolutie van 1934 werd in 1939 ook toegevoegd aan Artikel 1 van de IFUW. Daarom en vanwege de morele plicht om individuele leden te helpen, hielp de IFUW vrouwelijke onderzoekers te ontsnappen uit nazi-Duitsland. Ook schreef Westerdijk in 1937 samen met zes andere onderzoekers een brief aan Adolf Hitler, in de vergeefse hoop de Duitse communiste Liselotte Hermann vrij te krijgen.
  
  Eerbetoon 
  Een aantal gemeenten in Nederland vernoemde plekken in de open ruimte naar de wetenschapper:
  Johanna Westerdijkstraat in Velserbroek, Spijkenisse, Amsterdam (Dapperbuurt), Rijswijk (Zuid-Holland) en Leiden
  Johanna Westerdijkplein in Den Haag
  Johanna Westerdijk erf in Heerhugowaard
  Johanna Westerdijk-serre in Amersfoort 
  
  Het jaar 2017 werd in Nederland uitgeroepen tot het Johanna Westerdijkjaar door de Universiteit Utrecht, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en de Universiteit van Amsterdam, omdat het toen 100 jaar geleden was dat Westerdijk tot hoogleraar werd benoemd.
  
  Op 10 februari 2017, de honderdste verjaardag van de oratie van Westerdijk tot hoogleraar, is de naam van het CBS-KNAW gewijzigd naar Westerdijk Fungal Biodiversity Institute als eerbetoon aan haar nalatenschap. Op 24 juni 2017 werd ter ere van Westerdijk in Baarn een herdenkingsboom geplant.
  
  Publicaties van Westerdijk (selectie) 
  
   Zur Regeneration der Laubmoose. Inaugural-Dissertation zur erlangung der philosophischen Doktorwürde vorgelegt der hohen philosophischen Fakultät, Nijmegen, 1906, dissertatie Zürich
   Die Mosaikkrankheit der Tomaten, 1910 (boek)
   Untersuchungen über Sclerotinia Libertiana Fuckel als Pflanzenparasit, 1911
   De nieuwe wegen van het phytopathologisch onderzoek, 1917, J.H. de Bussy, Amsterdam (boek)
   Bijdrage tot de mycologische flora van Nederland, Groningen, De Waal, 1917 (boek)
   Relations between horticulture and plantpathology, 1923 (boek)
   De groei der phytopathologie, 1930 (boek)
   De iepenziekte : Rapport over het onderzoek verricht op verzoek van de Nederlandsche heidemaatschappij, 1933 (boek)
   List of cultures 1947, Baarn, 1947 (boek)
   Afscheidsrede aan de universiteiten van Utrecht en Amsterdam op 22 November 1952 uitgesproken te Hilversum, 1952
  
  Publicaties over Westerdijk 
  Onder meer:
   , 'Johanna Westerdijk: ambassadrice voor de wetenschap.' In: , Zes maal Zestig : 360 jaar universitaire geschiedenis in zes biografieën. Utrecht : Universiteit Utrecht. . p. 68-75.
   , Een beetje opstandigheid. Johanna Westerdijk. De eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland, Atlas Contact, 2012, recensie en radio-interview met Faasse over Westerveld minuten 29:00-39:00
   , Professor Westerdijk en Het Laboratorium 'Willie Commelin Scholten, Vakblad voor Biologen 12 (extra nummer, 15 maart 1931) 202-206
   , Johanna Westerdijk : een markante persoonlijkheid, Wageningen, 1963
   , Leven en werk van Johanna Westerdijk, Utrecht?, 1980?
   , De persoon van Professor Dr Johanna Westerdijk, Tijdschrift over Plantenziekten 58 (1952) 200-201
  
  Externe links 
  Portret in Biografisch Woordenboek van Nederland
   Publicatielijst van Johanna Westerdijk op Worldcat
   Kirejczyk, Marta: Vrouwen kozen exact; studie en beroepsuitoefening rond de eeuwwisseling, Gewina 16 (1993) 234-247
   Johanna Westerdijk op johannawesterdijk.com
   Bewegend beeld van Johanna Westerdijk op het platform Open Beelden (vanaf minuut 11.49 - 12.30): https://www.openbeelden.nl/media/148966/Schimmel_instituut_Baarn
  
  Noten 
  
  Nederlands botanicus
  Nederlands mycoloog
  Hoogleraar aan de Universiteit Utrecht
  Hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam
  Lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
  Nederlands bioloog
  Nederlands fytopatholoog