title: Verzoeningsleer
text: De verzoeningsleer is de christelijke zienswijze dat Jezus Christus verzoening heeft bewerkstelligd tussen God en de mensheid. Deze is volgens veel theologen het centrale leerstuk van het christendom, hoewel er nooit een algemeen aanvaarde leer is vastgesteld. Vaak worden drie soorten onderscheiden: die benadrukken dat Jezus het kwaad dat tussen God en mens staat heeft overwonnen (Christus Victor); die vooral stellen dat God een andere houding heeft aangenomen (satisfactieleer); die het accent leggen op de verandering in de mens door Jezus (Subjectieve verzoeningsleer).
  
  Bronmateriaal
  Historische Jezus
  De centrale boodschap van Jezus van Nazaret was dat Gods nieuwe wereld ("het koninkrijk van God") op het punt stond aan te breken. Er wordt onder nieuwtestamentici veel over gediscussieerd of Jezus zijn eigen dood heeft gezien als een offer voor anderen. Diverse passages uit de evangeliën (Marcus 10:45 en 14:24) kunnen namelijk zijn ingekleurd door latere christelijke voorstellingen.
  
  Nieuwe Testament
  In het Nieuwe Testament is overigens geen uitgewerkte verzoeningsleer te vinden. Alleen de Brief aan de Hebreeën gaat uitgebreider in op de dood van Jezus als eenmalig offer van het nieuwe verbond in contrast met de steeds herhaalde offers van het oude verbond. De zienswijze dat Jezus' sterven en opstanding een vorm van toenadering of verzoening tussen God en mensen teweegbracht, is wel terug te vinden in de oudste brieven van Paulus, die gedateerd worden vóór de evangeliën (rond het jaar 50 n.Chr.). Deze passages zelf grijpen al terug op bestaande tradities (bijvoorbeeld 1 Tessalonicenzen 5:9-10), wat erop wijst dat de interpretatie dat Jezus' dood enige vorm van verzoening bewerkstelligde heel oude papieren heeft.
  
  Kerkvaders (Christus victor)
  
  In de vroege kerk leerde men dat de redding door God tot stand kwam door de menswording, het leven, de dood en de opstanding van Jezus Christus. Een belangrijke gedachte, die bijvoorbeeld bij Irenaeus (2e eeuw n.Chr.) en Athanasius van Alexandrië (4e eeuw n.Chr.) is te vinden, is dat God mens werd, zodat de mens goddelijk kon worden (de zogeheten theosis, deïficatie of vergoddelijking; vgl. 2 Petrus 1:4).
  
  De meeste kerkvaders zagen Jezus' leven en sterven als een vorm van overwinning op het kwaad. Deze manier om naar de betekenis van Jezus te kijken heet ook wel 'Christus victor', latijn voor Christus (als) overwinnaar: hij overwon de barrières die tussen mens en God instaan. Veel theologen zagen dit ook als een bevrijding, een nieuwe exodus: zoals Mozes de Israëlieten meenam uit Egypte, zo heeft Jezus de mensen meegenomen uit het dodenrijk. Het 'losgeld' waarover het Nieuwe Testament spreekt, wordt dan meestal ook gezien als betaald aan de Satan of het dodenrijk.
  
  Teksten uit de evangeliën, die deze visie mogelijk ondersteunen, zijn bijvoorbeeld: Mattheüs 6:14; Marcus 1:4; Marcus 4:13; Lucas 3:3 en Lucas 5:20-24. Hier wordt de nadruk gelegd op geloven als overwinning op het kwaad en ter vergeving van zonden.
  
  De Zweedse (lutherse) theoloog Gustaf Aulén (1879-1977) identificeert Maarten Luther's opvatting over de verzoening met die van Christus Victor. Dit wordt bestreden door o.m. Ritschl en Brunner.
  
  Anselmus van Canterbury
  
  Anselmus van Canterbury (1033-1109 n.Chr.) ontvouwde zijn invloedrijke verzoeningsleer in het werkje Cur Deus homo ("Waarom God mens werd"). Dit was de eerste filosofisch uitgewerkte verzoeningsleer, zonder beroep op de Bijbel, die men doorgaans aanduidt als de satisfactieleer of "verzoening door voldoening". Deze leer wordt meestal begrepen tegen de achtergrond van het feodale tijdperk.
  
  Anselmus stelt God voor als een feodaal vorst die in zijn eer is aangetast omdat de mens, die hij geschapen had om hem vrijwillig te dienen, zich vrijwillig onder de macht van de duivel had gesteld (overigens is de eer van God gelegen in de orde en de schoonheid van de schepping, want volgens Anselmus kan God zelf natuurlijk niet aangetast worden). Gods rechtvaardigheid eist nu óf straf óf genoegdoening voor de wanorde die de mens door de zonde heeft aangericht, maar de mens kan die vergoeding niet opbrengen, omdat die niet eens meer in staat is zondeloos te leven. Aan de andere kant wil God niet overgaan tot straffen, omdat dan het doel dat hij beoogt met de schepping in gevaar komt, en omdat hij de mensen liefheeft. Anselmus stelt dan dat het noodzakelijk is dat God mens werd om aan God voldoening te geven. De schuld is immers van de mensen, maar alleen God kan die schuld betalen. Deze God-mens leeft vrijwillig tot eer van God. Omdat deze God-mens de verdienste die uit dit leven voortvloeit zelf niet nodig heeft, komt deze ten goede aan zondaren.
  
  De Anselmiaanse verzoeningsleer veronderstelt een nauwkeurig uitgewerkte leer omtrent de Drie-eenheid Gods en de daarmee samenhangende tweenaturenleer van Jezus Christus. Zij roept, wanneer uit de context gehaald, eenvoudig allerlei misverstanden op en doet vrij mechanisch en rationalistisch aan.
  
  Heidelbergse Catechismus
  De Heidelbergse Catechismus vertegenwoordigt de klassieke calvinistische leer. De verzoeningsleer in deze Catechismus wordt uiteengezet in de afdelingen ("zondagen") 3 tot 6. De mens is "ganselijk onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad." God "vertoornt Zich schrikkelijk" over de zonden, "en wil die door een rechtvaardig oordeel tijdelijk en eeuwiglijk straffen." "Zijn gerechtigheid eist dat de zonde, welke tegen de allerhoogste majesteit Gods gedaan is, ook met de hoogste, dat is met de eeuwige straf aan lichaam en ziel gestraft worde." Wij moeten "óf door onszelven, óf door een ander, volkomenlijk betalen." De mens kan niet betalen, maar Jezus Christus, die tegelijk mens en God is, kan dat wel.
  
  Deze verzoeningsleer is duidelijk geënt op de leer van Anselmus, maar legt ook andere accenten. Anselmus maakt bijvoorbeeld onderscheid tussen genoegdoening en straf, terwijl in de Heidelbergse Catechismus deze samenvallen. Critici van de klassieke calvinistische opvatting noemen deze leer wel "bloed-theologie", omdat God eerst bloed zou moeten zien voordat hij de zonden zou kunnen vergeven. De luthers orthodoxe verzoeningsleer is vrijwel identiek aan die van de calvinistische orthodoxie.
  
  Literatuur
  
  Algemeen
  A.M. Brouwer: Verzoening. Een Bijbelsch-Theologische Studie, Neerbosch' Boekhandel en Uitgeverij, Neerbosch 1947
  Kr. Strijd: Structuur en inhoud van Anselmus' "Cur Deus Homo", Van Gorcum & Comp. N.V./ G.A. Hak & Dr. H.J. Prakke, Assen 1958
  Rowan Williams: God met ons. De betekenis van het kruis en de opstanding - toen en nu, (uit het Engels vertaald door M. van Ham,) Berne Media, Heeswijk 2018
  
  Christus Victor (vroege kerk)
  G. Aulén: De Christelijke Verzoeningsgedachte, (uit het Zweeds vertaald door J. Henzel,) H.J. Paris, A'dam 1931
  V. Lossky: In the Image and Likeness of God, St. Vladimir's Seminary Press, Crestwoord, New York 1974
  
  Satisfactie (Anselmus e.a)
  D. Bentley Hart: A Gift Exceeding Every Debt, Pro Ecclesia, vol. viii, 3, 1998
  J.J. Buskes: Avondboek. Dagelijksche Overdenkingen bij den Heidelbergschen Catechismus, Bosch & Keuning N.V., Baarn 1947
  J. Denney: The Death of Christ, Hodder and Stoughton, Londen 1911
  -------------: The Christian Doctrine of Reconcilliation, Hodder and Stoughton, Londen 1918
  H. de Groot: Defensio fidei catholicae de satisfactione Christi, ?, Engelse vertaling uit 1692
  Liberia Vaticana: Compendium van de Catechismus van de Katholieke Kerk, (Ned. uitgave:) Gooi & Sticht, Kampen 2008
  C. Olevianus, Z. Ursinus: Heidelbergse Catechismus, Keurvorstendom Palts 1563
  B. van Veluw: Wat is de betekenis van Jezus' lijden en sterven, in: Geloven op Goede Gronden. 12 Artikelen over Jezus (red. E. van der Meulen e.a.), Boekencentrum, Zoetermeer 2013
  
  Subjectieve verzoeningsleer (Abaelardus e.a.)
  W. Barclay: The Plain Man Looks at the Apostles' Creed, William Collins Sons & Co. Ltd., Glasgow 19798
  H. Boschma: Mijn Belijdenis, Daamen, 's-Gravenhage 1906
  R.J. Daly, S.J.: Sacrifice Unveiled: The True Meaning of Christian Sacrifice, T&T Clark International, Londen en New York 2009
  S. Finlan: Salvation Not Purchased: Overcoming the Ransom Idea to Rediscover the Original Gospel Teaching, Cascade Books, Eugene, Oregon 2020
  Hastings Rashdall: The Idea of Atonement in Christianity, Macmillan, Londen 1919
  K. Ward: What the Bible Really Teaches, The Crossroad Publishing Company, New York 2004
  H. Wiersinga: Verzoening als verandering, Bosch en Keuning, Baarn 1972
  
  Zie ook
   Verzoening
   Plaatsvervanging (theologie)
   Christus Victor
   Verzoening door voldoening (satisfactio)
   Genade (christelijk geloof)
  
  Noten
  
  Dogmatiek