title: Spoorlijn 12 Antwerpen - Lage Zwaluwe
text: |}
  Spoorlijn 12 Antwerpen - Lage Zwaluwe is de grensoverschrijdende spoorlijn die als spoorlijn 12 Antwerpen verbindt met de Belgisch-Nederlandse grens en als Nederlandse spoorlijn verdergaat naar Roosendaal en Lage Zwaluwe, en daar aantakt aan de spoorlijn Breda - Rotterdam. Lage Zwaluwe is daarmee al lang slechts een stoptreinstation op de trajecten Roosendaal - Dordrecht en Breda - Dordrecht. De lijn is in totaal 64 kilometer lang, waarvan 33 kilometer in België en 31 kilometer in Nederland. Bij de NMBS is 'lijn 12' tegenwoordig het traject Antwerpen-Centraal - Roosendaal met in Antwerpen een kortere route via spoorlijn 25, de Noord-Zuidverbinding.
  
  De eerste 9 km van lijn 12 (van Antwerpen-Centraal rondom de oostkant van de stad tot Y Luchtbal) worden thans alleen maar gebruikt als calamiteitenroute of door lege passagierstreinen die in Antwerpen-Schijnpoort bundels C – F gaan rangeren en er mogelijk worden gewassen en/of onderhouden.
  
  De spoorverbinding is de oudste en was tot 2008 de belangrijkste tussen België en Nederland. 
  
  Het traject Roosendaal-Antwerpen dateert van 1854. Tevens is dit het eerste geëlektrificeerde grensoverschrijdende baanvak in Europa (september 1957).
  
  Geschiedenis 
  
  Op 9 juli 1852 sloten België en Nederland een verdrag om een nieuwe spoorlijn aan te leggen, die Antwerpen met Rotterdam zou verbinden. Op 26 juni 1854 werd de spoorlijn van Antwerpen naar Roosendaal officieel ingehuldigd. Op 20 oktober van hetzelfde jaar werd het baanvak Roosendaal - Oudenbosch geopend. Ruim twee maanden later, op 24 december, volgde het baanvak Oudenbosch - Zevenbergen en ten slotte konden de treinen op 1 mei 1855 de haven van Moerdijk bereiken. Vanaf Moerdijk kon men met per raderstoomschip verder reizen naar Rotterdam.
  
  De Société Anonyme des chemins de fer d'Anvers à Rotterdam (AR) verzorgde de exploitatie; op 1 januari 1864 werd de exploitatie overgenomen door de Grand Central Belge. Op 1 mei 1876 opende de Staat der Nederlanden een verbindingsspoor van Zevenbergen naar Lage Zwaluwe, waar de lijn aansloot op de spoorlijn Breda - Rotterdam (Staatslijn I). In 1880 werd de spoorlijn aan Belgische zijde genationaliseerd en voortaan door de Belgische staat geëxploiteerd. Daarop werd aan Nederlandse zijde de exploitatie overgenomen door de SS, die meteen de overbodig geworden lijn Zevenbergen - Moerdijk sloot.
  
  In Antwerpen reden de treinen op straatniveau door de stad, ongeveer via de route Rotterdamstraat - Hollandstraat - Trapstraat, dit resulteerde in lange wachttijden aan de overwegen. Daarom werd in 1871 besloten een ringlijn aan de oostzijde van de stad aan te leggen. Op 1 januari 1873 nam men dit oostelijke ringspoor in gebruik; het liep van Antwerpen-Centraal (dat voor 1905 nog Antwerpen-Oost heette), langs station Borgerhout (van 1905 tot 2011 Antwerpen-Oost), station Zurenborg (van 1905 Antwerpen-Schijnpoort geheten) naar station Stuyvenberg (van 1905 tot 2011 Antwerpen-Dam).
  
  Aanvankelijk liep alles over een enkel spoor. Vanwege de toenemende drukte legde de spoorwegmaatschappij in de jaren 1881-'82 een dubbelsporige lijn aan.
  
  Van Antwerpen-Oost naar Antwerpen-Noorderdokken loopt spoorlijn 12 parallel met spoorlijn 27A. Alleen bij Ekeren is er een verbinding tussen de beide lijnen, die samen het oostelijke ringspoor rond Antwerpen vormen. De maximumsnelheid op de lijn bedraagt 130 km/u.
  
  Elektrificatie
  
  Vanaf 2 juni 1957 is de lijn geëlektrificeerd. Tussen Essen en Roosendaal bevindt zich een spanningssluis, voor de overgang van 3000 V bovenleidingsspanning in België naar 1500 V in Nederland. De meeste Belgische elektrische treinen kunnen zonder speciale aanpassingen de grens over tot Roosendaal, zij het met beperkt vermogen door de lagere spanning.
  
  Voor internationale treinen die een langer traject in Nederland afleggen wordt meerspanningsmaterieel gebruikt. Het eerste speciaal geschikte materieel was vanaf 1957 het Materieel '57, een aangepaste versie van de Nederlandse Hondekop, dat tot 1986 als Beneluxtrein reed. Later volgden de NMBS-locomotiefreeksen 25.5 (vanaf 1974) en 11.8 (tussen 1986 en 2012) en HLE 28 (vanaf 2008) en de Thalys (vanaf 1996).
  
  Buiten gebruik ten zuiden van Antwerpen-Luchtbal
  Na het indienststelling van de tunnel op spoorlijn 25 tussen Antwerpen-Centraal en -Luchtbal in 2007 bleven nog enkele stoptreinen rijden langs Antwerpen-Dam en -Oost tot in 2011; sindsdien gaan alle passagierstreinen tussen het noorden en het zuiden van het Antwerpse door de tunnel en deze twee stations zijn buiten gebruik. In het kader van een mogelijke heropening voor de S-trein Antwerpen zijn ze niet afgebroken, maar voorlopig stopt er geen andere passagierstreinen meer dan lege treinen die in Antwerpen-Schijnpoort gaan parkeren en mogelijk worden gewassen of onderhouden. De parallel lopende lijn 27A wordt nog  gebruikt door goederentreinen van en naar de Antwerpse haven met mogelijke halte in station Antwerpen-Schijnpoort.
  
  Stations en gebouwen 
  Overzicht van stations langs de lijn (cursief: voormalig station):
  
  Station Moerdijk AR lag niet direct aan de huidige spoorlijn, maar aan het eindpunt, van waar de boot richting Rotterdam genomen kon worden. Met de ingebruikname van het verbindingsspoor tussen Zevenbergen en Lage Zwaluwe, in 1876, en de overname van de exploitatie door de SS is dit deel van de lijn en station Moerdijk AR buiten gebruik gesteld.
  
  Treindienst 
  Deze lijn is tot 2012 de belangrijkste internationale spoorverbinding tussen België en Nederland geweest. 
  Per 9 december 2012 is de hogesnelheidslijn Schiphol - Antwerpen in gebruik genomen en zijn alle doorgaande internationale treinen daarover gaan rijden. De route via Roosendaal wordt daarmee de voordeligere (maar wat trage) reismogelijkheid waarvoor men niet hoeft te reserveren. Na het Fyra fiasco, werd de Beneluxtreindienst via de Roosendaal route, al op 18 februari 2013, gedeeltelijk hersteld. Pas op 9 april 2018 wordt deze treindienst overgeschakeld naar de HSL Breda route. De Thalys is op de hogesnelheidslijn blijven rijden. Verder wordt de spoorlijn nog voor reizigers- en goederenvervoer gebruikt.
  
  Internationaal
  De trein S32 Puurs – Roosendaal gaat eenmaal per uur met 17 haltes onderweg.
  
  Geschiedenis
  Vanouds waren de Belgische stoptreinen (vroegen omnibustreinen genoemd) vanuit Antwerpen beperkt tot Essen, vanwaar lokale reizigers konden overstappen op internationale treinen nadat de grensformaliteiten geregeld waren. Essen was in die tijd een volwaardig groot grensstation met restauratie. Na de elektrificatie en introductie van de Beneluxtrein in september 1957 was Essen de verplichte overstapplaats voor de lokale reizigers.
  
  Aanvullend op de Beneluxtrein werd in 1980 de IC-uurdienst Oostende - Gent - Antwerpen - Roosendaal geïntroduceerd. Deze treinen stopten niet in Essen. Hiermee reden er twee IC-treinen per uur tussen Antwerpen en Roosendaal. De IC-stop in Essen werd later overgenomen door de IC Oostende - Roosendaal, waardoor de Benelux versneld kon worden. De lokale stoptreinreizigers moesten dan overstappen in zowel Roosendaal als Essen (overstaptijd een halfuur) om naar de Nederlandse Randstad te reizen.
  
  Met de inkrimping en later afschaffing van de IC treindienst Oostende - Roosendaal, werd de stoptrein doorgetrokken naar Roosendaal. Voor een jaar werd de sneltreindienst vanuit Charleroi doorgetrokken naar Roosendaal. Door de grote onregelmatigheid van deze treindienst en de korte keertijd in Roosendaal, werd deze treindienst ingeperkt tot Essen.
  
  De Beneluxtrein was de Intercity Brussel-Zuid - Antwerpen-Centraal - Roosendaal - Amsterdam Centraal; deze ging ook eenmaal per uur. Deze was sneller, maar werd op 9 december 2012 opgeheven, waardoor de stoptrein, nog steeds een uurdienst, de enige verbinding werd. Hiertegen is veel protest gerezen. Begin 2013 werd de Beneluxtrein weer deels hersteld in verband met het fiasco van de Fyra en later volledig tot 9 april 2018.
  
  Goederenverkeer
  Goederenverkeer van en naar rangeerterrein Kijfhoek (bij Rotterdam) en de havens van Antwerpen en transittreinen (treinen zonder overlaadpunt in bijvoorbeeld Nederland). In totaal is er ruimte beschikbaar voor drie goederentreinen per uur, per richting.
  
  In 2015 werd de aansluiting van de goederenspoorlijn naar het bedrijventerrein Borchwerf II bij Roosendaal, die al enige jaren tevoren was aangelegd, op het hoofdnet tot stand gebracht.
  
  Aansluitingen 
  In de volgende plaatsen is of was er een aansluiting op de volgende spoorlijnen:
  Antwerpen-Centraal
  Spoorlijn 59/1 tussen Antwerpen-Centraal en Y West Berchem
  Y Antwerpen-Oost
  Spoorlijn 27/1 tussen Y Noord Berchem en Y Antwerpen Oost
  Antwerpen-Oost
  Spoorlijn 27A tussen Hoboken-Kapelstraat en Bundel Rhodesië
  Antwerpen-Schijnpoort
  Spoorlijn 12B tussen Antwerpen-Schijnpoort en Antwerpen-Dokken & Stapelplaatsen
  Spoorlijn 27A tussen Hoboken-Kapelstraat en Bundel Rhodesië
  Antwerpen-Dam
  Spoorlijn 27A tussen Hoboken-Kapelstraat en Bundel Rhodesië
  Antwerpen-Luchtbal
  HSL 4 tussen Schiphol en Antwerpen-Luchtbal
  Spoorlijn 25 tussen Brussel-Noord en Antwerpen-Luchtbal
  Spoorlijn 27A tussen Hoboken-Kapelstraat en Bundel Rhodesië
  Antwerpen-Noorderdokken
  Spoorlijn 27A tussen Hoboken-Kapelstraat en Bundel Rhodesië
  Roosendaal
  Spoorlijn tussen Roosendaal en Vlissingen
  Spoorlijn tussen Roosendaal en Breda
  Lage Zwaluwe
  Spoorlijn tussen Breda en Rotterdam
  Spoorlijn tussen Lage Zwaluwe en 's-Hertogenbosch
  Spoorlijn tussen Lage Zwaluwe en Moerdijk haven
  
  Verbindingsspoor 
  12/1: Y Driehoekstraat (lijn 27A) - Y Sint-Mariaburg (lijn 12), enkelspoor - geëlektrificeerd.
  
  Zie ook 
   Lijst van spoorlijnen in België
   Lijst van spoorlijnen in Nederland
  
   012
  Spoorlijn in Nederland
  Spoorweg in Noord-Brabant