title: 1e millennium v.Chr.
text: Het eerste millennium v.Chr. loopt vanaf 1000 tot 1 v.Chr.
  
  Langjarige gebeurtenissen
  
  Afrika 
  1000 v.Chr. opkomst van de Nokcultuur
  1000 v.Chr. het begin van de Oost/Zuid expansie der Bantoevolken
  740 v.Chr. De Koesjiet Piye begint zijn heerschappij
  600 v.Chr. IJzerproductie rond de Grote Meren
  600 v.Chr. Nokcultuur doet aan ijzersmelten
  592 v.Chr. Psammetichus II plundert Napata
  500 v.Chr. Trans-saharaanse handel in volle bloei van Marokko tot de Senegal-rivier
  500 v.Chr. Meroë wordt het centrum van de ijzerproductie
  500 v.Chr. Ontwikkeling van het Ethiopisch schrift
  300 v.Chr. Tifinagh-schrift is ontwikkeld
  300 v.Chr. Meroë wordt de hoofdstad van Koesj
  200 v.Chr. Meroitische schrift in complete vorm
  146 v.Chr. Carthago's laatste nederlaag, Romeinse provincie van Africa
  100 v.Chr. Aksum ontwikkelt zijn Indische, Rode Zee handelsbetrekkingen
  20 v.Chr. Meroieten dwarsbomen Romeinse verovering
  
  Egypte 
   In de loop van het millennium schuift het bestuurlijk zwaartepunt van Egypte steeds verder naar het noordwesten: Memphis, Sais, Naukratis en uiteindelijk, na 331 v.Chr., in toenemende mate Alexandrië.
  727 v.Chr. Koesj verovert Egypte, 25e dynastie
  671 v.Chr. Koesjieten verdreven uit Egypte door Assyriërs
  343 v.Chr. Perzië verovert Egypte
  332 v.Chr. Alexander verovert Egypte
  31 v.Chr. Rome verovert Egypte
  
  Middellandse Zee 
  De Middellandse Zee wordt een centrum van handel tussen oost en west. Vanuit hun havensteden in de Levant stichten de Feniciërs overal handelsposten op verre kusten bedoeld om de handel met de plaatselijke bevolking te vergemakkelijken. Deze posten groeien op den duur uit tot echte havensteden, die soms niet onderdoen voor Tyrus en Sidon. 
  Zo wordt Gadir gesticht buiten de Zuilen van Melqart door kolonisten uit Tyrus. 
  Vanuit deze havens bedrijven ze een regelmatige handel langs de Atlantische kusten van Iberië en het huidige Marokko. 
  
  De Griekse stadstaten doen hetzelfde in Zuid-Italië en Zuid-Frankrijk. De Grieken in pre-Romeins Gallië zijn Griekse kolonisten die de zuidwestkust van Frankrijk hebben bezet. 
  Ze hebben er nederzettingen, veelvuldige handel en culturele invloed. In de havenstad Massilia wisselen Kelten en Etrusken hun handelswaar uit.
  
  Azië 
   Op het Indisch Schiereiland nemen het belang van de sociale hiërarchie en van de priesterklasse toe. Hieruit ontwikkelen zich het Indische kastenstelsel en het orthodoxe brahmanisme. Bestudering van de Veda's leidt tot het ontstaan van de Indische filosofie en de antieke Indische wetenschap.
  528 v.Chr. Het Boeddhisme ontstaat
   De strijdwagen wordt in China overbodig in de Periode van de Strijdende Staten. De voornaamste reden hiervoor is de uitvinding van de kruisboog en het overnemen van nomadische cavalerie (bereden boogschutters), die effectiever is.
  221 v.Chr. China wordt verenigd onder de Qin-dynastie
  
  Midden-Oosten 
   Het koninkrijk Juda is volgens de Hebreeuwse Bijbel een gedeelte van Kanaän, dat in bezit is genomen door de Israëlitische stammen Juda, Simeon en Benjamin en bestaat van 922 v.Chr. tot 586 v.Chr.. Het wordt vaak het Zuidelijk Koninkrijk of het Tweestammenrijk genoemd om het te onderscheiden van het Noordelijk Koninkrijk (koninkrijk Israël) dat ook wel het Tienstammenrijk genoemd wordt. De hoofdstad van Juda is Jeruzalem.
   De Joodse tempel wordt gebouwd in de 10e eeuw v.Chr. in Jeruzalem en is vier eeuwen lang het centrum van de Joodse godsdienst. 
   die volgde op de verwoesting van de tempel van Jeruzalem in 586 v.Chr. door de Babyloniërs. 
   Als de tempel niet langer gebruikt kan worden om dierenoffers te brengen, schakelt men over op lezingen uit de Thora en zingen of bidden van psalmen en hymnen op vaste uren van de dag.
   Na de Babylonische ballingschap wordt de Tweede Joodse Tempel gebouwd in het begin van de 6e of de 5e eeuw v.Chr..
   De joodse religie ontwikkelt zich in de loop der eeuwen tot monotheïsme, terwijl bijna alle andere culturen in de antieke wereld polytheïstisch zijn.
   Het heilige boek van het jodendom, de Tenach (inclusief de Thora), wordt geschreven in het Hebreeuws, maar door demografische veranderingen zullen uiteindelijk alle Joden Aramees gaan spreken. Na
  700 v.Chr. Upanishadische geschriften
  631 v.Chr. Einde van het Assyrische Rijk
  539 v.Chr. Perzen veroveren Babylon
  
  Oceanië 
  500 v.Chr. Austronesische volkeren vestigen zich in westelijk Polynesië
  
  Grieken en Romeinen 
  800 v.Chr. Opkomst van de Etruskische beschaving
   In deGriekse Oudheid vinden de vier pan-Helleense spelen plaats: 
   de Pythische Spelen in Delphi,
   de Isthmische Spelen in Korinthe, 
   de Nemeïsche Spelen in Nemea 
   de Olympische Spelen in Olympia.
   De Grieken brengen de astronomie een stuk verder,
  bijvoorbeeld door de definitie van de dierenriem, een band van 12 
  sterrenbeelden waardoorheen de zon, maan en planeten bewegen.
  
   Oorspronkelijk hebben de Oskisch-Umbrische talen een veel grotere verspreiding dan het Latijn. Omstreeks 400 v.Chr. worden ze gesproken door bijna de helft van de bevolking van het Apennijns Schiereiland, terwijl Latijn niet door veel meer dan 5 % wordt gesproken. De rest spreekt Etruskisch, Grieks, Messapisch en andere talen. Door de machtspositie van Rome wordt het Latijn echter de dominante taal, die de andere talen geleidelijk aan begint te verdringen.
  
   Na de drie Punische Oorlogen tegen Carthago tussen 264 en 146 v.Chr. is Rome de onbetwiste grootmacht van het Middellandse Zeegebied en begint het de Keltische gebieden binnen te dringen.
  
  Kelten 
   De Kelten bewonen grote delen van Europa. Aan de Donau bestaat van 800 tot 450 v.Chr de Hallstattcultuur; aan de Rijn en de Rhône, ontwikkelt zich in de 5e eeuw v.Chr. de La Tène beschaving.
  Deze culturen maken deel uit van de Europese IJzertijd en verdwijnen bij de komst van de Romeinen. In de La Tène-periode is begraven algemeen, in de Hallstatt-cultuur is dat cremeren.
  
  De druïden nemen een zeer belangrijke plaats in binnen de Keltische samenleving. Ze zijn meer dan priesters: ze treden ook op als rechters en als raadsheren van de Keltische koningen. Ze zijn zeer nauw verbonden met de natuur en baseren hun raadgevingen en voorspellingen voornamelijk op (voor-)tekenen uit de natuur. Ze fungeren eveneens als het 'geheugen' van de stam en hebben bijvoorbeeld grote astronomische kennis. Zij bepalen de kalender en de 'gunstige' en 'ongunstige' dagen. Het is een broederschap die de stammen en de grenzen overschrijdt. Hun verzamelplaats is een open plek in een eikenwoud.
  
  Lage landen 
   Zoals in heel Noord-Europa ontstaan hier nieuwe vormen van sedentaire landbouw, bijvoorbeeld op de raatakkers. Deze Celtic Fields zijn kleine, min of meer vierkante of rechthoekige aaneensluitende akkers, die vanaf de Late Bronstijd met de haakploeg worden bewerkt voor de verbouw van primitieve graansoorten als emmertarwe en spelt. 
   In België en het zuiden van Nederland worden ijzeren voorwerpen gangbaar omstreeks 700 v.Chr. , terwijl Noord-Nederland achterblijft: daar zijn ijzeren speerpunten en paardenbitten in een graf uit de 6e eeuw v.Chr. op het Holtingerveld bij Havelte de vroegste sporen.
  
  Invallers van de Hallstattcultuur dringen de Scheldestreek binnen. De doden worden begraven in urnenvelden, zoals dat van Massemen.  
  
  De ijzertijd eindigt hier als de Romeinen naar de Lage Landen komen (circa het begin van onze jaartelling).
  
  Wetenschap 
   De Babylonische astronomische dagboeken, waarinsystematische astronomische observaties worden aangevuld met informatie over aardse fenomenen, zijn het werk van de Chaldeeën en bestrijken een periode van bijna zes eeuwen (652 tot 61 v.Chr., met het zwaartepunt in de hellenistische periode na 330 v.Chr.).
   dankzij de Griekse arts Hippocrates verschuift de aandacht vanaf de vijfde eeuw v. Chr. naar een natuurlijke verklaring voor het bestaan van ziekten en dood.
  
  Innovatie 
   De munt als betaalmiddel ontstaat in de 7e eeuw in Lydië en ongeveer gelijktijdig in China en India. Vanaf de 6e eeuw gaan de Griekse stadstaten de drachme slaan, en de Romeinse republiek introduceert in de 3e eeuw de Denarius.
   Ontwikkeling van het Aramese en het Griekse alfabet.
   Na 300 v.Chr. wordt durumtarwe met naakte korrels meer en meer verbouwd en na enkele eeuwen heeft deze soort de emmertarwe verdrongen. Tarwe komt in 200 v.Chr. voor het eerst voor in het Middellandse Zeegebied. Tegelijkertijd wordt ten noorden van de alpen emmertarwe verdrongen door spelt. 
  drijfvermogen
  meetkunde
  stelling van Pythagoras
  bolvormige aarde
  atomen
  wateruurwerk
  superschepen
  vuurtoren
  trireem 
  kruisboog
  belegeringswapens
  
  Cultuur 
   De kithara is samen met de lier het meest gebruikte snaarinstrument van de Grieken en Romeinen. De lier is een echt volksinstrument, in tegenstelling tot de kithara, die voornamelijk door professionele muzikanten wordt bespeeld.
  
  Amerika 
  1000 v.Chr. opkomst van Chavín de Huántar in Peru
  1000 v.Chr. Nederzetting van Poverty Point, Louisiana bereikt zijn hoogtepunt
  900 v.Chr. La Venta vervangt San Lorenzo
  900 v.Chr. Opkomst van Tres Zapotes
  850 v.Chr. Opkomst van de Zapoteken in Mexico
  800 v.Chr. Kaminaljuyu gesticht
  800 v.Chr. Opkomst van de Adenacultuur in Ohio
  800 v.Chr. Het begin van de maisteelt op de Amazonische overstromingsvlakten
  700 v.Chr. Poverty Point verlaten
  700 v.Chr. Veel tempelcentra op de kust van Peru worden verlaten
  600 v.Chr. Opkomst van de Paracascultuur
  600 v.Chr. Het schrift verschijnt in Mexico
  600 v.Chr. Balspelen verschijnen in Olmeekse centra
  500 v.Chr. De inheemse volkeren van de noordwestelijke kust beginnen te bloeien
  500 v.Chr. Hiërogliefen geproduceerd in Zapoteekse centra van Monte Albán
  450 v.Chr. Vroege Mound Builders in oostelijk Noord-Amerika
  300 v.Chr. De dubbele-uitloop-en-brug fles wordt wijdverspreid
  250 v.Chr. Eerste Mayaschrift
  250 v.Chr. Grave Creek Mound gebouwd in West Virginia
  200 v.Chr. Zapoteekse staat ontwikkeld in Mexico
  200 v.Chr. Verval van groot tempelcomplex in Chavín de Huántar, Peru
  200 v.Chr. Elite Calimacultuur-begravingen met rijke grafgoederen in Malagana, Colombia
   Tijdens de formatieve periode ontwikkelt de pottenbakkerij en de 
  weverij zich en ontstaan de eerste permanente nederzettingen.
  
  100 v.Chr. Opkomst van het Hopewellcultuur-uitwisselingssysteem langs de Mississippi
  100 v.Chr. Opkomst van Teotihuacán in Mexico
  50 v.Chr. Opkomst van Ipiutak in Alaska
  
  Belangrijke personen
  
  Afrika 
  Psusennes I, derde farao van de 21e dynastie van het Oude Egypte
  Psusennes II, laatste farao van de 21e dynastie
  Sjosjenq I, stichter en eerste farao van de 22e dynastie van het Oude Egypte
  Osorkon I, tweede farao van de 22e dynastie
  Takelot II, farao van de 22e dynastie
  Sjosjenq II, farao van de 22e dynastie
  Piye, farao van de 25e dynastie van het Oude Egypte
  Kashta, farao van de 25e dynastie
  Taharqa, farao van de 25e dynastie
  Tantamani, laatste farao van de 25e dynastie
  Psammetichus I, farao van de 26e dynastie van het Oude Egypte
  Psammetichus II, farao van de 26e dynastie
  Apriës, vierde farao van de 26e dynastie
  Hanno, Carthaagse suffeet
  Hannibal Barkas, Carthaagse generaal
  Hasdrubal, Carthaags generaal
  Shanakdakheto, koningin van Koesj
  Massinissa, eerste koning van Oost-Numidië
  Cleopatra VII, laatste Hellenistische heerseres van Egypte
  
  Azië 
  Koning David, tweede koning van het Koninkrijk Israël
  Jesaja, profeet uit het Oude Testament
  Jeremia, profeet uit het Oude Testament
  Mahavira, stichter van het jaïnisme
  Laozi, Chinees profeet en stichter van het taoïsme
  Cyrus II de Grote, stichter van het Perzische Rijk
  Gautama Boeddha, spiritueel leider
  Confucius, denker en sociaal filosoof uit het Oude China
  Darius I, koning van Perzië
  Pāṇini, Sanskriet-geleerde en een van de grootste taalkundigen ooit
  Chandragupta Maurya, stichter van het Mauryarijk
  Mencius, Chinees filosoof
  Asoka, heerser van het Mauryarijk
  Qin Shi Huangdi, eerste keizer van verenigd China en stichter van de Qin-dynastie
  Jonathan Makkabeüs, leider in de Makkabese opstand tegen de Seleucidische overheersing
  Han Wudi, zevende keizer van de Han-dynastie van China
  Herodes I, vazalkoning onder de Romeinen over Palestina
  Sima Qian, Chinees historicus
  
  Europa 
  Homerus, Griekse dichter en zanger
  Romulus en Remus, de mythologische stichters van Rome
  Leonidas I van Sparta, koning van Sparta
  Perikles, staatsman, veldheer en leider van Athene
  Socrates, Griekse filosoof
  Plato, Griekse filosoof
  Aristoteles, Griekse filosoof
  Alexander de Grote, koning van Macedonië
  Euclides van Alexandrië, Hellenistisch wiskundige
  Archimedes, Griekse wiskundige, natuurkundige, ingenieur, uitvinder en sterrenkundige
  Marcus Tullius Cicero, Romeins redenaar, politicus, advocaat en filosoof
  Julius Caesar, Romeins politicus
  Vergilius, Romeins dichter
  
  DuizendenO
  -