title: Deense literatuur
text: De term Deense literatuur wordt gebruikt voor literatuur uit Denemarken en/of in het Deens en/of geschreven door Denen.
  
  Middeleeuwen 
  
  Over de vroegste geschiedenis van de Deense literatuur is zeer weinig bekend. Het enige wat bewaard is gebleven zijn enkele losse runeninscripties. Tijdens de Deense middeleeuwen werden er hoofdzakelijk christelijke werken in het Latijn geschreven. De bekendste auteur uit deze tijd is Saxo Grammaticus, die vermoedelijk de Gesta Danorum heeft geschreven. Daarnaast schreven ook de cantor Morten Børup en de aartsbisschop Anders Sunesen in het Latijn. Peder Laale legde een verzameling aan van spreekwoorden in het Latijn en Deens.
  
  16e - 17e eeuw 
  
  Van echte literatuur in de Deense volkstaal was pas sprake tegen het einde van de middeleeuwen. Van de volksliederen uit deze tijd is vrij veel bewaard gebleven, doordat Anders Sørensen Vedel in 1591 een bundel uitgaf. De eerste helft van de 16e eeuw werd ook in Denemarken gedomineerd door religieuze problemen. De voornaamste tegenstanders van die tijd waren enerzijds Hans Tausen, die een volgeling van Maarten Luther was, en anderzijds Poul Helgesen, die Luther bestreed en zowel in het Latijn als in het Deens humanistische werken in de geest van Desiderius Erasmus schreef. Ook Erasmus Laetus (Rasmus Glad) schreef humanistische poëzie in het Latijn. Andere belangrijke Deense literaire werken uit deze tijd zijn de Bijbelvertaling uit 1550 van Christiern Pedersen, het Visitatsbog van Peter Palladius en de psalmen van H.Chr. Sthen. De bekendste Deense toneelschrijver uit de eerste helft van de 16e eeuw is Hieronimus Justesen Ranch, die naast een moraliserend natuurgedicht drie komische drama's schreef.
  
  In de tweede helft van de 16e en in de 17e eeuw kreeg de humanistische wetenschap de overhand in Denemarken. Deze werd vertegenwoordigd door onder meer Tycho Brahe, Ole Rømer, Nicolaus Steno en Thomas Bartholin, en door Deense historiografen als Anders Sørensen Vedel, Claus Christoffersen Lyschander en Arild Huitfeldt. Ole Worm hield zich bezig met archeologie en runologie, Peder Syv met taalkunde en grammatica. Anders Arrebo, Søren Terkelsen en Anders Christensen Bording kunnen als vertegenwoordigers van de vroege Deense barokpoëzie worden gezien, terwijl Thomas Kingo een typische vertegenwoordiger van de hoogbarok is.
  
  Het belangrijkste prozawerk uit deze periode vormen de memoires van Leonora Christina Ulfeldt, dochter van koning Christian IV, Jammers Minde (Herinneringen aan mijn ellende). Zij schreef deze naar aanleiding van haar opsluiting wegens landverraad op Hammershus (17 maanden) en in de Blauwe toren in Kopenhagen (21 jaar). Dit werk was een persoonlijk geschrift voor haar kinderen en werd pas in 1869 (dus ca. 200 jaar later) vrijgegeven. Het vormt nu een deel van de Deense literaire canon.
  
  18e - 19e eeuw 
  
  De Deense literatuur uit de periode van de Verlichting wordt vooral gekenmerkt door het classicisme, een stroming die zowel wat betreft de literatuur als andere kunstvormen een tegenreactie op de barok was. Binnen de Deense literatuur zijn de voornaamste vertegenwoordigers van deze periode de komedieschrijver Ludvig Holberg en iets later de schrijver en dichter Johannes Ewald, wiens werk al enige kenmerken van de Romantiek vertoont. De echte Romantiek werd echter vanuit Duitsland naar Denemarken geïmporteerd door Henrik Steffens, waarna Adam Oehlenschläger de belangrijkste vertegenwoordiger van deze stroming werd. Belangrijke literaire vertegenwoordigers van de Deense romantiek zijn verder Hans Christian Andersen, Frederik Paludan-Müller en de lyrische dichters Christian Winther, Emil Aarestrup en Ludvig Bødtcher en vanaf 1840 Søren Kierkegaard en Meïr Aron Goldschmidt. Bernhard Severin Ingemann maakte het historische genre populair. Het werk van de schrijver-politicus Jens Schielderup Sneedorff is hoofdzakelijk van belang geweest voor de ontwikkeling van de Deense taal.
  
  De Deense romantiek was rond 1850 afgelopen. Pas twintig jaar later vond er onder invloed van de criticus Georg Brandes – die voor een meer op de rest van Europa gerichte literatuur pleitte en het literaire naturalisme in Denemarken introduceerde – weer een vernieuwing plaats die tot een nieuwe opbloei van de Deense literatuur leidde. Het naturalisme in de Deense literatuur is vervolgens vooral goed terug te zien in het werk van Jens Peter Jacobsen, Henrik Pontoppidan en Herman Bang, een schrijver van burgerlijke romans die tevens de voornaamste vertegenwoordiger van het decadentisme in Denemarken is.
  
  Na 1890 bloeide dankzij de symbolistische neoromantiek ook de lyriek weer op, met dichters als Johannes Jørgensen, Sophus Claussen, Viggo Stuckenberg en Sophus Michaëlis. Binnen het prozagenre bleef het naturalisme overheersen.
  
  20e en 21e eeuw 
  
  Kort na 1900 was er in de Deense proza sprake van een nieuwe opbloei van het realisme, dat gedeeltelijk een verdere voortzetting van het naturalisme vormde maar daarnaast ook was beïnvloed door de psychologie. De voornaamste vertegenwoordigers van deze stroming zijn Martin Andersen Nexø en Johannes Vilhelm Jensen. Van Deense dramatiek is in deze periode niet veel sprake.
  
  Hoewel Denemarken niet meedeed aan de Eerste Wereldoorlog, is de invloed hiervan wel duidelijk terug te zien in zowel het Deense geestesleven als de literatuur, die in die tijd vooral lyrisch en tegelijkertijd expressionistisch was. De belangrijkste figuren uit deze tijd zijn Hans Hartvig Seedorff, Emil Bønnelycke en Tom Kristensen. Tijdens het interbellum was tevens sprake van een kortstondige heropleving van de Deense dramatiek, mede onder invloed van het Duits expressionisme. Als de belangrijkste Deense romanschrijvers van kort na de Eerste Wereldoorlog worden Jacob Paludan en Johannes Anker Larsen beschouwd. Ook de lyrische dichtkunst bloeide vanaf de jaren 20 weer sterk op, met als leidende figuren Per Lange en Paul la Cour. Uit de jaren 30 moeten vooral Nis Petersen – in wiens pessimistische novellen de onrust en angst voor de naderende catastrofe te zien is – en de toneelschrijver Kaj Munk worden genoemd.
  
  Na het einde van de Tweede Wereldoorlog traden er geen nieuwe grote toneelschrijvers meer naar voren, hoewel enkele belangrijke romanschrijvers, onder wie Hans Christian Branner, daarnaast ook het dramagenre bleven uitoefenen.
  
  De 20e eeuw begon met een reeks reacties tegen de naturalistische beweging, die een meer nationaal karakter had. Het naturalisme werd voortgezet door onder anderen Martin Andersen Nexø, die met Pelle de Veroveraar (1906-1910) nieuwe grenzen verlegde door de arbeidersklasse te presenteren, en vooral door zijn portretten van werkende vrouwen. In deze periode was er ook een tendens naar een regionale literaire benadering, zoals de teksten van het echtpaar Jeppe Aakjær (1866–1930) en Marie Bregendahl uit Jutland. Door zich meer op persoonlijke zorgen te richten, brachten Johannes Jørgensen (1866–1956) en Nobelprijswinnaar Johannes V. Jensen (1873–1950) een geheel nieuwe dimensie in poëzie, door de focus te verleggen van lyriek naar existentialisme.
  
  Karen Blixen (1885–1962), die ook het pseudoniem Isak Dinesen gebruikte, schreef zowel in het Deens als in het Engels en hanteerde vaak een avontuurlijke stijl. Haar eerste succesvolle werk was de mysterieuze Seven Gothic Tales, gepubliceerd in de Verenigde Staten in 1934 (Deens: Syv fantastische Fortellinger (1935)). Andere belangrijke werken zijn haar memoires The African Farm (1937), die haar ervaringen in Kenia beschrijven, en de verhalenbundels Winter-Eventyr (1942) en Sidste Fortellinger (1957).
  
  Auteurs van de  naoorlogse periode 
  Tot de vooraanstaande auteurs van na 1945 behoren:
   Tove Ditlevsen (1917-1976), een invloedrijke dichteres, verhalen- en romanschrijver en essayist, is een van de meest gelezen vrouwelijke schrijvers in Denemarken. Met name haar directe stijl en eerlijke beschrijvingen van haar jeugd in de sloppenwijken van Kopenhagen maakten haar al in de jaren veertig erg populair. In 1976 pleegde ze zelfmoord. Tot haar meest gelezen werken behoren de memoires Barndommens Gade (1943), Det tidlige forår (1969) en Barndom (Kindertijd), 1967, Ungdom (Jeugd), 1967 en Gift (Afhankelijkheid), 1971). Laatstgenoemde drie boeken, samen de Kopenhagen Trilogie, werden in het Nederlands vertaald.
   Benny Andersen (1929-2018) is de populairste dichter van Denemarken, gemeten naar het aantal verkochte exemplaren. Van zijn Samlede dikte (1998) zijn meer dan 100.000 exemplaren verkocht en zijn poëzie is in meer dan twintig talen vertaald.
   Klaus Rifbjerg (1931-2015) publiceerde meer dan 200 boektitels: romans, dichtbundels, korte verhalen tobneelstukken, tv- en filmscripts geschreven. Een van zijn meest gelezen romans is De chronische onschuld (1958) over een generatie die problemen ondervond met zowel persoonlijke ontwikkeling als seksualiteit. Hiermee creëerde Rifbjerg een beeld van zichzelf als een provocerende en 'schandalige' schrijver. De roman, die tegenwoordig als een klassieker wordt beschouwd, is zijn eerste werk met de puberteit als thema. Het komt ook voor in veel van zijn latere werken.
   De populariteit van Jane Aamund (1936-2019) komt vooral voort uit haar openhartige autobiografische werk, dat in de jaren negentig veel lezers trok. Haar doorbraak kwam in 1989 met Klinkevals, dat uitgroeide tot een trilogie met als volgende delen Juliane Jensen en Oven Vande (1997). In Den grønne port (1998) beschrijft ze de kindertijd in het Kopenhagen van de Duitse bezetting en de naoorlogse jaren. 'Den hvide verden (2000) is te beschouwen als het "volwassen" vervolg daarop.  
   De realistische werken van Anders Bodelsen (1937-2021) omvatten thrillers die zich afspelen in een middenklasse-omgeving en zich richten op de negatieve aspecten van de consumptiemaatschappij.
   De werken van Christian Kampmann (1939-1988) waren vooral gericht op de hogere klasse in het naoorlogse Denemarken. De romanreeks over de familie Gregersen uit de jaren zeventig geldt als een belangrijk werk.
   Svend Aage Madsen (1939) combineert in zijn romans graag realisme met fantasie.
   Dea Trier Mørch (1941-2001) kreeg in 1976 internationale erkenning met de roman Winterkinderen, die handelt over de zorgen en problemen van vrouwen rond de bevalling.
   Het debuut van Suzanne Brøgger (1944), de essaybundel Fri os fra kærligheden (Bevrijd ons van de liefde) uit 1973, waarin ze kritiek uit op de westerse levenswijze, was al direct een internationaal succes. Creme Fraiche betekende haar doorbraak in de Deense literatuur. Veel van haar werk is als autofictie te beschouwen en verwerkt ervaringen die ze in haar vroege jeugd opdeed toen ze met haar ouders in Sri Lanka en Thailand woonde. Een van haar hoofdwerken is Jadekatten, een familiesage. Daarin beschrijft ze niet alleen hoe haar Joodse familie van Polen naar Denemarken trok, maar ze rekent ook af met haar moeder. 
   Dan Turèll (1946-1993) was een zeer productief schrijver. Hij schreef een reeks van twaalf misdaadromans, waaronder Murder in the Dark (1981) en Murder in San Francisco (1990). Hij schreef ook een gepassioneerde autobiografie, Captured Images (1975), dichtbundels, essays, krantencolumns, enz.
   Leif Davidsen (1950) schreef vooral thrillers die politiek en spionage in Oost-Europa combineren. Hij publiceerde zijn eerste boek in 1984. De romans The Russian Singer (1988), The Serbian Danes (1996) en Lime's Image (1998) werden verfilmd.
   De veelgelezen Bjarne Reuter (1950) is zeer productief en populair, vooral in kinderliteratuur. Verschillende van zijn verhalen zijn verfilmd, bijvoorbeeld Zappa (1977), Busters World (1979) en The Boys from Sankt Petri. Het merendeel van zijn boeken speelt zich af in het Kopenhagen van de jaren vijftig en zestig, vooral in Brønshøj.
   Jussi Adler-Olsen (1950) werd in 1997 een bestsellerauteur met zijn eerste roman The Alphabet House, die werd opgevolgd met verschillende even populaire thrillers, waaronder Flaskepost uit P (2009).
   Peter Høeg (1957) begon zijn literaire carrière in 1988 met de roman Imagination of the Twentieth Century , waarin kleurrijke personages de ontwikkeling van Denemarken tot de moderne verzorgingsstaat meemaken. Smilla's gevoel voor sneeuw (1992) bezorgde hem een doorbraak. Het werd in 1997 verfilmd en gaat over de Groenlandse Smilla, die probeert het mysterie op te lossen achter de dood van een kleine jongen als gevolg van een val van een dak in de sneeuw beneden. Andere titels van Høeg zijn De misschien passende (1994), De vrouw en de aap (1996) en Den stille pige uit 2007 (in het Nederlands vertaald als De stilte en het meisje).
   Jens Christian Grøndahl (1959) begon zijn literaire carrière in 1985 met romans geschreven in de ietwat gecompliceerde Franse nouveau roman-stijl. Zijn doorbraak kwam in 1998 met de meer traditioneel opgebouwde roman Lucca, die een veel algemenere aantrekkingskracht had. Met name het psychologische inzicht van Grøndahl in liefdesrelaties tussen mensen met verschillende achtergronden heeft ertoe bijgedragen dat hij een van de meest gewaardeerde moderne schrijvers in Denemarken is geworden.
   Christian Jungersen (1962) heeft zowel in Denemarken als in het buitenland op de bestsellerlijsten gestaan met zijn romans Krat, Undtagelgen en Du vårder. Deze realistische romans richten zich op de nuances van het psychologische spel tussen de weinige hoofdrolspelers. Bovendien zijn ze geschreven in zeer verschillende stijlen. Alle drie de romans wonnen literatuurprijzen en Undtagelgen werd eerste toen de lezers van Berlingske Tidende in de periode 2000-2009 stemden voor de beste Deense roman.
   Jakob Ejersbo (1968-2008) had al de novellenbundel Superego op zijn naam staan staan toen hij in 2002 doorbrak met de roman Nordkraft. Kort voor zijn dood voltooide hij de Afrika-trilogie (bestaande uit Eksil, Revolution en Liberty, en gebaseerd op zijn opvoeding in Tanzania), waarin hij zich concentreerde op de eerste levensbehoeften en verlangens in het menselijk leven.
   Jakob Weis (1970) is een schrijver van toneelstukken en filmscenario's. Zijn werk werd diverse malen bekroond: zo ontving hij driemaal de Reumert-toneelprijs als "Dramaschrijver van het jaar": in 2007 voor Helmer hardcore en Handbook in survival, in 2011 voor Usslet Hornsleth en in 2017 voor Hamlet in absentia, waarvoor hem ook de Danske Dramatikeres Hæderspris werd toegekend. Zijn spraakmakende theaterstuk Toves værelse ("De kamer van Tove") uit 2016 is gebaseerd op het vechthuwelijk van Tove Ditlevsen zoals ze dat in haar boeken beschreef. Het werd in 2023 verfilmd en Weis zelf schreef het script. Ook in een toneelstuk als Bang og Betty (2021) dramatiseert Weis gebeurtenissen uit de Deense literatuurgeschiedenis.
  
  Zie ook 
   Geschiedenis van Denemarken
   Harald Mogensen-prisen
   Palle Rosenkrantz-prisen
  
  Externe link 
    Kort overzicht van de Deense literatuurgeschiedenis van 1800 tot 2000