title: Ierse plaatsnamen
text: Plaatsnamen in Ierland kunnen afkomstig zijn uit drie mogelijke talen: de meeste plaatsnamen zijn afkomstig uit het Iers, maar bestaan nu in een verengelste versie. Verengelsing gebeurde door het fonetisch neerschrijven van het Iers, door het vertalen van Ierse begrippen of door een combinatie van beide. Daarbij zijn er logischerwijs heel wat fouten gemaakt. Verder zijn er ook nog plaatsnamen in het Engels en het Oudnoors. Deze laatste dateren uit de middeleeuwen, toen de Vikingen Ierland veroverden.
  
  Historiek 
  De Ierse hoofdstad, Dublin, heet in het Iers Baile Átha Cliath, dat stad aan de doorwaadbare plaats (van de rivier Liffey) van de horden/obstakels (de rivierovergang was gemaakt van horden) betekent. De Engelse naam Dublin is echter een verengelsing van het Ierse dubh linn, dat zwarte poel betekent.
  
  Na de oprichting van de Ierse Vrijstaat in 1922 werden een aantal Engelstalige plaatsnamen die te sterk verwezen naar het Verenigd Koninkrijk vervangen door Ierse benamingen: Kingstown in het Graafschap Dublin werd Dún Laoghaire (uitspraak: Dunlierie door Engelstaligen; Doenliere of Doenlere door Ierstaligen), Queenstown in het Graafschap Cork werd Cóbh (uitspraak: Coow). King’s County en Queen’s County werden respectievelijk County Laois en County Offaly (de laatste twee namen verwijzen naar de belangrijkste plaatsen uit het graafschap).
  
  In de Ierse republiek hebben zowel de Ierse als de Engelse plaatsnamen officiële status; beide worden aangegeven op wegwijzers. In de Gaeltacht treft men borden aan die enkel de Ierstalige naam aanwijzen. In Noord-Ierland is dit vooralsnog niet het geval; alleen in het (overwegend Katholieke) Graafschap Fermanagh komen er Ierstalige wegwijzers voor.
  
  Etymologie 
  Veel Ierse plaatsnamen verwijzen naar een bepaald landschapselement: een kerk, een heuvel, een fort, … Vaak wordt daaraan een bijvoeglijk naamwoord (zwart, klein, … ), een naam (vaak de eigenaar, de stichter, een heilige, een koning, …) of een zelfstandig naamwoord (dat het begrip specificeert: eikenwoud, kruisenveld, … ) toegevoegd.
  
  Onderstaande lijst bevat veelgebruikte begrippen in de samenstelling van plaatsnamen, voorafgegaan door de verengelste versie. Hou er wel rekening mee dat een bepaald Iers woord op meerdere wijzen verengelst werd, terwijl soms twee verschillende Ierse woorden tot hetzelfde verengelste woord herleid werden. Daarnaast werden sommige plaatsnamen verkeerd verstaan, wat tot verwarring kan leiden. Over het algemeen kunnen we toch zeggen dat de verengelsing overeenkomt met de uitspraak van het woord in het Iers.
  
  Sommige landschapselementen werden meestal vertaald. Voorbeelden zijn fearann (land), mainistir (abbey - abdij), muileann (mill - molen) en oileán (island - eiland)
  
  Andere veelvoorkomende begrippen
  
  Voorbeelden
  
  De Ierse provincies 
  Ierland bestaat uit vier provincies of cúigí (enkelvoud: cúige):
  Connacht  - Connacht(a) / Cúige Chonnacht - Land van Conn
  Leinster  - Laighin / Cúige Laighean - Land van de brede speren
  Munster  - An Mhumhain / Cúige Mumhan - Land van de mannen van Mumha
  Ulster  - Ulaidh / Cúige Uladh - Land van de mannen van Ulaid
  
  Het woord cúige betekende oorspronkelijk een vijfde deel, aangezien rond het begin van onze jaartelling Ierland verdeeld was in vijf provincies (de zogenaamde Pentarchie): Connacht, Leinster, Meath, Munster en Ulster. In Meath zetelde de hoge koning van Ierland. Tegenwoordig maakt Meath deel uit van Leinster.
  
  De Ierse graafschappen 
  Ierland telt tweeëndertig graafschappen of contaetha (enkelvoud: contae). Zes ervan vormen Noord-Ierland en zijn later anders ingedeeld, maar die nieuwe indeling wordt door de Republiek niet erkend. De overige zesentwintig vormen de Ierse Republiek. De namen van de graafschapen worden veelal geschreven in de genitief, voorafgegaan door co(ntae).
   
  Antrim  -  Aontroim / Co. Aontroma - eenzame boerderij (Noord-Ierland)
  Armagh - Ard Mhacha / Co. Ard Mhacha - hoogte van Macha (Noord-Ierland)
  Cavan - An Cabhán / Co. an Chabháin - de holte
  Carlow - Ceatharlach / Co. Cheatharlaigh - vier meren
  Clare - An Clár / Co. an Chláir - vlak land
  Cork - Corcaigh / Co. Chorcaí - moeras
  Derry - Doire / Co. Dhoire - eikenwoud (Noord-Ierland)
  Donegal - Dún na nGall / Co. Dhún na nGall - fort van de vreemdelingen
  Down - An Dún / Co. an Dúin - het fort (Noord-Ierland)
  Dublin - Áth Cliath / Co. Átha Cliath - doorwaadbare plaats van de horden
  Fermanagh - Fear Manach / Co. Fhear Manach - mannen van Monach (Noord-Ierland)
  Galway - Gaillimh / Co. na Gaillimhe - genoemd naar Gailleamh
  Kerry - Ciarraí / Co. Chiarraí - genoemd naar Ciar
  Kildare -  Cill Dara / Co. Chill Dara - kerk bij de eik of tweede kerk
  Kilkenny -  Cill Chainnigh / Co. Chill Chainnigh - kerk van Sint-Canice
  Laois -  Laois / Co. Laoise - 
  Leitrim -  Liatroim / Co. Liatroma -  grijze bergkam
  Limerick -  Luimneach / Co. Luimnigh -  naakt land
  Longford -  Longfort / Co. Longfoirt -  vesting
  Louth -  Lú / Co. Lú -  kleinsteMayo -  Maigh Eo / Co. Mhaigh Eo -  vlakte van de taxusbomen
  Meath -  An Mhí / Co. na Mí -  middelste
  Monaghan -  Muineachán / Co. Mhuineacháin -  plaats van de heesters
  Offaly -  Uibh Fhailí / Co. Uibh Fhailí -  afstammelingen van Ros van de RingenRoscommon -  Ros Comáin / Co. Ros Comáin -  woud van CormanSligo -  Sligeach / Co. Shligigh -  schelpenrivier
  Tipperary -  Tiobraid Árainn / Co. Thiobraid Árainn -  huis bij de bron van Ara
  Tyrone -  Tír Eoghain / Co. Thír Eoghain -  land van Eoghan
  Waterford -  Port Láirge / Co. Phort Láirge (Waterford komt van het Oudnoors Vadre Fjord)
  Westmeath -  An Iarmhí / Co. na hIarmhí -  samentrekking van thiar (west) en MíWexford -  Loch Garman / Co. Loch Garman  -  Wexford komt van het Oudnoors Weiss FjordWicklow -  Cill Mhaintáin / Co. Chill Mhantáin -  kerk van Mantan
  
   De Ierse naam van enkele Ierse steden/dorpen 
  Bangor - BeanncharBelfast - Béal FeirsteCork - CorcaighDingle - DaingeanDublin - Baile Átha Cliath - Stad van de doorwaadbare plaats van de horden
  Dundalk - Dún Dealgan
  Kildare - Cill Dara
  Killarney - Cill Áirne
  Lisdoonvarna - Lios Dúin Bhearna
  Maynooth - Maigh Nuad
  Portadown - Port an Dúnáin
  Rosslare - Ros Láir
  Swords - Sórd
  
  Enkele voorbeelden van straatnamen in het Iers 
  Shankill Road - Bóthar na Seanchille
  Falls Road - Bóthar na bhFál
  O’Connell Street - Sráid Úí Chonaill
  Grand Parade - Sráid an Capaill Buí - Straat van het gele paard
  Patrick Street - Sráid Pádraig
  
  De namen van enkele (delen van) landen in het Iers 
  Afrika - An Afraic
  Amerika - Meiriceá
  Amsterdam - Amstardam
  Australië - An AstráilAzië - An Áise
  België - An BheilgBretagne - An BhriotáinBrussel - An Bhruiséil
  Canada - Ceanada
  Kanaaleilanden - Oileáin Mhuir nIocht
  Chili - An tSile
  China - An tSín
  Cornwall - Corn na Breataine
  Engeland - Sasana (oude spelling Sacsana, waaruit de herkomst van Saksen blijkt)
  Europa - An Eoraip
  Frankrijk - An FhraincGroot-Brittannië - An Bhriotáin Mhór (zie ook Bretagne)
  Den Haag - An Háig
  Nederland - An Ísiltír, An Ollainn
  Newfoundland - Talamh an Éisc  - Visland, de enige plaats buiten Europa met een eigen naam in het Iers
  Nieuw-Zeeland - An Nua-ShéalainnNoord-Ierland - Tuaisceart ÉireannIerse Republiek - Poblacht na hÉireannSchotland - AlbaZuid-Afrika - An Afraic TheasVerenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland - Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart ÉireannVerenigde Staten van Amerika - Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM)
  Wales - An Bhreatain Bheag'' -  Klein-Brittannië
  
  Externe links 
  Department of Community, Rural and Gaeltacht Affairs
  List of Irish Placenames
  Irish Placenames explained by P.W. Joyce
  
  Plaatsnamen
  Toponymie