Willem van Genk
Willem van Genk (Voorburg, 2 april 1927 – Den Haag, 12 mei 2005) was een Nederlands beeldend kunstenaar. Hij wordt vaak beschouwd als de belangrijkste Nederlandse vertegenwoordiger van de outsider art. Die kwalificatie marginaliseert ten onrechte zijn positie binnen de beeldende kunst in Nederland van na de Tweede Wereldoorlog.

Biografie

1927-1957 
Willem van Genk werd geboren in een welgesteld katholiek gezin, als tiende kind en enige jongen na negen meisjes. Zijn vader, handelaar in comestibles, was afkomstig uit Bergen op Zoom; grootvader Van Genk was een broer van de architecten Piet van Genk en Kees van Genk. Toen Van Genk vier jaar oud was overleed zijn moeder aan borstkanker. Hij kwam tijdelijk te wonen bij een oom en tante in Bergen op Zoom en zou daarna vooral worden opgevoed door deze tante en zijn zus Nora. Op de lagere school vertoonde Willem ernstige leer- en aanpassingsproblemen. Rond 1937 bracht hij tijd door op twee internaten, eerst op Ste Marie in het Brabantse Huijbergen, daarna in het Gelderse Harreveld.

Omstreeks het begin van de Tweede Wereldoorlog begon Van Genk op de ambachtsschool een opleiding tot elektrotechnicus, die hij niet zou afmaken. Tijdens de oorlog was vader Van Genk actief in het verzet. Toen hij tijdens een razzia ontkwam, werd zijn zoon in het ouderlijk huis hardhandig door de Gestapo ondervraagd over de verblijfplaats van zijn vader. Kort na de oorlog kreeg Van Genk een oproep voor militaire dienst, mogelijk in het kader van de oorlog in Indonesië, maar hij werd afgekeurd wegens schizofrenie. Hij had vervolgens enkele kortstondige baantjes in Den Haag, eerst bij een reclamebureau, daarna als typist, als broodverkoper, in dienst van een farmaceutisch bedrijf en als hulpje van een schoenmaker. Telkens werd hij ontslagen.

In 1947 werd hij tewerk gesteld in een AVO-werkplaats aan de Haagse Sirtemastraat – 'AVO' stond voor 'Arbeid Voor Onvolwaardigen' – waar hij van 's morgens acht tot 's middags vijf uur werkzaamheden moest verrichten als het monteren van afwasborstels en het sorteren van stukjes kabel. Directeur van de werkplaatsen was psychiater Nico Speijer, bij wie Van Genk onder behandeling stond. Zijn vader was inmiddels voor een derde maal getrouwd en wilde zijn zoon niet meer in huis hebben. Van Genk ging in een pension wonen dat verbonden was aan de AVO-werkplaats, op een minuscule kamer die hij deelde met een lotgenoot.

1958-1975 
Eind 1958 meldde Van Genk zich aan bij de Haagse Academie voor Beeldende Kunsten. Onderdirecteur Cees Bolding en directeur Joop Beljon onderkenden zijn talent en lieten hem toe tot de avondacademie.<ref>Cf. R.E Penning, Reiziger in verbeelding. Een eigenaardig geval', in: Haagsche Courant, 6 december 1958</ref> Beljon probeerde tevergeefs van Speijer gedaan te krijgen dat Van Genk meer tijd op de academie mocht doorbrengen. Tevens instrueerde hij zijn docenten om hun nieuwe pupil met rust te laten, om diens aangeboren talent niet te verstoren. Van Genks toelating was dusdanig opzienbarend dat er een korte tekst over hem verscheen in de Haagsche Courant, de eerste keer dat hij als kunstenaar bij naam genoemd werd in de media. Auteur R.E. Penning verwonderde zich met Beljon en Bolding over de tekeningen van Van Genk, enorme stadsgezichten, uiterst gedetailleerd weergegeven.

 Woning 
Het interieur van Van Genks appartement aan de Haagse Harmelenstraat noemt Van Berkum in 1998 als Gesamtkunstwerk eveneens een onderdeel van zijn oeuvre, maar deze stelling heeft ze in 2010 losgelaten. Ook hier kan de vraag naar artistieke bewerking worden gesteld, maar afgezien van een antwoord daarop is het interieur in ieder geval niet meer bewaard gebleven. Er zijn beschrijvingen van Van Berkum, Van der Endt en Walda, enkele foto's en filmbeelden.

 Bibliotheek 
Patrick Allegaert en Bart Marius noemen de bibliotheek van Van Genk een 'wezenlijk onderdeel van zijn kunstenaarschap' en 'een deel van zijn artistieke productie'. Hoewel de boekenverzameling inderdaad van groot belang kan zijn bij de bestudering van het werk van Van Genk – onderwerpen, afbeeldingen, zelfs rechtstreekse citaten in woord of beeld - is opnieuw het ontbreken van enige artistieke bewerking een beslissend tegenargument.

 Reiscollages en -aantekeningen 
Allegaert en Marius zien als onderdeel van de bibliotheek ook Van Genks nauwkeurig opgestelde lijstjes met boeken en aantekeningen die betrekking hebben op specifieke plaatsen en landen. Hier is wel een connectie naar zijn artistieke werk te maken, ook via de plakboeken en verslagen die hij naar aanleiding van zijn reizen maakte, die weer in het verlengde liggen van de vaak uitgebreide collages op de achterkant van sommige tekeningen en schilderijen. Michel Morel legt een verband tussen juist deze collages en het werk van Robert Rauschenberg.

 Datering 
Een heikel punt binnen de beschouwingen over Van Genk, en een dat nog nauwelijks aandacht heeft gekregen, is de datering van zijn werk. Al in zijn vroegste tekeningen combineert Van Genk beeldelementen uit verschillende periodes. Vervolgens is hij gewoon om aan (eventueel reeds door hem gedateerd) werk elementen te blijven toevoegen. Ten slotte is zijn werkwijze bij met name de collages, de oorzaak van een complexe ontstaansgeschiedenis. Een goed voorbeeld is Orkest van Coburg, dat bij Van Berkum het jaartal 1980 krijgt. Kleur, techniek en materiaal suggereren echter dat het hier om een oudere tekening gaat, mogelijk al uit de jaren vijftig, waaraan Van Genk later een rood-gele omlijsting heeft toegevoegd plus een aantal teksten waarin onder meer het jaartal '79 voorkomt.

 Thema's en motieven 
 Thematiek 
Het centrale thema binnen het werk van Van Genk is macht. Verwant daaraan zijn onmacht, vernedering, de angst overweldigd te worden, totalitaire systemen, controle, complotdenken en zo verder. Zoals Van der Endt opmerkt gaan bij Van Genk tegendelen altijd samen, is er sprake van nevenschikking van traditioneel tegenstrijdige begrippen (macht vs. onmacht, angst vs. verlangen). De collage- en assemblagetechniek die Van Genk in een groot deel van zijn oeuvre hanteert is hiervan de formele equivalent.

Met betrekking tot de thematiek maakt W.F. Hermans al in 1964 enkele opvallende en zeer treffende opmerkingen. Zonder enige kennis van de achtergronden van de maker, en op basis van slechts zevenentwintig vroege werken, signaleert Hermans een aantal constanten die hij vangt onder de noemer 'de eenheid van het spinnenweb'. In de gebouwen, de trein- en tramlijnen, de stationsoverkappingen, de zeppelins, de reclames, de vliegtuigformaties – overal keert dit spinnenweb terug. Hermans benadrukt dat Van Genk niet óf de spin óf het slachtoffer van de spin is, maar in feite beide: macht en onmacht, controle en overweldiging bestaan in zijn werk naast elkaar. De seksuele symboliek die zowel Van der Endt als Van Berkum signaleren, lijkt een afgeleide van deze thematiek.

 Motieven 
Steden en vervoersmiddelen vormen de belangrijkste motieven in het werk van Van Genk. Het is vooral door middel van deze motieven dat zijn thematiek vorm krijgt. Een opmerkelijk beeldmotief is de eerder genoemde webstructuur, variërend van concrete spinnenwebben tot zeppelins, stationsoverkappingen, stratenpatronen en bovenleidingen van trams en trolleybussen. Verwijzingen naar totalitaire systemen, met name communisme en fascisme, zijn sterk aanwezig in het werk uit de jaren zestig en zeventig. Ook vergankelijkheid kan als een motief worden beschouwd, in de zin van een hang naar datgene wat voorbij is. Dit is verwant met het thema van macht en onmacht: machtige systemen zijn de oorzaak van verandering, terwijl het machteloze individu slechts kan toezien. Concreet uit dit zich in de verbeelding van afbraak en sloop, en verdwijnende of verdwenen vormen van vervoer.

 Categorisatie en interpretatie 
Het werk van Van Genk wordt vrijwel standaard gerekend tot de art brut of outsider art. Art brut is een term die de Franse kunstenaar Jean Dubuffet gebruikte om het werk aan te duiden van makers die buiten het officiële kunstcircuit stonden en die niet door de kunstgeschiedenis waren 'besmet'. In de praktijk kwam dit vooral neer op de productie van kunstenaars met een psychische stoornis. De Britse kunsthistoricus Roger Cardinal gebruikte voor een studie uit 1972 de term outsider art als synoniem voor art brut, maar beide termen zijn sindsdien wat uit elkaar gaan lopen. Dubuffet was zeer strikt met betrekking tot de criteria voor een art brut kunstenaar, terwijl onder outsider art vaak ook het werk van autodidacten en naïeven wordt gerekend.

Omdat de categorieën art brut en outsider art in feite betrekking hebben op de positie van de kunstenaar, en niet op het werk, doen deze aanduidingen ook in het beste geval geen recht aan de kwaliteit van het werk van Van Genk. In het slechtste geval wordt vooral gefocust op zijn vermeende verstandelijke beperkingen. Echter, zoals Alana Shilling-Janoff stelt: 'To focalize van Genk's art through his psychosis is to lionize what marks the artist as an 'outsider' at the cost of critically evaluating his artistic production.'

In de loop van de jaren zestig kreeg Van Genk ook te maken met de etiketten 'zondagsschilder' en 'naïef'. Van der Endt stelt echter dat hooguit een deel van het werk van Van Genk kwalificeert als naïeve kunst. Vanwege Van Genks verblijf op de kunstacademie en zijn kennis van het werk van andere kunstenaars, is ook zijn positie als outsider artist twijfelachtig. In 1992 weigerde het Los Angeles County Museum of Art werk van Van Genk op te nemen in een tentoonstelling over outsider art, omdat hij alleen aan musea wilde verkopen.

Het werk van Van Genk is soms in verband gebracht met dat van Robert Rauschenberg, met name vanwege de collagetechniek die een groot deel van de productie van beide kunstenaars bepaalt. Op inhoudelijk vlak valt vaker de naam van de achttiende-eeuwse Italiaanse graficus Giovanni Battista Piranesi, met name waar het gaat om de grote stadsgezichten uit de jaren vijftig. Ook met de kunst van het Futurisme is een verband te leggen, via de nadrukkelijke rol van verkeer en vervoer. Een mogelijke thematische parallel is te vinden bij de Tsjechische schrijver Franz Kafka, in wiens werk het individu eveneens onderworpen lijkt aan onzichtbare en onduidelijke machtsstructuren. Voor een meer theoretische benadering zou de Franse denker Michel Foucault van nut kunnen zijn. Diens opmerkingen over de relatie tussen macht, visualiteit en het subject in zijn studie Surveiller et punir (1975) sluiten naadloos aan bij het werk van Van Genk.

 Musea en collecties 
Rond 1985 geeft Van Genk tegenover Van der Endt aan zich ongemakkelijk te voelen bij de verkoop van zijn werk. Ze komen overeen dat er in principe niet meer aan particulieren zal worden verkocht, maar enkel nog aan musea of aan belangrijke collecties met uitzicht op museale donatie. In 2000 wordt de Stichting Willem van Genk opgericht, met als doel het werk van Van Genk dat op dat moment nog in het bezit van de kunstenaar is, te beheren en te behoeden voor verdere verspreiding. Het wordt voor een deel ondergebracht bij Museum Dr. Guislain in het Belgische Gent. Een aantal belangrijke werken van Van Genk is in de jaren negentig in het bezit gekomen van Museum De Stadshof in Zwolle. Na de sluiting van het museum in 2001 verhuist dit eveneens naar Museum Dr. Guislain, op basis van langdurige bruikleen. Vanaf begin 2016 is een keuze uit het werk dat de Stichting Willem van Genk beheert, te zien in museum Het Dolhuys in Haarlem. In 2017 kocht Het Dolhuys met steun van het Mondriaan Fonds twee werken van Willem van Genk aan uit de collectie van diens nicht Irene Zalme. Van 18 september 2019 tot en met 15 maart 2020 vindt een grote overzichtstentoonstelling met ongeveer 60 werken, getiteld WOEST, plaats in het Outsider Art Museum (OAM), een tweede locatie van Het Dolhuys, sinds 2016 gehuisvest in de Hermitage Amsterdam; de tentoonstelling reist daarna verder naar de Collection de l'Art Brut in Lausanne en De Hermitage in St. Petersburg.

De volgende musea en collecties bezitten werk van Willem van Genk:

 Stichting Willem van Genk
 Stichting Collectie De Stadshof
 Stedelijk Museum, Amsterdam
 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
 Museum Dr. Guislain, Gent
 Musée de Louvain la Neuve, Louvain-la-Neuve
 Lille Métropole Musée d'art moderne, d'art contemporain et d'art brut, Villeneuve-d'Ascq
 Musée de la Creation Franche, Bègles
 Croatian Museum of Naïve Art, Zagreb
 American Visionary Art Museum, Baltimore
 Musgrave Kinley Outsider Art Collection, Manchester
 Graves Art Gallery, Sheffield
 The Museum of Everything, Londen
 Collection de l'Art Brut, Lausanne
 Sammlung Zander, Bönnigheim
 Arnulf Rainer Museum, Baden

 Externe links 
 Het wereldwijde web van Willem van Genk, weblog over Willem van Genk
 De briljante chaos in het hoofd van Willem van Genk, in: NRC.nl, 10 april 2019 (met afbeeldingen en geluidsfragmenten).
 Willem van Genk, koning van de outsiderkunst, in: NRC.nl'', 13 mei 2019 (podcast).

Nederlands kunstschilder
Nederlands beeldhouwer
Art brut