Overnachtingshaven
Een overnachtingshaven is formeel een haven, die door Rijkswaterstaat (RWS) op een aantal plaatsen is ingericht langs de Waal, speciaal bedoeld voor de binnenvaart. In de RWS-nota ‘Uitwijkhavens’ (1985) worden overnachtingshavens als volgt gedefinieerd: "Overnachtingshavens zijn rustplaatsen waar binnenschepen veilig kunnen overnachten." Overnachtingsplaatsen mogen niet langer dan circa 2 uur varen (circa 30 kilometer) uit elkaar liggen, zodat schippers zich aan de voorgeschreven vaar- en rusttijden uit de Binnenvaartwet kunnen houden. Afhankelijk van de plaats mogen schepen maximaal 24 uur of 3 keer 24 uur aanleggen.

Er zijn anno 2018 formeel drie overnachtingshavens:
 Lobith, Kmr 863,400
 IJzendoorn, Kmr 907,800
 Haaften, Kmr 936,000

Kmr staat voor Kilometerraai.

Schippers moeten zich voor zowel het innemen van de ligplaats in de overnachtingshaven als het vertrek daaruit onmiddellijk melden via marifoonkanaal VHF 64 bij de Verkeerspost Nijmegen (voor haven Lobith) of Verkeerspost Tiel (voor havens IJzendoorn en Haaften).

Het gebruik
In de nota werd door de toenmalige minister al gepleit voor een onderlinge afstand van maximaal 30 km. RWS motiveerde in die nota de aanleg mede als volgt: "Bovendien versperren de schepen die voor anker liggen een deel van de vaarweg, waardoor er minder ruimte is voor inhaalmanoeuvres. De doorgaande scheepvaart is daarom verplicht om 's nachts snelheid te minderen. In de nabije toekomst is het verboden om langs de vaarweg voor anker te liggen. Langs de Waal moeten daarom voldoende veilige en rustige ligplaatsen beschikbaar komen in overnachtingshavens." RWS constateerde in 2011 dat de overnachtingshavens steeds meer een rol zijn gaan vervullen in het sociale leven van schippers.

De havens dienen de binnenschippers de gelegenheid te bieden te kunnen voldoen aan de vaar- en rusttijdenregeling, alsmede aan de bemanningsvoorschriften. De bemanningen moeten er kunnen worden gewisseld. Bovendien moet er gelegenheid zijn voor de opvarenden van de schepen om boodschappen te kunnen doen en hun kinderen in het weekend van en naar het schippersinternaat te halen en brengen. Daarnaast zijn ze in het algemeen van belang in geval van calamiteiten op en langs de waterwegen.

Ook Staatssecretaris Huizinga heeft in maart 2008 in de Tweede Kamer opnieuw de wens uitgesproken om op belangrijke vaarwegen een overnachtingshaven om de 30 km te realiseren. Er wordt naar gestreefd om in alle havens standaard een autoafzetplaats te behouden of te realiseren. Ze zal ook nagaan welke mogelijkheden er zijn om ze in het gebruik flexibeler te maken en beter toe te snijden op de huidige tijd. Dat wil zeggen dat er niet alleen mogelijkheden moeten zijn om op de wal te komen, maar daarvandaan ook naar de openbare weg. Door internationale afspraken en veiligheidsvoorschriften is het gebruik van hekken hand over hand toegenomen, met grote overlast voor de schippers.

Meldingsplicht
Rijkswaterstaat, als beheerder van deze havens, wil het gebruik efficiënt benutten. Het belang van een goede registratie van de aanwezige schepen in de havens is daarbij groot. In geval van een calamiteit heeft een verkeerspost met één druk op de knop een volledig overzicht van de schepen die in de haven liggen afgemeerd en het aantal personen aan boord. Er is daarom voor de schippers een meldingsplicht (artikel 14.11 Rijnvaartpolitiereglement).

Voorschriften
Het is in de haven zonder toestemming van de verkeerspost verboden:
schepen te laden of te lossen;
goederen of andere voorwerpen op de oever of op een aanlegsteiger te plaatsen;
tanks te ontgassen;
 passagiers aan boord te nemen of aan de wal te zetten;
schepen zonder bewaking aan boord te laten stilliggen;
met drijvende voorwerpen of drijvende inrichtingen in te varen;
in te varen met schepen, die verplicht zijn de tekens bedoeld in het Rijnvaartpolitiereglement, artikel 3.14, tweede en derde lid, te voeren;
langer dan drie opeenvolgende dagen ligplaats te nemen en daaraan aansluitend binnen twaalf uren wederom ligplaats te nemen;
met het achterschip naar de wal ligplaats te nemen

De waardeoordelen die over de volgende havens zijn opgenomen zijn uit een inventarisatie van Koninklijke Schuttevaer.

Overnachtingshaven Lobith, Kmr 863,4
De waterstanden in de huidige overnachtingshaven bij Tuindorp wisselen met de afvoer van de rivier en kunnen meer dan 8 meter verschillen. Er zijn derhalve drijvende steigers, die langs lange palen op en neer gaan. De haven is niet toegankelijk voor duwstellen en een openbare autoafzetplaats ontbreekt. In de bestaande overnachtingshaven zijn er slechts beperkte mogelijkheden. Daarnaast geldt dat de overnachtingshaven over onvoldoende capaciteit beschikt. Het aantal ligplaatsen voor de binnenscheepvaart moet daarom worden uitgebreid. Minister Schultz van Haegen heeft het Gelderse college van Gedeputeerde Staten medio 2012 de opdracht gegeven om te komen tot een locatie voor een nieuwe overnachtingshaven bij Lobith. Het aantal ligplaatsen voor de binnenscheepvaart moet daarom worden uitgebreid tot een totaal van circa zeventig.

Samen met Rijkswaterstaat en de gemeente Rijnwaarden heeft de provincie Gelderland de locaties de Beijenwaard, de Bijland en de Oude Waal onderzocht op geschiktheid. Na afweging van de onderzoeksresultaten hebben de partijen gezamenlijk hun voorkeur uitgesproken voor modernisering van de bestaande haven in Tuindorp in combinatie met de realisatie van een nieuwe overnachtingshaven bij Spijk. In juli 2014 hebben de samenwerkende partijen deze voorkeurslocatie vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst. In de huidige fase worden de exacte verdeling van de ligplaatsen over de twee havens, het ontwerp en de inpassing van de nieuwe haven nader onderzocht en uitgewerkt. Het resultaat wordt uiteindelijk vastgelegd in een provinciaal inpassingsplan met bijbehorende milieueffectrapportage. Parallel aan dit proces vragen de partijen alvast de belangrijkste vergunningen aan.

Voor de realisatie van de circa 70 ligplaatsen is een budget van 119,4 miljoen euro beschikbaar. De oplevering van de overnachtingshaven staat gepland in 2019. Anno 2008 is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om de overnachtingshaven bij Tuindorp vervroegd te moderniseren.

Overnachtingshaven IJzendoorn, Kmr 907,8
Dit oude zandgat , oostelijk van het dorp, is omgebouwd tot overnachtingshaven. Deze haven is sinds 1997 in gebruik met een capaciteit van 60 schepen. Ook hier gaan de drijvende steigers met de wisselende waterstanden op de Waal mee. Het verschil tussen lage en hoge waterstanden kan hier zelfs oplopen tot ongeveer 10 meter. De haven voorziet in een grote behoefte en loopt tegen een capaciteitsprobleem aan. De haven is niet verboden voor pleziervaartuigen en die kunnen bij afmeren aan steiger 6 hinder veroorzaken voor beroepsvaartuigen. De ligging van de steigers is ongunstig bij een harde zuid- tot zuidwestenwind. De kwaliteit van de voorzieningen wordt voorbeeldig genoemd en de haven is dan ook populair bij schippers.

Volgens het voorlopige Ligplaatsenbeleidsplan van Rijkswaterstaat zal de haven worden uitgebreid met extra steigers. IJzendoorn is ongeschikt voor schepen langer dan 135 meter lengte. De steigers aan de noordoever zullen echter zodanig aangepast worden, dat 135 meter lange vaartuigen er wel kunnen afmeren. Na de uitvoering van de werkzaamheden telt de haven 70 ligplekken.

Overnachtingshaven Haaften, Kmr 936,0

Dit voormalige zandgat was bedoeld als industriehaven, maar bleek overbodig en is overnachtingshaven sinds 1985, met een capaciteit van 25 tot 30 schepen.  De vier drijvende steigers en de faciliteitensteiger hebben een loopverbinding met de wal. Ook loopt er vanaf de drijvende steigers een verharde weg naar de dijk nabij het dorp Haaften. Bij hoogwater is de invaart gecompliceerd en is er geen verbinding met de wal. Schepen met gevaarlijke stoffen en recreatievaart mogen na toestemming van de verkeersleiding aanmeren. De haven heeft een dienstensteiger voor het van en aan boord zetten van personen en materiaal, zoals auto’s. Deze is voor grote schepen lastig bereikbaar, de kwaliteit van de faciliteiten laat te wensen over, en de haven kan piekbelastingen niet aan, maar moet volgens het Ligplaatsenbeleidsplan uitgebreid worden naar 70 ligplaatsen en geschikt gemaakt worden voor schepen van 135 meter.

Alternatieven
Het overnachten met een binnenschip achter het anker op de rivier wordt steeds gevaarlijker. Door het steeds verder gaande proces van professionalisering van de bedrijfstak neemt de wens om - zeker internationaal - continu te varen toe. Achter het anker op stroom rustig kunnen slapen wordt daarmee steeds minder mogelijk. Een aantal ankerplaatsen op de Waal (ook voor gebruik van de spudpalen) zijn vastgesteld, waaronder die bij Hellouw, kmr 939,4 bij Nieuwaal.

Langs de Waal zijn meerdere havens geschikt om te overnachten, alleen zijn die er niet speciaal voor ingericht en zijn de mogelijkheden beperkt:
 Kmr 883,8 – 884,45 Waalkade Nijmegen, voor passagiersschepen en schepen in het goederenvervoer. Het gaat om het aanleggen voor korte duur: auto van of aan boord zetten, wisselen van bemanningsleden, reparaties of levering van diverse goederen en ook een overnachting. Voordeel van de kade is, dat opvarende en kopvoor aanleggende en vertrekkende schepen geen bijzondere manoeuvres behoeven uit te voeren.
 Kmr 887,0 De voorhaven bij de sluizen te Weurt, deze is echter ongeschikt voor duwstellen en gekoppelde samenstellen.
 Kmr 913 - 914 De voorhaven bij de sluizen te Tiel van het Amsterdam-Rijnkanaal,
 Kmr 926 Het toeleidingskanaal naar sluis St. Andries, voor enkele schepen (geen duwstel zijnde)
 Kmr 956 De voorhaven van de Grote Merwedesluis van het Merwedekanaal te Gorinchem is tegelijkertijd vluchthaven. Achter het remmingwerk van de sluis is een ligplaats voor maximaal twee schepen met 1 blauwe kegel. De gemeente Gorinchem heeft bedenkingen tegen de aanwezigheid van deze kegel-ligplaats dicht bij de bebouwde kom. Op de steigers aan de zuidkant van de haven is plaats voor ten hoogste zes overnachters.
 Kmr 984 In Dordtsche Kil Haven De Wacht te 's-Gravendeel

Langs de Boven-Rijn
 Kmr 862,7 De autosteiger is nagenoeg onbruikbaar voor schepen met een lengte van meer dan 110 meter wanneer boven de autosteiger meer dan twee schepen naast elkaar liggen afgemeerd.

Toekomst
Het ligplaatsenbeleidsplan van Rijkswaterstaat uit 2008 stelt een tekort aan overnachtings- en wachtplaatsen vast tussen Lobith en Woudrichem. Daarom worden nieuwe overnachtingshavens in Lobith en Weurt voorgesteld en zullen IJzendoorn en Haaften uitgebreid worden. De nieuwe haven in Lobith zal de bestaande haven vervangen. In Weurt liggen overnachters nu in de voorhaven, tussen de schepen die voor de sluis wachten. In de praktijk botsen deze functies met elkaar en de nieuwe haven moet de capaciteit vergroten en de functies scheiden.

De vernieuwingen moeten tot 2030 voldoende ligplaatsen opleveren, ook voor kegelschepen (schepen met gevaarlijke stoffen) en voor nieuwe scheepsklassen met lengtes van 135 en eventueel meer. Anno 2009 heeft de minister deze plannen nog niet goedgekeurd.

Beleidsmatige achtergronden
Rijkswaterstaat baseert de uitbreidingsplannen op een "middenscenario". Dit voorziet in een vervoersgroei van  ton in 2005 naar  in 2030. Aangezien het gemiddeld scheepstonnage in dezelfde periode oploopt van 1750 naar circa 3000, zal het jaarlijkse aantal scheepsbewegingen de op de Waal de huidige  niet te boven gaan. Op veel nieuwe binnenschepen zijn bovendien spudpalen gemonteerd, zodat ze op de rivier kunnen ankeren buiten de vaargeul. Niettemin wordt uitbreiding noodzakelijk gevonden, omdat men het afmeren langs zeer drukke vaarwegen, ook aan meerpalen bij ankerplaatsen, in verband met de schaalvergroting nautisch ongewenst vindt. Op de achtergrond speelt het Rijnverdrag mee, waaraan Nederland zich gecommitteerd heeft. Dit verdrag houdt houdt een verandering van filosofie in: in het verleden was ankeren toegestaan, tenzij het uitdrukkelijk verboden werd; tegenwoordig is ankeren verboden, behalve op plaatsen waar de overheid het toestaat. Zolang er een tekort aan ligplaatsen is, wordt het aanmeren bij ankerplaatsen nog geaccepteerd, maar zodra de havenuitbreidingen gerealiseerd zijn, zal Rijkswaterstaat de meerpalen verwijderen. Over de opkomst van de 24-uursvaart, met schepen waar bemanningen elkaar aflossen, rept het plan niet.

Binnenvaart
Haven in Nederland