Perverse prikkel
Een perverse prikkel is een neveneffect van een maatregel dat inhoudt dat personen door de maatregel worden verleid tot gedrag dat door de insteller van de maatregel als ongewenst wordt beschouwd. Het resultaat van een perverse prikkel is een pervers effect. Een pervers effect is een voorbeeld van een onbedoeld gevolg.

De term werd waarschijnlijk voor het eerst gebruikt door Edgar Allan Poe in het verhaal "The Imp of the Perverse". Overigens kan dit ook in andere sectoren dan de economie spelen. In meer alledaagse termen zegt men dat een beleid averechts werkt.

Dergelijke perverse prikkels ontstaan vaak doordat men alle mogelijke gevolgen van een actie niet voorzien heeft of hier niet over na heeft gedacht, of deze gevolgen heeft onderschat. Een kortetermijnvisie ligt hier tevens aan ten grondslag. Soms worden onbedoelde gevolgen wel degelijk voorzien maar sluit men hier om politieke redenen de ogen voor, bijvoorbeeld omdat de bezwaren afkomstig zijn van de oppositie of omdat men de leiders niet voor de voeten wil stoten.

Zo kan bijvoorbeeld van een perverse prikkel worden gesproken bij het onderwijs als onderwijsinstellingen betaald worden per geslaagde kandidaat. Dit kan bedoeld zijn om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren, of wellicht om uitval te voorkomen, maar het heeft ook de perverse prikkel dat instellingen worden beloond voor het laten slagen van kandidaten die feitelijk onvoldoende gepresteerd hebben.

Een bekend voorbeeld van een perverse prikkel in de politiek is de armoedeval: Maatregelen die dienen om mensen met een gering inkomen te ondersteunen kunnen als perverse prikkel werken doordat ze mensen ervan afhouden hun inkomen te verbeteren. Een dergelijke perverse prikkel, waar een ondersteuning van mensen in een nadelige positie ze juist prikkelt om in die positie te komen of er niet uit te raken, kan ook op andere manieren voorkomen. Zo zou men de hypotheekrenteaftrek kunnen beschouwen als een perverse prikkel om een hoge hypotheek te nemen in plaats van een huis met eigen geld te financieren of een goedkoper huis te kopen.

Voorbeelden

 De Franse koloniale heersers van Hanoi loofden een beloning uit voor iedere dode rat om het rattenprobleem aan te pakken. De bewoners gingen echter ratten fokken in plaats van vangen om het geld binnen te halen, waardoor het rattenprobleem verergerde.
 Veel regimes hanteren een zero-tolerancepolitiek jegens (vermeende) burgerlijke ongehoorzaamheid of rebellie, en reageren bij het minste of geringste met harde hand. Dit kan echter zoveel antipathie opleveren dat de bevolking zich massaal van de regering afkeert. Sommige bevrijdingsbewegingen provoceerden om die reden de regimes waartegen ze streden zelfs opzettelijk.
 Het Lon Nol regime loofde premies uit voor het hoofd van iedere gedode Rode Khmer. Het resultaat was dat regeringstroepen lukraak personen gingen onthoofden om de premie binnen te halen, zodat de sympathie voor de regeringstroepen verder daalde. 
 Een te kwistig gebruik van antibiotica waarbij de kuur niet wordt afgemaakt kan leiden tot het ontstaan van (multi-)resistente bacteriën.
 Wanneer een ziektekostenverzekering wel de ziekenhuiskosten maar niet de preventiekosten vergoedt, kan dit ertoe leiden dat de mensen nou juist ongezonder gaan leven. Immers, preventie kost geld en als je in het ziekenhuis komt wordt dit toch vergoed.
 Belastingverhogingen kunnen een economie schaden doordat de belastingplichtigen minder bestedingsruimte overhouden of uitwijken naar andere landen. Hierdoor neemt in een later stadium de belastingopbrengst nou juist af.
 Het Roemeense Decreet 770 dat anticonceptie en abortus illegaal verklaarde, leidde aanvankelijk als beoogd tot een hoger geboortecijfer. Nadien daalde dit echter weer omdat vrouwen op allerlei manieren probeerden illegaal tot abortus en anticonceptie te komen, bovendien namen de vrouwen- en kindersterfte explosief toe.
 Wanneer iemand een strafrechtelijke veroordeling heeft gehad kan hij moeilijker aan werk komen en is het bovendien mogelijk dat hij in de gevangenis criminele contacten heeft opgedaan. Hierdoor is het goed mogelijk dat iemand opnieuw strafbare feiten gaat plegen.
 Het intensief irrigeren van droge landbouwgebieden kan uiteindelijk tot verzilting van de bodem leiden, waardoor deze gebieden onbruikbaar worden.
 Het baseren van een budget van een project op eerdere uitgaven leidt ertoe dat men kwistiger wordt met uitgaven tot het moment dat de limiet van het budget (bijna) bereikt is. In praktijk leidt dit tot kostenoverschrijdingen, en een voortdurend verhogen van het budget bij toekomstige projecten.
 Wanneer bij een verplichte ziekenfondsverzekering boetes voor het onverzekerd zijn slechts worden opgelegd bij het alsnog aanmelden, zullen de onverzekerden zich nou juist niet gaan aanmelden.
 In 1696 voerde Engeland een belasting in gerelateerd aan het aantal ramen. De belasting was nivellerend bedoeld: rijken hadden grotere huizen met meer ramen, dus zouden meer belasting betalen. In praktijk leidde het juist tot grotere verschillen tussen arm en rijk omdat men, ook bij huizen voor laagbetaalden, minder ramen bouwde. Het resultaat was sombere donkere slecht geventileerde woningen.
 In de 19e eeuw loofden paleontologen in China een premie uit voor ieder fossiel. De Chinese koelies smeten de fossielen echter kapot zodat ze voor ieder stukje de premie konden claimen.
 Naming and shaming van pedofielen kan ertoe leiden dat ze zich uit de maatschappij terugtrekken en juist eerder opnieuw een kind zullen misbruiken.
 Prostitutie volledig verbieden kan leiden tot oncontroleerbare ondergrondse prostitutie met een verhoogd risico op mensenhandel, SOA's etc.
 Als een bedrijf probeert om de bedrijfsresultaten te verhogen door op de personeelskosten te bezuinigen of zwaardere beoordelingscriteria in te voeren kan dit averechts uitpakken. Het personeel kan zich onderbetaald of ondergewaardeerd gaan voelen en daarom een andere werkgever zoeken. Het zijn juist de beste werknemers die snel ander werk vinden, zodat de kwaliteit van het werk daalt (braindrain) en het bedrijf alsnog hogere kosten moet maken door extern nieuw personeel aan te trekken.
 Een te sterke ontslagbescherming kan werkloosheid bevorderen en doorstroming belemmeren doordat werkgevers voorzichtiger worden met het aannemen van nieuw personeel. Huurregulering kan op een soortgelijke wijze de woningnood bevorderen.
 perverse subsidies: wanneer de subsidies, bijvoorbeeld in de landbouw, visserij en bosbouw, fossiele brandstoffen, wegtransport, en water effecten hebben die aantoonbaar en significant nadelig zijn voor zowel de economie als het milieu.

Politieke terminologie
Economische terminologie
Economisch beleid