Haagse bus
De Haagse bus wordt sinds 2012 voor wat betreft het Haagse stadsvervoer geëxploiteerd door HTM. Tussen 2012 en 2019 was HTMbuzz de exploitant, daarna werd HTMbuzz uitgefuseerd en is HTM weer de exploitant.

Geschiedenis

1920 - 1939 
 8 december 1923: Er vinden onderhandelingen tussen Haagsche Tramweg-Maatschappij (HTM) en de Gemeente 's-Gravenhage over het rijden van 9 autobussen op het traject Rijswijk en Delft. De tram naar Delft zal dan worden gestopt.
 28 februari 1924: HTM bestelt 10 autobussen voor de som van ƒ 107.754,06. Aan HTM is een autobus-monopolie verleend, met ingang van 1 juni 1924. Hoofdbepaling: 10 minutendienst op Rijswijk en Delft. Tarief 10 cent naar Rijswijk en 30 cent naar Delft.
 10 maart 1924: Moties in de Gemeenteraad tegen het monopolie van HTM op Delft.
 19 maart 1924: HTM deelt Burgemeester en Wethouders van 's-Gravenhage mede af te zien van de exploitatie van autobuslijnen op Rijswijk en Delft, mits de particuliere "wilde" bussen niet verder de stad indringen dan de tram. Er was in die tijd grote concurrentie tussen de HTM en particuliere bedrijfjes. Die reden vaak met primitieve busjes.
 1 juli 1924: HTM reed voor het eerst met bussen in Delft. Dit was lijn D op het traject Haagpoort - Rotterdammer Poort. In tegenstelling tot de tramlijnen kregen de buslijnen letters, geen cijfers. Maar in de beginperiode waren er uitzonderingen in Den Haag, in de vorm van buslijn 4 en buslijn 7. De HTM exploiteerde de "Stadsdienst Delft" vanuit de remise ‘s-Gravenmade. Hier bevond zich toen de buswerkplaats.
 21 juli 1924: In Den Haag ging de eerste buslijn van HTM rijden. Dit was lijn H op het traject Den Haag, Pletterijkade - Delft, Nieuwe Langedijk.
 18 september 1924: Samengestelde tram/busdienst, Den Haag - Delft. Eindpunt verlegd naar Oranjeplein te Den Haag. In de dienst: 5 bussen en 2 tramstellen. De bussen vangen de tramdienst op, omdat er nog veel 4-assige "buitenlijn-rijtuigen", bij de fabriek stonden. Bovendien wilde de HTM op deze manier de concurrentie tegengaan.
 31 mei 1925: Op verzoek van het gemeentebestuur begint de buslijn 4 van HTM, tussen het Hobbemaplein en het openluchtzwembad in het Zuiderpark. Dit is de eerste lokale HTM-buslijn in Den Haag. Op 14 september wordt deze lijn alweer opgeheven. Op 7 oktober 1925 start een nieuwe buslijn 4, Riviervischmarkt-Kijkduin. Ook dit is geen succes, en daarom krijgt buslijn 4 op 31 juli 1926 een gewijzigde route. Uiteindelijk, in 1927, wordt buslijn 4 veranderd in buslijn M.
 22 mei 1926: Opnieuw gaat er een zwembad-buslijn rijden, buslijn 7; dit keer vanaf de Riviervischmarkt. Vanaf 31 juli 1926 wordt de Loosduinse kade het beginpunt. Op 2 oktober 1926 wordt buslijn 7 opgeheven. Daarna waren er tot in 1955 geen buslijnen met lijnummers meer bij de HTM. De lijnletters C, F, I, J, O, Q, en  X werden niet gebruikt. 
 31 mei 1926: Busdienst Den Haag - Rijswijk - Delft opgeheven.
 1 januari 1927: De activiteiten van de bestaande trammaatschappijen, waaronder de in 1887 opgerichte Haagsche Tramweg-Maatschappij, werden ondergebracht in een nieuw bedrijf: het Gemengd Bedrijf Haagsche Tramweg-Maatschappij, die de algemeen ingeburgerde afkorting HTM bleef gebruiken. HTM bracht als extra service op de bussen het bekende lijnbordje (zwart met witte letters) bij de ingang en op de blinde zijde aan. De buslijnen M en L gingen rijden. Lijn M op het traject Riviervischmarkt – Kijkduin en lijn L op het traject Kamperfoelieplein – Kurhaus.
 Per 1 januari 1927 zijn particuliere "wilde" buslijnen verboden, en krijgt de HTM het monopolie. Toch bleven enkele "wilde" bussen doorrijden in 1927, tot ze aan de ketting gelegd werden, of in beslag genomen werden door de politie.
 23 februari 1927: De bussen en de werkplaats kregen een nieuw onderkomen in de voormalige stoomtramremise aan de Rijswijkseweg. Ook werd een hulpgarage aan de Lulofdwarsstraat in gebruik genomen toen het wagenpark zich almaar uitbreidde.
 9 juli 1927: Buslijn K gaat rijden op het traject Plein – Nachtegaalplein.
 12 december 1927: Buslijn P ging rijden op het traject Plein – Gooiplein.
 1 mei 1928: Buslijn K wordt vervangen door de komst van tramlijn 20 en lijn R gaat rijden op het traject Ruychrocklaan – Spui.
 19 september 1928: Buslijn R wordt verlengd aan de ene kant van Ruychrocklaan naar de Waalsdorperweg en de andere kant van Spui naar het Hollandsche Spoor.
 1 januari 1930: Het lijnbordje werd verwisseld in een wit bordje met zwarte letters.
 1 mei 1930: HTM nam busbedrijf CAB-ZHAM  over en eveneens de exploitatie van de buslijn Rotterdam – Scheveningen. De CAB (= N.V. Expeditiebedrijf J.P. de Cock) en ZHAM (= N.V. Zuid-Hollandse Autohandel Maatschappij), verkregen in februari 1928 een gezamenlijke vergunning voor de exploitatie van een buslijn op het traject Scheveningen – Waalhaven (vliegveld).
 1 mei 1931: De bussen werden tot 8 augustus 1931 overgeschilderd in de nieuwe HTM-kleurencombinatie crème/bruin.
 19 juni 1931: HTM gaat voor de tweede maal een stadsdienst rijden. Deze keer in Wassenaar, hierbij nam HTM van de Internationale Automobielmaatschappij, die tot op die datum deze stadsdienst in handen had, 2 autobussen van het merk Studebaker over.
 15 december 1931: De bussen kregen een definitief onderdak in de tegenwoordig voormalige oude busgarage aan de Viaductweg. Deze toen nieuwe garage bood onderdak aan 100 bussen en was toen de grootste garage van het land.
 1 januari 1935: De lijn CAB-ZHAM werd omgezet in lijn CAB en lijn ZHAM.
 1 maart 1935: Lijn ZHAM wordt overgenomen door de KLM, deze lijn wordt een voortzetting als HTM-dienst met KLM-bussen.
 1 juli 1936: Lijn CAB wordt overgenomen door de RET uit Rotterdam en omgezet in buslijn D en sindsdien behoorde deze bijzondere HTM-buslijn CAB-ZHAM tot het verleden.

1940 - 1959 
 1940-1944: Op 10 mei 1940, de dag van de Duitse inval, komen alle diensten stil te liggen. Vanaf 16 mei 1940 komen zij weer gedeeltelijk op gang.  De busdiensten werden uiteindelijk op 1 september 1944 stilgelegd vanwege gebrek aan brandstof en onderdelen, veroorzaakt door de Tweede Wereldoorlog. Vanaf oktober 1940 wordt er met houtgas-generatoren gereden. Ook in 1940 begint de bezetter al bussen op te eisen, vorderen. Door dat vorderen van bussen en de slechte omstandigheden worden de buslijnen steeds verder ingekrompen, en blijft er uiteindelijk geen buslijn en geen rijvaardige bus meer over. Bij de bevrijding in 1945 zijn er nog slechts 18 bussen aanwezig, maar zonder wielen en banden. Met man en macht worden er bussen opgeknapt. Veel gevorderde bussen zijn naar Duitsland of verder verdwenen, komen kapot terug, of bleven spoorloos. Pas op 1 februari 1946 verschijnen er weer HTM-bussen op straat. 
 1948: Het busvervoer kwam na de oorlog weer op gang. In het jaar 1946 waren er nog nauwelijks bruikbare bussen. Men behielp zich zelfs met oude legervoertuigen, zoals een Amerikaanse "Staff-car". Als eerste nieuwe bus verscheen een serie van het Franse fabricaat Chausson.
 1950: Het tramlijnennet werd in de jaren 1952-1966 ingekrompen waarbij de tramlijnen 1, 2, 4, 4A, 5, 7, 13, 14 en 15 geheel of gedeeltelijk werden vervangen door gelijk genummerde buslijnen. Ook de Blauwe Tram-dienst Scheveningen – Voorburg maakte plaats voor bussen van HTM (buslijn 40, 41, en 42).
 Eind 1952 bezat HTM 173 bussen die op 14 lijnen werden ingezet.
 1955: HTM vreesde dat het aantal buslijnen groter zou worden dan het aantal letters in het alfabet, en besloot de buslijnen ook cijfers te geven. De letteraanduiding verdween. De volgende veranderingen werden per 31 oktober 1955 doorgevoerd:
 Buslijn B werd 18, D werd 19, E werd 20, G werd 21, H werd 34, K werd 22, L werd 23, M werd 24, N werd 25, P werd 26, R werd 27, S werd 38, T werd 29, U werd 35, W werd 30, Y werd 31 en Z werd 37. Gedurende een jaar reden de bussen met letters én cijfers, zodat het publiek kon wennen.
 Er kwamen vanaf 1955 twee grote series van elk 80 bussen In dienst van het fabricaat Kromhout/Verheul (serie 226-305) en AEC/Verheul (serie 501-580). Met de introductie van deze nieuwe bussen werd tevens een opvallend nieuwe kleurenschema ingevoerd: crème met groene vensterranden en een groen dak.
 In 1956 en 1957 plaatste HTM opdrachten voor de levering van nog eens 2 keer 25 bussen van de merken Kromhout en AEC, die eveneens een Verheul-carrosserie kregen (AEC, serie 581-605 en Kromhout, serie 306-330). Deze bussen hadden een volautomatische versnellingsbak.
 Het jaar 1958 werd afgesloten met het recordcijfer van 337 autobussen, waarvan 197 Kromhout- en 140 AEC-diesels.
 Wegens een tekort aan buschauffeurs, maar ook doordat de HTM te veel bussen had aangeschaft, konden van de leveringen van 1957-58 slechts 10 bussen definitief in dienst komen. De overige 40 gloednieuwe wagens bleven bijna vijf jaar werkeloos in de garage staan voordat 15 Kromhouts aan de RET in Rotterdam konden worden verkocht. Ook de AEC's kwamen niet meer aan de slag. Ze werden teruggenomen door Verheul, die in deze periode AEC-bussen leverde aan Zuid-Amerikaanse busbedrijven. Ze vertrokken in augustus 1961, (bijna) ongebruikt, naar Buenos Aires in Argentinië. De HTM kocht pas weer nieuwe bussen in 1966.

1960 - 1969 
 In het begin van de jaren 1960 raakte de businzet bij HTM over haar hoogtepunt heen. In 1962 waren er nog 205 bussen in dienst.
 De Duitse verkeerskundige F. Lehner kreeg de opdracht het Haagse tram- en busnet van een sanerings- en rationalisatieplan te voorzien. Hij stelde als eerste dat de tram de toekomstige ruggengraat van het openbaar vervoer diende te zijn en dat de bus een toevoerfunctie had voor de tramlijnen. Vanaf 1965 werd het Plan Lehner in drie fases uitgevoerd. Vele buslijnen worden samengevoegd en dubbelingen met tramlijnen worden opgeheven.
 1ste fase Plan Lehner, ingaande 31 oktober 1965:
 Instelling buslijn 14 op route tramlijn 14;
 Combinatie van buslijnen 22 en 27 tot één lijn 22 Scheveningen Kurhaus – Morgenstond;
 Vervanging van buslijn 28 door 5 en verlenging naar Duinzigt (Vrederust - Duinzigt);
 Opheffing van buslijn 42.
 2de fase Plan Lehner, 21 mei 1966:
 Combinatie van buslijnen 4 en 21 tot één lijn Station Mariahoeve – Balsemienlaan (Bohemen);
 Opheffing van buslijn 15 (Staatsspoor - Meppelweg) die tramlijn 15 in 1958 verving;
 Instelling van een nieuwe buslijn 15: Burgemeester De Monchyplein (Stadhuis) - Morgenstond; in 1967 gesplitst in lijn 13 naar de Erasmusweg en lijn 15 naar de Meppelweg. Bij de komst van tramlijn 6 naar Berestein in 1971 werd lijn 15 opgeheven.
 Combinatie van buslijnen 18, 28 en 29 tot één lijn 18 Clingendael – Rijswijk Station;
 Combinatie van buslijnen 20 en 25 tot één lijn 25 Berestein – Voorburg ’t Loo;
 3de fase Plan Lehner, 29 oktober 1966:
 Combinatie van buslijnen 26 en 40 tot één buslijn 26 Loosduinen – Voorburg Oost;
 Vervanging van het lijnnummer 41 door spitslijn 17 (Oostduin - Voorburg Oost);
 Instelling van een spitslijn 7 (Vruchtenbuurt – Malieveld) ter compensatie van de opgeheven tramlijn 7.
 Instelling lijnen 5S, 18S, 19S en 25S als sneldienst in de spitsuren.
1966: In dit jaar kreeg GBHTM haar eerste wijnrode standaardbus zie: (Commissie Standaardisering Autobusmaterieel) een type dat in de meeste grote steden in Nederland het busvervoer ging verzorgen. Het oude crème/groene busmaterieel verdween in het begin van de jaren 70.

1970 - 1999 
 1971: Opheffing lijn 19S. Door het in gebruik nemen van de vrije busbaan vanaf de Lijnbaan werd deze lijn overbodig.
 1971 - 1972: Door gebrek aan trambestuurders werd tramlijn 16 tijdelijk geëxploiteerd als buslijn 16 met van het GVB Amsterdam gehuurde bussen.
 1974: Het traject Vrederust-Hollands spoor van lijn 5 werd vervangen door een verlenging van tramlijn 9. Buslijn 2 naar Kraayenstein werd ingesteld als voorloper van tramlijn 2.
 1976: Buslijn 36 werd ingesteld van het Centraal Station naar Scheveningen (in de winter Madurodam), spitsbuslijn 7 werd in verband met de komst van tramlijn 7 vernummerd in lijn 37.
 1981: In mei 1981 staakte het tram- en buspersoneel van de HTM drie weken achtereen. Dit was, afgezien van de oorlogstijd, de langste onderbreking van het busverkeer ooit.
 1983: De nieuwe tramlijn 2 verving de buslijnen 2, 19 (grotendeels) en 26. Lijn 22 verving de tak naar Voorburg van lijn 26. Buslijn 36 werd opgeheven door de verlegging van tramlijnen 1 en 9 via het Centraal Station.
 1984: Het restant van lijn 19 werd vervangen door een verlenging van lijn 14.
 1985: Door de verlenging van tramlijn 3 werd lijn 14 ingekort tot Nieuw Waldeck en werd spitslijn 37 overbodig.
 1987: Op proef werd een nieuwe lijn 26 Hollands Spoor – Waldeck ingesteld.
 1989: GBHTM nam als eerste bedrijf in Nederland bussen met een lage vloer In dienst, aanvankelijk 70 stuks van Neoplan, later nog eens 40 van Mercedes-Benz. Het nieuwe materieel kreeg een wit uiterlijk in plaats van de rode kleur van de standaardbussen.
 1997: De eerste gelede bussen verschenen op de zeer drukke buslijn 25, gebouwd door het Nederlandse bedrijf Den Oudsten. In totaal kreeg GBHTM 130 bussen die zijn gebouwd door dit bedrijf. 
 Januari 1998: lijn 33 wordt ingesteld, tussen Naaldwijk Verdilaan en Leidschenhage. Dit is één van de nieuwe lijnen waarmee de HTM buiten haar normale vervoergebied komt. Er wordt een luxe serie bussen op ingezet. Nieuw is ook lijn 32, tussen Berestein en station Mariahoeve.

2000 - 2011 
 2002: De naam Gemengd Bedrijf Haagsche Tramweg-Maatschappij werd gewijzigd in HTM Personenvervoer.
 2004: Op 12 december werd buslijn 4 vernummerd in 24 zodat RandstadRail-lijn naar Zoetermeer Javalaan het nummer 4 kon krijgen. Men wilde een duidelijke scheiding aanbrengen tussen nummering van tram- en buslijnen. Er werd voor gekozen de nummers 1 t/m 15 vrij te houden voor tramlijnen en vanaf 16 voor buslijnen te reserveren. Ook de toenmalige streekvervoeruitbater Connexxion ging een meer overzichtelijke lijnnummering toepassen en sloot op de HTM-nummering aan met lijnnummers vanaf 30. Toch werd dit niet helemaal doorgezet, want tramlijn 16 en 17 bestaan nog steeds, en 19 en 34 zijn er nog bij gekomen.
 2005: Op 10 december werd buslijn 5 opgeheven; het grootste deel van de route werd in buslijn 22 opgenomen.
 2006: Door inkorting van buslijn 25 van Centraal Station naar Grote Markt reden de gelede bussen nu op lijn 24.
 2007: In mei werd buslijn 13 voor een gedeelte (route over de Erasmusweg tot de Leyweg) opgeheven. Het overige trajectdeel werd 20 genummerd. Later werd deze lijn verlengd naar Erasmusveld. Ook in die maand werd lijn 14 vernummerd in lijn 21 en kreeg een nieuwe route naar Vrederust als combinatie van de oude lijn 13 en 14. Hierdoor waren met uitzondering van lijn 18 de lijnnummers 1-19 gereserveerd voor de tram en de lijnnummers 20-29 voor de bus.
 2009: Na de komst van de aardgasbussen op lijn 24 reden de gelede bussen voornamelijk op lijn 26.

2012 - 2018 
 2012: Het concessiebedrijf van HTM werd overgedaan naar HTMbuzz. Het bestaat uit een samenwerking tussen HTM en Qbuzz. De laatste Den Oudsten bussen en de VDL-Berkhof Diplomat bussen worden alleen nog door HTM ingezet en zijn verkocht of gingen naar Schiphol. De laatste 20 MAN bussen zijn nooit afgenomen terwijl de eerste 13 al stonden opgelegd. Hierdoor bestond het inzetbare wagenpark uit 102 bussen (1014-1115). Deze afname was het gevolg van de opheffing van lijnen 20 en 27 en de verwisseling van de Scheveningse eindpunten van lijnen 22 en 23. Voorts door uitdunning van de frequentie op alle lijnen tot een basis kwartierdienst waarbij alleen op de drukke lijnen dit op bepaalde tijden werd aangevuld tot een 7,5 minutendienst.
 2013: Doordat op 15 oktober 2013 de NS 49% van de aandelen in HTM heeft overgenomen en 100% aandeelhouder is in Qbuzz is, zijn de aandelen van HTMbuzz weer in handen komen van de Haagse gemeente dus aan HTM en daardoor is de Haagse vervoerder weer 100% eigenaar wordt van HTMbuzz. De NS blijft door deze verschuiving van de aandelen voor 49% mede-eigenaar van HTMbuzz, via HTM.
 2016: Op 15 juli koopt de gemeente Den Haag de aandelen van mede-eigenaar NS terug. Hierdoor valt HTMbuzz weer 100% in de handen van de gemeente Den Haag en is HTM weer de eigenaar van HTMbuzz.
 2017: Op 17 mei besloot de MRDH tot inbesteden (onderhandse gunning) van de nieuwe busconcessie Haaglanden Stad 2019 - 2034 (Stadsbus Den Haag) aan HTM. Deze concessie heeft een looptijd van 15 jaar.
 2018: Op 11 april werd bekend dat HTM het busvervoer in Den Haag mag behouden tot 2034.
 2018: Op 9 december wordt het lijnennet gereorganiseerd waarbij lijn 18 werd opgegeven, lijn 20 het traject van lijn 22 naar Duinzigt overnam, lijn 22 werd verlegd naar Rijswijk evenals spitslijn 29, lijn 23 werd ingekort tot het Colijnplein (behalve in de zomer), een nieuwe spitslijn 27 werd ingesteld tussen Vrederust en Mariahoeve en lijn 28 als daglijn van het Centraal Station werd doorgetrokken naar het Norfolkterrein in Scheveningen bij het Zuiderstrand met daarbij inzet van elektrische bussen.

2019 - heden 
 2019: Op 15 december ging de busconcessie Haaglanden Stad 2019 - 2034 (Stadsbus Den Haag) officieel in en geldt voor de periode van 15 jaar. Hierop werd HTMbuzz geïntegreerd bij HTM waardoor de bus weer HTM is gaan heten.
 2020: HTM heeft 10 bussen overgekocht van Connexxion (ex-Veolia Transport) om ritten te rijden voor RailVervangendVervoer. Deze wagens zijn sporadisch ook te zien op de "normale" stadslijnen.

Schiphol 
Naast de concessie Haaglanden Stad voerde de HTM tot april 2020 ook besloten busvervoer op de luchthaven Schiphol uit onder de naam HTMSpecials. Hiervoor werden de 151 - 154, 3001 - 3003 en bussen uit de serie 301 - 330 gebruikt. Sindsdien wordt het besloten busvervoer op Schiphol verzorgd door Arriva Touring.

Lijnoverzicht

Lijnen HTM 

En dan is er sinds januari 2023 nog de Haagse Hopper. Op bestelling rijdt een 8-persoonsbus tussen Benoordenhout bij Oosterbeek en de Kneuterdijk. Er zijn 12 haltes, en de OV-chipkaart is niet bruikbaar. Rijdt in principe niet op zondag.
Bronnen: HTM en Lijnennetkaart

Lijnen HTM Nachtbus 
 Alle nachtbuslijnen rijden tot nader order niet.

Bronnen: HTM, Lijnennetkaart en Dienstregeling

HTM-materieel 1924-heden

Zie ook 
 HTM Personenvervoer (Vervoerder tot 8 december 2012 en vanaf 15 december 2019)
 HTMbuzz (Vervoerder van 9 december 2012 tot 15 december 2019)
 Haagse tram (Algemene informatie tram Den Haag)
 Haags Openbaar Vervoer Museum (incl: Haags Bus Museum)
 Stads- en streekvervoer in Zuid-Holland

Bronnen 
 Einde buslijn 5
 Omnummering Buschauffeurs HTM

Externe links en bronnen