Sjatili
Sjatili (Georgisch: ) is een versterkt dorp in het noorden van Georgië met 22 inwoners (2014), gelegen in de gemeente Doesjeti (regio Mtscheta-Mtianeti). De nederzetting ligt diep in de Grote Kaukasus op 1410-1450 meter boven zeeniveau in de historische regio Chevsoeretië, aan de Europese kant van de waterscheiding in de Grote Kaukasus, drie kilometer van de Georgisch-Tsjetsjeense grens en ruim honderd kilometer ten noorden van Tbilisi. In de oorspronkelijke gefortificeerde nederzetting is alleen nog toeristenaccommodatie. 

Het dorp is het centrum van de gelijknamige administratieve gemeenschap (, temi) waar nog acht andere nederzettingen in de Argoen- en Ardotivalleien toe behoren, waaronder het eveneens versterkte dorp Moetso. Sjatili staat op de voorlopige lijst van het UNESCO werelderfgoed.

Beschrijving 
Sjatili bestaat uit ongeveer zestig versterkte torens, die zowel als woonruimte en fortificatie dienden. De oudste torens dateren uit de middeleeuwen, terwijl er ook toren zijn uit de Vroegmoderne Tijd. De torens zijn opgetrokken uit steen met mortel. De torens hebben platte daken die Sjatili een goed verdedigbare terrassenstructuur geven. De meeste torens bestaan uit vier of vijf verdiepingen, waarvan de bovenste de leefruimte was. Sjatili ligt 1400 meter boven zeeniveau in het Argoendal vlak bij de Tsjetsjeense grens. Tegenwoordig wonen de inwoners van Sjatili in nieuwe bebouwing naast de oude vesting. Twee torens worden gebruikt als hotel voor toeristen en de rest staat leeg. De fortificatie kent bijna 100 geregistreerde monumenten van cultureel erfgoed.

Geschiedenis 

De Chevsoeren zijn nooit onderworpen geweest aan een feodaal systeem omdat het hun taak was de noordgrens van Georgië te verdedigen en de Georgische koningen in oorlogen te steunen. Deze taak was niet overbodig want Chevsoeretië is in de loop van de geschiedenis vaak binnengevallen door vijandelijke volken vanuit met name het noorden, zoals Tsjetsjenen, Lezgiërs, Avaren en Russen. Mede hierdoor vindt men overal in de regio fortificaties, veelal verdedigingstorens. Sjatili, dat in de 10e of 11e eeuw na Christus is gesticht, is hier ook een voorbeeld van.

In 1812 streed kroonprins Alexander van Georgië in Kacheti, Psjavi en Chevsoeretië tegen het Russische keizerrijk, waarin hij uiteindelijk verslagen werd. Een leger van 2.500 Russische troepen omsingelden Sjatili en namen het na een harde strijd in. Als gevolg hiervan werd Sjatili afgebrand door het Russische leger. Het dorp is daarna weer herbouwd.

Avaarse aanval 
In 1843 voerde een leger bestaande uit ongeveer vijfduizend Avaren een verrassingsaanval uit op Sjatili. Zij stonden onder leiding van Achverdi Mahoma, een 'naib' (generaal) van Imam Sjamil die bekendstond als een getalenteerd militair leider. Op het moment van de aanval waren er circa 60 bewoners in het dorp aanwezig die het dorp drie dagen lang verdedigden, waarbij 100 Avaarse strijders gedood werden waaronder Achverdi Mahoma. Toen trok het Avaarse leger zich terug. In 1849 stuurde de Russische onderkoning voor de Kaukasus Michail Vorontsov een gedenksteen met Russische en Georgische inscripties naar de inwoners van Sjatili voor de overwinning in deze strijd. Deze steen is bevestigd aan de Sjatilitoren.

Tijdens de aanval in 1843 vond een opmerkelijk voorval plaats dat nog steeds in een van de torens van Sjatili staat gegraveerd:

Ontvolking 
Sinds 1950 heeft Sjatili last van ontvolking, net als veel andere afgelegen berggemeenschappen. In 1898 telde het dorp nog vijftig huishoudens bestaande uit 524 personen. Anno 2012 waren er nog maar vijftien gezinnen waarvan er maar acht overwinteren. Bij de volkstelling van najaar 2014 werden 22 inwoners geteld. In 1951 moesten dertig gezinnen gedwongen hun huizen verlaten van de Sovjetautoriteiten, die hun cultuur en gebruiken als potentieel gevaarlijk beschouwden. Ze werden verhuisd naar plaatsen zoals Achmeta, Gardabani en Dedoplistskaro. Toen het communisme in de jaren tachtig van de 20e eeuw wat verslapte keerden twintig van deze families weer terug naar hun geboorteplaats. In de jaren zestig diende Sjatili meerdere keren als filmdecor voor Georgische films over de geschiedenis van de Chevsoeren. Sinds oktober 2007 staat Sjatili op de voorlopige lijst van het UNESCO werelderfgoed.

Grensdispuut met Rusland  

Op 14 februari 2000 bezetten vijftig zwaarbewapende Russische grenstroepen in een flitsactie de Georgische nederzetting Pitsjvni, ongeveer zes kilometer ten noordoosten van Sjatili in de Argoenkloof. In deze nederzetting was een Georgische grenspost gepositioneerd, waaruit de Georgiërs zich gedwongen zagen terug te trekken. Het incident werd maandenlang in Georgië verzwegen vanwege verkiezingen en de angst de spanningen met Rusland te verhogen. Lokale Georgische bewoners werden lastig gevallen zodat ze gedwongen werden te vetrekken. De OVSE die sinds 1999 een grensbewakingsmissie langs de Georgisch-Tsjetsjeense grens had met een post in Sjatili (zie Omalo), zou niet hebben gereageerd omdat de Georgische regering geen klacht ingediend zou hebben. Russische media berichtten dat het dorp in juli 2000 afgebrand werd volgens het adagio "het probleem bestaat niet meer omdat het dorp is verdwenen". 

Het gebied was echter sinds mei 1999 onderwerp van gesprek tussen Rusland en Georgië over grensdemarcatie, waarbij beide partijen een protocol tekenden waarmee de grens zuidelijker getrokken werd Pitsjvni in Rusland zou komen te liggen. Het protocol was nog niet definitief toen in september de Tweede Tsjetsjeense Oorlog begon, en Tsjetsjenen op de vlucht sloegen naar onder andere de Georgische Pankisivallei langs de Argoenrivier richting Sjatili, om net voorbij de grens de Andakirivier te volgen naar Moetso en verder. Rusland beschuldigde Georgië ervan Tsjetsjeense militanten en terroristen onderdak te bieden en wilde zo een belangrijke ontsnappingsroute afsluiten. Uiteindelijk kwam de Russische grenspost minder dan een kilometer van Anatori en de samenvloeiing van de Argoen en Andaki rivieren te staan. 

De Georgiërs bouwden bij Anatori een nieuwe grenspost, wat de status quo situatie is geworden. Georgië verloor hiermee de controle over circa 10 km², tussen de Alako kloof en Anatori. Rusland claimde dat op een Sovjetkaart uit 1972 Pitsjvni aan de Russische kant van de grens lag, terwijl de Georgische regering een kaart uit 1928 aanhaalde en andere documentatie die het tegendeel moest bewijzen.Georgische boeren uit de omgeving hadden in Pitsjvni seizoensaccommodatie waar ze generatie op generatie gebruik van maakten die ze kwijtraakten.

Demografie 

Volgens de volkstelling van 2014 had Sjatili 22 inwoners. Het dorp was toen geheel etnisch Georgisch bevolkt.

Bezienswaardigheden  

Behalve het gefortificeerde dorp zijn er bijzondere graftombes te vinden op twee kilometer ten noorden van Sjatili, dicht aan de Tsjetsjeense grens. Over de Anatori Graftombes, ook wel Nekropolis genoemd, gaan verschillende verhalen de ronde, maar de meest populaire lezing is dat inwoners van het nabijgelegen historische dorpje Anatori tijdens een uitbraak van de pest zich hier isolatie afzonderden om hun dorpsgenoten niet te besmetten. Een andere lezing, door onderzoekers naar voren gebracht, is dat deze wijze van begraven van de doden een algemene praktijk was in de Noord-Kaukasische gemeenschappen en dat de Anatori tombes de enige in hun soort in Georgië zijn. De graftombes zijn te vinden aan de weg tussen Sjatili en Moetso, op een klif boven de Argoen.

Vervoer 
Sjatili is per auto alleen bereikbaar via de nationale route Sh26 (Zjinvali - Sjatili - Moetso), een rit van 100 kilometer door de kloof van de (Psjavi en Chevsoer) Aragvi, over de 2689 meter hoge Datvisdzjaripas, de waterscheiding van de Grote Kaukasus en langs de bovenloop van de Argoen. De weg loopt voorbij Sjatili en Moetso dood in de Ardotivallei. Het verkeer van en naar Sjatili met de rest van het land kan alleen via Dzjinvali. Er is naar het Russische Tsjetsjenië, langs de Argoen, geen verkeer mogelijk: er is geen grensovergang. De weg naar Sjatili stond jarenlang berucht om de slechte staat. Medio 2019-2021 is de weg gerenoveerd, waarbij de helft verhard is en de noordelijke helft onverhard is gebleven.

Zie ook 
 Aoel
 Moetso
 Chevsoeretië

Referenties 

Dorp in Georgië
Mtscheta-Mtianeti