Indische Nederlanders
Indische Nederlanders, ook afgekort tot "Indisch" of "Indische", zijn etnische Nederlanders met een familiegeschiedenis in het voormalige Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. Indische Nederlanders kunnen grofweg opgedeeld worden in twee groepen: Indo-Europeanen (niet te verwarren met het prehistorische volk Indo-Europeanen) en totoks. De term Indo-Europeaan wordt ook wel afgekort als Indo. Deze behoren tot de Euro-Aziatische gemengdbloedigen omdat zij zowel Europese als Aziatische voorouders hebben. Totoks zijn Indische Nederlanders die als 'volbloed' Europeanen in Nederlands-Indië zijn geboren of er lange tijd hebben gewoond.

Achtergrond en geschiedenis 
Indische Nederlanders zijn etnische Nederlanders met een familiegeschiedenis in het voormalige Nederlands-Indië en worden van Molukkers, Indonesiërs en Javaanse Surinamers – 'volbloed inlanders' – onderscheiden.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren Indische Nederlanders, binnen en buiten de jappenkampen, doelwit vanwege hun Europese etniciteit en loyaliteit. Ook gedurende de Bersiap en de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd werden zij vervolgd om wie zij waren: Nederlanders en Europeanen. Het geweld maakte (tien)duizenden slachtoffers en leidde tot gedwongen repatriëring en een wereldwijde diaspora van (Indische) Nederlanders.

De termen 'Indo-Europeaan' en 'Indische Nederlander' 

Het begrip Indo-Europeaan is vanaf de 19e eeuw in zwang. Het voorste deel, 'Indo' is afgeleid van het Griekse Indoi dat verwijst naar Indië en op zijn beurt weer is afgeleid van (de rivier de) Indus. Indo-Europeanen, of afgekort 'Indo's', zijn nazaten van Europeanen die in de streek Indië woonden.

'Indo' is dus niet afgeleid of een afkorting van Indonesië en/of haar inwoners. Het begrip 'Indonesië' is bovendien relatief modern. Het werd in 1850 door James Richardson bedacht en vanaf 1900 in academische kringen (buiten Nederland) en door Indonesische nationalisten gebruikt. Ruim voor die tijd is het begrip Indo-Europeaan al gebezigd en komt het ook voor in de (wetenschappelijke) literatuur.

De term Indo-Europeaan is overigens nooit een exclusieve aanduiding geweest voor Indo’s uit Nederlands-Indië. Ook in andere delen van Azië worden gemengde Europeanen met de term Indo-Europeaan aangeduid. Zo duiken rond 1825 de begrippen 'Indo-Portugezen' en 'Indo-Engelschen' op, als verwijzing naar gemengdbloedigen in onder andere Brits-Indië. Indo-Europeanen uit Brits Indië worden Brits-Indiër genoemd, maar de Indo-Europeanen uit Nederlands-Indië worden Indische Nederlanders genoemd.

Voordat het begrip Indo-Europeaan zijn intrede deed werd deze groep, onder andere door de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), mestiezen genoemd. Dit is een verbastering van het Portugese mestiço.

Indische Nederlander werd als term gepropageerd door onder andere Th.R. Landouw, in 1916 oprichter van de Indische Democratische Partij (IDP). Landouw vreesde dat een deel van de Indo-Europeanen zich zou afkeren van Nederland en zou opgaan in de Indonesische bevolking. Veel Indo-Europeanen, zoals hij zelf, voelden zich nauwelijks verbonden met de oorspronkelijke bewoners. Landouw wilde daarom voortaan spreken van Indische Nederlanders.

Het begrip Indische Nederlander duikt ook eind 1933 op bij de Indische NSB. Volgens de NSB moest blank niet letterlijk worden opgevat, maar in de betekenis 'zijnde van westerse cultuur'. De term Indo-Europeaan (Indo) zou volgens hen denigrerend zijn en had afgedaan. Dit gold niet voor het bestuur van het Indo-Europeesch Verbond (IEV). Het IEV verzette zich tegen elke poging om de term Indo-Europeaan vervangen te krijgen en het IEV om te dopen tot Indisch-Europeesch Verbond. Met regelmatige tussenpozen stond het onderwerp op de congresagenda, om telkens te worden afgewezen. Voorzitter De Hoog beschouwde 'Indo' als erenaam. "Wij zijn bruine Nederlanders", stelde hij trots. Toen de NSB onder invloed van het Duitse nazisme de raszuiverheidsleer ging aanhangen, pleitte zij ook voor een verbod op seksuele relaties tussen blanken en niet-blanken. Dit betekende het einde van het uitgangspunt van gelijkheid in de Indische NSB. ‘Indo’ won, ten koste van ‘Indische Nederlander’, onder Indo-Europeanen weer aan populariteit.

Na de soevereiniteitsoverdracht aan de Republiek Indonesië in 1950 kwam de juridische betekenis van de term Europeaan te vervallen. De bevolking van de nieuwe republiek werd staatsburgerlijk Indonesiër. Nederlanders die trouw bleven aan het vaderland en dientengevolge hun nationaliteit wilden behouden, werden in de nieuwe republiek juridisch buitenlanders.

Mede dankzij Tjalie Robinson beleefde de term ‘Indo’ na de Tweede Wereldoorlog een revival.

Andere termen voor Europeanen/Nederlanders van gemengd bloed 

Blasteran een Indo-Europeaan, afgeleid van bastaard. Wordt in het huidige Indonesië gebruikt, waarbij de beladen oorsprong niet altijd bekend is.
Blauwe Indo-Europeaan, de oorsprong is een punt van geschil. Werd en wordt gebruikt als scheldwoord en geuzennaam; Het Indisch-Nederlandse zangduo The Blue Diamonds ontleende hieraan zijn naam.
Casados Indo-Portugees
Euraziaat Indo-Europeaan, naar het in Brits-Indië gebruikte Eurasian
Euraziër Indo-Europeaan, naar het in Brits-Indië gebruikte Eurasian
Indische jongens, resp. meisjes gangbare aanduiding voor Indo-Europese mensen in de omgeving van Den Haag
Indo-Dutch Term gebruikt door Indische-Nederlanders in de Verenigde Staten
Mesties Indo-Europeaan, afkomstig van het Portugese mestiço, dat 'van goed, zuiver ras' betekent, wat gebruikt werd om relatief onderscheid te maken tussen de 'wittere' Indo's en de inlanders. Mesties zou volgens andere bronnen juist afkomstig zijn van mixtus, dat 'gemengd' betekent in het Latijn.
Kasties Indo-Europeaan, afkomstig van het Spaanse castizo, dat 'van goed, zuiver ras' betekent, wat gebruikt werd om relatief onderscheid te maken tussen de 'wittere' Indo's en de inlanders
Kleine Boeng minder bedeelde Indo-Europeaan die aan de rand van de kampong woonde
Liplap/liblap Indo-Europeaan, oorsprong onbekend. Mogelijk liflaf uitgesproken op z'n Maleis waarbij de f verandert in de p.
Mardijker van oorsprong de naam voor vrijgemaakte slaven en krijgsgevangenen maar waren meestal mengbloeden van verschillende herkomst. Hun voorouders kwamen uit India, Makasar, Bali, Ambon, Banda, Portugal, Afrika.
Metis Indo-Europeaan, Frans voor gemengdbloedig
Mixstice Indo-Europeaan, van het Latijnse miscre dat mengen betekent
Njonja vrouw, waarschijnlijk van de Portugese titel dona. Thans vrouwelijke mengbloed/Indo.
Nona meisje, afgekort non en verkleind nonnie. Waarschijnlijk van de Portugese titel dona. Thans vrouwelijke mengbloed/Indo-Europeaan.
Petjoe(k) Indo-Europeaan, scheldwoord, oorspronkelijk Javaans voor aalscholver
Pinda scheldwoord voor Indonesiërs door Nederlanders
Poesties onbekend
Serani voor Portugese, christelijke halfbloeden en Indo's van "het laagste soort" (aldus de gebruiker). Van het Arabische nasrani (Nazarenen van Nazaret). Van oorsprong een scheldwoord voor christen geworden moslims.
Sinjo/Signo jongeheer afgekort njo. Van het Portugese senhor. Oorspronkelijk gebruikt voor afstammelingen van Portugezen. Thans mannelijke mengbloed/Indo-Europeaan.
Testies Indo-Europeaan met een Hollandse vader en een Indo-Europese moeder
Toegoenees mengbloeden uit de wijk Toegoe (Tugu) bij Batavia (Jakarta). Toegoenezen stammen af van mardijkers vermengd met Indo-Europeanen.
Toepas van Portugese afkomstige mengbloeden
Van Batavia predicaat gebruikt voor Indo-Europese kinderen in het weeshuis te Batavia in de VOC-tijd.

Oorsprong Indo-Europeanen 
Indo-Europeanen behoren tot de Indo-Europese of Euro-Aziatische (meng)volkeren, omdat zij zowel Europese als Aziatische voorouders hebben. Manado was de plaats waar in de 16e eeuw voor het eerst in de archipel een Indo-Europese gemeenschap ontstond. Indo-Europeanen werden er geboren door de aanwezigheid van achtereenvolgens Portugese, Spaanse en Nederlandse handelaren. De eerste koning van Manado, Muntu Untu, was de zoon van een Spaanse mestizo.

Indo-Europeanen zijn ontstaan uit relaties en huwelijken tussen leden van verschillende Europese en Aziatische bevolkingsgroepen. Ze kwamen onder andere voort uit relaties tussen Europese mannen en Aziatische en/of inlandse vrouwen, maar ook uit relaties en huwelijken tussen Indo-Europeanen en Europeanen en Indo-Europeanen onderling. Na afschaffing van de slavernij (1860) waren relaties en huwelijken tussen Europese mannen en, al dan niet vrijgekochte, Aziatische of inlandse slavinnen onmogelijk. Wel bedienden sommige Europese mannen zich vanaf dien van Aziatische of inlandse concubines (‘njai’).

Noodzaak van Indo-Europese burgers 
Al vroeg in de VOC-tijd besefte men de noodzaak van een permanente Europese migrantengroep in Indië. Deze groep, bij voorkeur voortkomend uit een Europese man en een (gedeeltelijk) Aziatische vrouw, zou kunnen voorzien in goedkoop personeel voor de VOC en was bovendien beter bestand tegen het tropische klimaat.

Voor een kolonie in een grotendeels vijandige omgeving was er behoefte aan een bevolking waarop de Europese bewindvoerders te allen tijde konden rekenen. Deze hoopte men te vinden bij christelijke Aziaten, en Indo-Europeanen, die konden dienen in het leger, de milities en de schutterij. en als administratief en onderwijzend personeel. Aziatische vrouwen, die trouwden met een Europese man, en hun kinderen kregen automatisch de status van Europeaan. Trouwen kon echter alleen met toestemming en onder de voorwaarde dat de vrouw protestant of, later, katholiek was of werd.

Gedurende de Franse periode tussen circa 1790 en 1810 besloot gouverneur-generaal maarschalk Herman Daendels, een Britse aanval vrezend, het aantal Nederlanders te vergroten door Indo-Europese kinderen in tehuizen te verzamelen en te onderwijzen. Hij vergemakkelijkte de procedure waardoor de formele erkenning door de vader en 10 procent van diens salaris al genoeg was om kinderen Europees te maken. Gedurende de 19e eeuw werden Indo-Europese kinderen, die Nederlanders bij inlandse vrouwen hadden verwekt, op grote schaal bij hun moeders uit 'de kampong' (het dorp) weggehaald. Deze kinderen kregen in tehuizen een Europees georiënteerde opvoeding.

VOC-periode 
Gedurende de VOC-tijd werden veel Indo-Europeanen geboren uit een Europese man en een Aziatische of inlandse vrouw, maar ook uit (vrijgekochte) slavinnen.

De afkomst van zowel de Europese man als de Aziatische vrouw was zeer divers. De bevolking van Batavia bestond bijvoorbeeld lange tijd uit mannen van verschillende Europese nationaliteiten, Balinezen, Bandanezen, Birmezen, Chinezen, Indiërs, Makassaren, Melakkers en Indo-Europanen uit onder andere de voormalige Portugese gebieden. Later toen het grondgebied groter werd kwamen daar Sundanezen bij. Er woonden lange tijd geen Javanen.

Als een Europese vader de kinderen die hij bij een Aziatische vrouw – al dan niet slavin – had verwekt, niet erkende, bleven zij onder de hoede van hun moeder. De niet-erkende kinderen van slavinnen die zich tot het christendom of het katholicisme bekeerden verkregen hun vrijheid en gingen op in de bevolkingsgroep van vrije Aziatische christenen, de mardijkers. Aangezien erkenning vaker niet dan wel plaatsvond was dat veelal het geval.

Na 1860 
Huwelijken tussen (Indo-)Europeanen en Aziatische vrouwen werd vanaf halverwege de 19e eeuw, hoewel niet bij wet verboden, wel ontmoedigd door allerlei bepalingen en constructies.

Zo hanteerden sommige werkgevers voor Nederlandse mannen tot 1920 een trouwverbod gedurende de eerste zes jaren van het arbeidscontract (trouwen met Nederlandse vrouwen was ook verboden) en waren er financiële drempels en administratieve verplichtingen (zoals het aanvragen van toestemming om te mogen trouwen). In de praktijk leefde meer dan de helft van de Europese mannen ongehuwd samen met hun Aziatische vrouw. Aziatische vrouwen hadden volgens een wetsartikel uit 1948 geen rechten met betrekking tot door een Europese vader erkende kinderen. Ze kon dus geen voogdij over minderjarige kinderen claimen na de dood van de Europese vader.

In hogere sociale klassen werd het gebruikelijk na het VOC-tijdperk dat Indo-Europese zonen naar Nederland werden gestuurd voor een hogere opleiding en het leggen van nuttige relaties. Indo-Europese dochters werden bij voorkeur gekoppeld aan Nederlandse nieuwkomers. Indo-Europese zonen die niet de mogelijkheid hadden om naar Nederland te gaan, gingen relaties aan met of Indo-Europese of inlandse/Aziatische vrouwen. Een relatie tussen een Indo-Europese man en een Europese vrouw kwam niet vaak voor, zo'n relatie werd gezien als een sociale vernedering voor de vrouw.

Juridische indeling van de bevolking 
In juridische zin kende de Nederlandse wetgeving aanvankelijk slechts twee categorieën bevolkingsgroepen: inlands en Europees. Mensen van gemengde afkomst werden in een van beide categorieën ingedeeld. Bepalend hierbij was de wettelijke erkenning door de Europese ouder: kreeg men die, dan werd men juridisch ingedeeld bij de Europeanen, kreeg men die erkenning niet, dan bleef men inlands (wat nu Indonesisch heet). In de praktijk betekende het laatste vaak dat het kind met zijn moeder 'in de kampong verdween', een uitdrukking die zelfs in officiële stukken werd gebruikt.

Erkenning of wettiging van een kind, door een (Indo-)Europeaan buiten huwelijk verwekt bij een inlandse/Aziatische vrouw, kwam voor een kind dus neer op een overgang van de ene naar de andere bevolkingsklasse. Een bijzondere situatie deed zich voor wanneer een inlandse of een niet erkende Indo-Europese vrouw trouwde met een Europeaan die daarna weer van haar scheidde. Haar juridische en maatschappelijke status veranderde dan van inlandse in Europeaan en na de scheiding weer in inlandse.

In de grondwet van 1814-1815 werd voor het eerst gesproken over het 'Nederlandsche volk'. Hieronder vielen alle bewoners van de negen provincies die tot het grondgebied van Nederland behoorden. De Nederlandse nationaliteit was nog niet als een zelfstandige juridische status omschreven. Het Nederlandse volk kreeg het recht om in openbare functies benoemd te worden en kiesrecht. Volgens het eerste, na de val van Napoleon geschreven, Nederlandse Burgerlijk Wetboek van 1838 was iedereen die in Nederland of in de koloniën was geboren Nederlander. Dit betekende dat vrijwel de gehele bevolking van Nederland én van de koloniën de Nederlandse nationaliteit bezat, maar slechts een heel klein aantal beschikte over een paspoort.

De inheemse bevolking verloor in 1893 het Nederlanderschap, werd uitgesloten van de daaraan verbonden politieke rechten en belandde in een nationaliteitsrechtelijk vacuüm. In 1910 werden zij Nederlands onderdaan door de wet Nederlands-onderdaanschap-niet-Nederlanderschap.

Rond 1920 werd er een derde juridische categorie ingezetenen in het leven geroepen: 'Vreemde Oosterlingen'. Hierin werden immigranten uit niet westerse landen ingedeeld, met name Chinezen, Arabieren en Indiërs. De laatsten ook wel Brits-Indiërs genoemd, omdat de verwarring tussen Brits-Indië en Nederlands-Indië bij de naamgeving parten speelde. Voor hen golden andere wetten en voorschriften dan voor de inlanders en de Europeanen. Japanners werden daar niet toe gerekend, zij werden beschouwd als Europeanen omdat het Japanse rechtstelsel toentertijd gebaseerd was op Europees recht.

Door hun vader erkende Indo-Europeanen waren vanaf het begin van de VOC-periode juridisch Europeaan en kregen vanaf 1838 ook de Nederlandse nationaliteit. Maatschappelijk gezien vormden de Indo-Europeanen een tussenlaag (onderste laag van de Europese groep) tussen de autochtone bevolking (de inlanders/Indonesiërs) en de sociale top van Europeanen. Een klein deel van die middenlaag of middenklasse, meestal de oude of de gegoede Indo-Europese families, behoorden tot de sociale top van de Europeanen/Nederlanders.

De term Nederlands onderdaan was ruimer dan de term Nederlander: inlanders (Indonesiërs) waren wel Nederlands onderdaan, maar geen Nederlandse staatsburger. Na de onafhankelijkheid konden achterblijvende Nederlanders tot december 1951 kiezen om Nederlander te blijven of om Indonesiër te worden. Inlanders werden automatisch Indonesiër. Voormalige Nederlanders die Indonesiër waren geworden konden later gedurende een beperkte periode alsnog opteren voor het Nederlanderschap en uit Indonesië vertrekken. Dit waren de zogenoemde spijtoptanten.

(Achter)namen 
Aziatische vrouwen droegen vaak als achternaam de plaats van oorsprong. Wanneer ze trouwden met een Europeaan of een Indo-Europeaan, kregen ze de Europese status en een Europese naam. In sommige gevallen was de voornaam een afgeleide van de naam van haar man. Kinderen geboren uit een buitenechtelijke relatie die erkend werden, kregen in sommige gevallen een uit de vadersnaam verbasterde achternaam. Een voorbeeld is Arnolda Schulp (schelp), wier vader Mossel heette. Een ander voorbeeld is Kijdsmeir, de naam van de buitenechtelijke erkende kinderen van Van Riemsdijk (Kijdsmeir is Riemsdijk achterstevoren). De verbastering van achternamen van erkende Indo-Europese kinderen ging tot in de 20e eeuw door. Enkele voorbeelden zijn: Reijem (Meijer), Esreteip (Pieterse) en Nesjan (Jansen).

Er bestaan verschillende Indo-Europese roepnamen. Sommige roepnamen zijn verbasteringen van de voornaam terwijl andere geen enkel verband hebben met de voornaam. Wanneer een kind ziekelijk was, gaf een baboe het kind soms een andere naam omdat ze geloofde dat het kind ziek was doordat het een naam had gekregen die niet bij hem paste. Andere familieleden namen dit over en bleven die naam als roepnaam gebruiken. Europese voornamen waren soms moeilijk uit te spreken voor bedienden en familieleden, en werden hierdoor zo verbasterd dat iedereen ze uit konden spreken. Een ander fenomeen dat optrad bij de vertaling van een Europese naam was de verwisseling van de F, V en de P. Een naam als Frederik kon veranderen in Pede, Charles in Tjalie en Yvonne in Vonnie of Vonneke. Een roepnaam werd ook gevormd door de laatste lettergreep van de voornaam te herhalen.

Japanse bezetting 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Nederlands-Indië in 1942 door het Japanse leger veroverd en bezet gehouden. Ruim 42.000 militairen met een Europese of gemengde achtergrond kwamen in krijgsgevangenschap. Ook veel burgers werden geïnterneerd. Een paar maanden na het begin van de Japanse bezetting werd begonnen met de registratie van niet-inlanders. De Europeanen werden opgedeeld in volbloed Europeaan en gemengdbloedig. Omdat het voor de Japanners niet duidelijk was waar de loyaliteit van de Indo-Europeanen lag kregen die het voordeel van de twijfel. Het merendeel van de Indische Nederlanders bleef zodoende aanvankelijk buiten de kampen.

Toen veel Indo-Europeanen weigerden zich pro-Japans op te stellen kwam er in 1943 een tweede selectie waarbij Japanse ambtenaren bepaalden tot welke groep men behoorde. Ter selectie werd onder andere gekeken naar de manier van lopen en bij twijfel was vooral de kleur van de ogen doorslaggevend. Om aan te tonen dat men gemengdbloedig was diende men te beschikken over een een afstammingsbewijs, een asal oesoel. Uiteindelijk belandde ook het gros van de Indische Nederlanders in een kamp. Naar schatting 13.000 mensen zijn in de Japanse kampen om het leven gekomen, waaronder veel mannen die waren ingezet als dwangarbeiders aan de Dodenspoorwegen. In totaal zijn er tijdens de Tweede Wereldoorlog in Azië naar schatting zo’n 25.000 Nederlanders om het leven gekomen.

Op 15 augustus 1945 maakte de Japanse keizer in een radiotoespraak de capitulatie van zijn land bekend. Nederlands-Indië was weer vrij, maar voor veel Indische Nederlanders betekende dit niet het einde aan de beproevingen. De Indonesische nationalist Soekarno riep namelijk de Republiek Indonesië uit en dat leidde tot de bersiapperiode.

Bersiap 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog richtte de Japanse bezettingsmacht in Nederlands-Indië inlandse paramilitaire organisaties op die hen konden bijstaan. De leden van deze organisaties werden door Japanse instructeurs getraind en waren bewapend met een machete (kapmes) en een bambu-runcing (puntige bamboestok) van circa twee meter lang. Aangezien er na de capitulatie van Japan - op enkele KNIL-eenheden na - niet meteen geallieerde troepen beschikbaar waren, kregen de Japanners van de geallieerden order om de status quo te handhaven totdat geallieerde troepen zouden arriveren. Er was de facto sprake van een machtsvacuüm dat (deels) door gewelddadige anti-Europese milities werd gevuld.

Hoewel Soekarno en Hatta zich aanvankelijk terughoudend opstelden eisten de pemoeda'''s na de Japanse capitulatie onmiddellijke onafhankelijkheid.Molemans, Griselda; Opgevangen in andijvielucht - De opvang van ontheemden uit Indonesië in kampen en contractpensions en de financiële claims op basis van uitgebleven rechtsherstel, uitgeverij: Quasar Books, Amsterdam, 2014; ISBN 9780615951010
Birma-Thailandcompensatie De opbrengst van de aan Thailand verkochte Birmaspoorweg, die tijdens de Japanse bezetting gebouwd werd door dwangarbeiders, werd aangemerkt als smartengeld voor de overlevenden. Volgend de stichting Task Force Indisch Rechtsherstel'' (TFIR) was de in 1954 door de Nederlandse overheid gepubliceerde oproep in enkele kranten in Nederland en Indonesië niet voldoende om alle rechthebbenden te bereiken. De organisatie riep daarom rechthebbenden op om samen alsnog compensatie te claimen bij de Nederlandse overheid.

Het Gebaar en 'erkenning' 
In 2001 richtte de Nederlandse regering het zelfstandig bestuursorgaan Stichting Het Gebaar op om aan, kort gezegd, mensen die Nederlander waren gebleven of geworden en die tijdens de Japanse bezetting in Indië hadden verbleven of elders door de Japanners waren geïnterneerd of tewerkgesteld en die in 2001 nog in leven waren, een uitkering te betalen van in totaal € 159 miljoen, als gebaar in verband met problemen bij het rechtsherstel na afloop van de Japanse bezetting in Nederlands-Indië en tekortkomingen, kilte, en te veel formalisme en bureaucratie bij de opvang in Nederland (voor zover van toepassing). Op verzoek van de Indische gemeenschap werd geen onderscheid gemaakt tussen wie wel en wie niet in jappenkampen hadden gezeten ("binnenkampers" en "buitenkampers").

Het bedrag werd uiteindelijk vastgesteld op € 1822 per persoon, corresponderend met 87.000 betrokkenen.

Zie ook 
 Tempo Doeloe

Mens en maatschappij in Nederlands-Indië
Nationaliteit en recht
Migratiegroep in Nederland