Mens van Vitruvius en Vitruviusman
De Mens van Vitruvius is een stelsel van lichaamsverhoudingen zoals Vitruvius die beschreef in zijn De architectura. Een Vitruviusman is een afbeelding van een man als demonstratie van de voorschriften van Vitruvius. De bekendste Vitruviusman is een tekening van Leonardo da Vinci van omstreeks 1490, die onder meer op de Italiaanse versie van de 1 euromunt staat. De Vitruviusman wordt gezien als een symbool van het humanisme, met de mens als het middelpunt van het heelal.

Mens van Vitruvius
Vitruvius beschreef in het Latijn in zijn geschrift "De architectura" (Boek 3, Hoofdstuk 1) de verhoudingen van het menselijk lichaam en gaf voorschriften voor tempelbouw. Hij legde uit dat het lichaam precies in een omgeschreven cirkel of vierkant met de navel als middelpunt past, respectievelijk Homo ad circulum (mens in cirkel) en Homo ad quadratum (mens in vierkant). Vitruvius ging niet in op verschillen tussen man en vrouw, maar beschreef een algemeen mannelijk lichaam.

 paragraaf 3 ... erit eaque mensura ad manus pansas: "de lengte van de uitgestrekte armen is gelijk aan de lichaamslengte". Vitruvius rekende de verhoudingen om in de totale lichaamslengte en de grootte van het hoofd, in tabelvorm:

 paragraaf 8 ....palmus autem habet quattuor digitos: "een handpalm is de breedte van 4 vingers". Vitruvius rekende als volgt door - vergelijk onderstaande tabel:
 een voet is de breedte van 4 handpalmen (12 inch), een kubit is de breedte van 6 palmen, de lengte van de man is 4 kubits (4 x 6 = 24 palmen).

Vitruviusman

Leonardo da Vinci
De beroemde tekening van Leonardo da Vinci van de Vitruviusman was een van de ongeveer 60 illustraties die hij maakte voor De divina proportione, een traktaat van de wiskundige Luca Pacioli.
Leonardo baseerde zich op de beschrijvingen van Vitruvius maar hij voerde empirisch onderzoek uit voordat hij de tekening maakte. De tekening wordt ingedeeld bij het anatomisch onderzoek waar Leonardo dan al enige tijd mee bezig was. Voorafgaand aan de tekening nam hij systematisch lichaamsmaten van mannen op. Proportieleer werd in deze tijd meer toegepast, onder meer door Leon Battista Alberti, die er een canon (de statua) over naliet.
De tekening van 345 bij 245 mm maakte deel uit van een verzameling grafische kunst van Giuseppe Bossi die in 1822 door de Gallerie dell'Accademia van Venetië werd aangekocht.

Volgens Leonardo's begeleidende tekst in spiegelschrift is de tekening een studie naar Vitruvius van het (mannelijke) menselijk lichaam, maar de tekening wijkt enigszins af van de conventies die Vitruvius definieerde als Homo ad circulum (mens in cirkel) en Homo ad quadratum (mens in vierkant). Volgens Frank Zöllner plaatste Leonardo vraagtekens bij de maten volgens de metrologische conventie van de antieken. Als centrum nam Da Vinci voor de homo ad circulum de navel (volgens de conventies) maar voor de homo ad quadratum de genitaliën. De tekening geldt als een schoolvoorbeeld voor het streven naar wiskundige exactheid in de kunst. Het bijschrift van de tekening is opgesteld in spiegelschrift, zoals het leeuwendeel van de nalatenschap van Leonardo. Hij hechtte aan meetkunde: Non mi legga chi non è matematico nelli mia principi, "Lees me niet die geen wiskundige is in mijn beginselen".

De Vitruviusman van Leonardo wordt vaak ingeroepen als illustratie van de gulden snede, maar als men over een afbeelding zonder vervormingen beschikt kan men nagaan dat de gulden snede een cirkel oplevert die veel te groot is. Voor de straal van de ware cirkel, m.a.w. de hoogte van de navel, vindt men een waarde die ongeveer 0,60622 keer de lichaamshoogte is. Ook wordt hij vaak genoemd in verband met een pentagon of een pentagram, maar dat is een verwarring met de latere pentagram-man van Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim.

Bijschrift tekening
Leonardo da Vinci schreef boven en onder zijn tekening van de Vitruviusman in spiegelschrift een tekst in het Italiaans, waarin hij uitlegt dat hij de voorschriften van Vitruvius volgt in de lichaamsverhoudingen. De tekst luidt met uitgeschreven abbreviaturen en vertaling:

Andere interpretaties

Moderne hommages aan Leonardo da Vinci

Publicaties 
 1511 - Vitruvius: De architectura, eerste gedrukte versie in het Latijn met twee tekeningen van de Man van Vitruvius.
 1521 - Italiaanse vertaling van De architectura met een houtsnede die een Vitruviusman uitbeeldt. Deze heeft buiten proportie vallende voeten en handen om hem in zowel het vierkant als de cirkel te kunnen plaatsen.
 1684 - C. Perrault: Les dix livres d'architecture de Vitruve, Corrigés et traduits en 1684, Parijs.
 1962 - F. Grancher, ed.: Vitruvius, De Architctura libri, London.
 1985 - H. Knell: Vitruvs Architecturstheorie, Versuch einer Interpretation, Darmstadt.
 1989 - J.J. Coulton, ed.: Modules and Measurements in Ancient Design and Modern Scholarship, H. Geertman & J.J. De Jong, Leiden, pp. 85 – 89
 1999 - Ton Peters: Vitruvius, Handboek bouwkunde, Amsterdam.
 2014 - H. Anna Suh: Leonardo da Vinci, Schetsen & aantekeningen, Librero, Kerkdriel.

Tekening
Leonardo da Vinci