Miniaturen in het Getijdenboek van Katharina van Kleef
De Miniaturen in het getijdenboek van Katharina van Kleef uit de vroege 15e eeuw, gemaakt door een anoniem meester, vormen een verluchtingsprogramma dat een aparte plaats inneemt in de geschiedenis van de verluchting van getijdenboeken.

Inleiding 
Het Getijdenboek van Katharina van Kleef is een uit de vroege 15e eeuw daterend verlucht getijdenboek dat toebehoorde aan Katharina van Kleef en in opdracht van haar echtgenoot Arnold van Egmont of haar vader Adolf IV van Kleef-Mark rond 1440 werd vervaardigd door een tot op heden niet-geïdentificeerde Nederlandse kunstenaar, die bekendstaat als de Meester van Katharina van Kleef.

De meeste van de besproken miniaturen zijn te bekijken op de website van de Morgan Library.

Zoals in het betrokken artikel omstandig werd uitgelegd, werd het originele getijdenboek gesplitst in twee boeken die elk op zich een eigen leven gingen leiden. Het bevindt zich momenteel in twee delen in het Morgan Library and Museum in New York als de manuscripten M. 917 en M. 945. Dit laatste staat ook bekend als de Guennol Hours of ook wel de Arenberg Hours.

Inhoud van het handschrift 
John Plummer, hoofd curator van de afdeling handschriften bij de Morgan Library, heeft in 1964 een werk gepubliceerd waarin hij de originele versie van het handschrift opnieuw had samengesteld.
Het originele handschrift bevatte de volgende secties:
 f3r-f14v: Kalender
 f15r-f63v: Mariagetijden
 f64r-f97r: Officie van het Heilig Kruis
 f97vr-f109v: Zondagsgetijden van de Heilige Drievuldigheid
 f110r-f117v: Mis van de Heilige Drievuldigheid
 f118r-f130v: Maandaggetijden van de doden
 f131r-f138r: Requiem mis
 f138v-f150rv: Dinsdaggetijden van de Heilige Geest
 f150v-f157r: Mis van de Heilige Geest
 f157v-f168v: Woensdaggetijden van alle heiligen
 f169r-f176v: Mis van alle heiligen
 f177r-f189r: Donderdaggetijden van het heilig sacrament
 f189v-f197v: Mis van het heilig sacrament
 f198r-f220v: Vrijdaggetijden van de goddelijke barmhartigheid
 f221r-f229v: Mis van het heilig kruis
 f230r-f239v: Zaterdaggetijden van de Heilige Maagd
 f239v-f248v: Mis voor de heilige Maagd
 f249r-f266v: Boetepsalmen
 f267r-f303r: Dodenofficie
 f303v-f366v: Suffragia
 f367r-f368v: Gebed tot God de Vader

De inhoud van het getijdenboek is uitzonderlijk. Hoewel specifieke getijden voor de weekdagen ook voorkomen in enkele andere getijdenboeken die in Vlaanderen werden gemaakt, is dit zeker niet het geval voor Nederland. De combinatie met specifieke missen voor de weekdagen komt niet voor, noch in de Nederlanden noch in Frankrijk. Er zijn enkele gevallen bekend uit Italië. In het handschrift BnF Latin 757, dat omstreeks 1385 in Lombardije gemaakt werd voor Bertrando di Rossi, Conte di San Secondo, vindt men dezelfde combinatie van weekgetijden, normale grote getijden en missen terug. De weekgetijden hebben, op het vrijdaggetijde na, trouwens dezelfde indeling als in het Getijdenboek van Katharina van Kleef, evenals de missen gebonden aan de weekdagen. Wel komen in dit handschrift nog een behoorlijk aantal andere missen voor die op bepaalde feestdagen moesten gelezen worden.

Het Boucicaut getijdenboek bevat wel missen maar geen weekgetijden en in de Bedford getijden zijn dezelfde weekgetijden opgenomen als in de Katharina getijden, maar geen missen.  In het getijdenboek van Bianca van Savoye (Bayerische Staatsbibliothek München 23215) komen ook missen en getijden voor. Missen kan men ook terugvinden in het Savoye-getijdenboek, maar daar zijn de missen op latere datum toegevoegd in opdracht van Karel V van Frankrijk die het boek kocht na 1361. Ook in de Petites heures du duc de Berry, waarvan de inhoud sterk doet denken aan die van de Savoye-getijden, kan men weekgetijden en missen terugvinden. Wieck vermoedt trouwens dat de Savoye-getijden model hebben gestaan voor deze Petites Heures. Maar de weekgetijden in de Petites Heures verschillen van die in het getijdenboek van Katharina. Verder zijn er buiten het Smith-Lesouëf getijdenboek, waarvoor BnF 75 model zou gestaan hebben, geen gelijkaardige combinaties van weekgetijden en missen bekend.

Wat men alleszins kan stellen is, dat het opnemen van weekgetijden met uitvoerige verluchting voornamelijk voorkwam bij de zeer rijke hoge adel waarvoor een dergelijk getijdenboek zonder twijfel ook een prestigeobject was.

Ook al zou BnF 757 inhoudelijk model hebben gestaan voor de getijden van Katharina van Kleef, is de verluchtingscyclus zeker niet gelijklopend. In BnF 757 worden de weekgetijden ingeleid met een miniatuur uit het scheppingsverhaal, de Mariagetijden worden geïllustreerd met miniaturen uit het passieverhaal.

Friedrich Gorissen maakt de conclusie dat men voor de inhoud waarschijnlijk is uitgegaan van het Italiaanse model, misschien op een handschrift uit de kring van Maria van Bourgondië, dochter van Jan zonder vrees en moeder van Katharina. Het feit dat haar tante, Anne van Bourgondië, een qua inhoud vrij gelijkaardig boek bezat (Bedford getijden), wijst ook in die richting, maar dit blijft speculatie.

Verluchtingsprogramma
In de hoofding van elke tabel staat "Tp" voor "type miniatuur": V(olblad) of K(lein) en "Bk" voor het originele boek: G(uennol of M.945) of M(organ of M.917). Naast de naam van het getijde staat een referentie naar de website van de Morgan Library, waarop u kunt klikken om de miniatuur te bekijken.

Mariagetijden 

Het verluchtingsprogramma van de Mariagetijden wijkt sterk af van wat gebruikelijk is in getijdenboeken uit de Nederlanden en Frankrijk. De Franse versie van de verluchting van de Mariagetijden ziet er als volgt uit:
 Metten: De annunciatie
 Lauden: Visitatie
 Priem: Geboorte van Christus
 Terts: Verkondiging aan de herders
 Sext: Aanbidding der wijzen
 None: Opdracht in de tempel
 Vesper: De vlucht naar Egypte
 Completen: De kroning van Maria

Volgens de Vlaamse traditie werd de vesper meestal aangekondigd met de ‘Moord op de onnozele kinderen’ en de completen met de ‘Vlucht naar Egypte’. Er bestaan ook andere cycli waar de onderdelen van de Mariagetijden worden ingeleid met telkens twee miniaturen: één uit het levensverhaal van Maria zoals hierboven beschreven en een andere uit het passieverhaal. Men ziet onmiddellijk dat hier een compleet ander schema werd gevolgd.

Kruisgetijden 

De beeldcyclus die gebruikt werd voor de kruisgetijden is vrij traditioneel. Men vindt diezelfde cyclus terug in verscheidene getijdenboeken, onder meer in het Bedford-getijdenboek, in het Getijdenboek van Jeanne d'Evreux en in de Très belles heures de Notre-Dame. Maar ook in een aantal Noord-Nederlandse getijdenboeken komt men dezelfde of een gelijkaardige verluchtingscyclus tegen. Een mooi voorbeeld hiervan is het getijdenboek Codex 1117 van de Keulse Diocesane- en Dombibliotheek.

De cyclus van afbeeldingen die gebruikt wordt om de kruis- of passiegetijden te verluchten wordt ook dikwijls gebruikt voor de verluchting van de Mariagetijden, vooral in Italiaanse handschriften is dit frequent. In de getijden van Katharina Van Kleef heeft de verluchter, of de persoon die met hem het verluchtingsprogramma opstelde, zich gehouden aan het klassieke schema dat in Frankrijk en de Bourgondische Nederlanden gebruikelijk was, ook al ging de tekst dan misschien terug op een Italiaans voorbeeld waar men trouwens de alternatieve cyclus gebruikte voor de Mariagetijden.

Zondagsgetijden van de Heilige Drievuldigheid 

Deze sectie bevat de getijden zelf en een mis van de Heilige Drievuldigheid

Gezien de getijden van de Heilige Drievuldigheid op zich al vrij zeldzaam zijn kan men niet veel vergelijkingsmateriaal aanvoeren. In het BnF 757 handschrift en in de Bedford getijden zijn alleen de metten van elk daggetijde verlucht.

In de Savoye getijden vindt men  het volgende programma:
 Metten: Drievuldigheid
 Lauden: Pinkstertafereel
 Priem: de Drievuldigheid verschijnt aan Abraham
 Terts: Het visioen van Jesaja
 Sext: Het doopsel van Christus
 None: De transfiguratie op de berg Tabor
 Vespers: Een prekende apostel
 Completen: God aanbeden door de 24 ouderlingen

De Petites Heures hebben een vrij gelijkaardig programma.

Enkele miniaturen uit het Katharina getijdenboek zijn wel hoogst origineel zoals de miniatuur bij de none die hiernaast is afgebeeld.

Maandaggetijden van de doden 

Deze sectie bevat de getijden zelf en een mis voor de doden

De miniaturen in de maandaggetijden van de doden zijn zeker geen klassieke iconografie. Het tafereel in de sterfkamer laat de conventionele benadering zien met de stervende met de doodskaars in zijn hand, de dokter die de urine nakijkt en de geestelijken die aan het bidden zijn, maar de ongeïnteresseerde jongelui achteraan rechts, waarvan er een in de bas de page in de geldkoffer zien graaien, is niet echt gebruikelijk.

Ook het gebruik van de hellemond was, in de tijd dat het getijdenboek gemaakt werd, zeker geen gemeengoed. Men gebruikte die afbeeldingen niet in getijdenboeken waarvan het cliënteel toch voor een belangrijk deel uit adellijke dames bestond, die men niet wou afschrikken met dergelijke vreselijke taferelen. In deze getijden wordt trouwens niet de hel maar het vagevuur afgebeeld.

Ook het verhalend element tussen miniaturen is blijkbaar een uitvinding van de Kleef-meester. Op de miniatuur bij de none wordt er brood geofferd op het altaar, dat door een engel afgeleverd wordt in het vagevuur op de miniatuur van de vespers.

Dinsdaggetijden van de Heilige Geest 

Deze sectie bevat de getijden zelf en een mis van de Heilige Geest.
Het officie van de Heilige Geest is even oud als het officie van de maagd Maria, maar er bestond geen iconografische traditie voor dit getijde. Meestal gebruikte men Bijbelse verhalen of taferelen uit de handelingen van de apostelen om de werking van de Heilige Geest te illustreren zoals de doop van Christus in de Jordaan, de nederdaling van de Heilige Geest met Pinksteren, predikende apostelen en dergelijke.

Op de eerste miniatuur na heeft de miniaturist van het getijdenboek van Katharina naar andere oplossingen gezocht. Hij, of meer waarschijnlijk zijn raadgever, heeft zich gebaseerd op de zeven gaven van de Heilige Geest. Omdat deze cyclus nieuw was en misschien niet duidelijk voor de doorsnee gelovige, heeft hij bij de meeste miniaturen een verklarende tekst toegevoegd en in verschillende miniaturen zijn ook banderollen met tekst toegevoegd, zeg maar onze moderne tekstballonnen, om het gebeuren te verduidelijken.

Woensdaggetijden van alle heiligen 
Deze sectie bevat de getijden zelf en een mis van alle heiligen.

Donderdaggetijden van het heilig sacrament 
Deze sectie bevat de getijden zelf en een mis van het heilig sacrament.

Vrijdaggetijden van de goddelijke barmhartigheid 

Deze sectie bevat de getijden zelf en een mis van het heilig kruis.
De getijden van de goddelijke barmhartigheid zijn vrij zeldzaam in getijdenboeken. Ze komen niet voor in de Savoye-getijden, noch in de Petites Heures du duc, de Berry hoewel die toch een ganse reeks exotische getijden bevatten. In het handschrift BnF Latin 757 bevatten de vrijdaggetijden de korte kruisgetijden, wat trouwens de normale cyclus was en niet de getijden van Gods barmhartigheid. De mis die er op volgde was de mis van het heilig kruis.

Dit getijde is trouwens, van de weekgetijden, het enige in de vorm van het normale getijdengebed, ook wel "lange" getijden genoemd, in tegenstelling tot de weekgetijden die men "korte" getijden noemt. De lange getijden hebben het liturgische koorgebed als basis, ze bevatten nocturnes in de metten en zijn verder samengesteld uit psalmen met antifonen, lezingen en beurtzangen. De korte getijden zijn een reeks van gebeden zonder psalmen en nocturnes en veel recenter van oorsprong (2e helft van de 14e eeuw). Voor een vergelijking van korte en lange getijden zie van Wijk.

De illustratie van deze getijden is een prachtig voorbeeld van een verhaal dat van de ene miniatuur naar de andere wordt verder verteld, het lijkt wel een stripverhaal. De miniaturist illustreert het verhaal van Adam, die op zijn sterfbed, zijn zoon uitzendt om een tak van de boom van genade uit het paradijs te gaan halen. Dan volgen de wederwaardigheden van die twijg, die zal uitgroeien tot een boom, waaruit het kruis van Christus zal gemaakt worden. Het verhaal op zich hoort thuis in de wereld van de legendes en het is dus vreemd het aan te treffen in een religieus boek.

Deze verhalenreeks sluit perfect aan bij de kruisgetijden die we normalerwijze als getijde voor de vrijdag hier hadden moeten vinden.

Zaterdaggetijden van de Heilige Maagd 

Deze sectie bevat de getijden zelf en een mis voor de heilige Maagd.

Boetepsalmen

Dodenofficie

Suffragia 

De Suffragia of gebeden tot de heiligen zijn uitzonderlijk uitgebreid in het getijdenboek van Katharina van Kleef, maar dit kwam meer voor bij werken gemaakt in opdracht van de hoge adel. Wat bijna nooit voorkomt is het gebruik van minstens halfblad miniaturen voor de verluchting van dit onderdeel, alleen het getijdenboek van Karel III, koning van Navarra, heeft ook halfblad miniaturen in de suffragia.

In totaal telt deze sectie 56 miniaturen. Dit onderdeel was bij de splitsing in zijn geheel overgenomen in het deel dat later gecatalogiseerd werd als M.917. De meeste heiligen zijn afgebeeld, rechtopstaande voor een eredoek of goudbehang met hun attributen, maar veel van de randversieringen waarvoor het boek befaamd is, zijn in de suffragia terug te vinden.

Margeversiering 
Nagenoeg elke tekstbladzijde is voorzien van margeversiering soms met eenvoudig penwerk ofwel met   een verticale staaf langs de linkerzijde van de marge die aan beide uiteinden openbloeit in een blad al dan niet met een bloem eraan . Soms zijn de bloemen of bladeren verder uitgewerkt tot een figuurtje dat uit het blad lijkt te ontspruiten . Ook de margeversiering is, evenals de tafereeltjes in de rand, zeer divers en zeer afwisselend.

Nederlands manuscript
Getijdenboek
Manuscript uit de 15e eeuw