Kroningsoproer
Het kroningsoproer of de kroningsrellen van 30 april 1980 behoren tot de grootste ordeverstoringen of rellen in de Nederlandse geschiedenis in vredestijd. Tijdens de troonopvolging met inhuldiging van koningin Beatrix op Koninginnedag 1980 waren de straten van Amsterdam niet het toneel van het volksfeest waar de organisatoren op hadden gehoopt. Onder de leus 'Geen woning, geen kroning!' gingen krakers, autonomen en andere al dan niet radicale jongeren de straat op met verschillende doelen: een deel protesteerde tegen de woningnood, anderen waren van plan de inhuldiging te verstoren. De dag eindigde in grote krakersrellen. De inhuldiging en balkonscène werden echter niet verhinderd.

Aanloop 
Het Amsterdam in de jaren 1970 kende woningnood tegelijk met langdurige leegstand. Jonge mensen zonder woonruimte kraakten leegstaande panden. Hieruit ontstond de kraakbeweging. De renovatie voor de kroningsceremonie van de koninklijke paleizen (Paleis Noordeinde en het Paleis op de Dam) door het ministerie dat ook volkshuisvesting in haar portefeuille had, maakte kraakactivisten boos omdat er volgens hen beter geld in nieuwe betaalbare woonruimte gestoken kon worden. Ook een snel stijgende (jeugd)werkloosheid en irritatie over speculaties met Amsterdamse panden speelde mee.

In Amsterdam ging het al in de maanden voor het kroningsoproer in de richting van gewelddadige confrontatie tussen krakers en de politie. Vanaf eind 1979 bereidde de kraakbeweging zich voor op een grote barricadestrijd in het stadscentrum om de ontruiming van de panden De Groote Keyser te voorkomen. Tot een ontruiming kwam het echter niet. Tijdens een kraak, ontruiming en gewelddadige herkraak van een pand in de Vondelstraat kwam de botsing alsnog. Straten werden dagenlang gebarricadeerd. Voor de tweede ontruiming werden rupsvoertuigen van de genie ingezet om deze barricades te doorbreken, samen met pantserwagens van de Koninklijke Marechaussee. De kraak werd gelegaliseerd, net als de gemeente al in januari tot aankoop van De Groote Keyser voor legalisering had besloten. Tegen een achtergrond van grote woningnood en een georganiseerde tegencultuur van krakers, jongerenwerkers en politieke jongerenorganisaties werd de inhuldiging van koningin Beatrix aangegrepen om actie te voeren. Onder de bekende leus 'Geen woning, geen kroning!' konden deze aanvankelijk op steun rekenen van linkse partijen, bladen als de Volkskrant en Vrij Nederland en de omroepvereniging VARA. Voor de actiedag werden door het Landelijk Overleg Kraakgroepen ook buiten Amsterdam verschillende acties gepland om van de verwachte afwezigheid van de politie te kunnen profiteren.

Betrokkenen 
Vanuit het kabinet-Van Agt werd een taakgroep ingesteld om de feestelijkheden voor te bereiden. Ook in de gemeente Amsterdam werden politie en college voorbereid op de taken voor de 30e april.

Ook vanuit de kraakbeweging werden flinke voorbereidingen getroffen. Vanuit het kraakpand de Groote Keijser zou de hele dag Radio de Vrije Keijser te horen zijn, daarnaast was er ook een stoorzender aanwezig. Verschillende kraakgroepen hadden kraakacties gepland en er waren plannen om de Dam vol met pamfletten te strooien.

30 april

Een kleine tienduizend politiemensen, marechaussees en militairen waren in Amsterdam om op deze dag de orde te bewaken. Het gebied waar de troonsafstand en inhuldiging plaatsvond (Dam en Nieuwe Kerk) was rondom afgegrendeld en bewoners in het gebied dienden een speciale pas te hebben. De binnenstad van Amsterdam werd met twee veiligheidslinies door de Mobiele Eenheid (ME) beschermd. Er waren sluipschutters en speciale eenheden die de Dam en de hoge gasten uit binnen- en buitenland bewaakten. De politie zette ook twee helikopters en verkenningseenheden op de grond in.

De VARA hield, samen met Radio Stad Amsterdam, een speciale live-uitzending.

Tijdlijn 
In de ochtend werden op kraakpanden door de stad spandoeken ontrold waarop "om half twaalf gebeurt het" en "11:30" te lezen stond.

Afloop
De materiële schade door de rellen liep in de miljoenen guldens. Honderden mensen zijn die dag gewond geraakt.

Betekenis
Het kroningsoproer kan worden gezien als een omwenteling. Door de massaliteit van de rellen wordt het kroningsoproer tot de grootste ordeverstoringen voor Nederland in vredestijd gerekend. De rellen vormden vooral voor de kraakbeweging een aanzet tot verdere radicalisering, terwijl de steun die de beweging eerder genoot van de Amsterdamse bevolking afkalfde. De jaren 1980-1985 zijn de gewelddadigste in de geschiedenis van de Nederlandse kraakbeweging en in die van Nederland sinds 1945.

Literatuur (selectie) 
 De novelle De slag om de Blauwbrug van A.F.Th. van der Heijden speelt zich af tijdens de Kroningsoproer.
 Annejet van der Zijl, Een dag om nooit te vergeten: 30 april 1980 - de stad, de krakers en de koningin, 2013, Uitgeverij Querido, ISBN 9789021448015
 In september 2008 verscheen in het opinieweekblad Vrij Nederland een interview met de Amsterdamse hoogleraar politicologie Jean Tillie, die daarin gedistantieerd terugblikt op deze gebeurtenissen, aan de hand van zijn herinneringen aan eigen deelname destijds, nog als eerstejaars student politicologie en kraker, en over de radicalisering van de kraakbeweging en het actiewezen, die vanaf 1980 plaatsvond en die zou culmineren in de "herovering" van het Amsterdamse kraakpand de Lucky Luijk in 1982 en de onlusten daaromheen.
 G.P.HOEFNAGELS De kroning en de woning: kenmerken van krakers en ME-ers : het relaas van een ME-er en de reacties van twee officieren van justitie, uitg. Donker, Rotterdam (1981). ISBN 90-6100-183-8.

Noten

Externe links
 Staatsarchief 30 april 1980
 Vroeger in Mokum: de Slag om de Blauwbrug, www.youtube.com

Gebeurtenis in 1980
Opstand in Amsterdam
Geschiedenis van Nederland in de 20e eeuw
Kraakbeweging in Nederland