title: Der Zupfgeigenhansl
text: Het liedboek Der Zupfgeigenhansl (kortweg Der Zupf genoemd) verscheen voor het eerst in 1909 en bevat een verzameling Duitse volksliedjes. In latere drukken bevatte de bundel rond de 260 liedjes. Het liedboek was samengesteld door Hans Breuer.
  
  Het werd met name gebruikt bij de Wandervogel en de latere twintigste-eeuwse Duitse Jeugdbeweging (die ten doel hadden om stadskinderen de natuur in te laten gaan). De liederenbundel drukte een grote stempel op het liedrepertoire van de Duitse Jeugdbeweging, meer dan enig ander liedboek, en had een wezenlijke invloed op de Duitse Jeugdmuziekbeweging.
  
  De naam van het liedboek betekent zoveel als 'tokkel-viool-Hansje'. Het verwijst naar de gitaar of de luit, die veel werden gebruikt door leden van de Wandervogel.
  
  Geschiedenis 
  Het liedboek werd uitgegeven door de arts Hans Breuer, die sinds 1904 tijdens reizen volksliedjes had verzameld. De eerste uitgave, van 1909 (Darmstadt), verscheen in een oplage van 500 exemplaren.
  
  Latere uitgaven bevatten ook bladmuziek voor gitaar (1914) of voor piano (1916).
  
  Het is onbekend uit hoeveel exemplaren de vele herdrukken in totaal bestonden, maar geschat wordt dat er meer dan een miljoen stuks van de bundel zijn verkocht. Al in 1920 stond het totaal op 500.000 stuks, in 1927 op 826.000 exemplaren.
  
  Inhoud en bronnen 
  In latere drukken omvat de verzameling ongeveer 260 volksliedjes, onderverdeeld in zestien genres en onderwerpen.
  
   Afscheidsliederen
   Liefdesliederen
   Balladen
   Geestelijke liederen
   Avondliederen
   Vrolijke liederen
   Zomerliederen
   Wandelliederen
   Liederen over varen en rijden
   Liedjes voor tijdens het spinnen of handwerken
   Soldatenliederen
   Eet- en drinkliederen
   Liederen over het boerenleven
   Dansliederen
   Anekdotische liederen
  
  Slechts een deel van de liedjes werd verzameld tijdens wandeltochten, andere liedjes werden overgenomen uit oudere bundels met volksliedjes. 
  
  Gebruikte liedboeken waren onder meer: het Altdeutsche Liederbuch (Böhme); Stimmen der Völker in Liedern (Herder); Deutsche Volkslieder mit ihren Originalweisen (Zuccalmaglio); Des Knaben Wunderhorn; Deutscher Liederhort (Erk/Böhme); het middeleeuwse handschrift de Carmina Burana; en het middeleeuwse Lochamer-Liederbuch. 
  
  Bekende illustraties waren van Hermann Pfeiffer, op basis van papierknipkunst.
  
  Enkele liederen in Der Zupfgeigenhansl 
   Ade zur guten Nacht
   Es, es, es und es, es ist ein harter Schluß
   Dat du min Leevsten büst
   Es freit ein wilder Wassermann
   Es hatt ein Bauer ein schönes Weib
   Es ist ein Schnitter, heißt der Tod
   Et wassen twe Künigeskinner
   Es dunkelt schon in der Heide
   Die Gedanken sind frei
   Gesegn dich Laub, gesegn dich Gras
   Herzlich tut mich erfreuen
   Hört ihr Herrn und laßt euch sagen
   Ich schell mein Horn in Jammerton
   Innsbruck, ich muß dich lassen
   Kein Feuer, keine Kohle
   Kume, kum, Geselle min
   Und unser lieben frauen
   Ein Vogel wollte Hochzeit machen
   Der Winter ist vergangen
   Weiß mir ein Blümlein blaue
   Wie schön blüht uns der Maien
   Zu Regensburg auf der Kirchturmspitz
  
  Literatuur 
   Albert Gutfleisch, Volkslied in der Jugendbewegung, betrachtet am Zupfgeigenhansl (Gelnhausen, 1934)
   Wolfgang Kaschuba, 'Volkslied und Volksmythos. Der „Zupfgeigenhansl“ als Lied- und Leitbuch der deutschen Jugendbewegung'. In: Jahrbuch für Volksliedforschung, 34 (1989), blz. 41–55
   Hans Lißner, 'Wie der Zupfgeigenhansl entstand'. In: Erinnerung und Vermächtnis: ein Gedenkbüchlein um Hans Breuer (Hartenstein, 1932)
   Maike Mumm, 'Der Wandervogel in Heidelberg. Hans Breuer und die Entstehung des Zupfgeigenhansl 1908'. In: Heidelberg. Jahrbuch zur Geschichte der Stadt, 2009, jrg. 13 (2008)
   Charlotte Ziegler, Die literarischen Quellen des Zupfgeigenhansl: Eine volkskundliche Untersuchung, proefschrift (Göttingen, 1950)
  
  Zie ook 
   Volksliedjes in Duitsland
  
  Externe links 
   Helmut König: Singen in den Bünden – Der Zupfgeigenhansl und seine Nachfolger (pdf)
   Zupfgeigenhansl, Liederbuch in het Duitse volksliedarchief, op volksliederarchiv.de
  
  Duits liedboek