title: Aristolochia
text: Aristolochia is een geslacht van planten in de pijpbloemfamilie (Aristolochiaceae). Wanneer taxa als Isotrema worden opgevat als ondergeslacht of zelfs als synoniem, dan telt het geslacht ongeveer 500 soorten, die hoofdzakelijk voorkomen in de tropen en subtropen, in mindere mate in de gematigde streken. Het zijn in hoofdzaak soorten die als groenblijvende, soms bladverliezende, verhoutende lianen in beboste gebieden groeien. Enkele soorten zijn overblijvende kruidachtige klimplanten, sommige groeien als struik of kleine boom. Bloemen zijn altijd alleenstaand in de oksel van een blad of schutblad.
  
  Sommige naslagwerken geven aan dat de wetenschappelijke geslachtsnaam Aristolochia afgeleid is van het Griekse aristos = "best" en locheia = "kindergeboorte" of "kinderbed".
  
  Kenmerken 
  De gladde stengels zijn rechtopstaand en ietwat gedraaid. De enkelvoudige bladeren zijn afwisselend geplaatst en meestal eirond tot hartvormig. Er zijn geen steunblaadjes aanwezig.
  
  De bloemen groeien in de bladoksels. Het opvallendste deel van de bloem is de kelk, die tot een gebogen buis vergroeid is, die meestal in een punt uitloopt. Aan de voet is de kelkbuis bolvormig verdikt, en omsluit daar de sterk gereduceerde kroon. Het vruchtbeginsel is onderstandig. De planten hebben een gespecialiseerd bestuivingsmechanisme. De bloemen geven een sterke geur af die vliegen als bestuiver aantrekt. Het binnenste deel van de kelkbuis is bedekt met haren die in eerste instantie stijf zijn, en naar binnen gericht. De kelkbuis fungeert zo als vliegenval omdat de haren slechts verkeer in één richting toestaan. Een binnengekomen vlieg wordt hierdoor enige tijd in de bloem opgehouden. Na een dag verwelken de haren, waardoor de inmiddels met stuifmeel overdekte vlieg de bloem weer kan verlaten.
  
  Het algehele voorkomen heeft dit geslacht de naam "Duitse pijp" gegeven, vanwege de overeenkomsten met een houtvesterspijp. In de Verenigde Staten wordt het geslacht ook wel "Dutchman's pipe" ("Nederlandse pijp") genoemd.
  
  Aristolochia in België en Nederland 
  De pijpbloem (Aristolochia clematitis) is de enige soort die in België en Nederland in het wild voorkomt. In de Hortus botanicus Leiden zijn onder andere Aristolochia arborea (in de Victoriakas) en Aristolochia grandiflora te zien. Ook Botanische Tuin Fort Hoofddijk heeft een aantal soorten uit dit geslacht in de collectie. De grootste collectie in Nederland is echter te zien in de Passiflorahoeve te Harskamp die de Nationale Plantencollectie Aristolochia beheert.
  
  Soorten 
   Aristolochia acutifolia
   Aristolochia albida  (Afrika ten zuiden van de Sahara)
   Aristolochia anguicida 
   Aristolochia arborea 
   Aristolochia arcuata 
   Aristolochia arenicola  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia argentina 
   Aristolochia asclepiadifolia 
   Aristolochia atropurpurea  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia auricularia  (Turkije)
   Aristolochia austrochinensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia austroszechuanica  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia austroyunnanensis 
   Aristolochia baetica  (Iberisch schiereiland, Marokko, Algerije)
   Aristolochia balansae  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia bianorii  (Balearen)
   Aristolochia bilabiata 
   Aristolochia bilobata 
   Aristolochia bracteata  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia bracteolata  (Centraal-Afrika, Sahara)
   Aristolochia brasiliensis 
   Aristolochia bullata 
   Aristolochia burelae 
   Aristolochia californica  (Noord-Amerika)
   Aristolochia cambodiana  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia carterae 
   Aristolochia cauliflora 
   Aristolochia caudata 
   Aristolochia caulialata  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia clavidenia 
   Aristolochia clematitis  - pijpbloem (Europa, Noord-Amerika)
   Aristolochia chachapoyensis
   Aristolochia championii  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia chapmaniana 
   Aristolochia chasmema 
   Aristolochia chilensis
   Aristolochia chlamydophylla  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia clusii  (Zuid-Italië, Sicilië, Malta)
   Aristolochia colossifolia
   Aristolochia compressicaulis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia consimilis
   Aristolochia constricta 
   Aristolochia contorta  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia convolvulacea 
   Aristolochia cordiflora
   Aristolochia cornuta
   Aristolochia coryi  (Noord-Amerika)
   Aristolochia cretica  (Kreta)
   Aristolochia cucurbitifolia  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia cucurbitoides  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia curtisii   (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia cymbifera 
   Aristolochia daemoninoxia
   Aristolochia dalyi
   Aristolochia debilis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia delavayi  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia deltoidea
   Aristolochia ehrenbergiana 
   Aristolochia ekmanii 
   Aristolochia elongata  (Albanië, Griekenland)
   Aristolochia embergeri  (Sierra Leone, Ivoorkust, Ghana)
   Aristolochia erecta  (Noord-Amerika)
   Aristolochia eriantha 
   Aristolochia esoterica 
   Aristolochia esperanzae 
   Aristolochia fangchi  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia filipendulina
   Aristolochia fimbriata 
   Aristolochia foetida
   Aristolochia fontanesii  (Algerije)
   Aristolochia fordiana  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia forrestiana  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia foveolata  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia fuertesii 
   Aristolochia fujianensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia fulvicoma  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia galeata
   Aristolochia gaudichaudii 
   Aristolochia geniculata  (Turkije)
   Aristolochia gentilis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia gibertii 
   Aristolochia gigantea  - reuzenpijpbloem
   Aristolochia glandulosa 
   Aristolochia glossa 
   Aristolochia goliathiana 
   Aristolochia gourigangaica  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia grandiflora 
   Aristolochia griffithii  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia gorgona
   Aristolochia guentheri
   Aristolochia hainanensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia haitiensis 
   Aristolochia harmandiana  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia helix  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia heppii  (Kongo, Zambia, Zimbabwe)
   Aristolochia heterophylla  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia hians
   Aristolochia hirta  (Griekenland, Turkije)
   Aristolochia hockii  (Kongo, Tanzania, Zambia, Zimbabwe)
   Aristolochia holostylis 
   Aristolochia hookeriana 
   Aristolochia howii  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia impressinervia  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia indica  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia inflata 
   Aristolochia iquitensis
   Aristolochia isaurica  (Turkije)
   Aristolochia jackii 
   Aristolochia jinshanensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia kaempferi  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia kankauensis 
   Aristolochia kerrii  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia klugii
   Aristolochia kewensis
   Aristolochia kunmingensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia kwangsiensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia labiata 
   Aristolochia leptosticta 
   Aristolochia lindeniana 
   Aristolochia linearifolia 
   Aristolochia lindneri
   Aristolochia lingulata
   Aristolochia littoralis 
   Aristolochia liukiuensis 
   Aristolochia longgangensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia lutea  (Zuid-Europa)
   Aristolochia macrophylla 
   Aristolochia macroura
   Aristolochia malacophylla 
   Aristolochia manshuriensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia mathewsii
   Aristolochia maxima  (Noord-Amerika)
   Aristolochia merxmuelleri  (Joegoslavië)
   Aristolochia micrantha 
   Aristolochia microstoma  (Griekenland)
   Aristolochia mollis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia mollissima  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia montana 
   Aristolochia moupinensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia mycteria 
   Aristolochia nakaoi  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia nana
   Aristolochia navicularis  (Sardinië, Sicilië)
   Aristolochia nelsonii 
   Aristolochia neolongifolia  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia obliqua  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia odoratissima 
   Aristolochia onoei  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia orbicularis 
   Aristolochia ornithocephala
   Aristolochia ovalifolia 
   Aristolochia ovatifolia  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia pallida  (Zuid-Europa)
   Aristolochia panamensis 
   Aristolochia papillifolia 
   Aristolochia paracleta 
   Aristolochia parvifolia (Griekenland, Kreta)
   Aristolochia passifloraefolia 
   Aristolochia paucinervis  (Zuidwest-Europa, Noordwest-Afrika)
   Aristolochia paulistana 
   Aristolochia peltata 
   Aristolochia pentandra  (Noord-Amerika)
   Aristolochia peruviana 
   Aristolochia petelotii  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia petersiana 
   Aristolochia pierrei  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia pilosa 
   Aristolochia piperifolia  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia pistolochia  (Zuidwest-Europa, Marokko)
   Aristolochia platanifolia  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia polymorpha  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia pothieri  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia praevenosa 
   Aristolochia promissa 
   Aristolochia prostrata
   Aristolochia punjabensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia raja
   Aristolochia rechingeriana  (Turkije)
   Aristolochia reticulata  (Noord-Amerika)
   Aristolochia rhizantha 
   Aristolochia ridicula 
   Aristolochia rigida  (Somalië)
   Aristolochia ringens 
   Aristolochia rugosa 
   Aristolochia rotunda  (Zuid-Europa)
   Aristolochia saccata  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia salvadorensis 
   Aristolochia salweenensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia samanensis 
   Aristolochia schippii 
   Aristolochia scytophylla  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia sempervirens  (Oostelijk Middellandsezeegebied, Algerije)
   Aristolochia serpentaria  (Noord-Amerika)
   Aristolochia shimadai 
   Aristolochia sicula  (Sicilië)
   Aristolochia silvatica
   Aristolochia sprucei
   Aristolochia stomachoides
   Aristolochia surinamensis
   Aristolochia tagala  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia taliscana 
   Aristolochia tentaculata 
   Aristolochia thibetica  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia thwaitesii  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia tigrina 
   Aristolochia tomentosa  (Noord-Amerika)
   Aristolochia tonduzii 
   Aristolochia transsecta  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia triactina 
   Aristolochia triangularis 
   Aristolochia tricaudata 
   Aristolochia trilobata 
   Aristolochia tuberosa  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia tubiflora  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia tyrrhena  (Sardinië, Corsica)
   Aristolochia urupaensis
   Aristolochia utriformis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia veraguensis 
   Aristolochia versicolor  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia wardiana  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia watsonii  (Noord-Amerika)
   Aristolochia weddellii
   Aristolochia westlandii  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia wrightii  (Noord-Amerika)
   Aristolochia zhongdianensis  (Zuidoost-Azië)
   Aristolochia zollingeriana  (Zuidoost-Azië)
  
  Niet langer erkend of in dit geslacht 
   Aristolochia arborescens  nomen dubium, geen type
   Aristolochia cubensis  nomen nudum
   Aristolochia dammeriana  nom. dub.
   Aristolochia durior = ?Bignonia capreolata
   Aristolochia elegans  = A. littoralis
   Aristolochia leuconeura , gebaseerd op steriel materiaal, volgens Pfeifer mogelijk A. veraguensis
   Aristolochia longa  = A. fontanesii
   Aristolochia longiflora  = A. erecta
   Aristolochia longifolia 
   Aristolochia oblongata  = A. bilabiata
   Aristolochia podocarpa  nom. dub.
   Aristolochia pubescens  nom. nud.
   Aristolochia punctata  nom. dub.
   Aristolochia sipho  = A. macrophylla
   Aristolochia uhdeana ; type in Berlijn verloren gegaan, nom. dub.
  
  Trivia  
  De vangbekers van Nepenthes aristolochioides lijken qua vorm en tekening op de bloemen van Aristolochia. Hieraan dankt deze bekerplant zijn naam. Het achtervoegsel -oides is Latijn voor 'gelijkend'.
  
  Pijpbloemfamilie