Grafkelder van Nassau-Dillenburg
De grafkelder van Nassau-Dillenburg is de grafkelder in de Evangelische Stadskerk in de stad Dillenburg in de Duitse deelstaat Hessen, waar in de periode 1559–1739 een groot aantal leden van het Huis Nassau zijn bijgezet. De bekendste personen die in deze grafkelder liggen, zijn de ouders en de oudste broer van Willem van Oranje. De kerk wordt daarom door veel Nederlandse toeristen bezocht. In 1911 is een gedenkplaat aangebracht, waarop de namen van de ouders en oudste broer van Willem van Oranje vermeld worden. Het Huis Nassau beschikt op andere plaatsen over meer grafkelders en praalgraven.

Voorgeschiedenis 

Dillenburg had in de middeleeuwen geen eigen parochiekerk, stad en slot vielen onder de parochiekerk in Feldbach. In het dal bevond zich wel een kapel. Aartsbisschop Johan II van Trier verleende op verzoek van graaf Johan V, in een oorkonde van 30 mei 1477, de bewoners van het slot en het dal toestemming een deel van de diensten, waaronder missen en preken, in deze kapel te houden. Voor de grote feesten bleef als voorheen bezoek aan de parochiekerk in Feldbach verplicht. Het sacrament van de doop en begrafenissen konden ook alleen daar plaatsvinden. Opnieuw op verzoek van Johan V verlegde de aartsbisschop in een oorkonde van 10 september 1490 de parochiekerk met het dooprecht en de overige sacramenten van Feldbach naar Dillenburg, waar de graaf en de inwoners op eigen kosten de kapel konden uitbouwen tot een volwaardige kerk. Alleen het kerkhof bleef in Feldbach, waar Johan V en zijn opvolgers alleen voor het voortbestaan van de kerk en regelmatige diensten te zorgen hadden. Als Johan V en zijn opvolgers dat wensten, konden ze in of bij de nieuwe kerk in Dillenburg begraven worden. De om- en verbouwing van de kapel vorderde zo snel dat de nieuwe stadskerk al op 3 juni 1491 haar wijding kon krijgen. Het duurde overigens nog tot 1500 tot de bouw geheel gereed was.

Het in 1475 in de kerk in Feldbach bijgezette hart van graaf Johan IV werd omstreeks 1495 naar de stadskerk in Dillenburg overgebracht. De in 1479 gemaakte grafplaat met inscriptie ‘hie liegt des edeln und wolgeboren Johan graven czu Nassaw czu Dietz czu Vianden her czu Breda sin herz begraben dem Got genedig sie. Obiit anno domini MCCCCXXV of sant Blasius tag 1479’ is er nog altijd te zien.

Ondanks dat graaf Johan V toestemming had verkregen om zichzelf en zijn opvolgers in of bij de kerk in Dillenburg te laten begraven, werd daar in eerste instantie nog geen gebruik van gemaakt. Johan V, zijn echtgenote Elisabeth van Hessen-Marburg, zijn schoondochter Walburga van Egmont en haar dochtertje Elisabeth, en zijn jongste dochter Maria werden allen begraven in de Sint Johanneskerk van het door Johan V gestichte Franciscanerklooster in Siegen.

Aanleg van de grafkelder onder het koor 
De grafkelder onder het koor, een complex van drie ommuurde rijen graven met in totaal vijftien graven, waarin de begrafenissen in de loop der tijd boven elkaar plaatsvonden, is waarschijnlijk pas onder graaf Johan VI ‘de Oude’, een broer van Willem van Oranje, als familiegrafkelder aangelegd. Voor deze veronderstelling spreekt dat zijn vader graaf Willem I ‘de Rijke’ op 5 oktober 1559, een dag voor zijn overlijden, in zijn te Dillenburg gemaakte testament verordonneerde dat hij ‘in der Kirchen eine, Siegen oder Dillenburg’ begraven wilde worden, naar de wens van zijn vrouw Juliana van Stolberg en zonen Johan, Lodewijk, Adolf en Hendrik, zonder pracht en praal, maar met een Leichenpredigt. Deze vier broers van Willem van Oranje worden met hun achternaam van Nassau genoemd. De datum van de begrafenis van Willem I ‘de Rijke’ is tot nu toe onbekend gebleven. In zijn levensbeschrijving wordt vermeld dat zijn begrafenis plaatsvond in het koor van de parochiekerk van Dillenburg.

Indeling van de grafkelder onder het koor 

De grote crypte bevindt zich – ondergronds en niet toegankelijk – onder de zitbanken in het koor van de kerk, dat verhoogd is vanwege de vele bijzettingen. De reden hiervoor was waarschijnlijk de rots direct onder de vloer van het koor, die het begraven zeer moeilijk maakte. Dit zou de reden kunnen zijn geweest om niet onder het niveau van de kerkvloer te begraven, maar om het koor zo nodig te verhogen. In drie rijen achter elkaar liggen vijf (meervoudige) graven naast elkaar. Begraafplaats nr 1 ligt linksboven en nr 15 rechtsonder. Ten tijde van Johan VI zijn er echter – althans tot kort voor zijn dood – slechts twaalf (bezette) meervoudige graven geweest. Waarschijnlijk zijn drie graven, mogelijk nr 5, 10 en 15, later toegevoegd.

Er bestaat geen continu bijgehouden lijst van bijzettingen in de grafkelder, aan de hand waarvan onomstotelijk kan worden vastgesteld wie waar en wanneer in deze grafkelder van het Huis Nassau begraven is. Dat is alleen bekend van de eigenlijke Fürstengruft, ook wel de kleine grafkelder genoemd. In de jaren negentig van de 20e eeuw werden in het Hessisches Hauptstaatsarchiv in Wiesbaden echter enkele documenten gevonden waarin een poging was gedaan om, althans van tijd tot tijd, te noteren wie waar en wanneer begraven was. Uit een schets, die waarschijnlijk voor Johan VI is gemaakt, mogelijk zelfs door hemzelf, want op het vel papier staan ook handgeschreven aantekeningen van deze graaf, blijkt dat al tijdens zijn leven minstens 26 graven van de grafkelder in Dillenburg bezet waren.

In de lijst hieronder wordt de telmethode gevolgd die waarschijnlijk al onder Johan VI gebruikt werd en daarna ook in de loop der eeuwen gehandhaafd bleef. Hijzelf schijnt echter soms in een andere volgorde geteld te hebben. De bezetting van de vorstelijke grafkelder, voor zover deze tot in de 18e eeuw heeft plaatsgevonden en bekend is, is gereconstrueerd aan de hand van de archiefstukken. Aangezien het gaat om teksten uit verschillende tijden (16e–18e eeuw), die als bron hebben gediend, kan de schrijfwijze variëren. De oorspronkelijke spelling is behouden.

Lijst van bijzettingen

De grote grafkelder onder het koor 
Onderstaande lijst van personen die zijn bijgezet in de grote grafkelder onder het koor is gebaseerd op relevante literatuur en archiefbronnen, waaronder aantekeningen in het parochieregister van Dillenburg, met helaas onvolledige overlijdensregisters, begrafenispreken, met en zonder personalia, en andere gelegenheidsdrukken, aantekeningen met genealogische gegevens en rouwcorrespondentie. De huidige verblijfplaats van niet alle bijgezette personen is zeker. Zo werd graaf Christiaan van Nassau-Siegen op een tot nu toe onbekend tijdstip overgebracht naar Siegen om te worden bijgezet in de in 1669 gebouwde Fürstengruft in het Untere Schloss. Gravin Magdalena van Waldeck-Wildungen werd op een tot nu toe onbekend tijdstip bijgezet bij haar echtgenoot graaf Johan VII ‘de Middelste’ in de Nicolaaskerk in Siegen, om op 29 april 1690 te worden overgebracht naar de Fürstengruft aldaar. Bijgevolg blijven vele vragen over de oudere grafkelder van het Huis Nassau in het koor van de stadskerk onopgelost. Niettemin lijkt het aantal van de bijzettingen in drie rijen graven met een totaal van vijftien tot nu toe vastgestelde graven aanzienlijk en dit is zeker alleen te begrijpen door de vele doodgeboren en jonggestorven kinderen.

De lijst is gesorteerd op de begrafenisdatum en waar deze onbekend is, op de overlijdensdatum. Voor zover mogelijk zijn plaats en datum van geboorte en overlijden eveneens opgenomen. Bij de regerende graven en vorsten en de erfprinsen en hun echtgenotes zijn de volledige titels opgenomen, de titels van de kinderen zijn niet herhaald.

De kleine grafkelder in de aanbouw 
De kleine grafkelder of Fürstengruft werd rechts van het altaar aangebouwd en bevat de loden kisten van de vier onderstaande personen.

De kist van erfprins Hendrik August Willem in de kleine grafkelder werd in februari 2020 geopend om zijn DNA af te nemen.

Dillenburg
Grafkelder in Duitsland
Grafkelder van het huis Nassau
Huis Nassau-Dillenburg