Portugese Rijk
Het Portugese Rijk (Portugees: Império Português), ook bekend als het Portugese Overzeese Rijk (Ultramar Português) of het Portugese Koloniale Rijk (Império Colonial Português), bestond uit de overzeese koloniën, factorijen en de latere overzeese gebieden die door Portugal werden bestuurd. Het was een van de langst bestaande koloniale rijken in de Europese geschiedenis en duurde bijna zes eeuwen vanaf de verovering van Ceuta in Noord-Afrika in 1415 tot de overdracht van de soevereiniteit over Macau aan China in 1999. Het rijk begon in de 15e eeuw en strekte zich vanaf het begin van de 16e eeuw uit over de hele wereld, met bases in Afrika, Noord- en Zuid-Amerika en verschillende regio's in Azië en Oceanië.

Het Portugese Rijk ontstond aan het begin van het tijdperk van de grote ontdekkingen, en de macht en invloed van het Koninkrijk Portugal zouden zich uiteindelijk over de hele wereld uitbreiden. In het kielzog van de Reconquista begonnen Portugese zeelieden in 1418-1419 de kust van Afrika en de Atlantische archipels te verkennen, gebruikmakend van recente ontwikkelingen in navigatie, cartografie en maritieme technologie zoals de karveel, met als doel een zeeroute te vinden naar de bron van de lucratieve specerijenhandel. In 1488 rondde Bartolomeu Dias Kaap de Goede Hoop en in 1498 bereikte Vasco da Gama India. In 1500, en dus na het verdrag van Tordesillas, bereikte Pedro Álvares Cabral, door een toevallige landing of door een geheim plan van de kroon, wat later Brazilië zou worden.

In de daaropvolgende decennia gingen Portugese zeelieden door met het verkennen van de kusten en eilanden van Oost-Azië en stichtten onderweg forten en factorijen. Tegen 1571 verbond een reeks marineposten Lissabon met Nagasaki langs de kusten van Afrika, het Midden-Oosten, India en Zuid-Azië. Dit commerciële netwerk en de koloniale handel hadden een aanzienlijke positieve invloed op de Portugese economische groei (1500-1800) toen het goed was voor ongeveer een vijfde van het inkomen per hoofd van de bevolking van Portugal.

Toen koning Filips II van Spanje (Filips I van Portugal) in 1580 de Portugese kroon greep, begon er een 60-jarige unie tussen Spanje en Portugal die in de latere geschiedschrijving bekend staat als de Iberische Unie. De rijken bleven gescheiden besturen. Omdat de koning van Spanje ook koning van Portugal was, werden de Portugese koloniën het onderwerp van aanvallen door drie rivaliserende Europese mogendheden die Spanje vijandig gezind waren: de Nederlandse Republiek, Engeland en Frankrijk. Met zijn kleinere bevolking was Portugal niet in staat om zijn overbelaste netwerk van handelsposten effectief te verdedigen en het rijk begon aan een lange en geleidelijke neergang. Uiteindelijk werd Brazilië de meest waardevolle kolonie van het tweede keizertijdperk (1663-1825), totdat het zich in 1822 afscheurde als onderdeel van de golf van onafhankelijkheidsbewegingen die Amerika in het begin van de 19e eeuw overspoelde.

Het derde tijdperk van het rijk beslaat de laatste fase van het Portugese kolonialisme na de onafhankelijkheid van Brazilië in de jaren 1820. Tegen die tijd waren de koloniale bezittingen gereduceerd tot forten en plantages langs de Afrikaanse kustlijn (landinwaarts uitgebreid tijdens de wedloop om Afrika aan het eind van de 19e eeuw), Portugees-Timor en enclaves in India (Portugees-India) en China (Portugees-Macau). Het Brits ultimatum van 1890 leidde tot een inkrimping van de Portugese ambities in Afrika.

Onder António de Oliveira Salazar (in functie 1932-1968) deed de dictatuur van de Estado Novo enkele noodlottige pogingen om vast te houden aan haar laatst overgebleven koloniën. Onder de ideologie van pluricontinentalisme hernoemde het regime zijn koloniën tot "overzeese provincies" en behield het systeem van dwangarbeid, waarvan normaal gesproken alleen een kleine inheemse elite was vrijgesteld. In augustus 1961 annexeerden de Dahomey het Fort van São João Baptista de Ajudá en in december van dat jaar annexeerde India Goa, Daman en Diu. De Portugese koloniale oorlog in Afrika duurde van 1961 tot de uiteindelijke omverwerping van het Estado Novo-regime in 1974. De Anjerrevolutie van april 1974 in Lissabon leidde tot de overhaaste dekolonisatie van Portugees Afrika en de annexatie van Portugees Timor door Indonesië in 1975. De dekolonisatie leidde tot de uittocht van bijna alle Portugese kolonisten en van veel mensen van gemengd ras uit de koloniën. Portugal gaf Macau in 1999 terug aan China. De enige overzeese bezittingen die onder Portugees bestuur bleven, de Azoren en Madeira, hadden beide een overwegend Portugese bevolking en Lissabon veranderde vervolgens hun grondwettelijke status van "overzeese provincies" in "autonome regio's". De Gemeenschap van Portugeessprekende Landen (CPLP) is de culturele opvolger van het Keizerrijk, analoog aan het Gemenebest van Naties voor landen die vroeger deel uitmaakten van het Britse Rijk.

Zie ook 
 Lijst van Portugese koloniën
 Geschiedenis van Portugal

Portugese koloniale geschiedenis