David Van Reybrouck
David Grégoire Van Reybrouck (Brugge, 11 september 1971) is een Belgisch cultuurhistoricus, archeoloog en schrijver. In 2010 ontving hij drie belangrijke literaire onderscheidingen en in 2014 won hij de Gouden Ganzenveer.

Biografie

Familie 
Van Reybrouck groeide op in het West-Vlaamse Assebroek bij Brugge, in een familie van bloemisten, boekbinders, elektriciens en kunstenaars. Zijn vader Dirk Van Reybrouck (1939-2006) was ingenieur en werkte van 1962 tot 1966 voor de Congolese spoorwegmaatschappij Bas-Congo-Katanga (BCK) op post in Likasi (toen Jadotstad). Zijn moeder Bernadette De Bouvere was lerares plastische opvoeding en schrijft gedichten.

Zijn grootvader Gregoire De Bouvere was sterk geïnspireerd door de Kajottersbeweging waar hij actief toe behoorde, en was werkzaam als boekbinder bij de Brugse uitgeverij Desclée de Brouwer. Zijn taak bestond erin missalen en brevieren te voorzien van goud op snee. Daarnaast trad hij op als kleinkunstenaar en animator op verenigingsfeesten. Hij was ook gemeenteraadslid in de gemeente Assebroek van 1952 tot 1958. Bij zijn grootvader Van Reybrouck vond David veel boeken van het Davidsfonds, vertelde hij aan radiomaker Friedl' Lesage op Radio 1 op 16 mei 2010.

Studies 
Van Reybrouck studeerde archeologie en filosofie aan de Katholieke Universiteit Leuven. Hij behaalde een master in World Archaeology aan de Universiteit van Cambridge en promoveerde in 2000 aan de Universiteit Leiden op zijn proefschrift From Primitives to Primates: a History of Ethnographic and Primatological Analogies in the Study of Prehistory.

Wetenschap 
Hij woonde en werkte in Barcelona en Parijs. In 1999 en 2000 was hij wetenschappelijk coördinator van Archives of European Archaeology, een Europees onderzoeksnetwerk voor de geschiedenis van de archeologie. Daarna was hij als cultuurhistoricus verbonden aan de KU Leuven, waar hij onderzoek verrichtte naar de geschiedenis van de Belgische archeologie en naar de geschiedenis en de architectuur van West-Europese dierentuinen. Hij was redacteur van het vaktijdschrift Archaeological Dialogues. Zijn academische interesses zijn de geschiedenis van de mens-dierverhouding in de negentiende en twintigste eeuw vanuit de wetenschappelijke archeologie, antropologie en biologie, maar ook in literaire en populaire verbeelding.

Van Reybrouck werkte mee aan tentoonstellingen over de menselijke evolutie (Kunsthal Rotterdam), mensapen (Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, Tervuren), neanderthalers (Gallo-Romeins Museum (Tongeren) en de Antwerpse Zoo.

Tijdens het academiejaar 2011-2012 bekleedde hij de Cleveringa-leerstoel van de Universiteit van Leiden "omwille van zijn belangstelling voor het koloniale verleden van Afrika en omdat hij aantoonde dat onafhankelijkheid niet noodzakelijk tot vrijheid leidt". Het thema dat hij op 28 november 2011 behandelde was: De democratie in ademnood: de gevaren van electoraal fundamentalisme. Vervolgens verzorgde hij een collegereeks voor het Honours College van deze universiteit.

In januari 2011 volgde Van Reybrouck Geert van Istendael op als voorzitter van PEN Vlaanderen. Hij verklaarde meer te willen samenwerken met Europese instellingen die op vlak van mensenrechten veel zeggingskracht hebben. Hij nam zich ook voor om van de Antwerpse PEN-schrijversflat een vrijhaven voor vervolgde schrijvers te maken. In januari 2014 werd hij opgevolgd door Joke Van Leeuwen.

Literatuur

Non-fictie 
In oktober 2001 debuteert Van Reybrouck bij De Bezige Bij met De Plaag, Het stille knagen van schrijvers, termieten en Zuid-Afrika over een natuurwetenschapper die helder doceert over wriemelende dieren, maar de chaos in zijn hoofd niet meester kan. Deze mengeling van biografie, autobiografie en reportage werd genomineerd voor Gouden Uil 2002 en de Debutantenprijs en bekroond met de Debuutprijs 2002 en de Literatuurprijs 2002 van de provincie Vlaams-Brabant. In december 2003 verscheen de Afrikaanse vertaling onder de titel Die plaag.

In het voorjaar van 2010 verscheen Congo: een geschiedenis waarmee hij de AKO Literatuurprijs won dankzij het knap gecomponeerd verhaal over slavernij en kolonialisme, veerkracht en overleven. Een meeslepend geschiedeniswerk van een historicus én romancier. In 2010 kreeg het briljant, adembenemend en meeslepend boek ook de Libris Geschiedenis Prijs voor de breedte van het onderwerp in een rijke, bijna barokke stijl: Het boek is een originele combinatie van persoonlijke betrokkenheid en journalistieke distantie, dat archiefmateriaal, interviews en persoonlijke observaties vermengt. Van Reybrouck schonk een deel van het prijzengeld aan Human Rights Watch en kocht zich met de rest tijd voor een volgend boek. In 2011 en 2012 volgden nog meer prijzen en het boek is ondertussen meermaals vertaald. Een Britse recensent: This book not only deserves the description "epic", in its true sense, but the term "masterpiece" as well.

In 2016 werd Van Reybrouck gevraagd om het Boekenweekessay te schrijven. Het resultaat, Zink getiteld, is een essay over de geschiedenis van het ministaatje Neutraal-Moresnet, dat meer dan een eeuw Nederland, België en Duitsland als gemeenschappelijk buurland heeft verbonden.

In 2020 publiceerde hij Revolusi: Indonesië en het ontstaan van de moderne wereld, dat op Indonesië de methode toepast die hij in Congo gebruikte - een combinatie van historische interpretatie en interviews met overlevenden van de gebeurtenissen die leidden tot de onafhankelijkheid.

Van Reybrouck schrijft essays, reportages en recensies voor De Morgen, Knack, NRC Handelsblad, de Volkskrant, De Groene Amsterdammer en Vrij Nederland.

Essay 
In 2007 verscheen Waar België voor staat, een pleidooi voor een sereen en solidair debat over de toekomst van België. Dit boek kwam er in samenwerking met Geert Buelens en Jan Goossens.

In 2008 verscheen Van Reybrouck's pamflet Pleidooi voor populisme bij uitgeverij Querido. De centrale stelling in dit pleidooi is dat populisme niet het tegenovergestelde is van de democratie, maar dat het er deel van uitmaakt.

In 2011-2012 bezielde Van Reybrouck de G1000, een taalgrensdoorbrekende burgertop die 1000 Belgen liet overleggen voor een betere democratie. Aansluitend hierop publiceerde hij in 2013 het pleidooi Tegen verkiezingen, waarin hij pleit voor een deliberatieve democratie gebaseerd op loting.

Voor De Correspondent schreef Van Reybrouck sinds 2015 korte lofprijzingen over de meest uiteenlopende onderwerpen, deze werden in 2018 gebundeld en gepubliceerd onder de titel Odes.

Theater 
Samen met Josse De Pauw maakte Van Reybrouck een toneelbewerking die als Die Siel van die Mier in première ging in 2004. Dit stuk werd bekroond met de Taalunie Toneelschrijfprijs. Een tweede toneeltekst van Van Reybrouck was N, over een encyclopedist in Afrika. De tekst werd in 2006 in Het Toneelhuis opgevoerd. Op 1 december 2007 ging zijn theatermonoloog Missie in première in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in Brussel. De monoloog kwam tot stand na gesprekken met oude missionarissen in Belgisch-Congo. In 2008 kreeg hij hiervoor de Arkprijs van het Vrije Woord omwille van de veelzijdige, rechtlijnige en originele aanpak in de hedendaagse discussies op ethisch-maatschappelijk en wetenschappelijk vlak.

Na de missionaris in Missie, laat Van Reybrouck in de monoloog Para (dat in 2016 ook in boekvorm verscheen) de militair aan het woord. Hij duikt daarvoor in een vergeten stuk recente geschiedenis, de grootschalige Belgische militaire interventie in Somalië in 1992-93. Hij doorploegde archieven en publicaties en interviewde paracommando’s die deelnamen aan deze missie, zowel officieren als gewone soldaten.

Poëzie 
In het eerste nummer van Het liegend konijn (2003) verschenen enkele van zijn gedichten. Met Peter Vermeersch heeft Van Reybrouck het Brussels dichterscollectief opgericht. De oprichting was in 2009 en in 2014 hebben ze de fakkel doorgegeven. In februari 2011 startte hij een Facebookproject rond collectief dichten vanuit een willekeurig gekozen zin uit een krantenartikel. Op de startzin Het waren eenzame kilometers tussen Ieper en Brussel kwamen 110 reacties. De eindredactie bleef bij de initiatiefnemer. Dit was het resultaat:
In alle vroegte
het waren eenzame kilometers
tussen Ieper en Brussel
het was stil alleen de tijdgeest sprak
op de radio sprak een man in tongen
de donkere rit werd een moeilijke
puzzel
ontbinding onveiligheid hevig
verlangen
ik vreesde dat het slijk zou schreeuwen
om zoiets als een veldrit
op zondagnamiddag
kilometers lang ben ik
gesteven wegen natriumrood
verlicht duizenden strepen niets
naderde zelfs niet in meters
de nacht die zal breken
de opgaande hoofdstad
vuurrode longen
ja we zijn er om te vertrouwen
van skyline naar zeespiegel
van aarde naar beton
en eenzaamheid stuwt voort weekt los
de wind jaagt het hout kraakt
een vlucht lijsters nee spreeuwen
wijzigt van lijn
soms had ik gelukkige gedachten
fluwelen zetels koffie snijbloemen
antiek
langs het water stonden paarden
rechtopstaand te slapen
daar lag mijn grond daar lag de pijn
In 2022 vroeg STROOM, een festival waarin kunstenaars hun stem laten horen in het klimaatdebat, aan componist Jef Neve en Van Reybrouck om een nieuw requiem te schrijven. Ze creëerden samen Rain Requiem, opgedragen aan de slachtoffers van de overstromingen van 2021 in o.a. het oostelijk deel van België. Van Reybrouck bezocht het getroffen gebied en sprak met tientallen getroffenen en nabestaanden.

Beeldende kunst 
 Belgicum, Teksten bij de foto's van Stephan Vanfleteren, 2007.
 Congo (belge), Teksten bij de foto's van Carl De Keyzer, 2009, tekstfragmenten en citaten.
 Teksten bij de tekeningen van Koenraad Tinel (2009): zie: Koenraad Tinel, Scheisseimer Getekende herinneringen aan een oorlog, Lannoo, 2010, blz. 7-246.

Fictie 
In 2005 verlaat David Van Reybrouck de academische wereld om zich volledig toe te leggen op een schrijversloopbaan. Zo werd hij eind 2006 writer in residence aan de Universiteit van Amsterdam en in 2007 verscheen zijn eerste roman. In Slagschaduw voeren, in tegenstelling tot het non-fictiewerk De Plaag, doorvoelde emoties de hoofdtoon.

Samenwerkingen 
 Waar België voor staat: een toekomstvisie, Geert Buelens, Jan Goossens, David Van Reybrouck, Manteau/Meulenhoff, 2007.
 Congo in België. Koloniale cultuur in de metropool, Vincent Viaene, David Van Reybrouck, Bambi Ceuppens, Universitaire Pers Leuven, 2009.
 Jihad van liefde, Mohamed El Bachiri, na de aanslagen van 22 maart 2016 in Brussel, opgetekend door David Van Reybrouck, maart 2017.
 Vrede kun je leren, David Van Reybrouck en Thomas D'Ansembourg, mei 2017,

Democratie 
In 2011-2012 bezielde Van Reybrouck de G1000, een taalgrensdoorbrekende burgertop die 1000 Belgen liet overleggen voor een betere democratie. Aansluitend hierop publiceerde hij in 2013 het pleidooi Tegen verkiezingen, waarin hij pleit voor een deliberatieve democratie gebaseerd op loting. In 2021 pleitte Van Reybrouck voor invoering van het preferendum in het klimaatbeleid, om daarmee lastige patstellingen zoals bij de protestbeweging van de gele hesjes te overstijgen.

Prijzen en onderscheidingen 
2001: Literatuurprijs voor ongepubliceerd kort proza van de provincie West-Vlaanderen voor zijn radiocolumns voor Heldenmoed van Radio 1
2002: Debuutprijs voor De Plaag
2004: Taalunie Toneelschrijfprijs voor het toneelstuk Die Siel van die Mier
2006: KANTL-prijs voor podiumteksten voor Die Siel van die Mier
2006: Noord-Zuid Persprijs van de Vlaamse regering voor zijn artikelenreeks 'KVS in Kongo'
2008: Arkprijs van het Vrije Woord voor de roman Slagschaduw en het toneelstuk Missie
2009: Jan Hanlo Essayprijs en de Vlaamse Cultuurprijs voor Kritiek & Essay voor Pleidooi voor populisme
2010-2014: Congo: een geschiedenis veelvuldig bekroond met onder meer de Libris Geschiedenis Prijs en AKO Literatuurprijs
2011: Tweejaarlijkse Prijs van de Van Acker Stichting.
2014: De Gouden Ganzenveer
2014: De Henriette Roland Holst-prijs voor Tegen Verkiezingen
2015: Eredoctoraat van de Université Saint-Louis - Bruxelles
2015: Vijfjaarlijkse Cultuurprijs van de Provincie West-Vlaanderen
2018: Genomineerd voor de European Press Prize
2023: De Geschwister-Scholl-prijs 2023 voor de Duitse vertaling van Revolusi. Indonesië en het ontstaan van de moderne wereld.

Bibliografie
From primitives to primates. A history of ethnographic and primatological analogies in the study of prehistory. Proefschrift Universiteit Leiden, 2000, geen ISBN. Editie 2012: Leiden, Sidestone Press, 
 De Plaag. Het stille knagen van schrijvers, termieten en Zuid-Afrika, Meulenhoff, Amsterdam, 2001, 
 Slagschaduw, Meulenhoff, Amsterdam, 2007, 
 Die siel van die Mier (theater), 2004.
 N (theater), 2006.
 Missie (theater), 2007.
 Pleidooi voor populisme. Pamflet, Querido, Amsterdam, 2008, . Dit werk schreef hij tijdens een verblijf in Wassenaar, toen hij writer in residence was bij het NIAS, Netherlands Institute of Advanced Studies.
 Neem bijvoorbeeld graniet - De Europese grondwet in verzen (met Peter Vermeersch), Vrijdag, 2009, 
 Een kerkhof voor lintwormen, biografische notities over Koenraad Tinel, in diens werk: Scheisseimer Getekende herinneringen aan een oorlog, Lannoo, 2010, blz. 251-261.
 Congo: een geschiedenis, De Bezige Bij, Amsterdam, 2010, 
 Eindelijk bevrijd. Geen schuld geen slachtoffer (met Simon Gronowski en Koenraad Tinel), Hannibal, 2013, 
 Tegen verkiezingen, 2013, herziene druk oktober 2016, 
 Zink. (Boekenweekessay). Amsterdam, CPNB, 2016, 
 Revolusi - Indonesië en het ontstaan van de moderne wereld, De Bezige Bij, Amsterdam 2020, 
 De kolonisatie van de toekomst. Leven aan de vooravond van de klimaatcatastrofe (Huizingalezing 2021)

Externe links 
 Officiële website
 Website van de uitgever
 
 

Vlaams schrijver
Vlaams columnist
Belgisch historicus
Belgisch archeoloog
Reybrouck, David Van
Reybrouck, David van