Zuivelfabriek
Een zuivelfabriek of melkfabriek is een fabriek waarin melk van boerderijen wordt verwerkt tot zuivelproducten. In de beginperiode, eind 19e eeuw en begin 20e eeuw, werd zo'n fabriek ook wel melkinrichting of (stoom)melkerij genoemd.

Geschiedenis 
Tot eind 19e eeuw werd de melk meestal door boeren zelf verwerkt tot zuivelproducten en rondgebracht. Vanaf eind 19e eeuw zijn vele veelal kleine zuivelfabrieken ontstaan, waar een deel van de productie en verdere distributie van de boeren werd overgenomen. De eerste melkfabrieken werden opgericht door ondernemende pioniers, en niet veel later door zuivelcoöperaties.

In 1870 startte in Engeland de eerste zuivelfabriek de productie. 

Op 1 mei 1878 ging een melkinrichting in Utrecht van start. Dit om de bevolking gegarandeerd onverdunde koemelk te kunnen bieden. Door het verdunnen van melk met vervuild water waren uit Engeland typhus-uitbraken onder de bevolking bekend. Na de melkinrichting in Utrecht werden korte tijd later plannen aangekondigd voor het oprichten van vergelijkbare bedrijven – volgens het Utrechtse systeem – in Amsterdam en Rotterdam. In Friesland werd in 1879 een van de eerste zuivelfabrieken, Zuivelfabriek Freia, gesticht. Ook in Delft werd in dat jaar de 'Delftsche Stoom-IJs-Boter & Kaasfabriek en Melkinrichting' B. Veth & Co. opgericht.

In België werd in 1883 de eerste coöperatieve melkfabriek opgericht.

De melk werd vanuit de omgeving aangevoerd met wagens en soms met speciale melkboten. Vele kleine fabriekjes werden met handkracht aangedreven en specialiseerden zich op boterbereiding. Aan het eind van de negentiende eeuw werden de eerste stoommelkerijen opgericht, waarin de machines door stoomkracht werden aangedreven; dit werd rendabel geacht voor een dagelijkse verwerking van minimaal vijfduizend liter melk.

In de begintijd lag de nadruk veelal op het vergroten van de afzet van de boeren. Verder speelde de hygiëne een belangrijke rol. Naast het steriliseren of pasteuriseren van de melk, vond ook de bereiding van boter en soms kaas in de zuivelfabrieken plaats. Aanvankelijk waren er alleen al in Nederland honderden van deze fabrieken. Melk werd aangevoerd met melkbussen. Omstreeks 1970 werd dit systeem vervangen door roestvrijstalen melktanks, die geplaatst werden op de boerderij. Dit stimuleerde tevens de schaalvergroting in de melkveehouderij.

Onder druk van efficiency en kostenbesparing fuseerden veel zuivelfabrieken in de tweede helft van de 20e eeuw tot grote zuivelconcerns, met in 2008 nog de fusie tussen de coöperatieve zuivelconcerns Campina Melkunie en Friesland Foods tot FrieslandCampina. Deze fusies leidden tot de sluiting van vele, ook grotere, zuiverfabrieken. Ook verschenen er in de loop van de 20e eeuw steeds meer zuivelproducten op de markt.

Andere (kleinere en gespecialiseerde) coöperatieve zuivelondernemingen zijn onder meer CONO Kaasmakers in Noord-Holland die de beroemde Beemsterkaas produceert, en DOC Kaas in Hoogeveen. Tot de particuliere zuivelondernemingen behoort onder meer Leerdammer in Schoonrewoerd.

Zuivelproducten 
Bekende zuivelproducten zijn:
 karnemelk
 boter
 boterolie
 kaas
 slagroom, zure room
 yoghurt
 pap, vla, pudding
 andere toetjes
 roomijs.

Erkenning van bereiders van zuivelproducten 
De meeste bereiders van zuivelproducten moeten op grond van EG-Verordening (Nr.) 853/2004 worden erkend. De volgende bedrijven zijn erkenningsplichtig:
 Bereiders van zuivelproducten.
 Bedrijven die kaas rijpen, versnijden, raspen en/of verwerken.
 Ompakkers en/of verpakkers van zuivelproducten.
 Koelhuizen of opslag onder geconditioneerde omstandigheden van zuivelproducten.

Niet erkenningsplichtig zijn bedrijven die zuivelproducten bereiden en deze geheel direct aan de eindverbruiker of consument verkopen.

In Nederland houdt het Centraal Orgaan Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel (COKZ) deze erkenning bij in het "Register van in Nederland erkende zuivelbedrijven in het kader van EU-hygiënepakket".

Aan de hand van het EG-erkenningsnummer kan in dit register de producent gevonden worden. Zo komt bijvoorbeeld een pak melk van Albert Heijn met de code 'NL Z0039 EG' uit de zuivelfabriek van FrieslandCampina in Rotterdam.

Zuivelproducenten 
Hier volgt een lijst van de grootste zuivelproducenten ter wereld, gemeten naar de omzet in miljarden euro's over 2013, 2011 en 2006. Vaak is de recente groei vooral het gevolg van de overname van andere bedrijven.

Nederlandse zuivelfabrieken 
In onderstaande tabel staan de in Nederland aanwezige zuivelfabrieken opgesomd.

Zie ook 
 Zuivelcoöperatie

Externe links 
 Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel
 Zuivelhistorisch Genootschap op zuivelgeschiedenis.nl