Fritz Muliar
Fritz Muliar, geboren als Friedrich Ludwig Stand (Wenen, 12 december 1919 – Alsergrund, 4 mei 2009), was een Oostenrijks acteur, cabaretier en regisseur.

Biografie 
Fritz Muliar voltooide de school op 16-jarige leeftijd en volgde een toneelstudie aan het nieuwe conservatorium van Wenen. Zijn eerste cabaretoptredens vonden plaats in 1937 in Stella Kadmons cabaret Der liebe Augustin, later ook in Simpl, waar hij echter na de annexatie van Oostenrijk bij het Duitse Rijk in 1938 alleen nog onschuldige operaparodieën en boerenkluchten mocht spelen. Hij werkte ook als verkoper van babycosmetica om geld te verdienen voor de kost (inclusief zijn moeder), nadat de stiefvader in maart 1938 voor de nazi's naar de Verenigde Staten vluchtte. In april 1940 werd Muliar opgeroepen voor de wehrmacht. In 1942 zat hij zeven maanden in eenzame opsluiting vanwege de verstoring van de militaire macht en vanwege activiteiten om een vrij Oostenrijk te herstellen. Hij werd zelfs ter dood veroordeeld. De straf werd omgezet in een gevangenisstraf van vijf jaar, die werd opgeschort in een strafeenheid aan het oostfront voor de zogenaamde frontreclassering. Hij maakte het einde van de oorlog mee als Britse krijgsgevangene. In 1946 begon hij als spreker bij Radio Klagenfurt voor de omroepgroep Alpenland, waar hij zijn toekomstige vrouw Gretl Doering ontmoette. Doering bracht haar vierjarige zoon Heinz in het huwelijk, waaruit zoon Hans kort daarna werd geboren. Muliar werkte als acteur en regisseur in Graz voor Der Igel – das kleine Zeittheater. Hij stapte over naar het Steirische Landestheater, waar hij zelfs een aanbod als theaterregisseur had kunnen aanvaarden.

In plaats daarvan keerde hij in 1949 terug naar het Raimund Theater in Wenen, waar hij optrad als operettebuffo met grootheden als Johannes Heesters en Marika Rökk, maar soms ook als ceremoniemeester in de nachtclub Moulin Rouge. Van 1952 tot 1965 speelde hij in Simpl aan de zijde van Karl Farkas en Ernst Waldbrunn, maar na verloop van tijd ook in alle belangrijke theaters in Wenen, in het Theater in der Josefstadt, in het Volkstheater, vanaf midden jaren 1970 ook in het Weense Burgtheater, vanaf 1994 weer in de Josefstadt. In de zomervakanties trad hij regelmatig op op het Salzburger Festival. Muliar stond in 1940 voor het eerst voor de camera in de film Herz ohne Heimat met zijn toenmalige partner Friedl Hoffmann en Curd Jürgens, die toen nog vrij onbekend was. Na de oorlog speelde hij in meer dan 100 televisiefilms en series. Bovendien wijdde hij zich tijdens vele lezingavonden aan recitatie. Met talrijke platen-, radio- en toneelprogramma's over joodse grappen, vestigde hij zich ook als een zeer populaire vertolker van joodse grappen in de Duitstalige wereld.

Muliar werd als een volksacteur beschouwd. Hij was vooral goed in het afbeelden van mensen die Jiddisch spreken of kritiek leveren. Op zondag 3 mei 2009 stond de 89-jarige voor de laatste keer op het Josefstadt-podium als Baron von Ciccio in Peter Turrini's toneelstuk Die Wirtin van Carlo Goldoni.

Privéleven en overlijden 
Muliar werd als onechtelijk kind geboren en groeide op in Wenen-Neubau. Zijn biologische vader Maximilian Wechselbaum was een Tiroolse k.u.k. officier, die geen contact had met zijn zoon en zich later bij de nationaalsocialisten voegde. Muliars moeder Leopoldine Stand, die als secretaresse werkte bij de Oesterreichische Kontrollbank, stond dicht bij de sociaaldemocraten. In 1924 ontmoette ze de Russisch-joodse juwelier Mischa Muliar en trouwde met hem. Muliars grootouders waren streng katholiek en Duitse nationalisten. Nadat zijn eerste huwelijk met Gretl Doering (1923–1997) kort daarvoor was mislukt, trouwde Muliar in 1955 met Franziska Kalmar (1930), de eerste televisieomroepster van Oostenrijk. Met haar had hij de zonen Alexander (1957) en Martin (1959). Zijn zoon Hans (1946) uit zijn eerste huwelijk met Gretl Doering overleed in 1990. Muliars kleinzoon Markus publiceerde in 2015 het boek Damit wir uns verstehen! Muliar was lid van het theater in Josefstadt (Wenen) en vierde in 2006 zijn 70-jarig jubileum. Hij woonde met zijn vrouw in Groß-Enzersdorf nabij de Lobau bij Wenen. Muliar was een actieve sociaaldemocraat en steunde regelmatig de verkiezingscampagnes van de SPÖ. Hij was een uitgesproken vrijmetselaar en behoorde tot een Weense vrijmetselaarsloge. Fritz Muliar was ook lid van de niet-partijgebonden en niet-religieuze Oostenrijkse Scoutvereniging. 

Fritz Muliar overleed op 4 mei 2009 op 89-jarige leeftijd, nadat hij in zijn appartement was ingestort en naar het algemeen ziekenhuis van Wenen was gebracht. Op 12 mei 2009 werd Fritz Muliar begraven in een eregraf op de Weense Centrale Begraafplaats (Groep 33G, nr. 42).

Onderscheidingen 
 Onderscheiding ter ere van verdiensten voor de bevrijding van Oostenrijk
 Gouden medaille voor verdiensten voor de deelstaat Wenen in 1969
 Eremedaille van de Oostenrijkse omroep
 Oostenrijkse ere-onderscheiding voor wetenschap en kunst in 1970
 Goldener Rathausmann in 1970
 Beroepstitel Professor in 1975
 Kruis van Verdienste van de Orde van Verdienste van de Bondsrepubliek Duitsland, 1e klasse in 1977
 Kainz-Medaille voor de Peachum in Bert Brechts Dreigroschenoper in 1978
 Nestroy-Ring in 1984
 Oostenrijkse erekruis voor wetenschap en kunst, 1e klas in 1983
 Kameracteur in 1985
 Gouden eremedaille van de staat Stiermarken in 1985
 Gouden eremedaille van de deelstaat Salzburg in 1989
 Naamgeving van een straat in Groß-Enzersdorf naar Fritz Muliar in 1994
 Erelid van het Burgtheater in 1995
 Erelid van de Theaters an der Josefstadt in 1996
 Erering van de stad Groß-Enzersdorf
 Erering van de stad Wenen in 1999
 Cultuurprijs Europa in 2001
 Grote zilveren medaille voor diensten aan de Republiek Oostenrijk in 2002
 Grote gouden medaille voor verdiensten aan de deelstaat Neder-Oostenrijk in 2002
 Platina Romy voor zijn levenswerk in 2004
 Ferdinand-Raimund-Ring 2008
 Ere-juweeldrager van de vrijmetselaarsloge 'Zur Oberbergischen Treue, im Orient Gummersbach'

Rollen 
 Dorpsrechter Adam in Der zerbrochene Krug (Heinrich von Kleist)
 Peachum in Die Dreigroschenoper (Bertolt Brecht, Kurt Weill)
 Bankier Natter in Das weite Land (Arthur Schnitzler)
 1964: Rechter in Der kaukasische Kreidekreis (Bertolt Brecht)
 1968: Sancho Pansa in Der Mann von La Mancha (Mitch Leigh e.a. volgens Don Quijote van Miguel de Cervantes)
 1971: Kagler in de operette Wiener Blut (TV-Verfilmung)
 1972: Schwejk in Die Abenteuer des braven Soldaten Schwejk (Regie: Wolfgang Liebeneiner volgens De lotgevallen van de brave soldaat Švejk van Jaroslav Hašek)
 1973–1977, 1983, 1988–1989: Dikke neef in Jedermann (Hugo von Hofmannsthal, Salzburger Festspiele)
 1975: Samuel Leibowitz in Der Tag, an dem der Papst entführt wurde (João Bethencourt, Theater in der Josefstadt, Regie: Fritz Muliar)
 1980–1982: Emerich (Imre) Kelemen in Ringstraßenpalais (tv-serie van de ORF)
 1992: Oude man in Sibirien (Felix Mitterer, Regie: Franz Morak)
 1992: Minirol in Muttertag – Die härtere Komödie (Regie: Harald Sicheritz)
 1994–1998: Max Koch in Kommissar Rex (tv-serie van de ORF)
 1995: Hermann Löwy in Vermischte Gefühle (van Richard Baer, Theater in der Josefstadt, Regie: Franz Morak)
 1996–2001: Arme buurman in Jedermann (Hugo von Hofmannsthal, Salzburger Festspiele)
 2004: Paus Albert IV. in Der Tag, an dem der Papst gekidnappt wurde (João Bethencourt, Theater in der Josefstadt, Regie: Fritz Muliar)
 2004: Das Alter in Der Bauer als Millionär (Ferdinand Raimund, Volkstheater (Wien))

Publicaties

Drukwerken 
 Damit ich nicht vergesse, Ihnen zu erzählen. Jiddische Geschichterln und Lozelachs. Matari, Hamburg 1967. Nieuwe uitgave: Der Apfel, Wenen 2004, ISBN 978-3-85450-162-6.
 Streng indiskret! Geregistreerd door Eva Bakos. Met 13 tekeningen van Rudolf Angerer. Zsolnay, Wenen / Hamburg 1969.
 Jiddische Witze und Geschichten. Fontana, Hamburg 1973
 Das Beste aus meiner jüdischen Witze- und Anekdotensammlung, 2e editie. Heyne, München 1974, ISBN 3-453-00387-X.
 Wenn Sie mich fragen …. Geregistreerd door Trude Marzik. Zsolnay, Wenen 1972; Nieuwe uitgave Zsolnay, Wien 1990, ISBN 3-552-02430-1.
 Die Reise nach Tripstrill und zurück. Nachwort von György Sebestyén. Uitgeverij Mundus, Wenen 1978, ISBN 3-85190-102-9.
 Österreich, wohin man schaut. Athenäum, Königstein in de Taunus 1983.
 Liebesbriefe an Österreich. Ueberreuter, Wenen 1986, ISBN 3-8000-3232-5.
 Epiloog aan William Novak en Moshe Waldoks: Das große Buch des jüdischen Humors. Athenäum, Königstein in de Taunus 1982.
 An Herrn Bundespräsidenten Kurt Waldheim. In: Milo Dor (Hrsg.): Die Leiche im Keller. Dokumente des Widerstands gegen Dr. Kurt Waldheim. Picus, Wenen 1988, ISBN 3-85452-205-3, S. 133 ff.
 Von A bis Z. Unaussprechliches ausgesprochen. Zsolnay, Wenen 1989, ISBN 3-552-04140-0.
 Das ist mein Kaffee. Das Kaffeebuch für Genießer. Pichler, Wenen 1994, ISBN 3-85431-101-X.
 Strich drunter: Bevor es wieder zu spät ist, 3e editie. Kremayr & Scheriau, Wenen 1996, ISBN 3-218-00626-0.
 Das muss noch gesagt werden! Kremayr & Scheriau, Wenen 1999, ISBN 3-218-00665-1.
 War's wirklich so schlimm? Erinnerungen. Reeks Ein Bekenntnis (Band 4). Edition Va Bene, Wenen 1994, ISBN 3-85167-027-2.
 Ein Urlaub bei Freunden? Edition Va Bene, Wenen 2002, ISBN 3-85167-134-1.
 Melde gehorsamst, das ja! Meine Lebensabenteuer. Styria, Graz 2003, ISBN 3-222-13129-5.
 Denk ich an Österreich. Eine Bilanz. Autobiografie, geregistreerd door Helmuth A. Niederle, Residentie, St. Pölten, Salzburg 2009, ISBN 978-3-7017-3142-8.

Geluidsdragers 
 Der jüdische Witz. Gepresenteerd door Fritz Muliar, Preiser 1959.
 Kabarett aus Wien Nr. 31. Bonkes en Chalosches verteld door Fritz Muliar, Preiser 1960.
 Fritz Muliar erzählt jüdische Witze. Preiser o.J.
 Damit ich nicht vergess', Ihnen zu erzählen! Jüdische Witze. 2e aflevering. Preiser o.J.
Fritz Muliar erzählt zum 3. × Jüdische Witze. o. J.
Fritz Muliar erzählt Witze, natürlich jüdische. o. J.
 Neue jüdische Witze und Geschichten. Live-opname. Philips 1968.
 Jiddische Witze und Geschichten. Fontana 1973.
 … da lachen nicht nur die Jidden. Live-opname, Fontana o. J.
 Fritz Muliar liest Alfred Polgar – Egon Friedell – Alexander Roda Roda. Preiser CD PR90011, 1999.
 Die Briefe des Menachem Mendel. van Scholem Alejchem. Preiser CD PR90384, 1999.
 Sibirien. Von Felix Mitterer. luisterboek. Preiser CD PR90538, 2002.
 Fritz Muliar en Michael Dangl: Besuch bei Mr. Green. van Jeff Baron. Preiser CD PR90561, 2003.
 Fritz Muliar erzählt Geschichten von Roda Roda. Preiser CD PR90752, 2007.
 Vergessenes. Gelesen und gesungen von Ulrike Beimpold und Martin Muliar. Hrsg.: Markus Muliar. Mono Verlag, Wien, 2013- ISBN 978-3-902727-16-9.

Filmografie 
 1950: Kind der Donau
 1951: Der Teufel führt Regie
 1951: Der fidele Bauer
 1951: Gangsterpremiere
 1952: Verlorene Melodie
 1953: Einmal keine Sorgen haben
 1953: Die Regimentstochter
 1954: Der Komödiant von Wien
 1955: Geheimnis einer Ärztin
 1955: Der Kongreß tanzt
 1956: Försterliesel
 1956: Lumpazivagabundus
 1956: Symphonie in Gold
 1956: K. und k. Feldmarschall
 1957: Ober, zahlen!
 1957: Lachendes Wien
 1957: Wien, du Stadt meiner Träume
 1957: Der Wilderer vom Silberwald
 1957: Dort in der Wachau
 1958: Man müßte nochmal zwanzig sein
 1958: Heiratskandidaten
 1958: Einmal noch die Heimat seh’n
 1958: Der veruntreute Himmel
 1959: Das Nachtlokal zum Silbermond
 1959: Der Fall Pinedus
 1960: Kriminaltango
 1960: Ich heirate Herrn Direktor
 1960: Der brave Soldat Schwejk
 1960: Mit Himbeergeist geht alles besser
 1960: Ich heiße Robert Guiscard
 1961: … und du mein Schatz bleibst hier
 1961: Autofahrer unterwegs
 1961: Die Abenteuer des Grafen Bobby
 1961: Kauf Dir einen bunten Luftballon
 1961: Nachsaison
 1962: Das süße Leben des Grafen Bobby
 1962: Vor Jungfrauen wird gewarnt
 1962: Professor Bernhardi
 1963: Der komödiantische Herr Sebek
 1963: Biedermann und die Brandstifter
 1964: Das hab ich von Papa gelernt
 1964: Heirate mich, Chéri
 1965: Das Protektionskind
 1965: An der schönen blauen Donau
 1965: 3. November 1918
 1966: Ollapotrida
 1966: Das Bohrloch oder Bayern ist nicht Texas
 1968: Moos auf den Steinen
 1969: Warum hab' ich bloß 2× ja gesagt?
 1969: Liebe durch die Hintertür
 1970: Hier bin ich, mein Vater
 1970: Frau Wirtin treibt es jetzt noch toller
 1970: Das Geld liegt auf der Bank
 1970: Messerköpfe
 1970: Die vertagte Nacht
 1970: Der Feldherrnhügel
 1971: Auf der grünen Wiese
 1971: Wiener Blut
 1971: Olympia – Olympia
 1971: Mein Vater, der Affe und ich
 1972: Die lustigen Vier von der Tankstelle
 1972: Die Abenteuer des braven Soldaten Schwejk (serie)
 1972: Spiel der Herzen
 1973: Der fidele Bauer
 1973: Diamantenparty
 1973: Abenteuer eines Sommers
 1974: Hallo – Hotel Sacher … Portier! (tv-serie)
 1976: Karl der Gerechte (serie)
 1977: Liebesgeschichten und Heiratssachen
 1978: Das Love-Hotel in Tirol
 1979: Wunder einer Nacht
 1979: Moral
 1981: Wie Böhmen noch bei Österreich war
 1981: Ferry oder Wie es war
 1982: An uns glaubt Gott nicht mehr
 1983: Ringstraßenpalais (serie)
 1983: Waldheimat (1.13)
 1984: Der Mörder
 1986: Flucht ohne Ende
 1986: Kir Royal – Karriere (serie)
 1987: Waldhaus (serie)
 1988: Heiteres Bezirksgericht (serie)
 1990: Die Kaffeehaus-Clique
 1990: Roda Roda (serie)
 1990: Wenn das die Nachbarn wüßten (serie)
 1991: Sibirien
 1991: wer lacht gewinnt (1.02) Stand-Up Comedy
 1992: Muttertag – Die härtere Komödie
 1995: Radetzkymarsch (Mehrteiler)
 1997: Qualtingers Wien
 1997: Ein Schutzengel auf Reisen
 1994–1998: Kommissar Rex (serie)
 1999: Besuch bei Mr. Green
 2000: Jedermann
 2003: Der Bauer als Millionär
 2003: MA 2412 – Die Staatsdiener
 2004: Trautmann – Schwergewicht (serie)
 2007: Der Panther (Theater Wiener Kammerspiele)

Oostenrijks acteur
Oostenrijks cabaretier
Oostenrijks regisseur