Baba Jaga
Baba Jaga (Tsjechisch, Slowaaks, Pools: Baba Jaga;  Sloveens: Jaga Baba; Macedonisch: Баба Рога, Russisch: Ба́ба-Яга́, Bulgaars: Баба Яга, Oekraïens: Баба Яґа, Bosnisch: Baba Roga) is in de Slavische mythologie een soort heks. Zij is de wilde vrouw, de donkere dame en meesteres der magie. Ze wordt ook gezien als een bosgeest, aan het hoofd van scharen geesten.

Kenmerken
Baba wordt uitgebeeld als een heks die door de lucht vliegt zo hoog tot aan de wolken in een mortier waarbij ze de stamper als roer gebruikt en de sporen die ze achterlaat met een bezem van zilverberkenhout uitveegt. Haar hut staat op kippenpoten en kan daarmee ronddraaien en dansen. Haar tuinhek is gemaakt van menselijke beenderen met schedels erbovenop. Het sleutelgat van haar voordeur is een mond met scherpe tanden. In een legende zorgt een toverspreuk ervoor dat het huis stil blijft staan en de deur onthult: "Keer je rug naar het bos, je voorkant naar mij".

Volgens sommige versies van de legende wordt Baba Jaga elke keer dat haar een vraag wordt gesteld een jaar ouder. Hierdoor wordt ze vaak afgebeeld als een norse oude vrouw. Ze is gefrustreerd en boos omdat haar zoveel vragen worden gesteld. Haar enige manier om weer jonger te worden is het drinken van speciale thee die ze van blauwe rozen maakt. Helden die haar blauwe rozen als cadeau schenken mogen een wens doen als beloning voor de hulp.

In enkele verhalen leeft Baba Jaga samen met twee zusters die dezelfde naam hebben. Baba Jaga is dan onderdeel van de triade Maagd, Moeder, Oudevrouw. Baba Jaga staat dan voor behoud, dood en (weder)geboorte. Als een van de zussen sterft door het zwaard of door vuur, besprenkelen de anderen haar met het water van de dood. De wonden genezen dan. Baba Jaga is hoedster van het water van het leven en van de dood. Na de kerstening veranderde het beeld van Baba Jaga. Ze kreeg een bezem en een zwarte kat en werd in verband gebracht met de duivel. Soms wordt ze beschouwd als grootmoeder van de duivel. Baba Jaga lijkt oppervlakkig op de personages uit West-Europese sprookjes, zoals de heks in Hans en Grietje, en vooral Vrouw Holle in verschillende sprookjes. Baba Jaga zou ook de moeder van Kosjtsjei de Onsterfelijke zijn.

Drie ruiters dienen Baba Jaga: een witte, een rode en een zwarte. Ze noemt hen "mijn Lichte Ochtendgloren", "mijn Rode Zon" en "mijn Donkere Nacht".

Verhalen
In één sprookje wordt een jong meisje, Vasilisa, voor een boodschap naar Baba Jaga gestuurd, die haar tot slavin maakt. De dienaren van de heks – een kat, een hond, een poort en een boom – helpen Vasilisa uiteindelijk te ontsnappen omdat ze vriendelijk tegen hen is geweest. Uiteindelijk wordt Baba Jaga in een kraai omgetoverd. 
Het verhaal behoort tot de categorie 510 in de Aarne-Thompson-index, zoals Assepoester.

In een andere versie van dit verhaal, opgetekend door Aleksandr Afanasjev (Narodnye roesskije skazki, deel 4, 1862), moet Vasilisa drie onmogelijke taken volbrengen. Dit lukt haar met behulp van een magische pop die haar moeder haar gegeven heeft.

In een ander verhaal leeft een jongeman samen met een mus en een kat. De dieren waarschuwen de jongeman geen geluid te maken als Baba Jaga in hun huis binnentreedt en gaan samen het bos in. Als ze binnenkomt, is de jongen stil. Maar als Baba Jaga een lepel meeneemt, schreeuwt de jongeman toch. De jongen wordt meegenomen, maar wordt door de kat en de mus bevrijd. Dit gebeurt de volgende dag opnieuw. Op de derde dag horen zijn vrienden zijn hulpgeroep niet. De oudste dochter van Baba Jaga moet de jongeman roosteren, maar hij doet alsof hij niet snapt wat er gebeuren moet. De oudste dochter doet voor hoe je in de pan gaat liggen en wordt zelf de oven in geduwd. Ook de tweede en jongste dochter worden op deze manier geroosterd. Baba Jaga begrijpt dat ze deze jongeman zelf moet roosteren, maar trapt zelf ook in de eenvoudige list.

Trivia 
 In de meeste Slavische talen beduidt het woord baba zoiets als opoe, de benaming voor een oudere volksvrouw. In het Bulgaars betekent het grootmoeder (vergelijk het Russische verklein- en kooswoord baboesjka).
 Een van de delen van Modest Moessorgski's muziekstuk "Schilderijen van een tentoonstelling", De hut op kippenpoten, gaat over een schilderij van de hut van Baba Jaga.
 Van de Kroatische auteur Dubravka Ugrešić, die in Nederland woont, is in 2007 een roman gepubliceerd met veel verwijzingen naar Baba Jaga, 'Baba Jaga je snijela jaje'. De Nederlandse vertaling door Roel Schuyt verscheen in 2010 bij uitgeverij De Bezige Bij met ISBN 9789023458920.
 In Polen heet het kinderspel Annemaria Koekoek "Raz, dwa, trzy, Baba Jaga patrzy" (Eén, twee, drie, Baba Jaga kijkt).

Afbeeldingen

Zie ook 
 Befana, deze heks veegt na haar bezoek ook alle sporen uit. Goede kinderen worden door haar beloond en stoute kinderen worden door haar gestraft.
 Morozko
 Het water des levens, De duivel en zijn grootmoeder
 De 20th Century Fox film uit 1999 'Bartok de geweldige' waarin de heks een rol speelt.

Externe links
 SurLaLune Fairy Tale Pages: The Annotated Baba Yaga
 Of Russian origin: Baba Yag, Russiapedia

Slavische mythologie
Mythisch wezen
Personage uit folklore
Russische folklore
Heks