Wedloop om Afrika
De Wedloop om Afrika (Duits: Wettlauf um Afrika; Engels: Scramble for Africa; Frans: Ruée vers l'Afrique) of Opdeling van Afrika (Duits: Aufteilung Afrikas; Engels: Partition of Africa; Frans: Partage de l'Afrique) was de fase van het kolonialisatieproces van Afrika tussen circa 1880 en het begin van de Eerste Wereldoorlog. In deze periode trachtte een aantal Europese mogendheden een zo groot mogelijk deel van Afrika onder hun directe heerschappij te brengen. Tot dan toe was de rol van Europa veelal beperkt gebleven tot het vestigen van handelsposten en minder directe vormen van machtsuitoefening, zoals het sluiten van verdragen met lokale machthebbers. Naarmate de negentiende eeuw vorderde, werd het steeds urgenter geacht om andere Europese mogendheden voor te zijn. Op de Koloniale Conferentie van Berlijn van 1884/1885 verdeelden de Europese landen Afrika onderling.

Motieven 

De motieven van de Europese mogendheden om te streven naar een zo groot mogelijk bezit aan Afrikaanse koloniën waren drieledig: strategisch, economisch en humanitair. Hierbij wordt echter opgemerkt dat destijds een expliciete rechtvaardiging vermoedelijk weinig noodzakelijk werd gevonden: de tijdgeest was dusdanig dat mogendheden zichzelf zonder koloniën als incompleet beschouwden. De bestrijding van de slavenhandel was een rechtvaardiging die werd gebruikt door David Livingstone.

Strategisch 

Het strategische belang was enerzijds gelegen in de wens andere staten voor te zijn en eerder een flink stuk van het continent te claimen. Die gebieden konden dan, direct of op langere termijn, als afzetmarkt voor de producten van de eigen industrie en als leverancier van goedkope grondstoffen worden gebruikt. Bij dit laatste ging het vaak om schaarse en waardevolle zaken als goud en diamanten en om grondstoffen waaraan sinds vrij kort op grotere schaal behoefte was ontstaan. Ook werd strategisch belang gehecht aan het veilig stellen van handelsroutes, bijvoorbeeld door havens in het huidige Zuid-Afrika en met name het Suezkanaal voor de scheepvaartroute naar India. Het strategisch belang was in feite een wedloop om de beste uitgangspositie.

Economisch 
Het economische belang was tweeledig: nieuwe afzetmarkten voor de eigen industrie en investeringsmogelijkheden voor het eigen kapitaal aanboren, en anderzijds bronnen van goedkope grondstoffen (en arbeidskrachten) vinden. De meeste Europese landen hadden in de tweede helft van de 19e eeuw een sterke industrialisatie doorgemaakt, met name het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en België. Hoewel de eigen afzetmarkten meestal nog niet verzadigd waren, werd wel uitgekeken naar nieuwe afzetmogelijkheden. Op het eigen continent waren deze vaak niet aanwezig omdat andere markten werden afgeschermd met importheffingen en andere restricties.

Na enkele decennia van sterke groei was, vooral in het Verenigd Koninkrijk, een overschot aan kapitaal aanwezig waarvoor lucratieve investeringsmogelijkheden werden gezocht. Deze werden in de nog te veroveren koloniën aanwezig geacht.

Van vermoedelijk minstens even groot belang was de behoefte aan grondstoffen. Een sterke toename van zowel de omvang van de industriële productie als het technologische niveau ervan leidde tot een vraag naar delfstoffen en natuurproducten die in Europa niet of nauwelijks aanwezig waren, maar in Afrika in schijnbaar onuitputtelijke mate gevonden werden. Met name rubber en koper werden gezocht.

Humanitair 

Het kolonialisatieproces werd vaak gerechtvaardigd met de stelling dat dit de inheemse bevolking tot voordeel strekte, bijvoorbeeld door verbeteringen op bestuurlijk en medisch gebied, en bestrijding van de Arabische slavenhandel. De westerse beschaving werd in alle opzichten superieur geacht, daarom hadden de westerse mogendheden niet slechts het recht, doch zelfs de plicht om deze in Afrika in te voeren - waarbij zowel missionarissen als zendelingen een rol speelden. Hoewel het niet ontkend kan worden dat op een aantal gebieden inderdaad duidelijke verbeteringen werden doorgevoerd, zoals landbouw, gezondheidszorg en infrastructuur, was het zo dat dit proces zich onder dwang voltrok zonder de instemming van de plaatselijke bevolking.

Ten aanzien van de humanitaire aspecten van het kolonialisatieproces wordt nog opgemerkt dat de uitvoering van deze voornemens vaak te wensen overliet. Rapporten omtrent grootschalige wreedheden in de Congo-vrijstaat, op dat moment in feite een privé-onderneming van de Belgische koning Leopold II, dwongen hem in 1908 om zijn bezit aan de Belgische staat te schenken, voor welke schenking hij overigens gecompenseerd werd. En de Duitse behandeling van de Herero- en Nama-volken in Zuidwest-Afrika (nu Namibië) is een vroeg en zuiver voorbeeld van genocide (de Namibische Genocide). Bovendien werden als gevolg van de koloniale afzetmarkt van Europese bedrijven veel lokale ondernemingen weggeconcurreerd, wat de inheemse bevolking economisch afhankelijk maakte, een toestand die in zekere mate nog voortduurt tot vandaag de dag.

Spelregels 
Naarmate een steeds groter deel van Afrika werd veroverd, kwamen de diverse koloniserende mogendheden steeds vaker met elkaar in contact, hetgeen tot grotere en kleinere conflicten leidde. Teneinde dit proces enigszins in goede banen te leiden, werd in 1884 de Koloniale Conferentie van Berlijn gehouden. Onder voorzitterschap van de Duitse kanselier Bismarck spraken de deelnemende landen enige spelregels af, waarvan de voornaamste was dat een gebied pas formeel kon worden opgeëist nadat er een effectief bestuur, inclusief een voldoende militaire aanwezigheid, was gevestigd. Het sluiten van een verdrag met een lokaal stamhoofd waarin deze zich onder de bescherming van een Europese staat stelde en deze exclusieve en veelal verstrekkende rechten toekende, volstond dus niet meer om daarmee dit gebied tegenover Europese collega-staten als het zijne op te eisen. Voorts werd de wens uitgesproken om missionaire activiteiten te bevorderen.

Aan deze conferentie namen geen Afrikaanse staten deel, er was zelfs geen enkele Afrikaan op de conferentie aanwezig.

De opdeling van Afrika 

Met deze afspraken was, in ieder geval in de ogen van de deelnemers aan deze conferentie, een goede basis gelegd voor een meestal redelijk ordelijk verloop van de verdere opdeling van Afrika, waarbij ordelijk de relatie tussen de Europese staten betrof, niet het gebruik van militair en ander geweld bij het kolonisatieproces zelf. Door het ontbreken van sancties in het stelsel van afspraken kwamen enkele malen nog conflicten voor, zoals bij het Fashoda-incident: hier troffen in 1898 Engelse en Franse troepen elkaar in het huidige Zuid-Soedan.

Het Franse streven was de beschikking te krijgen over een strook die het gehele continent bestreek, vanaf de Atlantische Oceaan, via de Sahara, tot aan de Rode Zee. Het Britse streven was een ononderbroken strook te bezitten van Egypte tot aan Zuid-Afrika. Op het snijpunt van beide strevens kwam het bijna tot een gewapend treffen. Het Britse streven werd overigens ook doorkruist door de Duitse aanwezigheid in Duits-Oost-Afrika, het huidige Tanzania.

In het algemeen verliep het proces echter zoals de Europese mogendheden zich dat voorstelden. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog waren er in geheel Afrika slechts drie landen die, de jure of de facto, geen kolonie van een Europese mogendheid waren: Liberia, de Somalische Derwisjstaat en Ethiopië. De economisch en meeste strategische delen van Afrika kwamen in Britse handen. Groot-Brittannië voerde tot 1890 een weinig actieve kolonisatiepolitiek, maar wilde als belangrijkste grootmacht voorkomen dat Egypte in Franse handen kwam. Dat Nigeria en Zuidelijk Afrika Brits werden, was grotendeels het gevolg van particulier initiatief van Cecil Rhodes en George Goldie.

Verdeling van Afrika voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog 
Vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was Afrika als volgt verdeeld:

Koninkrijk België
 Belgisch-Congo (voordien Onafhankelijke Congostaat onder bewind van Leopold II van België)

Duitse Keizerrijk
 Duits-Oost-Afrika
 Duits-Zuidwest-Afrika
 Kameroen
 Togo

Derde Franse Republiek
 Frans-Algerije (integraal onderdeel van Frankrijk)
 Frans-Equatoriaal-Afrika
 Frans-Marokko
 Frans-Somaliland
 Frans-West-Afrika
 Madagaskar
 Réunion
 Tunesië

Koninkrijk Italië
 Italiaans-Eritrea
 Italiaans-Noord-Afrika
 Italiaans-Somaliland

Republiek Portugal
 Kaapverdië
 Madeira (integraal onderdeel van Portugal)
 Portugees-Guinea
 Portugees-Oost-Afrika
 Portugees-West-Afrika
 Sao Tomé en Principe

Koninkrijk Spanje
 Canarische Eilanden (integraal onderdeel van Spanje)
 Spaans-Guinea
 Spaans-Marokko (inclusief Ceuta en Melilla)
 Spaans-West-Afrika

Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland
 Anglo-Egyptisch Soedan en Darfur
 Ascension
 Basutoland
 Beetsjoeanaland
 Brits-Oost-Afrika (inclusief Witu-Protectoraat)
 Brits-Somaliland
 Egypte
 Gambia
 Goudkust
 Mauritius
 Noord-Nigeria
 Noord-Rhodesië
 Nyasaland
 Oeganda
 Seychellen
 Sierra Leone
 Sint-Helena
 Swaziland
 Tristan da Cunha
 Zanzibar
 Zuid-Afrika
 Zuid-Nigeria
 Zuid-Rhodesië

Overigen
 Derwisjstaat
 Ethiopië (inclusief Jimma)
 Liberia

Zie ook 
 Frans-Afrika
 Portugees-Afrika
 Spaans-Afrika

Geschiedenis van Afrika
Kolonialisme
Afrika