Breviarium-Grimani
Het Breviarium Grimani is een brevier uit de 16e eeuw (1510-1520). Een dergelijk boek bevat de gebeden die een geestelijke van de Katholieke Kerk dagelijks moet bidden. In de late middeleeuwen lieten ook koningen, koninginnen en de hogere adel zulke gebedenboeken maken, meestal rijkelijk versierd, waarvoor de term lekenbrevier gebruikt wordt. Het brevier was veel omvangrijker dan het getijdenboek, het gebedenboek dat door leken gebruikt werd voor hun dagelijkse gebeden, en men kon er dus veel miniaturen in kwijt. Het lekenbrevier was dan ook veel meer een prestigeobject dan een boek voor dagelijks gebruik. Het Breviarium Grimani is zo'n lekenbrevier dat voor een onbekende opdrachtgever in het begin van de 16e eeuw in Vlaanderen werd gemaakt en verlucht is door de bekendste kunstenaars van die tijd. Het werd vernoemd naar een van zijn eerste eigenaars, kardinaal Domenico Grimani, die het aan de republiek Venetië schonk. Het boek wordt bewaard in de Biblioteca Marciana met als signatuur cod. Lat. I,99.

Geschiedenis 
De persoon die het handschrift bestelde is onbekend, maar er zijn wel aanwijzingen. Zo is bekend dat een van de vroege bezitters van het handschrift, Antonio Siciliano geheten, in opdracht van Massimiliano Sforza, de hertog van Milaan, in 1514 in Vlaanderen verbleef aan het hof van Margaretha van Oostenrijk. Het is mogelijk dat hij het handschrift gezien en gekocht kan hebben; alleszins is zijn wapen in het handschrift terug te vinden op folium 81r. Siciliano was kamerheer en secretaris van Massimiliano, maar de laatste werd na de verloren Slag bij Marignano in september 1515 gedwongen zijn hertogstitel te verkopen aan koning Frans I van Frankrijk en zal niet meer in de markt zijn geweest voor het kostbare boek.

In 1520 verkocht Siciliano het brevier in Venetië of in Rome aan kardinaal Domenico Grimani voor de som van 500 gouden dukaten. Een secretaris bij de hertogelijke administratie had toentertijd een jaarsalaris van 100 dukaten en een gedrukte Bijbel kostte in die tijd tussen de 6 en 8 dukaten.

De eerste documentaire vermelding van het handschrift komt uit het eerste testament van Domenico Grimani van 2 oktober 1520, waarin hij het handschrift schenkt aan Vincenzo Grimani. Dit testament wordt opgemaakt in zijn woning in Noventa door de notaris Bonifacio Soliano. Hij laat een tweede testament opmaken in augustus 1523, de maand waarin hij zou overlijden, in zijn Sint Marcuspaleis in Rome, waarin hij het boek nalaat aan zijn neef Marino Grimani die hem was opgevolgd als Patriarch van Aquileia in 1517. Na diens dood moest het boek aan de doge van de Republiek Venetië worden geschonken om het voor altijd te bewaren bij de schat van San Marco.

Na de dood van Marino in 1546 gaat het boek naar Giovanni Grimani, de broer en erfgenaam van Marino en de laatste telg van het geslacht Grimani. In 1592 wordt Giovanni Grimani zwaar ziek en draagt hij het handschrift over aan de Procura van San Marco; hierover bestaat een verslag van Marcantonio Barbaro in naam van Giovanni Grimani, gedateerd op 30 november 1592. Maar Giovanni geneest en het handschrift wordt hem teruggegeven in 1593. In 1594, na het overlijden van Giovanni, komt het breviarium uiteindelijk terecht bij de procuratoren van San Marco en vandaar in de kapel van de dogen. Het boek figureert in een inventaris van 20 april 1600.

Op 6 mei 1784 brengt koning Gustaaf III van Zweden een bezoek aan Venetië en bezoekt de schat van de San Marco in de dogenkapel. In het gezelschap bevindt zich ook Jacopo Morelli (1745-1819), hoofdconservator en later directeur van de Biblioteca Marciana. Hij krijgt het handschrift daar voor het eerst te zien en zal alles in het werk stellen om het te laten overbrengen naar de bibliotheek. Hij moest echter wachten tot na de ondergang van de republiek Venetië. Bij de Vrede van Leoben (1797) werd Venetië overgedaan aan Oostenrijk. Pas op 23 november 1801 wordt het breviarium overgedragen aan de Biblioteca Marciana.

Codicologische Beschrijving 
Het handschrift is geschreven in het Latijn. Het is gebaseerd op een Breviarium Romanum voor Franciscaans gebruik gedrukt in 1477 op last van Paus Sixtus IV.

Het handschrift bevat 831 folia van 280 x 215 mm.

De tekst is geschreven in een gotica rotunda in bruine inkt, in twee kolommen van 31 lijnen, het tekstblok meet 155 x 115 mm.

Het bevat in totaal 50 volbladminiaturen, 18 grote miniaturen en 18 kleinere. Daarnaast zijn er nog 12 bas de page miniaturen in de kalender.

Inhoud 
Een brevier bevat de gebeden die de geestelijken dagelijks moeten reciteren. Het ontstond in de abdijen en was het boek dat uiteindelijk gebruikt werd bij het getijdengebed.

De meeste brevieren bevatten vooreerst de 150 psalmen toegeschreven aan Koning David en daarnaast gebeden specifiek voor de dag, in functie van het kerkelijk feest dat gevierd wordt of van de heilige die op die dag herdacht wordt. De psalmen worden voorafgegaan en gevolgd door antifonen, lezingen of teksten uit de heilige schriften, verzen en responses. Naast de psalmen worden ook hymnen en kantieken gebeden.

De indeling van het breviarium Grimani ziet er als volgt uit:

Het verluchtingsprogramma

Margeversiering
De margeversiering bestaat uit drie hoofdtypes. Er zijn een aantal volbladminiaturen zonder margeversiering, de andere folia waarop een miniatuur is aangebracht hebben ofwel een marge die eruitziet als een architecturale lijst ofwel een zogenoemde Gents-Brugse strooirand.

In het eerste type, de architecturale lijst, wordt het eigenlijke kader van de miniatuur, dat lijkt op een houten gotische schilderijlijst, naar de buitenzijde en de onderzijde van de pagina uitgebreid en hierin worden zeer sculpturaal uitziende taferelen of beelden geschilderd. Het geheel simuleert een retabel, waarin de miniatuur dan het centrale geschilderde hoofdtafereel is. De marge is houtkleurig met een gouden glans. Soms zijn in deze retabelmarge extra miniaturen aangebracht, als kleine schilderijtjes in de “gebeeldhouwde” marge.

Het tweede type, de Gents-Brugse strooirand, wordt gebruikt voor de marges bij de alleenstaande volbladminiaturen en bij de kleinere kolombrede miniaturen. In dit type van randversiering kan men ruwweg drie subtypes onderscheiden:
 Een gekleurde marge met daarover bloemen gestrooid en tussen de bloemen vogels en insecten.
 Een gekleurde marge met acanthusranken versierd en daartussen bloemen, vogels en insecten.
 Een gekleurde marge met daarop juwelen en parels, de juwelen zijn soms in bloemvorm

Dan zijn er nog drie bijzondere bladindelingen voor de volbladminiatuur.
 In de eerste zien we in een rechthoekig kader een tondo en in het rechthoekige kader andere afbeeldingen die de hoofdminiatuur illustreren (folium 449v).
 In de tweede toont de hoofdminiatuur het interieur van een kerk en in de marge wordt de buitenkant en het voorplein getoond (folium 450r).
 Het blad is versierd met schuine balken, die van links naar rechts lopen in een hoek van ongeveer 60 graden ten opzichte van de onderste miniatuurrand. Die balken zijn afwisselend gekleurd en afwisselend bestrooid met bloemen, bessen en acanthusranken. De miniatuur is als het ware hierover geschilderd. (folium 660v).

De meeste pagina’s die tekst bevatten hebben een versierde marge langs de buitenzijde van het tekstblok; hiervoor worden zo wat alle margetypes gebruikt die men naast de miniaturen terug vindt, dus zowel Gent-Brugse strooiranden als geschilderde scènes en architecturale lijsten. Een aantal voorbeelden kan men terugvinden in de presentatie van Tiziana Plebani (zie de bronnen hieronder). De teksten naast de grote alleenstaande miniaturen (die niet in een diptiek zijn verwerkt) krijgen een vierzijdige marge in dezelfde stijl als die van de miniatuur.

Miniaturen
Een groot aantal van de miniaturen zijn in het boek geplaatst als diptiek. Er wordt dan een volbladminiatuur geschilderd op de versozijde en een andere op de rectozijde, zodat het opengeslagen boek op een tweeluik lijkt. Die diptieken worden gebruikt om de belangrijke onderdelen in het boek aan te kondigen. Miniaturen die alleen voorkomen hebben bijna steeds een marge van het strooirandtype, de marge van het retabeltype komt slechts vier keer voor buiten een diptiek.

De kalenderminiaturen zijn zonder twijfel het meest bekend en het meest beschreven. Zoals in het beroemde voorbeeld van de Très riches heures van de Gebroeders Van Limburg, bestaan ze telkens uit een diptiek. Het breviarium was het eerste handschrift in honderd jaar tijd dat de techniek van de gebroeders van Limburg weer gebruikte. Op de versobladzijde illustreert een volbladminiatuur de werken of de genoegens van de maand. Bovenaan ziet men Apollon of Helios op zijn zonnewagen door de hemel reizen. Op de recto zijde wordt de kalendertekst voor de betrokken maand gegeven in twee kolommen. De tekst is omkaderd met een architecturale lijst. In die lijst vindt men een aantal beelden van heiligen of feestdagen die in de maand gevierd worden, en onderaan een miniatuur, gerelateerd aan de werken van de maand. Bovenaan zien we de dierenriemtekens van het begin en van het einde van de maand. De Jacobus-meester inspireerde zich zeer duidelijk op de Très riches heures zoals in de voorbeelden hieronder duidelijk is te zien.

Kleine miniaturen
Er zijn ook een aantal kleine miniaturen terug te vinden in het eigene der heiligen. Deze miniaturen hebben de breedte van een tekstkolom en zijn elf of twaalf lijnen hoog. Sommige zijn rechthoekig, andere hebben bovenaan een boog. De bladzijden waarop deze miniaturen voorkomen zijn steeds versierd met een volledige, vierzijdige marge van het strooirandtype. De kleine miniaturen zijn altijd vergezeld van een initiaal van meestal 7 lijnen hoog. Die initialen worden getekend op een eenvoudige gekleurde achtergrond en de letter is uitgevoerd in acanthusranken. Soms is de initiaal versierd met een bloem binnenin.

Initialen
De grotere initialen die in het handschrift voorkomen zijn minder uitbundig versierd dan in vergelijkbare handschriften. In het Breviarium van Isabella van Castilië bijvoorbeeld wordt voor alle initialen een achtergrond van bladgoud gebruikt, hier krijgt de initiaal alleen een schijn van goudinkt mee en ook de initiaal zelf is veel minder uitgewerkt dan in het Isabellabrevier.

Over de lijnvullers kan men ongeveer hetzelfde zeggen als over de initialen: ze zijn er, maar veel soberder afgewerkt dan in andere manuscripten.

Een voorbeeld van de initialen, lijnvullers en margeversiering van een tekstbladzijde wordt getoond op de website van Salerno Editrice.

De kunstenaars 
In 1521 kon Marcantonio Michiel het brevier inzien en hij schreef daarover het volgende:
"...l' officio celebre, che Messer Antonio Siciliano vende al cardinale per ducati 500, fu inminiato da molti maestri in molto anni, lui in sono imminiature de man de Zuan Memelin, de man di Girardo de Guant, de Lieveno da Anversa ...".
Vrij vertaald luidt dit:
"... het beroemde brevier dat Antonio Siciliano verkocht aan de kardinaal voor 500 dukaten werd verlucht door verschillende meesters over verscheidene jaren. In het boek vinden we miniaturen van Hans Memling, Gerard van Gent en Lieven van Antwerpen".
Deze toeschrijving werd later door de kunsthistorici verworpen: Hans Memling was al gestorven voor men aan het handschrift begon te werken en een Lieven van Antwerpen lijkt ook vrij onwaarschijnlijk gezien Lieven van Lathem ook al in 1493 was overleden. De "Girardo de Guant" deed sommigen denken aan Gerard Horenbout. Zoals bij de meeste handschriften verschillen de meningen van de kunsthistorici over de miniaturisten die aan het breviarium meewerkten. Vooreerst zijn er diegenen die de verluchting toeschrijven aan Gerard Horenbout en Alexander Bening en zijn zoon Simon Bening. Anderen spreken dan weer van de meester van Jacobus IV van Schotland, die in de oudere werken wordt vereenzelvigd met Gerard Horenbout en over de Maximiliaan-meester die op zijn beurt wordt geïdentificeerd als Alexander Bening.
Sommige miniaturen worden toegeschreven aan Gerard David.

Tegenwoordig, anno 2013, zijn de meeste kunsthistorici het eens over de Meester van Jacobus IV van Schotland, Alexander Bening, de Meester van de David scènes in het Grimani Breviarium, Gerard David en Simon Bening.

Zoals hoger gezegd worden de kalenderminiaturen vandaag toegeschreven aan de Meester van Jacobus IV van Schotland. Het model, de Très riches heures, bevond zich in die tijd in Mechelen, in de bibliotheek van Margaretha van Oostenrijk en was dus waarschijnlijk toegankelijk voor de Jacobus-meester. Hoewel hij zijn miniaturen baseerde op die van de gebroeders Van Limburg, zijn er toch duidelijke verschillen. De landschappen hebben duidelijk meer diepte en het atmosferisch perspectief wordt correct toegepast. Ook het gebruik van de kleuren is geëvolueerd, de Jacobus-meester past zijn palet aan in functie van het seizoen.

In de onderstaande tabel vindt men de afbeeldingen die gebruikt werden voor de kalenderminiaturen. Ook hier kan men zien dat de volbladminiatuur telkens identiek hetzelfde thema heeft als de vergelijkbare miniatuur in de Très riches heures.

De miniaturen in het psalter worden toegeschreven aan de 'Meester van de David-scènes in het Grimani-breviarium'. Deze artiest, die een leerling was van de Jacobus-meester, verluchtte de beginpsalmen van de metten voor alle weekdagen (psalmen 1, 26, 38, 68, 80 en 97) en een bijkomende miniatuur bij het begin van het psalter. Hij gebruikte zelden de traditionele iconografie, maar baseerde veel van zijn illustraties op de psalmencommentaren van Nicholas de Lyre. Ook de keuze van de bekoring van Eva als inleidende miniatuur van het psalter is verre van een standaardiconografie, hoewel niet gerelateerd aan de commentaren van Nicholas de Lyre. Naast de voornoemde commentaren liet hij zich ook inspireren door de Legenda Aurea van Jacobus de Voragine en door de tekst zelf. De iconografie van het psalter in het Breviarium Grimani is dus vrij origineel en verwant aan de illustratie van het Pembroke-psalter. De iconografie van de andere onderdelen van het brevier zijn veeleer van het traditionele type.

Lijst van de miniaturen
Lijst van alle miniaturen in het handschrift. Voor de verklaring van de kolommen zie: De kalenderminiaturen zijn niet in deze lijst opgenomen.

Externe links
 Biblioteca Nazionale Marciana, Slideshow met verscheidene afbeeldingen
 Voor afbeeldingen (kalenderminiaturen) op 'Web Gallery of Art, zoek 'Grimani Breviary' in 'Text'.
In 2009 verscheen een facsimile-heruitgave van het Breviarium. Een exemplaar ervan is in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag aanwezig.

Manuscript uit de 16e eeuw
Latijns manuscript
Breviarium