Vaals (plaats)
Vaals () (in de eigen streektaal, het Völser-plat, Vols genaamd) is de hoofdplaats van de Nederlandse gemeente Vaals, gelegen in het uiterste zuidoosten van Limburg. Het dorp ligt aan de rijksgrens van Nederland, nabij het drielandenpunt met België en Duitsland, ten westen van de Duitse stad Aken. Vaals heeft ruim  inwoners en is daarmee de grootste plaats binnen de gemeente.

Natuur en landschap 
Vaals ligt in het Selzerbeekdal tussen de Schneeberg in het noorden en de Vaalserberg in het zuiden. Het historisch centrum van Vaals ligt op een hoogte van ongeveer 210 meter. In zuidelijke richting neemt de hoogte snel toe. In het uiterste noorden op de grens met Duitsland stroomt de Selzerbeek.

De Vaalserberg is het hoogste punt van 'Europees Nederland' met 322,4 meter NAP, waar zich ook het Vaalser Drielandenpunt bevindt. Een uitloper van de Vaalserberg is het Bokkebosje. De Schneeberg ten noorden van het dorp, in Duitsland gelegen, dankt zijn naam aan de kalkgrond die in de zomer een opvallend lichte kleur heeft ten opzichte van de omringende gronden.

Geschiedenis

Eerste vermelding 
De plaats Vaals wordt voor het eerst vermeld in 1041. De plaats heet dan ‘Vals’ of ‘Vallis’ (betekenis: ‘dal’), omdat ze zich in een vallei of dal bevindt, terwijl Aken hoger lag. Het centrum van de plaats lag destijds in het huidige Holset, waar ook een hoge rechtbank was gevestigd. In het gemeentewapen van Vaals (13 augustus 1890), wordt dan ook de heilige bisschop Lambertus afgebeeld die patroonheilige van Holset was. Rondom deze tijd hoorde het dorp tot het Land van 's-Hertogenrade, dat deel uitmaakte van de drie landen van Overmaas.

Kruispunt van heerbanen 
Doordat door Vaals twee heerbanen liepen, de Oude Akerweg van Maastricht naar Aken en de weg van Rolduc naar Moresnet, ontstond er doorheen de tijd een kleine nederzetting in de vallei. De heerbanen zorgden tevens ervoor dat de inwoners van Vaals regelmatig reizende legermachten over zich heen kregen. Zo zou in 1568 het leger van Willem van Oranje, dat richting Maastricht naar de Spanjaarden trok, door Vaals trekken en de toenmalige St.-Pauluskerk plunderen.

Protestantse kerkgangers 
Toen de landen van Overmaas in 1661 verdeeld werden tussen de Habsburgers en de Nederlandse Republiek, werd Vaals toegewezen aan het Staatse. Samen met de omliggende dorpen Vijlen en Holset vormde Vaals een geïsoleerde enclave van de Republiek. Het werd van de overige landen van Overmaas namelijk gescheiden door het Habsburgse rijksgraafschap Wittem. Hierbij waren de grenzen tussen Vaals en de omliggende gebieden niet alleen politiek, maar ook religieus van aard. Terwijl de Republiek calvinistisch was, waren Aken, Wittem en omliggende landstreek radicaal katholiek. Dat zorgde ervoor dat Vaals in die tijd door veel protestantse kerkgangers werd overspoeld. Zij waren niet alleen afkomstig uit het katholieke Aken, maar kwamen ook vanuit het latere België. Onder bescherming van de Staten-Generaal van de Nederlanden was het deze protestanten toegestaan om in Vaals kerkdiensten te houden. Dat verklaart het opmerkelijk grote aantal protestantse kerken in de plaats. Volgens historici telde Vaals rond 1750 amper tien tot vijftien stenen huizen in de dorpskern. De meeste mensen woonden immers vooral in de buurtschappen rondom Vaals, zoals de Raren en de Wolfhaag. Doordat honderden protestanten uit het grensgebied in Vaals een toevluchtsoord begonnen te zoeken voor de uitoefening van hun godsdienst, groeide echter het aantal kerken en huizen. De plaats kende hierdoor een Nederduits-gereformeerde, een Waalse (Franstalige), een Lutherse en een doopsgezinde kerk. De katholieken van Vaals bleven naast deze protestantse invloeden de oude parochiekerk in het dorp gebruiken en kozen ervoor om hun kerkgebouw architectonisch te verbinden met de Hervormde Kerk. Vermeldingswaardig is verder nog dat de Lutherse kerkgemeenschap in Vaals gesticht werd in 1669 op initiatief van Johann Klermondt uit Burtscheid. In 1695 kocht deze kerkgemeenschap een oude kopermolen voor het houden van haar kerkdiensten.

Industrieplaats 
Het zou echter nog een eeuw duren voordat Vaals naamsbekendheid kreeg als textielcentrum en de welvaart er sterk toenam. De grote motor achter die ontwikkeling was de Akense lakenfabrikant Johann Arnold von Clermont (1728-1795). In zijn tijd emigreerden veel Lutherse ondernemers vanuit Aken naar het omringende platteland. Met name in het Staatse Vaals genoten zij relatieve godsdienstvrijheid en golden ook de beperkende reglementen van de Akense gilden niet. Johann Arnold von Clermont vestigde zich zodoende in 1761 vanuit Aken in Vaals. Hij kocht er het vervallen kasteel Vaalsbroek en de bijbehorende Vaalsbroekermolen van baron Anton Ullrich de Lamberts de Cortenbach. Met zijn ondernemingen in Vaals ontstond er vanaf 1765 een waar textielimperium. Hij was niet de eerste die dit deed. Al in 1699 kende Vaals een florerende naaldenfabriek in de Kerkstraat (ejen Schatull) die opgericht was door de familie Trostdorff. Daarnaast dienden ook de Cereshoeve en Im Bau in de Tentstraat als naaldenfabrieken. De Von Clermonts vulden deze bedrijvigheid aan met hun eigen textielnijverheid. Vaals groeide daarmee uit tot industrieplaats. Doordat de fabriek zaken deed in België, Frankrijk, Pruisen, Oostenrijk, Polen en Rusland, zorgde dit voor grote bekendheid van de plaats. In 1717 mocht Vaals al de Russische tsaar Peter de Grote verwelkomen en in 1803 de Franse keizer Napoleon Bonaparte.

Van later datum zijn onder andere:
Sigarenfabriek Peeters, gesticht in 1893, gebouw van 1925 aan de Maastrichterlaan 49, verbouwd tot woon- en winkelpand in 1954
Stoomwasserij Jardon, aan de Maastrichterlaan 59-61, gevestigd in 1926 in een bestaand café van 1891.
Naaldenfabriek MUVA, nabij Jos Francotteweg 23, van 1926.

Omstreden gebied 
Het Congres van Wenen bepaalde vervolgens in 1815 dat Limburg, waarin Vaals zich bevond, bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden hoorde. Met de vrijmaking van België in 1830, hoorde Vaals echter van 1830 tot 1839 voor een korte tijd bij België. Rondom deze tijd kende Vaals een groeiende armoede. Haar industrie liep aanzienlijk terug en was enkel nog bekend als uitgangsplaats door de aanwezige speelbanken. In Duitsland was er sprake van het ‘Vaalser Paradijs’ (Vaalser Paradies).

Vier grenzen 
Van 1839 tot 1919 kende de plaats zelfs vier grenzen. Er was sprake van een Viergrenzenpunt met de grenzen van Pruisen, Nederland, België en Neutraal Moresnet. Na de Eerste Wereldoorlog kwam Neutraal Moresnet bij het koninkrijk België en kreeg het de naam Kelmis. Vaals probeerde vervolgens zijn industrie en toerisme te bevorderen. Voor dat doel werd vanaf 1922 de tramlijn Maastricht - Vaals aangelegd.

Na de Tweede Wereldoorlog 
Toen de landgrenzen voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog werden gesloten, raakte Vaals geïsoleerd. Daarna kwam vooral het winkeltoerisme weer op gang. Duitsers kwamen dagelijks naar Vaals om er te winkelen. De Akense tram ging tot 1974 naar de halte Vaals Grenze en deze tram heette de Buttertram. Daarnaast hebben veel Duitsers zich in het dorp gevestigd. Dit leidde ertoe dat Vaals bekendstaat als forenzengemeente vanwege het pendelverkeer tussen het dorp en het naastliggende Duitsland.

Bevolking 
Het dorp Vaals functioneert al sinds de 18e eeuw als een voorstad van de Duitse stad Aken. Vaals ligt tegen de Akense wijk Vaalserquartier aan en veel inwoners werken in de regio Aken. Ongeveer een derde van de Vaalser bevolking heeft de Duitse nationaliteit. Nadat het aantal in Vaals wonende Duitsers in de laatste decennia van de twintigste eeuw enigszins was gedaald, is dit naar 2014 toe weer fors gestegen door de relatief lage huizenprijzen in Vaals. Desondanks neemt de bevolking van Vaals al sinds de jaren 1990 af. In de jaren 2010 zijn er twee nieuwe trends in de bevolkingsontwikkeling zichtbaar: enerzijds wonen er steeds meer studenten in Vaals, wat voornamelijk door de bouw van enkele complexen met honderden studentenkamers komt; anderzijds kopen Arabieren in toenemende mate huizen in Vaals. Dit was aanvankelijk alleen in vakantiepark Landal, maar daarna ook elders.

Bezienswaardigheden 
Een deel van het centrum van Vaals heeft de status van beschermd dorpsgezicht: het rijksbeschermd gezicht Vaals en de uitbreiding daarop. Ook de bij Vaals behorende buurtschap Raren heeft een beschermd dorpsgezicht.

 Hervormde Kerk (met romaanse toren van de gesloopte rooms-katholieke parochiekerk)
 Lutherse kerk
 Waalse kerk
 Sint-Pauluskerk (Johannes Kayser, 1891-1893)
 Joodse begraafplaats
 De Esch, kasteelachtige hoeve, later Camillianenklooster
 Kapel van het Camillianenklooster (in gebruik door Museum Vaals)
 Kasteel Bloemendal, gebouwd in 1791-1795 naar een ontwerp van Joseph Moretti
 Kasteel Vaalsbroek, nabij de buurtschap Raren
 Mausoleum Von Clermont, in de tuin van Vaalsbroek (Joseph Moretti, 1788)
 Vaalsbroekermolen, op de Zieversbeek
 Schuurmolen, op de Zieversbeek
 Frankenhofmolen, op de Zieversbeek
 Huis Clermont, woonhuis en lakenfabriek, ontworpen door Joseph Moretti, 1761-1775; in gebruik als gemeentehuis
 Huis Verves uit 1765, deels verbouwd in neogotische stijl in 1850
 Haus im Bau, een voormalige naaldenfabriek uit 1777
 Huis Kirchfeld, gebouwd in 1790
 Andere 18e-eeuwse woonhuizen, zoals:
 Von Clermontplein 4-6, mogelijk ontworpen door Joseph Moretti in 1765
 Von Clermontplein 24, gebouwd in 1765, en Bergstraat 6, uit 1767
 18e-eeuwse vakwerkhuizen Bloemendalstraat 4, Tentstraat 7 en Von Clermontplein 2 en 16
 Obelisk van Vaals (Joseph Moretti, 1790 of 1792)
 Voormalig Kuurhotel, uit 1900

Gesloopt
 Sint-Jozefkerk, gesloopt in 2004

Galerij

Verkeer en vervoer 
Vaals ligt aan het oostelijke einde van de N278, die het dorp via Gulpen en Margraten met Maastricht verbindt.

Bussen
Veolia Transport Nederland verzorgde tot december 2016 vanuit Vaals meerdere streekbuslijnen en diverse snelbuslijnen. Lijn 61 verbond een aantal dorpen binnen de gemeente Vaals met Gulpen. Lijnen 43 en 50 vormden de hoofdverbindingen met Heerlen en Maastricht. Laatstgenoemde buslijn was tevens een snelle verbinding met station Aachen Hauptbahnhof. Arriva heeft eind 2016 de exploitatie van de Nederlandse buslijnen overgenomen.

De Akense openbaar vervoersmaatschappij ASEAG onderhoudt eveneens een regelmatige busverbinding tussen het grensdorp en de domstad. De Belgische vervoerder TEC onderhoudt elk uur een busverbinding met Gemmenich, Kelmis en Eupen in het Duitstalige gedeelte van België.

Voormalige tramlijnen

In 1889 werd de tramlijn Aken - Vaals in gebruik genomen. Deze tram ging aanvankelijk tot Blumenthal. In 1922 kwam er een tweede tramlijn: de tramlijn Maastricht - Vaals. Aan de huidige Prins Bernhardplein werd hiervoor station Vaals gebouwd. Ook het eindpunt van de elektrische tram werd naar dit tramstation gelegd. De stoomtrams van de nieuwe lijn gingen naar Wijlre, Gulpen en vanaf 1925 door naar Maastricht. In 1938 werd de nieuwe tramlijn alweer opgeheven en vanaf 1939 ging de elektrische trams slechts tot de rijksgrens. Het gebouw van het tramstation bepaalt nog steeds het straatbeeld van de Prins Bernardstraat. In 1974 werd de Akense tram opgeheven en reed de laatste tram naar halte Vaals Grenze.

Bekende Vaalsenaren 

 Johan Adang (1924-1996), voetballer
 John Bröcheler (1945), bas-bariton operazanger
 Frans Derks (1930-2020), voetbalscheidsrechter
 Fred van Herpen (1943), atleet
 Huub Hermans (1898-1978), CPN-politicus
 Paul Jungbluth (1949), GroenLinks-politicus
 Eddy Verheijen (1946), schaatser
Gerd Prick (1947), politicus
 Ronald Waterreus (1970), voetbalkeeper

Nabijgelegen kernen 
Lemiers, Holset, Laurensberg (Vaalserquartier), Gemmenich

Bovendien liggen in de nabijheid van Vaals de buurtschappen Raren en Wolfhaag

Literatuur 
 2014, Benjamin Kaplan, Cunegondes ontvoering: Een geschiedenis van religieuze strijd in de tijd van de verlichting. Amsterdam: Nieuw Amsterdam.
 2000, Frits Kern, Dolf Baltus, e.d. Tussen twee grenzen 1900-2000. Vaals: Heemkundekring Sankt Tolbert Vaals.
 1941, J. Th. H. de Win, De Geschiedenis van Vaals. Vaals: Gemeente Vaals.

Beschermd dorpsgezicht in Nederland
Plaats in Limburg (Nederland)