Ganggraf
Een ganggraf is een prehistorisch grafmonument met een gang naar de grafkamer(s). In veel gevallen zijn er megalieten gebruikt bij de bouw. Het geheel wordt afgedekt door een aarden dekheuvel. In sommige gevallen is dit een cairn (meestal ganggraven uit een latere periode). In veel gevallen is de dekheuvel inmiddels verdwenen. In Nederland is een ganggraf een speciale vorm van een hunebed. Veel ganggraven stammen uit het neolithicum, maar er zijn ook ganggraven die in een latere periode zijn gebouwd.

Opstelling en gebruik

Ganggraven zijn waarschijnlijk niet altijd als graf gebruikt, in sommige gevallen alleen als heiligdom.

De gang is in veel gevallen op zo'n manier gebouwd dat op een bepaalde dag de zon naar binnen schijnt, bijvoorbeeld bij zonsopkomst tijdens de winterzonnewende of zonsondergang tijdens de equinox. Zo wordt het achterste heiligdom in La Hougue Bie op Jersey tijdens de zonnewende verlicht door de zon. In de vijf dagen rond de midwinternacht op 21 december valt een lichtstraal de kamer van Newgrange binnen en wordt de nis aan de voorkant gedurende 15 minuten verlicht. De kamer in de Dumha na nGiall (Mound of the Hostages) in Ierland wordt per jaar op twee ochtenden verlicht, namelijk tijdens samhain en imbolc.

In de (Mound of the Hostages) liggen naar schatting 250 tot 500 mensen begraven. De doden werden meestal gecremeerd en de as werd samen met grafgiften op de vloer gestrooid. Deze laag werd afgedekt door platte stenen. Op deze manier werden meerdere lagen met as en stenen op elkaar gelegd, tot er geen ruimte meer over was voor een nieuwe laag. Daarna werden de resten in de grafheuvel begraven. Er zijn meer dan 40 doden in de grafheuvel zelf aangetroffen. Zij werden in de bronstijd-stijl begraven (met een omgekeerde urn boven de as). Ook werd er een lichaam van een volwassen man aangetroffen, deze werd ook in de bronstijd begraven. De man lag in een gehurkte houding (hurkgraf) in een simpele kuil die in de grafheuvel was gegraven. De grafgiften bij deze man bestonden uit een ketting van kralen, een mes van brons en een priem. Dit wijst erop dat deze man van enig belang was voor de gemeenschap. Anders dan bij vergelijkbare ganggraven, werd bij de Mound of the Hostages geen greppel rond de heuvel aangetroffen.

Visihöj (ook wel Vissehøj of  Visihøj) in Denemarken heeft een nog intacte grafheuvel. Dit ganggraf heeft 3 parallelle kamers en is de enige in zijn soort. Er is alleen op Malta een soortgelijk ganggraf aangetroffen.

De Klekkende Høj heeft een dubbele grafvorm (Tvillingejættestuer) en was zo nauwkeurig gebouwd, dat er geen water en zuurstof binnen kon dringen.

De Tustrup-dysserne is het grootste ganggraf van Denemarken en bevindt zich op het grafveld van Tustrup (Djursland).

Prehistorische kunst
In bepaalde ganggraven is prehistorische kunst (petroglieven) op de stenen aangetroffen, zie ook napjessteen.

Benaming en voorkomen

In Cantabrië, Galicië en Baskenland wordt dit type hunebed tumbas de corredor genoemd. In 1961 noemden Seán Ó Nualláin en Rúaidhrí de Valera een van de vier typen megalitische tombes die ze aantroffen in Ierland passage tombs. De andere drie typen die in hun onderzoek werden genoemd zijn de wedge tombs (vroeger ook wel wedge-shaped gallery graves genoemd), de portal dolmens en de court cairns. Van deze vier typen is het ganggraf (de passage tombs) het enige type dat in heel Europa voorkomt.

Ganggraven zijn aangetroffen in Ierland, Groot-Brittannië, Nederland (in Drenthe),Noord-Duitsland, Scandinavië, het Iberisch Schiereiland, langs de Middellandse Zee en langs de noordkust van Afrika.

In Ierland en Groot-Brittannië liggen ganggraven vaak in grote clusters, waardoor ze passage tomb cemeteries genoemd worden.

De ganggraven die in een latere periode zijn gebouwd, liggen vaak op de top van heuvels en bergen.

Voorbeelden van ganggraven

In een groot deel van Europa komen ganggraven voor. Sommige exemplaren zijn grotendeels verwoest, anderen zijn intact of (gedeeltelijk) gereconstrueerd. Enkele ganggraven zijn toegankelijk voor bezoekers.

Nederland
De volgende Drentse ( en één Gronings) hunebedden zijn van het type ganggraf:
D14
D15
D19
D20
D26
D27
D42
D45
D49
D50
D51
D53
D54
G1

België
Bij Oppagne in de omgeving van de monumenten van Weris

Verenigd Koninkrijk

La Hougue Bie en Dolmen du Faldouet op Jersey
Avielochan, Clava Cairns en Maeshowe in Schotland
Unstan Chambered Cairn in Schotland
Wideford Hill Chambered Cairn in Schotland
Cuween Hill Chambered Cairn in Mainland (Orkney)
Blackhammer Chambered Cairn, aan de zuidkust van Rousay
Knowe of Yarso Chambered Cairn, aan de zuidkust van Rousay
Midhowe Chambered Cairn, aan de westkust van Rousay
Taversöe Tuick Chambered Cairn, aan de zuidkust van Rousay
Bryn Celli Ddu, Wales
Barclodiad y Gawres, Wales
Corrimony Chambered Cairn in de Schotse Hooglanden
Avielochan in Schotland

Ierland

Brú na Bóinne (Newgrange) 
Carrowmore
Carrowkeel
Knowth
Dowth
Knocknarea

Duitsland

De hoogen Steener (en andere) bij Wertle
Ganggraf bij Linden-Pahlkrug
Großsteingrab Blankensee
Großsteingrab Werpeloh I
Denghoog

Frankrijk

La Roche-aux-Fées
Graf van Merlijn
het Gaverinis tombe complex

Spanje

 Tholos de el romeral
 Dolmen de Menga
 Dolmen de Viera
 Dolmen de Alberite
 Dolmen de la Pastora
 Conjunto megalítico del río Gor
 Dolmen de cubillejo de Lara
 Dolmen de La Cabaña
 Dolmen de Dombate

Portugal
Anta da Aboboreira

Denemarken

Ganggraf van Arnager
Ganggraf Bønnesten
Ganggraf Gildeshøjene
Rævehøj
Karleby
Rugballe Grønhøj
Mutter Gribs Hule
Mårup Jættestue
Kragnæs Jættestue
Kong Asgers Høj
Blakshøj

Zweden

Dubbel ganggraf in Hammarlöv
Åttagårdens gånggrift
Hjelmars rör
Firse sten (ook wel Fisse sten)
Gläshalls gånggrift
Kapellsgårdens gånggrift
Kyrkerörs gånggrift
Ängshögens södra gånggrift 
Luttra gånggrift
Ragnvalds grav

 
Megalithisch monument