Lutherse kerk (Vaals)
De Lutherse kerk is een kerkgebouw in Vaals in Nederlands Zuid-Limburg. De kerk is gelegen op een hoek van het Von Clermontplein, waaraan ook het Von Clermonthuis (thans gemeentehuis) en een aantal andere monumentale gebouwen zijn gesitueerd. De kerk is een rijksmonument en bevindt zich binnen het rijksbeschermd gezicht Vaals.

Geschiedenis 
Op de plaats van de Lutherse kerk bevond zich in 1595 vermoedelijk de Koperhof, een kopermolen.

In 1669 werd de Lutherse gemeente van Vaals gesticht door de Akenaar Johann Klermondt. In 1695 kocht de Lutherse gemeente de hof voor het houden van kerkdiensten. Vaals werd destijds overspoeld door Lutherse kerkgangers uit de katholieke rijksstad Aken, die onder bescherming van de Staten Generaal in het Staatse Vaals hun kerkdiensten mochten houden.

Op 12 mei 1736 werd de eerste steen van het kerkgebouw gelegd door rijksgraaf Von Seckendorf, commandant-generaal van het keizerlijk leger in Aken, die hiertoe een royale donatie had gedaan. Het ontwerp was van ingenieur-majoor Von Littig. De originele tekeningen van de kerk bevinden zich in het Couvenmuseum in Aken. Op 1 december 1737 vond de inwijding plaats.

Het gebouw onderging diverse restauraties, in 1893, 1937-38, 1967-68 en 2001. Tot 1955 was het in gebruik als kerk; sinds 1968 als cultureel centrum.

Beschrijving kerkgebouw

Exterieur
De kerk is gebouwd als centraalbouw en moest van buiten zo min mogelijk lijken op een kerk. In die tijd genoot de Lutherse kerk ook in het Staatse Vaals weinig erkenning en wilde men evenmin aanstoot geven aan de dominant aanwezige rooms-katholieken.

Het classicistische gebouw is opgetrokken uit baksteen op een vierkant grondvlak met afgeschuinde hoeken, waardoor een onregelmatige achthoek ontstond. Hoewel Von Littig de architect van de kerk is, tonen de hardstenen deur- en vensteromlijstingen met samengestelde sluitstenen sterke gelijkenis met het werk van de Akense bouwmeester Laurenz Mefferdatis (1677-1748). De kerk bezit houten kruiskozijnen met heldere glas-in-loodramen. Het bouwwerk wordt gedekt door een tentdak met leien met een windvaan als bekroning. Op het dak bevinden zich vier dakkapellen. De hoofdingang bevindt zich aan de zuidzijde. Daarnaast waren er vroeger twee extra ingangen, waarvan er één was gereserveerd voor de familie Von Clermont.

Aan de Koperstraat is de Lutherse kerk aan de rechterkant verbonden met een bakstenen huis via een poortmuur. Dit 18e-eeuwse huis heeft een zadeldak met verdieping en segmentbogige vensteromlijstingen van Naamse steen.

Interieur 
In het interieur wordt de vorm van de regelmatige achthoek benadrukt door acht hoge kolommen met achthoekige basementen en Dorische kapitelen in Naamse steen. Het centrale deel van de kerk wordt gedekt door een achtdelig, gestuct koepelgewelf. De omgang en de galerij hebben eveneens gestucte plafonds.

Een aantal onderdelen van het interieur van de Lutherse kerk zijn ontworpen door de bekende Akense architect Johann Joseph Couven. Bijzonder fraai zijn de preekstoel, de biechtstoel(?) en twee herenbanken (van de families Von Clermont en Pastor), alles in de 18e-eeuwse stijl van de Luiks-Akense barok. Opvallend is de aanwezigheid van een biechtstoel in een Lutherse kerk; wellicht werd deze gebruikt om onopvallend de kerkdiensten te kunnen bijwonen. Het eenklaviers kerkorgel uit 1765 is van de Akense (oorspronkelijk uit Amsterdam afkomstige) orgelbouwer Johann Baptist Hilgers.

Kerkgebouw in Vaals
Rijksmonument in Vaals
Luthers kerkgebouw in Nederland
Architectuur in Nederland uit de 18e eeuw