title: None
text: rece n sie
  
  Willie Verhoysen,
  historicus
  
  Juan AVILÉS FARRÉ
  Francisco Ferrer y Guardia.
  Pedagogo, anarquista y mártir
  
  Het is dit jaar 100 jaar geleden dat de vermaarde
  Spaanse pedagoog Francisco Ferrer werd terechtgesteld
  omdat hij verantwoordelijk zou zijn geweest voor een
  opstand in Barcelona die de geschiedenis is ingegaan
  als de Tragische Week (La Semana Trágica).1 De terechtstelling van Francisco Ferrer op 13 oktober 1909 leidde
  tot grote internationale verontwaardiging, omdat hij
  zonder enig steekhoudend bewijs tot het vuurpeloton
  was veroordeeld.
  Juan AVILÉS FARRÉ,
  Francisco Ferrer y Guardia.
  Pedagogo, anarquista y
  mártir, Madrid: Marcial
  Pons, 2006, 299 p., ISBN
  978 84 964 6719 4.
  82
  
  brood 09-4.indd 82
  
  De internationale toorn over de executie van de Spaan­
  se pedagoog droeg ertoe bij dat hij in korte tijd uitgroeide tot een martelaar voor wie in tal van landen
  standbeelden en gedenktekens werden opgericht, ook
  in België. De Spaanse historicus Juan Avilés Farré meent
  dat ‘Francisco Ferrer bovenal een anarchistische intrigant was, die waarschijnlijk direct betrokken was bij
  de aanslagen tegen de Spaanse koning Alfons XIII aan
  het begin van de 20e eeuw’.2 Dat poneert hij tenminste
  in zijn boek Francisco Ferrer y Guardia. Pedagogo, anarquista y mártir. Het boek van Avilés Farré is niet zozeer
  een nieuwe biografie over Ferrer, als wel een onderzoek
  naar diens betrokkenheid bij diverse aanslagen die
  Spanje rond 1900 in de ban hielden.
   Francisco Ferrer y Guardia werd op 10 januari 1859
  geboren als zoon van kleine landeigenaren die erg
  katholiek waren. In 1873 vestigde hij zich in Barcelona
  en werd hij sterk beïnvloed door de republikeinse opvattingen van zijn werkgever. Daarbij moeten we in
  ogenschouw nemen dat aan het einde van de 19e eeuw
  de republikeinse beweging en de vrijmetselarij in
  Spanje elkaar flink overlapten. Ferrer raakte eveneens
  
  BROOD & ROZEN - 2009/4
  
  8-12-2009 9:51:47
  
  onder invloed van de vrijdenkersbeweging én van de socialistische beweging. ‘De
  klassenstrijd is immers onlosmakelijk verbonden met de strijd tegen de (katholieke)
  kerk want die is de steunpilaar van de sociale orde zonder welke het kapitalisme
  niet kan overleven,’ zo betoogde de Belgische socialistische voorman Emile Vandervelde in 1894.3
  Op 27 april 1884 brak een opstand uit onder enkele Spaanse militaire regimenten,
  die geïnspireerd waren door de republikeinse beweging. Avilés weet niet in hoeverre Ferrer bij deze opstand betrokken was, maar vindt het wel merkwaardig dat
  de pedagoog binnen het jaar naar Frankrijk vertrok. Hij acht het waarschijnlijk dat
  Ferrer als tussenpersoon optrad voor Manuel Ruiz Zorrilla, de republikeinse voorman die volgens Avilés beschouwd kan worden als de leider van de genoemde
  opstand. In elk geval waren Ferrer en Ruiz Zorrilla beiden fervente tegenstanders
  van de monarchie. Toch levert Avilés geen enkel sluitend bewijs dat Ferrer direct
  of indirect betrokken was bij deze republikeinse opstand.
   Avilés probeert daarom aanknopingspunten te vinden in de pamflettaire geschriften van Ferrer. Zo voert hij aan dat de pedagoog, tijdens het vrijdenkerscongres in 1892 in Madrid, blijk zou hebben gegeven van revolutionaire aspiraties
  omdat hij zowel een politieke als een sociale revolutie voorstond. Tijdens het bewuste congres verscheen een pamflet dat opriep tot revolutie. De politie schreef
  dit pamflet toe aan Ferrer en later zou het ook tegen hem gebruikt worden bij zijn
  proces in 1909. Achteraf bleek echter dat het pamflet van de hand was van Alejandro
  Lerroux.4 Ferrer verklaarde wel dat hij vooraan in de rangen van de revolutionairen
  wenste te staan. Dat wijst volgens Avilés op een simplistische visie op de wereld
  en een bekrompen zelfvertrouwen. Op grond hiervan meent Avilés te mogen stellen dat Ferrer de wegbereider was voor de bloedige aanslagen die begin jaren 1890
  in Parijs en Barcelona werden gepleegd.5 De historicus trekt deze conclusie op
  basis van verbanden die hij zelf legt tussen pamfletten zoals er in die tijd talloze
  verschenen en waarvan niet altijd duidelijk was wie de auteur was.
   De pedagoog
  
  Ferrer doorliep aan het einde van de 19e eeuw het hele politieke spectrum aan de
  linkerzijde. Hij begon als republikein en werd midden jaren 1890 lid van de Franse
  arbeiderspartij van Jules Guesde.6 Geleidelijk kwam hij in anarchistisch vaarwater
  terecht, maar zijn belangstelling ging vooral uit naar de pedagogie. Zoals in zovele katholieke landen, beheerste de Kerk in Spanje het onderwijs. Ferrer was al
  vroeg geïnteresseerd in het onderwijs, waarbij hij pleitte voor het oprichten van
  niet-godsdienstige scholen. Dat leidde in 1901 tot de stichting van de Moderne
  School, die omwille van zijn niet-religieuze grondslag al snel veel bijval kreeg in
  arbeiderskringen en bij de geradicaliseerde republikeinse burgerij. Bovendien
  oogstte de Moderne School veel belangstelling door de vernieuwende pedagogische
  onderwijsmethoden.7 De Moderne School diende volgens Ferrer ook om de mythes
  van de staat en de Kerk te doorbreken. Het niet-religieuze karakter van de Mo-
  
  2009/4 - BROOD & ROZEN
  
  brood 09-4.indd 83
  
  83
  
  8-12-2009 9:51:47
  
  derne School stuitte echter op felle weerstand van de katholieke kerk. Dankzij de
  genereuze financiering van Ernestine Mennier 8 slaagde de pedagoog erin om een
  goed draaiende school uit de grond te stampen met een eigen uitgeverij om de
  publicaties van de school te verspreiden.
  Ferrer was naast zijn pedagogische activiteiten ook politiek actief. Hij bleef een
  fervente aanhanger van de revolutie. Voeg daarbij het gegeven dat in de jaren 1890
  verschillende presidenten en koningen waren vermoord door anarchisten en nihilisten in Europa en de Verenigde Staten, en je hebt volgens Avilés een gevaarlijke
  cocktail die doet vrezen voor een aanslag op de Spaanse koning Alfonso XIII.9 Alfonso werd ook daadwerkelijk het slachtoffer van twee aanslagen die respectievelijk in 1905 in Parijs en een jaar later in Madrid werden gepleegd.
   De twee aanslagen werden tot op vandaag nooit volledig opgehelderd. Avilés
  betoogt dat er een enorme hoeveelheid informatie uit verschillende bronnen bestaat
  die men nog nooit bij elkaar heeft gelegd.10 Als je die gegevens bij elkaar puzzelt,
  staat het naar zijn mening vast dat Ferrer betrokken was bij de aanslagen tegen de
  Spaanse koning.
  Avilés vangt zijn requisitoir tegen Ferrer aan met de opmerking dat hij betrokken
  was bij de publicatie van een illegaal nummer van La Huelga General (De Algemene
  Staking), waarin werd aangedrongen op een aanslag op Alfonso.11 Hij kan echter
  niet staven dat Ferrer meewerkte aan het bewuste nummer, want de bijdragen aan
  La Huelga General verschenen ongesigneerd. Hij baseert zich daarom op de verklaring van een informant van de Spaanse ambassade in Parijs. Die beweerde dat
  enkele anarchisten een aanslag voorbereidden op Alfonso tijdens zijn bezoek in
  Parijs. De aanslag zou dan het signaal zijn voor een revolutionaire opstand in Madrid. Hoewel de Parijse politie enkele ‘verdachte’ anarchisten oppakte, kon ze niet
  voorkomen dat op 1 juni 1905 toch een aanslag plaatsvond tegen de Spaanse koning,
  maar die mislukte. Een van de opgepakte ‘verdachte’ anarchisten verklaarde dat
  de aanslag het werk was van een zekere Farras. Alleen bleek deze Farras tien maanden eerder gestorven te zijn, waardoor het spoor voor de Franse justitie doodliep.
  Volgens Avilés had Ferrer misschien niet direct de hand in de aanslag, maar had
  hij er toch mee te maken ‘omdat de pedagoog zovele Parijse anarchisten kende die
  mogelijkerwijs bij de voorbereidingen betrokken waren’.12 Met andere woorden: u
  bent verdacht omdat u vrienden hebt die verdacht zijn. Hier gaat Avilés wel onomwonden het pad van de stemmingmakerij op.
   Wat betreft de aanslag op Alfonso XIII een jaar later in Madrid, staat volgens
  Avilés de betrokkenheid van Ferrer wel als een paal boven water, want een naaste
  medewerker van de pedagoog zou hierbij betrokken zijn geweest.13 Bij de aanslag
  op de koning, tijdens zijn huwelijk, vielen vijftien doden en raakten ruim honderd
  mensen gewond.
  De naaste medewerker van Ferrer, Morral, pleegde zelfmoord toen een agent
  hem wilde aanhouden voor een ondervraging. Ook de agent kwam om het leven.
  84
  
  brood 09-4.indd 84
  
  BROOD & ROZEN - 2009/4
  
  8-12-2009 9:51:47
  
  Affiche uitgegeven als protest
  tegen de moord op Francisco
  Ferrer, 1909. Ontwerp H.P.
  Gassiez (Amsab-ISG)
  
  Daarop gaf Ferrer zichzelf aan bij de politie om een verklaring af te leggen. De
  pedagoog verklaarde dat hij niets wist over de plannen van Morral, toen die uit
  Barcelona was vertrokken. Een huiszoeking bij hem thuis leverde ook geen enkel
  bewijs op in verband met de bomaanslag. Niettemin werd hij aangehouden en
  kwam het tot een proces. Volgens de openbare aanklager had Morral Ferrer wel op
  de hoogte gebracht van zijn plannen. En zelfs als de pedagoog niet direct aan de
  aanslag had meegewerkt, dan had hij Morral toch fysiek en moreel geholpen door
  hun gedeelde anarchistische opvattingen 14, zo voerde de openbare aanklager aan.
  Het hebben van anarchistische opvattingen was dus volgens hem al voldoende om
  iemands schuld te bewijzen. Dezelfde redenering volgde hij ook in 1909.
  Ferrer werd veroordeeld en zat een jaar gevangen in Madrid. Zijn school werd
  gesloten. Na zijn veroordeling kwam een internationale campagne op gang voor
  de vrijlating van de pedagoog. Deze campagne vond ook de nodige weerklank in
  België en werd gesteund door enkele Kamerleden en vrijmetselaarsloges.
   Een vriend van Morral verklaarde na het proces dat hij geen medeplichtigen had,
  maar dat Ferrer mogelijk wist dat zijn naaste medewerker naar Madrid ging. Avilés
  is er in ieder geval van overtuigd dat Ferrer samen met anderen op de een of andere manier betrokken was bij de aanslag in Madrid en wellicht ook bij die in Parijs.15
  Om zijn opvatting te staven verwijst Avilés naar een brief die de pedagoog ontving,
  die eigenlijk een boodschap was voor zijn naaste medewerker. In de brief wordt
  
  2009/4 - BROOD & ROZEN
  
  brood 09-4.indd 85
  
  85
  
  8-12-2009 9:51:48
  
  brood 09-4.indd 86
  
  8-12-2009 9:51:49
  
  volgens Avilés over explosieven gesproken. Het gaat in ieder geval om een cryptische
  brief waarin misschien een boodschap verstopt zit, maar daarover hebben we geen
  zekerheid. De Spaanse historicus lijkt dat ook te beseffen, want verderop schrijft
  hij dat de brief minstens in ‘revolutionaire zin’ is geschreven.16
  Zelfs de openbare aanklager moest tijdens een nieuw proces terugkrabbelen en
  Ferrer werd vrijgesproken van medeplichtigheid aan de aanslag door zijn medewerker Morral. Na zijn vrijlating in 1907 richtte hij zijn aandacht vooral op zijn
  pedagogische projecten. Als pedagoog legde hij via een internationale campagne
  de klemtoon op de rationele school, vanuit de opvatting dat dit de beste voorbereiding was voor de toekomstige revolutie.
  Tragische week
  
  De Spaanse regering riep in 1909 de reservisten onder de wapens om in Marokko
  te vechten. Dit leidde in Barcelona tot een algemene staking die uitmondde in een
  algemene opstand. Daarbij werd behalve de monarchie ook de kerk geviseerd als
  symbool van de repressie en het obscurantisme. In Barcelona werd de oorlogstoestand uitgeroepen en de handhaving van de openbare orde overgedragen aan het
  leger. Na een week werd de staking bloedig neergeslagen: in totaal vielen 112 doden
  en raakten 416 mensen gewond.
   De algemene staking was uitgeroepen door een comité dat bestond uit voormannen
  van de Solidaridad Obrera, de voorganger van de latere anarchosyndicalistische
  vakbond CNT. Ferrer had relaties met enkele personen van het stakingscomité,
  maar verschillende leden van het comité verklaarden dat hij niets te maken had
  met de organisatie van de algemene staking. Ferrer steunde Solidaridad Obrera wel
  financieel, maar er is niet bewezen dat hij de algemene staking rechtstreeks geldelijk steunde. Zijn geld werd volgens hem gebruikt voor de huur van een lokaal.
  Tijdens het proces slaagde de openbare aanklager er niet in om te bewijzen dat
  Ferrer de leider van de opstand was geweest. Het enige waarvan hij werd beschuldigd, was dat de pedagoog in vroegere geschriften tot de revolutie had opgeroepen.
  Hierboven werd al aangevoerd dat de aanklager dezelfde argumenten ook gebruikte bij het proces tegen hem in 1906. Volgens Avilés blijkt uit de documenten
  onomwonden dat Ferrer niet de leider was van de opstand.17 De politieke machthebbers wilden echter koste wat het kost een voorbeeld stellen: Ferrer werd op 13
  oktober 1909 gefusilleerd.
  Het standbeeld voor Ferrer, toen nog op het Zaterdagplein. Het oorspronkelijke opschrift luidde:
  ‘à Fransisco Ferrer, martyr de la liberté de conscience’. Onder druk van de Spaanse overheid werd
  het opschrift later aangepast. De herschreven tekst beschrijft Ferrer als een man die een vlam
  draagt als symbool van het vrije denken. (Amsab-ISG)
  
  2009/4 - BROOD & ROZEN
  
  brood 09-4.indd 87
  
  87
  
  8-12-2009 9:51:49
  
  Zijn dood veroorzaakte grote internationale beroering, ook in België. Enkele gemeenteraden van de Brusselse agglomeratie doopten straatnamen om tot Ferrerstraat. Er vonden ook druk bijgewoonde manifestaties plaats. Dankzij de internationale campagne werd de pedagoog een martelaar voor progressief Europa.
   Zonder die campagne zou de dood van Ferrer geen gevolgen hebben gehad in
  Spanje. Nu dreigde Spanje echter internationaal in een politiek isolement terecht
  te komen. Dat leidde ruim een week na de executie van Ferrer tot de val van de
  regering en op langere termijn, in 1913, tot een splitsing van de conservatieve
  partij.
  Na zijn terechtstelling werd ook in België geijverd voor het oprichten van een nagedachtenis aan de oprichter van de Moderne School. Hoewel het de bedoeling was
  dat al in de lente van 1910 een monument ter nagedachtenis van hem in Brussel
  zou worden onthuld, duurde het uiteindelijk tot 5 november 1911 voor het zover
  was. De lotgevallen van het monument zijn een geschiedenis op zich. Na vele omzwervingen staat het nu aan de ingang van de Université libre de Bruxelles.18
  Schuldig zonder bewijs
  
  Het boek van Avilés over Ferrer mag volgens mij zonder meer tendentieus worden
  genoemd. Zijn argumentatie is, zoals we hebben aangetoond, niet overtuigend. Op
  diverse manieren probeert hij de pedagoog van zijn (martelaren) voetstuk te stoten
  door hem te koppelen aan de aanslagen op koning Alfonso XIII in 1905 en vooral
  die van 1906. Avilés vertrekt van vooronderstellingen, namelijk dat Ferrer wel
  degelijk op de hoogte was van de plannen om een aanslag tegen de Spaanse koning
  te plegen, maar hij kan dit mijns inziens niet hard maken. Harde bewijzen die Ferrer rechtstreeks aanwijzen als medeplichtige heeft Avilés in het geheel niet. Zijn
  boek is echter opgebouwd volgens het motto: waar rook is, is ook vuur, zodat de
  lezer wel moet geloven dat Ferrer schuldig was.
   In zijn boek laat Avilés zien dat de banden in de anarchistische beweging grensoverschrijdend waren, wat overigens ook gold voor de gehele socialistische arbeidersbeweging. Tegelijk wijst hij op de verwevenheid met geweldpleging van sommige anarchisten en nihilisten. Maar het betoog van Avilés lijkt soms op stemmingmakerij, omdat hij zonder veel gevoel voor nuance anarchistische opvattingen
  op één lijn plaatst met terrorisme. Hij geeft in zijn boek dan ook weinig blijk van
  een grondig inzicht in de (radicale) arbeidersbeweging voor de Eerste Wereldoorlog,
  toen velen dachten dat de kapitalistische orde binnen afzienbare tijd zou instorten
  en de revolutie al aan de horizon gloorde.19 Avilés’ onbegrip voor radicale maatschappijhervormers wordt duidelijk in de volgende opmerking: ‘Als Ferrer een
  ander karakter had gehad dan zou hij een vredige burger zijn geweest, toegewijd
  aan het leven en de vrouwen en met een stevige bankrekening.’ 20
  
  88
  
  brood 09-4.indd 88
  
  BROOD & ROZEN - 2009/4
  
  8-12-2009 9:51:49
  
  (1) De Tragische Week was een opstand die in
  1909 in Barcelona uitbrak nadat de Spaanse
  overheid reservisten had opgeroepen om
  te vechten in de Marokkaanse kolonie. De
  opstand in Barcelona duurde van 26 juli tot
  en met 2 augustus 1909 en werd op brute
  wijze door het leger neergeslagen. 		
  De repressie na de opstand was genadeloos,
  zozeer was de Spaanse regering gebrand
  op het onderdrukken van het verzet tegen
  haar beleid. Honderden mensen werden
  achter de tralies gezet en vijf mensen,
  waaronder Francisco Ferrer, die volgens
  een militaire rechtbank de aanstichters
  waren van de opstand, werden gefusilleerd.
  (2) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  proloog.
  (3) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 49.
   (4) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 56-59. Alejandro Lerroux was een overtuigd republikein die in 1908 de Radicale
  Partij oprichtte. Gaandeweg schoof Lerroux
  in politiek opzicht op naar rechts. Begin jaren 1930 was hij enkele malen premier van
  coalitieregeringen met de uiterst rechtskatholieke partij CEDA. Vanwege financiële
  schandalen trad hij in 1935 af.
  (5) Het gaat onder meer om de aanslagen van
  Ravachol in 1982 in Parijs en vooral die van
  Henry in 1894 toen hij een bom gooide in
  een café waarbij een dode viel. In Barcelona
  werd in 1893 een bom gegooid in het theater Liceo en verloren verschillende mensen
  het leven.
  (6) Als zodanig nam hij deel aan het Londens
  congres van de Tweede Internationale in
  1896 waar de anarchisten definitief werden
  uitgesloten. Als enige van zijn partij stemde
  Ferrer tegen deze uitsluiting. Juan AVILÉS
  FARRÉ, Francisco Ferrer […], p. 70.
  (7) Als we de ideeën die aan de grondslag
  lagen van de Moderne School door een
  hedendaagse bril bekijken, dan zien we
  dat ze niet revolutionair waren, maar wel
  vooruitstrevend. We kunnen ze min of
  meer vergelijken met schoolsystemen als
  die van Freinet.
  (8) Ernestine Mennier was een rijke Parisienne. Sinds 1894 had zij Spaanse les gekregen
  van Ferrer. Bij haar dood in 1901 liet ze hem
  haar erfenis na.
  (9) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 132.
  (10) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 145.
  (11) La Huelga General verscheen voor de eerste
  keer op 15 november 1901 en voor de laatste
  keer op 20 juni 1903. Het was een libertair
  tijdschrift waarin veel bekende internationale anarchisten publiceerden.
  (12) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 162.
  (13) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 167.
  (14) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 174.
   (15) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 193.
  (16) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 191.
  (17) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 236.
  (18) Het monument van Ferrer in Brussel is
  een geschiedenis op zich. Het comité dat
  zich bezighield met de oprichting van het
  monument, had oorspronkelijk toestemming gekregen om het te plaatsen op het
  Surlet de Chokierplein. Na veel getouwtrek
  in de Brusselse gemeenteraad en de nodige
  politieke druk van Spanje, dat absoluut geen
  nagedachtenis wilde ter ere van Ferrer,
  werd het op 5 november 1911 ingehuldigd
  op het Zaterdagplein, achter het Sint-Katelijneplein. De Duitse bezetters haalden het
  monument op 27 juni 1915 weg omdat het
  ‘vuil’ was. Na afloop van de Eerste Wereldoorlog duurde het tot 15 december 1919 voor
  de Brusselse gemeenteraad de moed had om
  het standbeeld opnieuw op te stellen op een
  van de Brusselse pleinen. Onder druk van de
  Spaanse overheid was wel besloten om de
  tekst op de sokkel te wijzigen. De oorspronkelijke tekst verwees immers expliciet
  naar Ferrer als slachtoffer van de Spaanse
  repressie. De herschreven tekst beschrijft
  Ferrer als een man die een vlam draagt als
  symbool van het vrije denken. Ook later
  werd het voortbestaan van het monument
  nog verschillende keren bedreigd. Na de
  overwinning van Franco in 1939 moest het
  monument aanvankelijk verdwijnen om
  de relaties tussen België en Spanje niet te
  belasten. Na de Tweede Wereldoorlog werd
  het bijna het slachtoffer van de bouwwoede
  in Brussel. Sofia VERGARA, Le culte Fransisco
  Ferrer en Belgique, ULB, licentiaatsverhandeling, 1987, p. 124-143.
  (19) Die opvatting werd zeker gedeeld door de
  anarchisten, maar evenzeer door talloze
  socialisten.
  (20) Juan AVILÉS FARRÉ, Francisco Ferrer […],
  p. 61.
  2009/4 - BROOD & ROZEN
  
  brood 09-4.indd 89
  
  89
  
  8-12-2009 9:51:49.
  