title: Micro-electronica en economie
text: Automatische
  gegevensverwerking
  W erknemers
  Organiseren
  
  Prof. Dr. P. de Wolff
  
  Micro-electronica en economie
  
  Inleiding
  Zoals bekend, is er in de laatste jaren een stortvloed van publicaties
  verschenen over de mogelijkheden en de gevolgen van de micro-electronica.
  En in veel van die geschriften wordt sterk de nadruk gelegd op de nadelige
  gevolgen ervan voor de werkgelegenheid. Immers talrijke werkzaamheden,
  die thans nog menselijk handelen vereisen, kunnen door micro-electronisch
  gestuurde apparatuur worden overgenomen en zullen op die manier goed­
  koper en veelal bovendien nog sneller en beter kunnen worden uitgevoerd
  dan voordien.
  Het kan op het eerste gezicht wellicht wat merkwaardig lijken dat het
  verschijnsel vrij plotseling zo sterk de aandacht heeft getrokken. Want de
  ontwikkeling van de micro-electronica is reeds in het begin van de zestiger
  jaren op gang gekomen en ze wordt al geruime tijd op grote schaal in allerlei
  gebieden toegepast. In radio- en televisietoestellen zijn de aanvankelijk
  gebruikte electronenbuizen reeds volledig door transistoren vervangen, in
  de telefonie wordt er op ruime schaal gebruik van gemaakt, verschillende
  processen worden er reeds mee bestuurd enz.
  Toch liggen de redenen voor de toegenomen en meestal pessimistisch
  georiënteerde belangstelling voor de hand.
   Hoe men ook de lange golven van de economie meent te moeten verklaren,
  het is een onmiskenbaar feit, dat er sinds het begin van de industriële
  revolutie een drietal is geweest en dat grote technische doorbraken daarbij
  een belangrijke rol hebben gespeeld. Het is evenzeer duidelijk dat we sinds
  het einde van de tweede wereldoorlog de stijgende tak van een vierde
  hebben beleefd en dat de huidige situatie vele kenmerken vertoont, die
  voor de laatste fase van de opgaande tak karakteristiek zijn. In hun onlangs
  verschenen bijzonder interessante boek ‘Unemployment and Technical
  Innovation’ [1] hebben Cristofer Freeman en twee van zijn collegae hieraan
  een uitvoerige beschouwing gewijd en er nog eens op gewezen dat in vrijwel
  de gehele Westerse wereld de typische verschijnselen van verzadiging,
  rentabiliteit, geringe investeringsbereidheid en hoge structurele werkloos­
  heid waarneembaar zijn, een ontwikkeling, die reeds in de tweede helft der
  zestiger jaren is ingezet, maar die door de beide olieprijs-explosies in
  belangrijke mate is versterkt. Het is begrijpelijk, dat waar de vrees bestaat
  1-16
  
  dat we toch reeds voor de dalende tak van de vierde golf staan, de moge­
  lijkheden van een techniek, die de werkloosheid verder zou kunnen doen
  toenemen, met scepsis worden bezien.
   Een tweede reden ligt in de stormachtige ontwikkeling van de microelectronica zelf. Nadat ontdekt was hoe halfgeleiders konden worden ge­
  bezigd voor de fabricage van transistoren en andere electrische componen­
  ten en voorts hoe deze elementen inclusief hun verbindingen op één drager,
  de z.g. chip, konden worden samengevoegd, is de groei op spectaculaire
  wijze voort gegaan. Met de regelmaat van de klok is het aantal elementen,
  dat op één chip kan worden ondergebracht ieder jaar met een factor twee
  toegenomen, zo regelmatig dat men reeds van een wet spreekt, n.1. de wet
  van Moore, die daar voor het eerst op heeft gewezen. Tevens zijn de
  afmetingen steeds verder verkleind en thans kan men op een schijfje
  silicium ter grootte van 1/4 cm2 reeds tegen de honderdduizend elementen
  aanbrengen en het groeiproces is nog lang niet ten einde. Daarbij komt dat
  deze schijfjes met grote precisie te vervaardigen zijn. Weliswaar stijgen de
  ontwerpkosten der chips met toenemende complexiteit ook exponentieel,
  maar deze factor wordt meer dan gecompenseerd doordat de fabricagekosten zeer sterk dalen en de omzet in stuks enorm stijgt. Als gevolg van
  dit alles zijn de kosten van een moderne chip heel laag geworden. Parallel
  aan deze technische ontwikkeling zijn ook de schakelingen zelf steeds
  ingenieuzer geworden, zodat de chips voor zeer uiteenlopende toepassingen
  bruikbaar zijn geworden. Dit heeft ertoe geleid dat thans reeds vele in wijde
  kring bruikbare toepassingen voorhanden zijn. Men denke aan zakrekenmachines, electronisch speelgoed, televisie-accessoires en vele andere. En
  dat heeft weer bij velen, ook buiten de gelederen der technici, het besef
  doen doorbreken dat er op het terrein van de micro-electronica nog enorme
  mogelijkheden braak liggen.
   De toepassingsm ogelijkheden van de m icro-electronica
  De toepassingsmogelijkheden van de chip zijn inderdaad buitengewoon
  groot. Dit is mede te danken aan het feit dat de ontwikkeling van de chip
  gelijk opgegaan is met die van een aantal andere technieken, zoals de
  computertechniek, de meet- en regeltechniek en de telecommunicatie. In
  grote trekken kunnen de volgende vijf toepassingsgebieden onderscheiden
  worden:
  - communicatieprocessen,
  - processen van vastlegging van en toegang tót kennis,
  - rekenen,
  - besturingsprocessen in de menselijke omgeving en
  - materiële procesbesturing.
  Het lijkt wenselijk elk ervan met een enkel woord toe te lichten.
  Communiceren geschiedt in velerlei vormen, via persoonlijk contact, per
  brief, telefoon, telex, radio en televisie. De eerste is al zo oud als de
  mensheid zelf, maar ook de jongste uit de rij bestond al voor de opkomst
  1-17
  
  van de micro-electronica. Maar zelfs bij het directe persoonlijke contact en
  in nog veel sterker mate bij de overige speelt de nieuwe techniek al een
  belangrijke rol en deze wordt nog steeds verder geperfectioneerd. Daaren­
  boven zijn nieuwe vormen in aantocht, zoals teletekst en videofoon, die
  zonder micro-electronica nauwelijks denkbaar zouden zijn.
  Het is thans mogelijk, en het geschiedt ook al op grote schaal, om geweldige
  hoeveelheden informatie in databanken op te slaan. Hierdoor is de PTT in
  staat om stante pede het telefoonnummer van een willekeurige abonné te
  verstrekken, maar kunnen medici, juristen en vele anderen op snelle wijze
  relevante vakliteratuur opvragen, kunnen ingenieurs ervan gebruik maken
  bij ‘computer aided design’, enz.
  De toepassingen bij het rekenen zijn al zo bekend, dat er nauwelijks bij stil
  gestaan behoeft te worden.
   Rekenlinealen, logarithmentafels en mechanische rekenapparatuur zijn in
  snel tempo vervangen door al of niet programmeerbare electronische re­
  kenautomaten en niet alleen in de wetenschap en het bedrijfsleven, maar
  zoals bekend, worden ze ook bij het onderwijs reeds op grote schaal gebruikt.
  Hun capaciteit varieert van het simpele apparaatje, dat als reclame-attractie bezig is de ballpoint te vervangen, tot supercomputers, die thans reeds
  honderd millioen elementaire bewerkingen per seconde kunnen verrichten
  en wetenschappelijke en technische berekeningen mogelijk maken, die
  voorheen practisch onuitvoerbaar waren wegens de onvoorstelbaar grote
  daarvoor benodigde mankracht.
  De verwerking van gegevens in informatiesystemen, een noodzakelijke
  voorwaarde voor bestuurlijke activiteiten van enige omvang, is vanouds een
  geschikt terrein voor automatisering. Ook hier kan de micro-electronica
  aanzienlijke voordelen bieden, men denke slechts aan gedistribueerde ge­
  gevensverwerking en kantoorautomatisering.
  Materiële procesbesturing tenslotte is reeds ver gevorderd op gebieden
  waarop omtrent deze processen voldoende kennis aanwezig is. De chemische
  procesindustrie is hiervan een bekend voorbeeld. Maar niet minder belang­
  rijk is het, dat thans ook processen van discrete en meer mechanische aard
  door middel van electronisch bestuurde robotachtige apparatuur geauto­
  matiseerd kunnen worden, hetgeen als regel een gunstige invloed heeft op
  de kwaliteit der producten en op de continuïteit der processen.
  Uit het voorafgaande blijkt duidelijk hoe groot de invloed van de microelectronica reeds is en ook welke mogelijkheden er nog in het verschiet
  liggen.
  In vele gevallen wordt het karakter van bestaande producten er ingrijpend
  door gewijzigd. Horloges en rekenmachines waren tot voor kort typische
  producten van de fijn-mechanische industrie, thans zijn ze geheel of gro­
  tendeels al van micro-electronische aard. En dat een dergelijke omschake­
  ling zeer snel kan plaats vinden, dat hebben verschillende industrieën, zoals
  1-18
  
  de Zwitserse horloge-industrie, op pijnlijke wijze ondervonden.
   Maar uiteraard komen er ook geheel nieuwe producten tot stand, zoals de
  reeds genoemde teletekst en videoapparatuur, instrumenten ter verbetering
  van het functioneren van de auto, databanken enz.
  Ook zullen vele processen zowel in de productie als in de organisatie en de
  administratie door de opmars van de electronica worden beïnvloed.
  Zoals reeds werd opgemerkt, is die opmars bevorderd door de gelijktijdig
  plaatsvindende ontwikkelingen op andere gebieden. En dat was een essen­
  tiële voorwaarde. Zo kan procesbesturing niet uitsluitend met micro-electronica geschieden. Of het nu gaat om een chemisch proces of om een robot
  in de mechanische industrie, steeds is er een apparaat, een sensor, nodig
  die uit de gang van zaken relevante informatie oppikt. Deze kan dan razend
  snel en efficiënt door het micro-electronische gedeelte worden verwerkt en
  omgezet in instructies aan weer andere apparatuur, een actuator, die deze
  instructies dan perfect moet kunnen uitvoeren. Bij de bespreking van de
  snelheid, waarmee de micro-electronica kan worden ingevoerd, wordt hierop
  nog terug gekomen.
  De econom ische gevolgen van de micro-electronica
  De voortgezette invoering van de micro-electronica zal zonder twijfel aan­
  zienlijke economische gevolgen hebben. De meest voor de hand liggende
  zijn:
  - de productiviteit van kapitaal en arbeid en het daarmee samenhangende
  effect op de werkgelegenheid,
  - het gebruik van de productiefactor energie,
  - de omvang van de benodigde voorraden,
  - de winstgevendheid en de daarmee verbonden bestedingsimpulsen,
  - de internationale verwevenheid van de Nederlandse economie en
  - de invloed op de kwaliteit van de arbeid en de daaruit voortvloeiende
  vereisten voor vorming en opleiding.
   Zoals reeds is opgemerkt is micro-electronica heel goedkoop. Daardoor zijn
  de ermee uitgeruste kapitaalgoederen relatief goedkoop t.o.v. hun voorgan­
  gers, die technisch minder geavanceerd zijn. Bovendien is hun productie­
  snelheid vaak hoger en de uitval lager. De productiviteit per gulden
  geïnvesteerd vermogen is dus relatief hoog. Voor een zelfde hoeveelheid
  product zijn derhalve minder investeringen nodig. Bij gelijkblijvende pro­
  ductie zal de vraag naar kapitaalgoederen in waarde dan ook dalen. Ander­
  zijds zal, bij gelijkblijvende loonvoet, ook de verhouding van de prijs van
  kapitaal goederen t.o.v. de loonvoet dalen, hetgeen de substitutie van arbeid
  door kapitaal bevordert en de vraag naar kapitaalgoederen weer stimuleert.
  Het lijkt niet mogelijk algemene uitspraken te doen over het uiteindelijke
  resultaat dezer twee tegengestelde tendenties. Maar hoe dit ook zij, het
  lijkt tamelijk waarschijnlijk, dat er op de duur in de desbetreffende bedrijfs­
  takken een verbetering van de rendementspositie optreedt. De ontwikke­
  ling heeft ook gevolgen voor de arbeidsproductiviteit. Dit is niet alleen een
  1-19
  
  gevolg van de genoemde substitutie, maar wordt ook veroorzaakt door het
  feit, dat de nieuwe productiemiddelen beter kunnen meten, regelen en
  controleren, waardoor er ook per eenheid kapitaal minder arbeid nodig is
  en, wederom bij gelijkblijvende productie ook minder arbeid in totaal.
  Het effect van de micro-electronica zal niet in alle sectoren van de economie
  even groot zijn. In de loop van deze eeuw is het aandeel van de landbouw
  in de werkgelegenheid, zoals bekend, sterk gedaald. Dat van de industrie is
  aanvankelijk fors toegenomen, maar het is sinds enige jaren over het
  hoogtepunt heen. De groei van de werkgelegenheid, die in de laatste twee
  decennia overigens slechts 0,4% per jaar bedroeg, is dan ook geheel toe te
  schrijven aan een sterke groei van de dienstensector en van de overheid.
   Tendele is dit een gevolg van een grotere vraag naar diensten als gevolg van
  de gestegen welvaart, maar ook de geringe toeneming van de arbeidspro­
  ductiviteit in deze sector speelt daarbij een rol.
  In de jaren 1953-1973 steeg de arbeidsproductiviteit in de landbouw jaar­
  lijks met gemiddeld 6,3% tegen 5,3% in de industrie en 2,5% in de gehele
  dienstensector; maar in dat deel daarvan, dat op de binnenlandse markt is
  gericht, zoals o.a. het bank- en verzekeringswezen, de vrije beroepen, de
  medische diensten en de horeca bedroeg deze stijging niet meer dan 1,5%.
   Waar nu juist een belangrijk deel van de activiteiten in de dienstensector
  uit informatieverwerking in enigerlei vorm bestaat, zaken die bij uitstek
  met behulp van micro-electronica kunnen worden uitgevoerd, is het te
  verwachten, dat de arbeidsproductiviteit juist in deze sector er sterk door
  zal worden verhoogd. Dit wordt bevestigd zowel door studies, die door de
  Stichting Toekomstbeeld der Techniek voor het bankwezen, het kantoor
  in het algemeen en de distributie van consumentengoederen zijn verricht
  en die verleden jaar zijn gepubliceerd [2] als ook door de resultaten van een
  Delphi-enquête onder auspiciën van de Raad voor de arbeidsmarkt, die
  kort geleden is verschenen [3],
  Maar, en dat blijkt eveneens uit die studies, het effect is volstrekt niet tot
  de dienstensector beperkt. Het is echter vrijwel onmogelijk om tot kwan­
  titatieve uitspraken te komen omtrent het uiteindelijke effect op de vraag
  naar arbeid. Het is natuurlijk zonder meer duidelijk, dat een additionele
  stijging van de arbeidsproductiviteit als gevolg van de micro-electronica
  met x%, de vraag naar arbeid, bij overigens gelijkblijvende omstandigheden
  ook met x% zal doen dalen. Maar het probleem ligt in de hoogte van dat
  percentage x. De reeds genoemde S.T.T.-studie geeft dan ook slechts
  kwalitatieve uitspraken en het Delphi-onderzoek komt wel tot kwantita­
  tieve resultaten, maar deze zijn erg onzeker. Daarbij komt dat het uitein­
  delijke effect van de micro-electronica op de vraag naar arbeid ook in
  belangrijke mate afhangt van de mogelijke en bepaald niet onwaarschijn­
  lijke positieve impulsen, die er door worden opgeroepen als ook van de
  snelheid, waarmee de toepassingen worden gerealiseerd. En tenslotte van
  hetgeen onze buitenlandse concurrenten op dit stuk te zien zullen geven.
   Niettemin ziet het er naar uit, dat alles bijeen genomen, het effect op de
  werkgelegenheid in de eerstkomende jaren eerder negatief dan positief zal
  zijn en dat is een weinig rooskleurig vooruitzicht, gezien de toch reeds hoge
  1-20
  
  werkloosheid en het feit dat het arbeidsaanbod in de komende jaren met
  50.000 tot 70.000 per jaar zal toenemen.
  Het is ook te verwachten, dat de micro-electronica zal bijdragen tot een
  relatieve verlaging van het energieverbruik. Dit is van grote betekenis,
  omdat ondanks de reeds in gang zijnde en voortgaande besparingen de
  energiebalans aan het einde van deze decade vermoedelijk een tekort van
  tientallen milliarden guldens zal bedragen. De mogelijkheden van beter
  meten en regelen zullen zowel in de productieprocessen als bij het gebruik
  van finale goederen (wasmachines, auto’s enz.) energie doen besparen.
  Bij de productieprocessen betekent dit bovendien een verhoging van de
  energieproductiviteit, die ook tot substitutieprocessen aanleiding kan ge­
  ven, die wellicht de vraag naar arbeid weer iets gunstiger doen uitvallen.
  In de gezinnen zowel als in de bedrijven zal een besparing op energiekosten
  middelen vrij maken voor andere doeleinden. Dit voordeel zal echter eerst
  na geruime tijd gerealiseerd worden omdat vooraf hogere uitgaven vereist
  zijn voor de energiebesparende apparatuur.
   Ook de omvang van de voor de bedrijfsvoering benodigde uitgaven zal een
  gunstige invloed van de invoering van de micro-electronica ondergaan. Dit
  is o.m. gebleken uit de reeds vermelde studie over de distributie van de
  consumentengoederen. De snellere en meer gedetailleerde informatie, die
  mogelijk wordt, bevordert een rationeler voorraadbeheer en leidt dus tot
  kleinere voorraden. Nationaal-economisch gezien maken de voorraden ca
  20% van de omzet uit. Bij de huidige rentestand van rond 10% is hiervoor
  dus een vlottend kapitaal van ca 2 % van die omzet nodig. Zelfs al zou het
  percentage van 20 als gevolg van de micro-electronica slechts tot 19 dalen,
  dan nog zou daarmee een eenmalig bedrag van verscheidene milliarden vrij
  komen. Uiteraard zullen de effecten van bedrijfstak tot bedrijfstak sterk
  uiteen lopen. Het ziet er naar uit dat vooral de detailhandel er profijt van
  zal kunnen trekken.
  W erkgelegenheidsbevorderende effecten van microelectronica
  De vraag of er van de invoering van de micro-electronica ook positieve
  effecten op productie en werkgelegenheid te verwachten zijn, is wellicht de
  meest controversiële uit de gehele problematiek. Freeman begint zijn reeds
  eerder genoemde boek met de uitspraak: ‘The debate on the effects of the
  micro-processor has shown an extremely wide range of views about tech­
  nical change, employment and unemployment. Some commentators tend
  to look upon this and other technical innovations as a major source of
  unemployment, whilst others stress their beneficial effects in generating
  millions of new jobs.’ Zonder nu aan wonderen te geloven zijn er toch een
  aantal argumenten te noemen die in de richting van het tweede standpunt
  wijzen.
   De micro-electronica maakt het mogelijk bestaande producten beter en
  vaak ook tevens goedkoper te vervaardigen. Voorts ontstaan allerlei nieuwe
  1-21
  
  producten. Ook worden vele productie-processen verbeterd en ook daarbij
  ontstaan verschillende nieuwe mogelijkheden. Zo zal het door betere kwa­
  liteitsbeheersing en versnelde ‘retooling’ mogelijk worden ook kleinere
  series op rendabele wijze te produceren en daardoor beter in te spelen op
  de vraag, een omstandigheid, die voor een klein land als het onze van grote
  betekenis kan zijn.
  Hiervoor is reeds gewezen op de verbeteringen van de rentabiliteit, die door
  hogere kapitaalproductiviteit en efficiënter energie- en voorraadbeheer kan
  worden bereikt. Hierdoor wordt de bereidheid van de ondernemers versterkt
  om de investeringen te verrichten, die nu eenmaal nodig zijn om de vruch­
  ten van de nieuwe technologie te kunnen plukken en hierdoor zou ook de
  werkgelegenheid gunstig worden beïnvloed. Veel zal daarbij uiteraard af­
  hangen van factoren, die los staan van de micro-electronica. De rentabiliteitspositie van het bedrijfsleven is thans uitermate slecht. Een verbetering
  daarvan is een noodzakelijke voorwaarde om de investeringsbereidheid
  weer te doen toenemen. Dit impliceert een verdergaande loonmatiging.
  Uiteraard zal dit een terugslag op de koopkracht hebben, maar het lijkt
  een zaak van wijs beleid de aandacht meer dan thans het geval is op de
  ontwikkeling op lange termijn te richten.
  Ook het overheidsbeleid kan een belangrijke steun leveren. Het is te hopen
  dat de bestaande voornemens en plannen zullen slagen de steun aan het
  bedrijfsleven meer dan voorheen te richten op groeikernen en minder op
  het uitstellen van het overlijden van bedrijven, die toch weinig levenskrach­
  tig zijn. Een dergelijke innovatie bevorderende politiek behoeft zich uiter­
  aard niet tot de toepassingen van de micro-electronica te beperken, er
  bestaan daarbuiten nog vele andere aantrekkelijke mogelijkheden. Maar de
  micro-electronica behoort wel tot de goede kandidaten.
   Ook het aankoopbeleid van de overheid, dat nu ook meer op innovatie
  bevordering is gericht, zou micro-electronische toepassingen aanzienlijk
  kunnen bevorderen.
  Internationale aspecten
  Ook op het onderhavige terrein speelt de nauwe verbondenheid van ons
  land met het buitenland een belangrijke rol. Hierbij gaat het niet in de
  eerste plaats om de mogelijkheid dat stimulerende effecten van de microelectronica in het buitenland de wereldhandel wat zou doen aantrekken en
  zo de exportmotor, waaraan ons land een zo groot deel van zijn welvaart te
  danken heeft, wat zou versnellen. Dit zou natuurlijk van grote betekenis
  zijn. Hier wordt meer gedoeld op de hier en daar geopperde gedachte de
  invoering van de micro-electronica, via een daartoe geëigende politiek, af
  te remmen. Deze ideeën moeten met kracht afgeraden worden. Men zou
  dan eerst met recht van een ondoordachte korte-termijn politiek kunnen
  spreken. Immers de ontwikkeling in het buitenland gaat door. Men denke
  bijv. slechts aan de ontwikkeling, die ter zake in Japan plaats vindt. De
  kans, dat een dergelijke politiek internationaal gevolgd zou worden, kan
  dan ook gevoeglijk verwaarloosd worden. Door een nationale politiek zou
  1-22
  
  onze concurrentiepositie alleen maar verslechterd worden en daaraan be­
  staat geenszins behoefte.
  Ondanks het feit, dat onze export hoog is en onze goederenbalans positief,
  zijn er nu al tekenen dat onze uitvoer door structurele oorzaken achter
  dreigt te raken bij hetgeen op grond van de in het verleden geconstateerde
  samenhang met de wereldvraag en de verhouding tussen onze exportprijs
  en die van onze buitenlandse concurrenten, verwacht zou mogen worden.
   Ook een beperkte belemmering van de invoering van micro-electronica de beschermde bedrijfstakken zijn in dit verband wel genoemd - is onwen­
  selijk. In die takken zouden de prijzen dan sterker stijgen dan zonder een
  dergelijke ingreep het geval zou zijn en dit zou een verhogende invloed op
  het loonpeil hebben en daarmee toch weer, zij het in mindere mate, de
  concurrentiepositie van de exporterende bedrijven benadelen. Eerder zou
  het te verdedigen zijn de invoer van de technologie te stimuleren, omdat
  daarvan het omgekeerde effect te verwachten is.
  De snelheid van invoering van m icro-electronica
  In het verleden is steeds gebleken dat de snelheid, waarmee een nieuwe
  technologie in de bedrijven doordringt, beperkt is. En dat zal uiteraard ook
  met de hier besproken technologie het geval zijn. In de eerste plaats is
  daarbij het niveau van de kennis van de bedrijfsleiding omtrent de nieuwe
  mogelijkheden van groot belang. Bedrijven, die reeds uit hoofde van hun
  bedrijfsvoering ervaring met electronica hebben opgedaan, zijn hierbij in
  het voordeel en de grote bedrijven hebben makkelijker toegang tot de
  vereiste kennis dan de kleine, hoewel er juist voor deze groep ook zeer
  belangwekkende perspectieven aanwezig zijn.
  Dan is er de natuurlijke traagheid, die zich verzet tegen ingrijpende ver­
  anderingen, zowel bij de leiding als bij het personeel en wat deze laatste
  categorie betreft, als de invoering de kans op vermindering van de werk­
  gelegenheid doet verwachten, dan zal de bereidheid tot acceptatie niet
  groot zijn.
   Vaak zal ook de vereiste aangepaste vakbekwaamheid bij het personeel
  slechts geleidelijk beschikbaar komen en externe adviseurs zijn nog tamelijk
  schaars en daardoor duur. Ook zijn lang niet altijd geschikte sensoren en
  actuatoren aanwezig. En tenslotte, al zijn de nieuwe kapitaalgoederen qua
  prijs en prestatie aantrekkelijk, te snelle vervanging van de oude gaat
  gepaard met verlies, nog daargelaten dat de mogelijkheden om uit eigen
  middelen te financieren thans beperkt zijn en het aantrekken van vreemd
  kapitaal erg kostbaar is.
   Het uiteindelijke effect op aard en om vang van de
  w erkgelegenheid
  Uit het voorafgaande zal het wel duidelijk geworden zijn, dat het vrijwel
  ondoenlijk is om tot kwantitatieve uitspraken te komen over de omvang
  van het effect van de micro-electronica op de werkgelegenheid. Voor het in
  1980 verschenen rapport ‘Micro-electronica’ [4] van de commissie Rathenau
  1-23
  
  heeft het Centraal Planbureau enkele tentatieve berekeningen ter zake
  gemaakt. Uit de schaarse, v.n.1. buitenlandse literatuur heeft men afgeleid,
  dat de micro-electronica in 10 jaar tijds tot een additionele stijging van de
  arbeidsproductiviteit van ca 12% zou kunnen leiden, dus tot iets meer dan
  1% per jaar en dus tot ca 1/4 van de gemiddelde stijging uit de goede
  naoorlogse jaren. Uitgaande van dit uiteraard vrij onzekere gegeven heeft
  men nu twee scenario’s opgesteld. In het ene is aangenomen, dat Nederland
  geheel met de buitenlandse ontwikkeling in de pas blijft, in het andere, dat
  ons tempo van invoering slechts half zo hoog ligt. In beide gevallen is het
  effect op de werkgelegenheid sterk afhankelijk van de politiek, die gevolgd
  wordt om de in eerste instantie nadelige gevolgen van de hogere arbeids­
  productiviteit te compenseren. Daarom is in beide gevallen aangenomen,
  dat er in de periode van 10 jaar ook in totaal een loonmatiging van 10%
  wordt doorgevoerd en dat er verder door stimulerende maatregelen een
  additionele investering van 5% optreedt. Bij de tijdens de opstelling gel­
  dende omstandigheden zou dit dan in het eerste geval tot een lichte
  verhoging van de werkgelegenheid met 10.000 personen leiden, maar in het
  tweede geval tot een daling met 50.000. Bij een wat andere onderstelling
  omtrent het additionele effect op de arbeidsproductiviteit zal het verschil
  naar evenredigheid hoger of lager kunnen uitvallen. Niettemin blijkt uit de
  resultaten dat achterblijven bij het buitenland een zeer ongunstig effect
  heeft.
   Algemeen wordt verwacht, dat de micro-electronica een positief effect op
  de kwaliteit van de arbeid zal hebben. Monotone routinematige handelingen
  lenen zich immers bij uitstek voor vervanging door micro-electronische
  apparatuur. Eveneens kan deze technologie nuttige bijdragen leveren voor
  het automatiseren van zwaar, vuil en gevaarlijk werk. Maar als gevolg
  daarvan zullen bepaalde beroepen geheel of grotendeels gaan verdwijnen,
  terwijl de inhoud van weer andere drastisch zal worden gewijzigd.
  Enige jaren geleden is hieromtrent in Duitsland een zeer uitvoerig onder­
  zoek verricht. Daarbij is zo zorgvuldig mogelijk nagegaan welke beroeps­
  groepen op korte termijn sterk de invloed van de micro-electronica zullen
  ervaren, voor welke dit eerst op middellange termijn het geval zal zijn en
  tenslotte voor welke dit effect niet of nauwelijks zal optreden. In het kader
  van het onderzoek van de Stichting Toekomstbeeld der Techniek is nu
  nagegaan wat deze resultaten voor Nederland zouden betekenen als aan­
  genomen wordt dat de invloed per beroepsgroep dezelfde is, maar gecorri­
  geerd wordt voor de enigszins anders samengestelde beroepsbevolking. De
  percentages, die daarbij naar voren kwamen, waren resp. 8, 48 en 44. Ook
  deze resultaten wijzen op een duidelijke, zij het nog niet direct revolutio­
  naire omwenteling. Toch moet de betekenis ook weer niet onderschat
  worden. Vele werkers zullen additionele vaardigheden moeten verwerven
  en daarvoor zullen vele her- en omscholingsactiviteiten vereist zijn. Ook
  het beroepsonderwijs zal zich op die nieuwe vaardigheden moeten instellen.
  Tevens zal er een sterke vraag naar geheel nieuwe beroepen optreden. Dit
  geldt met name voor systeemanalysten, programmeurs, soft-ware specialis­
  ten e.d.
   1-24
  
  Het is dan ook een gelukkige gang van zaken dat de noodzaak van een
  hierop gerichte politiek wordt ingezien en dat reeds een aantal belangrijke
  maatregelen zijn genomen. Het door de commissie Rathenau aanbevolen
  centrum voor micro-electronica heeft geleid tot de oprichtig van een drietal
  dergelijke centra, elk met een iets ander werkgebied. Hoewel één groot
  centrum wellicht grotere mogelijkheden voor een optimale coördinatie zou
  hebben geboden, is toch een stap in de goede richting gezet. Voorts kan in
  het kader van het innovatiebeleid ook op het terrein van de micro-electro­
  nica aan bedrijven deskundige hulp worden geboden. Verder wordt er bij
  het beroeps- als bij het technisch hoger onderwijs in toenemende mate
  aandacht aan de desbetreffende vakken geschonken, terwijl zelfs bij het
  algemeen vormend onderwijs computers, en niet allen in de vorm van
  zakrekenmachinetjes, hun intree beginnen te doen.
  A fsluiting
  In het voorafgaande zijn een aantal, maar lang niet alle economische
  aspecten van de micro-electronica aan de orde gekomen. Men denke bijv.
  aan de problemen, waarvoor de organisatie van een bedrijf gesteld zal
  worden bij de invoering van micro-electronica op enigszins omvangrijke
  schaal, aan de mogelijkheden, die deze technologie biedt bij het onderwijs,
  aan privacy vraagstukken bij data banken en nog vele andere.
   Wel zij tot slot nog opgemerkt, dat ons land wat de arbeidsmarkt betreft,
  in een zeer moeilijke positie verkeert. Reeds werd gewezen op de sterke
  groei van de beroepsbevolking in de tachtiger jaren, die ruim 1,5% per jaar
  bedraagt. Als we, inclusief het effect van de micro-electronica mogen
  rekenen op een bescheiden groei van de arbeidsproductiviteit van bijv. 3%
  per jaar, dan zou het nationaal product met 4,5% per jaar moeten stijgen
  om te voorkomen dat de reeds verre van gunstige werkloosheid niet verder
  toeneemt. En dit lijkt voorshands een moeilijk haalbaar resultaat. Om
  derhalve te voorkomen dat de werkloosheid niet verder stijgt en beter nog
  gaat dalen, lijkt een herverdeling van arbeid in enigerlei vorm onontkoom­
  baar, hoe groot de daaraan verbonden bezwaren ook mogen zijn. En dat
  daarbij dan toch nog velen van de huidige werklozen nooit meer aan de slag
  zullen komen, zoals kort geleden door het Sociaal Cultureel Planbureau is
  betoogd [5] is een onaangename consequentie, die op de koop toe genomen
  zal moeten worden.
  Maar los van de moeilijke werkgelegenheidssituatie zou er toch met alle
  kracht naar gestreefd moeten worden dat het vervolg van de lange golf ons
  niet ook nog met een flinke daling van het nationaal product confronteert.
   En het is duidelijk dat reeds voor een gelijkblijvend nationaal inkomen per
  hoofd het totale inkomen al een bescheiden stijging dient te vertonen. Deze
  problematiek ligt uiteraard volledig buiten het bestek van dit artikel. Er is
  echter een zaak, die nauw met de besproken problematiek samenhangt en
  waar zich een zorgelijke ontwikkeling aftekent. In het begin van dit artikel
  is reeds gewezen op de grote betekenis van de ontwikkeling van de tech­
  nologie voor de economische groei. Daarvoor is onderzoek en vooral ook
  1-25
  
  fundamenteel onderzoek in de exacte en technische wetenschappen van
  groot belang. Velen, en in het bijzonder Tinbergen, hebben dit bij herhaling
  betoogd. Juist omdat de vruchten van het fundamentele onderzoek eerst
  na geruime tijd beschikbaar komen, is het niet verstandig daarop te bezui­
  nigen. In vele landen wordt dit ook onderkend en worden de budgetten voor
  onderzoek verhoogd, ik noem bijv. Frankrijk en Zweden. En daarbij gaat
  het natuurlijk niet alleen om micro-electronica, maar ook om belangrijke
  andere terreinen, zoals chemie, biochemie, materiaalonderzoek om er
  slechts enkele te noemen. In ons land gebeurt helaas het tegenovergestelde.
   De uitgaven van het bedrijfsleven voor onderzoek en ontwikkeling zijn - zo
  blijkt uit de desbetreffende statistieken van het Centraal Bureau voor de
  Statistiek - reeds van 1975 tot 1980 in volume gelijk gebleven en uit
  aanvullende gegevens is op te maken dat de grote ondernemingen, die in
  ons land het leeuwendeel van het onderzoek voor hun rekening nemen, na
  1980 hun uitgaven ter zake in reële termen zullen laten dalen. Ook bij het
  universitaire onderwijs begint de omvang van het wetenschappelijke per­
  soneel te dalen, maar wat veel erger is, dat is dat het aandeel van de post
  materieel in de onderzoeksuitgaven, volgens de berekeningen van de Raad
  van Advies voor het Wetenschapsbeleid [6] sinds 1968 reeds van 60% tot
  onder 40% is gedaald! Ook de investeringsuitgaven voor speurwerk lopen
  sterk terug. Het is te hopen, dat spoedig het inzicht veld wint dat dit een
  gevaarlijke weg is en dat de ongunstige trends, ondanks de moeilijke
  economische omstandigheden, weer wat worden omgebogen.
  Literatuur
  
  1
  2
  3
  4
  5
  6
  
  Unemployment and Technical Innovation. C. Freeman, J. Clark, L. Soete. Londen,
  Printer, 1982.
  Micro-electronica in Beroep en Bedrijf (met 12 deelstudies voor verschillende gebieden).
  Samensteller: ir. H. K. Boswijk. Delftse Universitaire Pers, Delft, 1981.
  Rapport Werkgelegenheidseffecten Micro-electronica. Raad voor de Arbeidsmarkt (Sociaal
  Economische Raad), ’s Gravenhage 1982.
  Maatschappelijke Gevolgen van Micro-electronica. Rapport van de Adviesgroep Rathe­
  nau. Staatsuitgeverij, ’s Gravenhage, 1980.
  Sociaal en Cultureel Rapport 1982. Sociaal Cultureel Planbureau. Staatsuitgeverij,
  ’s-Gravenhage, 1982.
  Jaaradvies 1981 van de Raad van Advies voor het Wetenschapsbeleid. Staatsuitgeverij,
  ’s-Gravenhage, 1981.
  1-26.
  