title: None
text: De resultaten geven over het geheel genomen geen aanwijzingen voor culturele reproductie of culturele mobiliteit als doorslaggevend mechanisme achter
  de totstandkoming van een culturele leefstijl. Wat in deze resultaten meer ondersteuning biedt voor het model van culturele reproductie dan voor het model van
  culturele mobiliteit, is de bevinding dat de effecten van ouderlijk milieu sterker
  zijn dan die van opleiding. Ook de sterkere effecten van het culturele voorbeeld
  van de ouders onder gymnasiumleerlingen spreken voor het model van culturele reproductie. Daarentegen zijn er geen aanwijzingen dat de effecten van cultuurdeelname van de ouders via het bereikte opleidingsniveau zouden lopen en
  deze veronderstelde relatie vormt eigenlijk de kern van de culturele reproductietheorie. Er zijn duidelijke opleidingsverschillen in cultuurdeelname die zich
  onafhankelijk van het ouderlijk milieu voordoen, en dat pleit juist weer meer
  voor het model van culturele mobiliteit. Kortom, beide processen lijken een rol
  te spelen bij de ontwikkeling van een culturele leefstijl. Er kan op grond van
  deze resultaten niet beslist worden in het voordeel van culturele reproductie of
  culturele mobiliteit.
  Een bevinding die om verder onderzoek vraagt, is het relatief kleine effect
  van cultuurparticipatie van de ouders. In ander onderzoek waarin ouders onafhankelijk van de kinderen zijn ondervraagd, zijn effecten gevonden die ongeveer
  twee keer zo groot zijn (Nagel, 2002; Nagel & Ganzeboom, 2002; De Vries, 2006).
   Ook de opleidingsverschillen in de cultuurparticipatie verdienen het om nader
  onderzocht te worden. In dit artikel is naar voren gekomen dat deze voor een
  deel het gevolg zijn van de ontwikkelingen in de onderwijsloopbaan. Voor een
  deel echter weerspiegelen ze stabiele verschillen tussen jongeren, althans in de
  leeftijdsfase tussen 14 en 24 jaar. Als er, onafhankelijk van het ouderlijk milieu
  en het onderwijs zelf, een grote associatie is tussen cultuurdeelname aan het
  begin van de adolescentie en het later te bereiken opleidingsniveau, dan is het
  interessant te onderzoeken waar die opleidingsverschillen dan vandaan komen.
  59
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  60
  
  Het is mogelijk dat ook deze verschillen het gevolg zijn van het onderwijs, namelijk wanneer ze al eerder in het onderwijs zijn ontstaan en geleid hebben tot
  verschillen aan het begin van de hier geobserveerde leeftijdsperiode. Er zijn echter ook andere verklaringen mogelijk. Eén interpretatie is dat jongeren zich een
  leefstijl aanmeten die overeenkomt met de sociale positie die ze later hopen te
  bereiken (anticiperende socialisatie). Als dit ook zou gelden voor jongeren die
  van huis uit niet cultureel actief zijn, zou dit effect geïnterpreteerd kunnen
  worden als culturele mobiliteit. Onderzocht zou kunnen worden in hoeverre
  verwachtingen over de latere sociale statuspositie de cultuurdeelname op jonge
  leeftijd bepalen.
   Eén manier om buiten ouders en school om cultureel actief te worden zou
  kunnen zijn via de ‘peer group’. De leeftijdsperiode van 14 tot 24 jaar geldt als
  een fase waarin leeftijdgenoten een belangrijke referentiegroep worden. Jongeren die aansluiting vinden bij leeftijdgenoten die van huis uit cultureel actief
  zijn, zouden zich dan al vroeg een culturele leefstijl eigen maken. Als dit in sterkere mate voorkomt onder jongeren die een hoog opleidingsniveau bereiken,
  ook onder degenen die niet van huis uit cultureel actief zijn, zou dit een verklaring kunnen vormen voor opleidingsverschillen in cultuurdeelname en deze
  zouden geïnterpreteerd kunnen worden als culturele mobiliteit (zie ook Dimaggio, 1982, p.190).
  Een meer psychologische verklaring is ten slotte dat stabiele opleidingsverschillen in cultuurparticipatie het gevolg zijn van verschillen in algemene intellectuele vaardigheden die geïndiceerd worden door opleidingsniveau en die
  leiden tot een grotere waardering van complexe vormen van vrijetijdsbesteding
  zoals cultuurdeelname (Ganzeboom, 1984). Nader onderzoek zou zich kunnen
  richten op de vraag in hoeverre indicatoren van intellectuele vaardigheden (bijvoorbeeld rapportcijfers) de stabiele verschillen in opleidingsniveau kunnen verklaren.
   De causale relatie tussen opleidingsverschillen en cultuurparticipatie kan
  echter ook omgedraaid zijn: een culturele leefstijl leidt tot een hoger opleidingsniveau. Het is daarom zinvol om de invloed van culturele activiteiten op het
  bereikte opleidingsniveau nader te onderzoeken via analyses waarin het opleidingsniveau de afhankelijke variabele is en waarin zowel de leefstijl van de
  ouders als die van de kinderen – op het eerste meetmoment – als onafhankelijke
  variabelen worden opgevoerd. In hoeverre de culturele activiteiten van de jongeren zelf, onafhankelijk van de cultuurparticipatie van de ouders, hun opleidingsniveau bepalen, zegt veel over de houdbaarheid van het model van culturele reproductie en dat van culturele mobiliteit. In een dergelijke analyse zou
  ook het leesgedrag van de ouders in de analyses opgenomen moeten worden. Het
  is mogelijk dat culturele reproductie zich in het Nederlandse schoolssysteem
  niet zozeer via culturele (uitgaans)activiteiten manifesteert, maar eerder via het
  leesgedrag van de ouders (De Graaf, De Graaf & Kraaykamp, 2000; De Graaf & De
  Graaf, 2002). Overigens is de causale volgorde van de relatie tussen opleidings-
  
  ineke nagel
  
  niveau en cultuurparticipatie in deze gegevens slechts vast te stellen voor zover
  het gaat om de opleidingsloopbaan vanaf het niveau in het voortgezet onderwijs
  waarop de leerlingen zijn aangetroffen. Bij het verband tussen niveau van voortgezet onderwijs en cultuurparticipatie blijven oorzaak en gevolg onduidelijk.
  61
  
  Noten
  1
  2
  3
  4
  5
  
  6
  7
  
  Alkmaar, Amersfoort, Delft, Enschede, Gouda, Haarlem, Nijmegen en Zwolle.
  Toegevoegde gemeenten zijn: Emmeloord, Goes, Rotterdam, Steenwijk, Utrecht en Weert.
  Inclusief degenen die niet benaderd konden worden vanwege ontbrekende adresgegevens.
  Een model waarin ook varianties en covarianties op schoolniveau over de tijd werden
  geschat, convergeerde niet.
   Het gemiddelde is niet precies 50, omdat de afhankelijke variabele in werkelijkheid een
  gemiddelde van percentielscores is en omdat grote groepen in de analyses zwaarder gewogen worden dan kleine groepen.
  Een model zonder deze indicator had een significant lagere fit.
  Een model met de onderscheiden opleidingscomponenten uit model 7 leidt tot dezelfde
  conclusie.
  Literatuur
  Aschaffenburg, K., & Maas, I. (1997). Cultural and educational careers. American
  Sociological Review, 62, 573-587.
  Bourdieu, P., & Darbel, A. (with Schnapper, D.) (1991[1969]). The love of art: European
  art museums and their public. Stanford, CA: Stanford University Press.
  Bourdieu, P., & Passeron, J.C. (2000 [1970]). Reproduction in education, society and
  culture. Second edition. London: Sage Publications.
  Dimaggio, P. (1982). Cultural capital and school success: The impact of status culture participation on the grades of U.S. high school students. American Sociological Review, 4, 189-201
  Dimaggio, P., & Mohr, J. (1985). Cultural capital, educational attainment, and
  marital selection. American Journal of Sociology, 90, 1231-1261.
  Dimaggio, P., & Useem, M. (1978). Social class and arts consumption: The origins
  and consequences of class differences in exposure to the arts in America. Theory and Society, 5, 141-161.
  Eijck, K. van (1996). Family and opportunity: A sibling analysis of the impact of
  family background on education, occupation and consumption. Disseratie
  Universiteit van Tilburg.
  Fitzmaurice, G.M., Laird, N.M., & Ware, J.H. (2004). Applied longitudinal analysis.
  Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc.
  Ganzeboom, H. (1982). Explaining differential Participation in high-cultural activities: A confrontation of information processing and status seeking theo-
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  62
  
  ries. In W. Raub, W. (Ed.), Theoretical Models and Empirical Analyses (pp. 186-205).
  Utrecht: E.S.-Publications.
  Ganzeboom, H.B.G. (1984). Cultuur en informatieverwerking. Dissertatie Universiteit
  Utrecht.
  Ganzeboom, H. (1989). Cultuurdeelname in Nederland. Assen: Van Gorcum.
   Ganzeboom, H.B.G., & Graaf P.M. de (1991). Culturele socialisatie en culturele
  participatie: Over de invloed van het ouderlijk milieu. In R. Verhoeff & H.B.G.
  Ganzeboom, (Red.), Cultuur en publiek. Multidisciplinaire opstellen over de publieke belangstelling voor kunst en cultuur in Nederland (pp. 133-157). Amsterdam:
  SISWO.
  Ganzeboom, H.B.G., Haanstra, F., Damen, M., & Nagel, I. (2003). Momentopnames
  CKV1. Cultuur + Educatie (8). Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland.
  Ganzeboom, H.B.G., Haanstra, F., Hoorn, M. van, Nagel, I., & Vingerhoets, C.
  (2001). Momentopname 2000 CKV1-Volgproject. Cultuur + Educatie (2). Utrecht:
  Cultuurnetwerk Nederland.
  Ganzeboom, H.B.G., & Nagel, I. (1999). Het CJP en cultuurparticipatie van schoolgaande jeugd. Evaluatie van een veldexperiment in acht gemeenten. Amsterdam: Stichting CJP.
  Ganzeboom, H. & Nagel, I. (2007). [projectleiders]. Jongeren en cultuur. [digitale
  databestanden] Universiteit Utrecht / Vrije Universiteit, Amsterdam [producenten]. Te deponeren bij DANS.
  Graaf, P.M. de (1986). The impact of ﬁnancial and cultural resources on educational attainment in the Netherlands. Sociology of Education, 237-246.
  Graaf, P.M. de (1988). Parents’ ﬁnancial and cultural resources, grades, and transition to secondary school in the Federal Republic of Germany. European Sociological Review, 209-221.
  Graaf, N.D. de, & Graaf, P.M. de (2002). Formal and popular dimensions of cultural capital: Effects on children’s educational attainment. The Netherlands’
  Journal of Social Sciences 38(2) [Special issue on Bourdieu’s sociology of culture
  edited by P.M. de Graaf & G. Kraaykamp].
  Graaf, N.D. de, Graaf, P.M. de, & Kraaykamp, G. (2000). Parental cultural capital
  and educational attainment in the Netherlands: A reﬁnement of the cultural
  capital perspective. Sociology of Education, 73, 92-111.
  Haan, J. de, & Knulst, W. (2000). Het bereik van de kunsten: Een onderzoek naar veranderingen in de belangstelling voor beeldende kunst en podiumkunst sinds de jaren
  zeventig. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
  Jager, H. de (1967). Cultuuroverdracht en concertbezoek. Dissertatie Universiteit
  Utrecht.
   Katz, E., & Gurevitch, M. (1976). The secularization of leisure: Culture and communication in Israel. London: Faber & Faber.
  Kracman, K. (1996). The effect of school-based arts instruction on attendance at
  museums and the performing arts. Poetics, 24, 203-218.
  Lamont, M., Lareau, A. (1988). Cultural capital: Allusions, gaps and glissandos in
  
  ineke nagel
  
  recent theoretical developments. Sociological Theory, 6, 153-168.
  Little, R.J.A., & Rubin, D.B. (1987). Statistical analysis with missing data. New York:
  John Wiley & Sons.
  Maas, I., Verhoeff, R., & Ganzeboom, H. (1990). Podiumkunsten & publiek: Een empirisch-theoretisch onderzoek naar omvang en samenstelling van het publiek van de podiumkunsten. Rijswijk: Ministerie van WVC.
  Nagel, I. (2002). Op welke leeftijd lijken kinderen het meest op hun ouders? Cultuurparticipatie tussen zes en achttien jaar. Mens en Maatschappij, 77, 207229.
  Nagel, I., & Ganzeboom, H. (2002). Participation in legitimate culture: The effects
  of family and school from adolescence to adulthood. Netherlands Journal of
  Social Sciences, 38, 102-120 [Special issue on Bourdieu’s sociology of culture,
  edited by P.M. de Graaf & G. Kraaykamp].
  Nagel, I., Ganzeboom, H., Haanstra, F., & Oud, W. (1997). Effects of art education
  in secondary schools on cultural participation in later life. Journal of Art &
  Design Education, 16, 325-331.
  Niehof, J. (1997). Resources and social reproduction: The effects of cultural and material
  resources on educational and occupational careers in industrial nations at the end of
  the twentieth century. Dissertatie Katholieke Universiteit Nijmegen.
  Ranshuysen, L., & Ganzeboom, H. (1993). Cultuureducatie en cultuurparticipatie.
  Opzet en effecten van de Kunstkijkuren en Muziekluisterlessen in het Amsterdams primair onderwijs. Rijswijk: Ministerie van WVC.
  Rasbash, J., Browne, W., Healy M., Cameron, B., Charlton, C. (2005). MLwiN, version
  2.02. Multilevel Model Project Institute of Education.
  Sociaal en Cultureel Planbureau (1999). Aanvullend Voorzieningengebruik Onderzoek
  (AVO) [electronische databestanden]. DANS, Steinmetz Archives, p1513.
   Snijders, T.A.B., & Bosker, R.J. (1999). Multilevel analysis: An introduction to basic and
  advanced multilevel modeling. London: Sage Publications.
  Vries, J. de (2006). Measurement error in family background variables: The bias in the
  intergenerational transmission of status, cultural consumption, party preference, and
  religiosity. Dissertatie Radboud University Nijmegen.
  Wippler, R. (1968). Sociale determinanten van het vrijetijdsgedrag. Dissertatie Rijksuniversiteit Groningen.
  63
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  Van huis uit
  Intergenerationele overdracht in huisartsenbezoek in 1987
  en 2001
  Mieke Cardol, Liset van Dijk, Peter P. Groenewegen, Peter Spreeuwenberg
  en Dinny H. de Bakker
  
  Achtergrond: Gezinsgeneeskunde in de huisartspraktijk
  Iedereen heeft wel eens last van gezondheidsklachten die over het algemeen vanzelf overgaan, zoals hoofdpijn of een flinke verkoudheid. Toch consulteert een
  aantal mensen daarvoor een huisarts, en dit verschijnsel laat een sociaal patroon
  zien. Dit gegeven was in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw voor Huygen een reden om de gezinsgeneeskunde te ontwikkelen. Hiermee pleitte hij
  voor een benadering van het individu in zijn sociale omgeving, omdat de structuur en het functioneren van gezinnen van invloed zijn op de aanwezigheid van
  gezondheidsklachten en op het besluit om al dan niet een huisarts te consulteren (Huygen, 1963, 1978). Een gezinsgeneeskundige benadering geeft inzicht in
  risicofactoren die samenhangen met de context waarin iemand zich beweegt; en
  het verklaart klachten die zonder een dergelijke benadering niet of pas veel later
  duidelijk waren geworden. Bij erfelijke aandoeningen is een gezinsgeneeskundige benadering logisch en algemeen bekend. Maar ook voor wat betreft leefstijl
  en gezondheidsgedrag voegt gezinsgeneeskunde een belangrijk perspectief toe:
  zicht op achtergronden van klachten en mogelijke verklaringen voor het niet
  aanslaan van een therapie. Bijvoorbeeld, als adviezen van artsen niet overeenkomen met opvattingen en gewoonten binnen het gezin, kunnen gedragsveranderingen zoals gezonder eten of meer bewegen, problematisch zijn.
   Gezondheid en ziekte zijn deels sociale constructen (Cornford & Cornford,
  1999). Het gezin is een belangrijke sociale context waarin gezinsleden leren wat
  ziek is en wat niet, en voor welke gezondheidsklachten een bezoek aan de huisarts noodzakelijk is (Litman, 1974). Hieruit volgt dat huisartsenbezoek deels aangeleerd gedrag is, ook niet-medische factoren spelen een rol in de overweging
  om een arts te consulteren. Consultgedrag wordt overgedragen van generatie
  op generatie. Eerdere studies laten gezinsgelijkenissen zien zowel in het aantal
  contacten met de huisarts (Campion & Gabriel, 1985; Cardol, Groenewegen, De
  Bakker, Spreeuwenberg, Van Dijk & Van den Bosch, 2005; Schor, Starfield, Stidley
  
  van huis uit
  
  66
  
  & Hankin, 1987; Stewart & O’Dowd, 2002;) als in de soort klachten waarmee de
  huisarts wordt bezocht (Aromaa, Sillanpaa, Rautava & Hellenius, 2000; Cardol,
  Van den Bosch, Spreeuwenberg, Groenewegen, Van Dijk & De Bakker, 2006a;
  Chandola, Clarke, Wiggins & Bartley, 2005; Schor e.a., 1987; Mechanic, 1980). In
  dit hoofdstuk onderzoeken we a) of de gelijkenis tussen ouders en kinderen voor
  wat betreft de frequentie waarmee de huisarts wordt bezocht is veranderd tussen 1987 en 2001, en b) of de invloed van ouderlijke kenmerken op de frequentie
  waarmee kinderen de huisarts bezoeken is veranderd tussen 1987 en 2001. De
  analyse genoemd onder b) gebruiken we om inzicht te geven in mogelijke veranderingen. De keuze voor 1987 en 2001 is niet toevallig; in beide jaren vond
  een grote nationale studie naar ziekten en verrichtingen in huisartspraktijken
  plaats. In deze bijdrage beschrijven we eerst de invloed van gezinskenmerken
  en ouderlijke kenmerken op gezinsgelijkenis in het aantal contacten met de
  huisartspraktijk, waarna we onderzoeken of veranderingen in gezinnen en de
  maatschappij hebben geresulteerd in meer of minder invloed van belangrijke
  kenmerken. Hieruit leiden we de hypothesen af die vervolgens worden getoetst.
   Gezinsgelijkenissen in consultgedrag
  Van een aantal factoren is bekend dat zij van invloed zijn op de mate van gezinsgelijkenis in consultgedrag. Gelijkenissen in consultgedrag zijn sterker in gezinnen met thuiswonende kinderen (Van den Bosch, 1992; Huygen, 1978). Deels
  kunnen gelijkenissen in consultgedrag tussen ouders en kinderen worden verklaard door intergenerationele overdracht van erfelijke ziekten en vatbaarheid
  voor ziekte. Daarom zijn gelijkenissen in consultgedrag tussen kinderen groter
  dan gelijkenissen tussen ouders, want bij kinderen speelt naast socialisatie en
  gedeelde omstandigheden ook genetische overdracht een rol.
  Er is meer gelijkenis tussen gezinsleden waar het alledaagse klachten als
  hoofdpijn en buikpijn betreft (Cardol e.a., 2006a). In geval van alledaagse, nieternstige klachten is er immers meer ruimte voor persoonlijke afwegingen en
  gezinsopvattingen over de noodzaak om naar een huisarts te gaan, terwijl bij
  ernstige klachten een bezoek aan de huisarts vaak duidelijk noodzakelijk is.
  Tevens is er meer gelijkenis in consultgedrag in gezinnen die al veel van de zorg
  gebruikmaken (Mechanic, 1964; Schor e.a., 1987).
   Moeders spelen een sleutelrol in gezinsgelijkenissen in consultgedrag. Van
  oudsher bemoeien vooral moeders zich met de gezondheid van de gezinsleden,
  en deze invloed is terug te zien in een grote gelijkenis in consultgedrag tussen
  moeders en kinderen, vooral dochters (Cardol e.a., 2005; Mechanic, 1964; Sindelar, 1982). In gezinnen met alleen vrouwelijke gezinsleden lijken gezinsleden
  voor wat betreft hun consultgedrag duidelijk meer op elkaar dan in gezinnen
  waarin beide seksen zijn vertegenwoordigd (Cardol, Groenewegen, Spreeuwenberg, Van Dijk, Van den Bosch & De Bakker, 2006b). Mechanic liet in 1964 zien
  dat moeders die het druk hebben en stress ervaren, niet alleen voor zichzelf
  
  m. c ardol, l. van dijk, p. p. groenewegen, p. spreeuwenberg en d. h. de bakker
  
  vaker naar de huisarts gaan, maar ook voor hun kinderen (Mechanic, 1964). Deze
  bevinding wordt in later onderzoek steeds weer bevestigd (Campion e.a., 1985;
  Carlson & Corcoran, 2001; Tessler & Mechanic, 1978). De invloed van vaders is
  veel minder onderzocht. Toch bestaat er ook een duidelijke samenhang in het
  consultgedrag van vaders en kinderen, al is deze samenhang minder sterk dan
  die tussen moeders en kinderen (Cardol e.a., 2005; Cardol e.a., 2006a).
   Verder lijken jonge kinderen in hun consultgedrag meer op hun ouders dan
  oudere kinderen, onder andere omdat bij jonge kinderen het vooral de ouders
  zijn die beslissen of doktersbezoek noodzakelijk is (Litman, 1974; Schor e.a.,
  1987). Ouderinvloed neemt af bij het stijgen van de leeftijd, als kinderen meer
  activiteiten los van het gezin ondernemen (Elbers, Maier, Hoekstra & Hoogsteder,
  1992; Glass, Bengtson & Chorn, 1986). Coleman (1990) stelt dat sociaal kapitaal
  essentieel is voor de socialisatie van kinderen. Sociaal kapitaal verwijst naar de
  hulpbronnen van gezinnen. Een belangrijk aspect van sociaal kapitaal is de tijd
  en aandacht die ouders onderling en aan hun kinderen besteden, onder andere
  om hun welbevinden te bevorderen (Parcel & Durfur, 2001). In grotere gezinnen
  moeten tijd en aandacht over meer leden verdeeld worden, gaat men minder
  vaak naar de huisarts, hebben moeders minder tijd om met een kind naar de
  huisarts te gaan, en zijn de gezinsgelijkenissen in consultgedrag minder sterk
  aanwezig dan in kleinere gezinnen (Campion e.a., 1985; Cardol e.a., 2006b; Schor
  e.a., 1987; Wilcox-Gok, 1983). Minder huisartsenbezoek in grotere gezinnen kan
  echter ook veroorzaakt worden doordat in grotere gezinnen ouders meer ervaring hebben met gezondheidsklachten. Ouders leren van eerdere ervaringen en
  komen vaker bij de huisarts met eerstgeborenen dan met de andere kinderen
  (Van den Bosch, Huygen, Van de Hoogen & Van Wee, 1993; Whiteman, McHale &
  Crouter 2003).
   Naast gelijkenissen door intergenerationele overdracht (genetische selectie
  en socialisatie) zorgen ook gedeelde omstandigheden ervoor dat er gelijkenissen
  in consultgedrag ontstaan. Infectieziekten bijvoorbeeld, kunnen eenvoudig worden overgedragen van het ene gezinslid op het andere, omdat gezinsleden in hetzelfde huis wonen en samen eten (Litman, 1974). Maar er zijn ook aanwijzingen
  dat partners van mensen met een niet-besmettelijke aandoening meer kans lopen
  om dezelfde aandoening te krijgen. Onderzoek laat zien dat, rekening houdend
  met leeftijd, roken en overgewicht, partners van mensen met astma, depressie of
  een maagzweer tenminste 70% meer kans hadden om dezelfde ziekte te krijgen
  (Hippisley-Cox, Coupland, Pringle, Crown & Hammersley, 2002). Invloeden van
  genetische overdracht, socialisatie en gezinsomstandigheden blijken niet makkelijk te scheiden, gezinsgelijkenissen ontstaan mede door een combinatie van
  deze drie mechanismen.
  In enkele studies wordt meer gezinsgelijkenis in consultgedrag gevonden in
  gezinnen met hoger opgeleide ouders (Cardol e.a., 2006b; Campion & Gabriel,
  1985; Mechanic, 1964). Opleiding en inkomen zijn belangrijke hulpbronnen
  voor de sociale netwerken waarin men verkeert en de buurt waarin men woont
  
  67
  
  van huis uit
  
  68
  
  (Carlson e.a., 2001). Aan de andere kant verhogen ook conflicten in het gezin
  of economische problemen de kans op ziekte en huisartsenbezoek, en daarmee
  de kans op meer gelijkenis tussen gezinsleden (Dowrick, 1992; Kiecolt-Glaser,
  Fisher, Ogrocki, Stout, Speicher & Glaser, 1987; O’Connor, Dunn, Jenkins, Pickering & Rasbash, 2001; Odegaard, Lindbladh & Hovelius, 2003; Schor e.a., 1987;
  Wilson, 1977). Belangrijke gebeurtenissen in het gezin zoals het overlijden van
  een familielid, verhuizing, werkloosheid of kinderen die uit huis gaan, kunnen
  ook een oorzaak zijn voor tijdelijk meer gezondheidsklachten bij alle gezinsleden (Dowrick, 1992; Litman, 1974).
   Daarbij delen gezinsleden vaak dezelfde huisarts of huisartspraktijk. Ouders
  die met hun kind naar het spreekuur gaan, en van de gelegenheid gebruik maken
  om zelf ook gezondheidsklachten te uiten, zorgen voor meer gezinsgelijkenissen
  in het aantal contacten met de huisarts (Cardol e.a., 2006b; Huygen, 1963). Huisartsen verschillen in de zorg die ze verlenen en beïnvloeden zo bewust of onbewust
  het consultgedrag van patiënten, waardoor verschillen tussen gezinnen kunnen
  ontstaan. Naast het gezin en de huisartspraktijk zijn er nog andere contexten
  denkbaar die van invloed zijn op gezondheid en consultgedrag, zoals werkomgeving, schoolomgeving, vrije tijdsbesteding, woonbuurt en vriendenkring. Zelfs het
  uitkomen van een nieuwe Harry Potter lijkt het aantal kinderen op de eerste hulp
  tijdelijk te verminderen (Gwilym, Howard, Davies & Willett, 2005).
  Al met al kan uit het bovenstaande worden geconcludeerd dat gezondheidsklachten en zorggebruik niet alleen individueel worden bepaald. Genetische
  selectie, gedeelde tijd en aandacht (socialisatie), en gedeelde omstandigheden
  zorgen ervoor dat een deel van de variatie in individueel zorggebruik kan worden verklaard door gezinsinvloeden.
  Veranderingen in gezinnen en huisartspraktijken tussen 1987
  en 2001
  Veranderingen in gezinnen en in de huisartsenzorg kunnen duiden op een veranderde invloed van bovengenoemde kenmerken van gezinsgelijkenissen, waardoor er in 2001 vergeleken met 1987 meer of juist minder overdracht van consultgedrag zal zijn. Het is niet te verwachten dat de invloed van determinanten
  gerelateerd aan genetische overdracht is veranderd. Wel groeien meer kinderen
  op in andere gezinsvormen dan in een gezin dat bestaat uit een biologische vader
  en moeder (Alders, 2003). In die gevallen zullen genetische gelijkenissen in ieder
  geval minder groot zijn. Toch moet de frequentie van andere gezinsvormen niet
  worden overschat (Cuyvers, 2000).
   Individualiserings- en socialisatieprocessen in gezinnen
  Vooral individualiseringsprocessen kunnen ervoor hebben gezorgd dat gezinsleden meer autonoom zijn dan in 1987, ook in hun consultgedrag. Individualise-
  
  m. c ardol, l. van dijk, p. p. groenewegen, p. spreeuwenberg en d. h. de bakker
  
  ringsprocessen zorgen er voor dat opvattingen en gedrag meer zijn gebaseerd op
  persoonlijke keuzen (Ester, Halman & De Moor, 1993). Daarbij lijkt de opvoeding
  aan het begin van de 21ste eeuw nog minder restrictief en controlerend dan De
  Swaan in zijn publicatie uit 1979 al aangaf, waardoor verschillende opvattingen
  over ziekte en het consulteren van de huisarts in één gezin naast elkaar kunnen
  bestaan. Op grond van individualiseringsprocessen verwachten we dat de mate
  van gezinsgelijkenis in het aantal huisartsbezoeken in 2001 geringer is dan in 1987 (H1;
  tabel 1).
   Samenhangend met de individualisering hebben er veranderingen plaatsgevonden in de tijdsbesteding, waardoor socialisatieprocessen een ander verloop hebben. Nederlanders hebben het de afgelopen decennia steeds drukker
  gekregen. Vooral in gezinnen met thuiswonende kinderen heerst vaak grote
  tijdsdruk (Van den Broek, Knulst & Breedveld, 1999). Het komt bijvoorbeeld vaker
  voor dat beide ouders werken, en ouders én kinderen hebben het drukker met
  meerdere taken tegelijkertijd. Sommige ouders hebben door uitstel van het eerste kind tegelijkertijd de zorg voor kleine kinderen en voor hun eigen hoogbejaarde ouders (Latten, 2000). Daarnaast zijn de activiteiten en taken van vaders
  en moeders meer op elkaar gaan lijken. Vooral moeders zijn aanzienlijk minder
  vaak thuis dan 25 jaar geleden (Van den Broek e.a., 1999), terwijl moeders een
  dominante rol hebben bij de overdracht van ideeën en opvattingen over ziekzijn
  en consultgedrag. Minder tijd voor en met elkaar en minder gedeelde tijdsbesteding van moeders met kinderen wijst op een afname van gezinsgelijkenissen
  en minder overdracht van consultgedrag door moeders. Dit leidt tot de tweede
  hypothese: de samenhang tussen het aantal huisartsbezoeken van moeders en kinderen is
  in 2001 geringer dan in 1987 (H2, tabel 1).
  Aan de andere kant zijn vooral hoger opgeleide ouders met thuiswonende
  kinderen de afgelopen 25 jaar méér in plaats van minder tijd gaan besteden aan
  activiteiten met hun kinderen (Van den Broek e.a., 1999). Hoger opgeleide ouders
  krijgen vaker op latere leeftijd hun eerste kind, waardoor zij wellicht nog meer
  (kunnen) investeren, emotioneel en financieel (Beets, 2002). Dit leidt tot de derde
  hypothese: de invloed van het opleidingsniveau van de ouders op het aantal huisartsbezoeken van kinderen is in 2001 groter dan in 1987 (H3, tabel 1).
   69
  
  Veranderingen in huisartspraktijken
  Ten slotte zijn ook het handelen van de huisarts en de organisatie van de huisartspraktijk sinds 1987 ingrijpend veranderd. De solistisch werkende huisarts die
  24 uur per dag beschikbaar is, is inmiddels in de minderheid. Huisartsen werken
  vaker in een groepspraktijk en vaker parttime dan in 1987 (Van den Berg, De Bakker, Kolthof, Cardol & Van den Brink-Muinen, 2003). Gezinnen staan minder lang
  ingeschreven bij eenzelfde huisarts (Schellevis & Jabaaij, 2006). In de geneeskunde heeft de evidence-based medicine zijn intrede gedaan. Een dergelijke benadering
  neemt de effectiviteit van een behandeling als uitgangspunt, wat een andere
  
  van huis uit
  
  70
  
  benadering is dan een gezinsgeneeskundige benadering (Campbell & Culpepper,
  2004). Gezinsleden zien dus lang niet altijd dezelfde huisarts in opeenvolgende
  contacten of dezelfde huisarts als hun huisgenoten, en huisartsen stemmen de
  zorg meer af op standaarden en effectiviteit in individuele gevallen dan voorheen. Uit eerder onderzoek blijkt echter dat de invloed van de huisartspraktijk
  op het consultgedrag van kinderen gering is vergeleken met de invloed van het
  gezin (Cardol e.a., 2006b). Daarom richten we ons verder op gezinsinvloeden en
  op invloeden van ouderlijke kenmerken.
   Tabel 1 Overzicht beschreven veranderingen die resulteren in meer of minder invloed van
  ouderlijke kenmerken op het consultgedrag in 2001 vergeleken met 1987
  Maatschappelijke
  
  Invloed ouderlijke
  
  verandering
  
  kenmerken
  
  Individualisering: kinderen meer Minder, vanwege afname ‘volgautonoom, opvoeding minder
  
  zaamheid’ kinderen
  
  Hypothese
  
  De mate van gezinsgelijkenis in
  het aantal huisartsbezoeken is
  
  restrictief, gezinsleden drukker
  
  in 2001 geringer dan in 1987
  
  met individuele activiteiten
  
  (H1)
  
  Socialisatie: meer werkende
  
  Minder, vanwege afname gedeel- De samenhang in het aantal
  
  moeders, moeders meer uit-
  
  de tijd met moeders
  
  huisartsbezoeken tussen moe-
  
  huizig, taken vaders en moed-
  
  ders en kinderen is in 2001
  
  ers minder gedifferentieerd
  
  geringer dan in 1987 (H2)
  
  Socialisatie: hoger opgeleiden
  
  Meer, vanwege meer aandacht
  
  De invloed van het opleidings-
  
  krijgen op latere leeftijd kin-
  
  en gedeelde tijdsbesteding
  
  niveau van de ouders op het
  
  deren en besteden meer tijd
  
  aantal huisartsbezoeken van
  
  met hun kinderen
  
  kinderen is in 2001 groter dan
  in 1987 (H3)
  
  Methode
  Populatie, definities en selecties
  We maakten gebruik van gegevens van de eerste en tweede Nationale studie naar
  ziekten en verrichtingen in de huisartspraktijk (NS1 en NS2).
   De NS1 vond plaats van april 1987 tot maart 1988 in 103 huisartspraktijken
  in Nederland met in totaal 193 huisartsen. Alle contacten met patiënten werden door de huisartsen op formulieren geregistreerd gedurende drie maanden
  per praktijk. De drie maanden werden verdeeld over het jaar om een gelijkmatige verdeling over seizoenen te krijgen. In de praktijken waren in totaal 335.000
  patiënten ingeschreven. De selectie van praktijken was gebaseerd op drie stratificatiecriteria waarvan bekend is dat zij samenhangen met ziekte en zorggebruik:
  regio, stedelijkheid en afstand van de praktijk tot het dichtstbijzijnde zieken-
  
  m. c ardol, l. van dijk, p. p. groenewegen, p. spreeuwenberg en d. h. de bakker
  
  huis. Voor deze bijdrage gebruikten we gegevens uit 58 van de 103 praktijken,
  omdat alleen in deze praktijken gezinsverbanden waren geregistreerd. Verder
  selecteerden we alleen huisartscontacten waarin patiënten met nieuwe klachten
  bij de huisarts kwamen (eerste contacten), omdat dit de contacten zijn waarin
  het initiatief van patiënten het duidelijkst is. Wanneer iemand in de registratieperiode ook voor een andere klacht naar de huisarts ging, werd dit geteld als een
  volgend eerste contact.
  In de NS2 werden alle contacten met patiënten gedurende een jaar (2001)
  elektronisch geregistreerd in 104 huisartspraktijken in Nederland. In totaal
  deden 195 huisartsen mee en 385.461 ingeschreven patiënten. Ook in de NS2
  selecteerden we alleen de eerste contacten in verband met nieuwe ziekteperioden of klachten. Acht praktijken werden uitgesloten, met name vanwege technische problemen met de registratie. Ten behoeve van de vergelijking met 1987
  selecteerden we uit de jaarregistratie van 2001 registratieperiodes van 3 maanden per praktijk, verdeeld over de seizoenen zoals in 1987.
   Een gezin werd gedefinieerd als een huishouden met minimaal één ouder en
  één kind die bij dezelfde praktijk staan ingeschreven. We selecteerden in beide
  studies gezinnen met één of meer kinderen tot en met 21 jaar. De minimumleeftijd van de kinderen werd gesteld op twee jaar, omdat kinderen onder de twee
  jaar ook frequent consultatiebureaus bezoeken en dit de resultaten zou kunnen
  beïnvloeden.
  71
  
  Analyse
  De databestanden van de NS1 en NS2 werden op eenzelfde wijze geanalyseerd.
  Met multiniveau-analyse (MLWin) werd voor beide jaren de mate van gezinsgelijkenis en het effect van ouderlijke kenmerken op de frequentie van eerste contacten van hun kinderen met de huisartspraktijk geanalyseerd. De uitkomstmaat
  in de analyse was het totaal aantal eerste contacten met de huisartspraktijk van
  een individu. Contactfrequenties zijn erg scheef verdeeld, want het zijn ‘telgegevens’. Daarom gebruikten we een Poisson-verdeling (Snijders & Bosker, 1999).
  De multiniveau-analyse had drie niveaus: kind, gezin en huisartspraktijk.
  Het gezinsniveau (niveau 2) is het niveau waarin we primair zijn geïnteresseerd,
  de andere niveaus zijn belangrijk in verband met het juist schatten van uitkomsten op gezinsniveau.
   We corrigeerden op het individuele niveau (niveau 1) voor leeftijd, geslacht
  en generatie (ouder of kind), omdat contactfrequenties hier mede door worden
  beïnvloed. Deze beïnvloeding wordt getoond in figuur 1 op basis van de jaargegevens uit 2001: moeders gaan vaker naar de huisarts dan vaders, en vanaf de
  leeftijd van negen jaar gaan dochters vaker dan zonen. Rond het zestigste jaar
  komen de gemiddelde contactfrequenties van vaders en moeders weer wat dichter bij elkaar. Het leeftijdsgebonden effect werd gecorrigeerd door leeftijd in het
  kwadraat en tot de derde macht aan de analyse toe te voegen, omdat het effect
  
  van huis uit
  
  72
  
  van leeftijd op contactfrequenties niet lineair is. Daarnaast corrigeerden we ook
  voor de clustering van gezinnen in de huisartspraktijken (niveau 3). Hierdoor
  weten we zeker dat variantie in contextuele effecten, zoals invloed van de huisarts, huisartspraktijk of buurt, niet op het gezinsniveau terechtkomt.
  De analyse werd in twee stappen gedaan. Eerst werden met behulp van regressie-analyse de totale variantie en covarianties op gezinsniveau met de bijbehorende correlaties berekend. Gelijkenissen binnen gezinnen leiden tot verschillen
  tussen gezinnen, die voor de vier groepen (vaders, moeders, zonen, dochters) niet
  gelijk hoeven te zijn. Daarom berekenden we voor elke groep apart varianties en
  covarianties. De totale kindvariantie werd als volgt berekend:
  VARZ + VARD + (2* COVARZD) + COVARZV + COVARZM + COVARDV + COVARDM,
  waarbij geldt: Z = zonen, D = dochters, V = vaders, M = moeders. In deze berekening is de (co)variantie van de vaders en moeders niet meegeteld, omdat we naar
  gelijkenissen in consultgedrag kijken tussen ouders en kinderen en kinderen
  onderling. Meer variantie in individuele contactfrequenties betekent dat er meer
  verschillen zijn tussen gezinnen in het aantal contacten met de huisartspraktijk.
   De gelijkenissen binnen gezinnen komen tot uitdrukking in de covarianties. Als
  er geen gelijkenis is, dan zijn de covarianties nul. Covarianties zijn onderling
  moeilijk vergelijkbaar, omdat ze niet zijn gestandaardiseerd. Daarom werden
  op basis van de covarianties in hetzelfde analysemodel correlaties in contactfrequenties tussen gezinsleden berekend. De correlaties geven een indruk van de
  samenhang in het aantal contacten van ouders en kinderen, die voor beide jaren
  goed vergelijkbaar is.
  In de tweede stap van de analyse werden de ouderlijke kenmerken ‘opleidingsniveau’ en ‘verzekeringsvorm’ als gezinskenmerken aan het regressiemodel
  toegevoegd. Het opleidingsniveau werd toegevoegd om hypothese 3 te toetsen.
  De verzekeringsvorm werd toegevoegd als controlevariabele omdat deze vóór de
  wijziging van het zorgverzekeringsstelsel in 2006 samenhing met inkomen en
  opleidingsniveau.
  Achtergrondkenmerken, zoals opleidingsniveau en verzekeringsvorm van
  de ouders en de leeftijden van ouders en kinderen, werden in beide studies verzameld met behulp van een korte vragenlijst die naar alle ingeschreven patiënten werd gestuurd. Het opleidingsniveau van de ouders werd samengenomen,
  waarbij het hoogste opleidingsniveau als gezinskenmerk werd toegevoegd.
  Opleidingsniveau werd verdeeld over 3 categorieën: geen/basisschool (1), middelbaar (2), hbo’ers / academici (3). Ook voor de verzekeringsvorm werden beide
  ouders samengenomen. Ten tijde van dit onderzoek was ongeveer tweederde van
  de Nederlanders verplicht verzekerd via een ziekenfonds (1) en eenderde via een
  particuliere verzekering (2). Als één van beide ouders particulier verzekerd was,
  dan werd de particuliere verzekering als gezinskenmerk toegevoegd aan de analyse. Leeftijden, verzekeringsvorm en opleidingsniveau van de ouders werden
  voor beide jaren gecentreerd op gemiddelden uit de NS2.
   m. c ardol, l. van dijk, p. p. groenewegen, p. spreeuwenberg en d. h. de bakker
  
  Figuur 1 Relatie tussen frequentie van eerste contacten met de huisartspraktijk en de leeftijd
  en het geslacht van patienten, gecorrigeerd voor gezinsinvloeden en praktijkinvloeden
  73
  VADER
  MOEDER
  ZONEN
  
  CONTACT-FREQUENTIE
  
  DOCHTER
  
  LEEFTIJD
  
  BRON: NS2/2001, Cardol e.a., 2005
  
  Resultaten
  Kenmerken van de steekproef worden weergegeven in tabel 2. Opvallend is dat er
  in onze steekproef in 2001 twee keer zoveel éénoudergezinnen zijn als in 1987.
  Ook zijn er in 2001 twee keer zoveel gezinnen met (één of twee) hoger opgeleide
  ouders. Zowel in 1987 als in 2001 zijn de deelnemende gezinnen met kinderen
  vaker particulier verzekerd dan de totale bevolking. Voor wat betreft de andere
  kenmerken zijn beide steekproeven goed vergelijkbaar.
  De totale variantie in het aantal huisartsbezoeken van de kinderen op gezinsniveau, dus inclusief de ouder-kind covariantie, is volgens de genoemde berekening in paragraaf 5.2 in 1987 5,6 en in 2001 8,9. Dit betekent dat de eerste hypothese niet kan worden bevestigd: in 2001 verschillen gezinnen voor wat betreft
  de contactfrequenties van de kinderen meer van elkaar dan in 1987. Dit zou
  betekenen dat er binnen gezinnen in 2001 meer gelijkenissen in consultgedrag
  zijn dan in 1987. Ook de variantie op praktijkniveau is in 2001 veel groter dan in
  1987. De totale analyse wordt weergegeven in tabel 3.
   van huis uit
  
  Tabel 2 Vergelijking studiepopulatie NS1(1987)-NS2 (2001)
  NS1 (1987)
  
  74
  
  Praktijken
  Aantal
  Duur registratie
  Aantal gezinnen met kinderen
  Aantal gezinnen per praktijk (bereik)
  
  58
  3 maanden
  
  NS2 (2001)
  96
  Steekproef van
  3 maanden
  
  27.756
  
  42.397
  
  478 (97-1347)
  
  442 (152-1368)
  
  53.004
  
  77.727
  
  Ouders
  Aantal personen
  % éénoudergezinnen
  
  9
  
  18
  
  40,6 (8,2; 21-65)
  
  40,3 (7,0; 21-65)
  
  % gezinnen met 1 of 2 hoger opgeleide ouders
  
  16
  
  35
  
  % gezinnen met 1 of 2 particulier verzekerde ouders
  
  43
  
  46
  
  Gemiddelde leeftijd (SD; bereik)
  
  Kinderen
  Aantal personen
  Gemiddelde leeftijd (SD; bereik)
  Gemiddeld aantal per gezin (SD; bereik)
  
  51.790
  
  83.198
  
  11,8 (5,7; 2-21)
  1,9 (0,8; 1-10)
  
  10,5 (5,3; 2-21)
  2,0 (0,9; 1-10)
  
  BRON: NS1/NS2, 1987/2001
  
  Om te beoordelen of er binnen gezinnen in 2001 meer of minder gelijkenissen
  tussen gezinsleden zijn dan in 1987, berekenden we de samenhang in het aantal huisartsbezoeken van ouders en kinderen (tabel 4). Uit tabel 4 blijkt dat de
  samenhang in de contactfrequenties van moeders en kinderen niet is afgenomen, maar hetzelfde is gebleven. Hypothese twee moet daarom worden verworpen. Ook de samenhang in het aantal contacten van vaders en kinderen is in
  1987 en 2001 ongeveer hetzelfde. Om te beoordelen in hoeverre een meetperiode van drie maanden voldoende is om de samenhang in contactfrequenties van
  gezinsleden goed te schatten, wordt in de rechter kolom van tabel 4 de samenhang weergegeven, gebaseerd op een meetperiode van een jaar (2001). De correlaties in de rechterkolom van de tabel zijn allemaal ongeveer drie keer zo hoog
  als in de andere kolommen.
   De invloed van ouderlijke kenmerken op het aantal huisartsbezoeken van kinderen wordt ook weergegeven in tabel 3. Opleidingsniveau en verzekeringsvorm
  werden in stap 2 als verklarende variabelen voor de contactfrequenties van de
  kinderen toegevoegd. De invloed van de leeftijd van vader en van moeder wordt
  apart weergegeven omdat hiervoor werd gecorrigeerd. Uit tabel 3 blijkt dat
  
  m. c ardol, l. van dijk, p. p. groenewegen, p. spreeuwenberg en d. h.  BRON: NS1/NS2, 1987/ 2001. Jaarcijfers zijn gebaseerd op Cardol e.a., 2005
  
  het opleidingsniveau van de ouders in 2001 een significant groter effect heeft op
  het aantal huisartsbezoeken van de kinderen dan in 1987, de betrouwbaarheidsintervallen overlappen niet. De richting van de opleidings- en leeftijdseffecten
  is voor beide jaren hetzelfde. Een hoger opleidingsniveau en een hogere leeftijd
  van ouders zorgen beiden voor minder contacten met de huisartspraktijk van
  gezinsleden. De leeftijd van moeders heeft in beide jaren een significant effect;
  kinderen van oudere moeders gaan minder vaak naar de huisarts. De leeftijd
  van vaders heeft in beide jaren geen significant effect op het aantal huisartsbezoeken van hun kinderen. Verder is in tabel 3 te zien dat in 2001 de invloed van
  verzekeringsvorm op de contactfrequentie is verminderd.
  Conclusie en discussie
  Discussie resultaten
  In samenhang laten de resultaten zien dat de intergenerationele overdracht van
  ouders naar kinderen tussen 1987 en 2001 stabiel is gebleven: de variantie tussen gezinnen is niet afgenomen, wat betekent dat gezinsgelijkenissen niet zijn
  afgenomen (H1). Ook de samenhang in het aantal contacten van ouders en kinderen is hetzelfde gebleven (H2). Wel heeft er een verschuiving plaatsgevonden:
  van minder invloed van type ziektekostenverzekering naar meer invloed van het
  opleidingsniveau van de ouders op het aantal huisartsbezoeken van ouders en
  kinderen (H3). Dit zou erop kunnen wijzen dat financiële prikkels van de overheid om ‘onnodig’ huisartsenbezoek af te remmen niet zullen werken: opvattingen over ziekte en gezondheid in gezinnen hebben meer invloed op de afweging
  om naar de huisarts te gaan.
   Hypothese 1, dat er door individualiseringsprocessen minder gezinsgelij-
  
  m. c ardol, l. van dijk, p. p. groenewegen, p. spreeuwenberg en d. h. de bakker
  
  kenis in consultgedrag zou zijn, wordt dus niet bevestigd. Eerder werd al vastgesteld dat er een invloedrijke bindende kracht in gezinnen bestaat voor wat
  betreft consultgedrag (Huygen, 1963) en nu stellen we vast dat deze niet is veranderd. Mogelijk bestaat die kracht eruit dat er weliswaar minder gezamenlijke
  tijd beschikbaar is, maar dat de gedeelde tijdsbesteding intensiever is. Ouders en
  kinderen zijn nu meer en anders bij elkaar betrokken dan een aantal decennia
  geleden. Gezinsverhoudingen worden steeds sterker en steeds exclusiever beleefd
  en gewaardeerd als emotionele relaties (Brinkgreve & De Regt, 1990; Dykstra,
  2004). Of dit een effect heeft op gezinsgelijkenissen in consultgedrag hebben we
  niet kunnen onderzoeken, omdat gegevens over de aard van de gezamenlijke
  tijdsbesteding ontbraken. Ook het feit dat de verhoudingen in het gezin minder
  hiërarchisch zijn en dat beslissingen vaker in onderling overleg worden genomen, kan juist wijzen op meer afstemming en dus meer gelijkenissen in consultgedrag. Eerder werden individualiseringsprocessen door sommigen gelijkgesteld
  met het ‘einde van het gezin’, maar de feiten spreken dit tegen (Van den Akker,
  Cuyvers & De Hoog, 1992). Nog steeds groeien de meeste mensen op in een gezin,
  waarin men elkaar wederzijds beïnvloedt en gezinsleden zich voor elkaar inzetten (Cuyvers, 2000; Dykstra, 2004; Garssen, De Beer, Cuyvers & De Jong, 2001),
  ondanks het feit dat eigenlijk alle gezinsleden het drukker hebben. De resultaten van dit onderzoek passen in deze lijn. Het gezin is nog steeds populair, ook
  onder jongeren, en een gelukkig en harmonieus gezinsleven met zorg voor kinderen wordt anno 2000 nog steeds ‘zeer belangrijk’ gevonden (Kuijsten, 2000).
   De afgelopen decennia zijn vooral de moeders uithuiziger geworden en is de
  tijdsbesteding aan betaalde arbeid van mannen en vrouwen naar elkaar toegegroeid (Van der Lippe, De Ruijter, De Ruijter & Raub, 2006). Dit betekent echter
  niet dat mannen meer tijd zijn gaan besteden aan huishouden en zorgtaken. In
  tegenstelling tot de verwachting zoals geformuleerd in hypothese 2 is de invloed
  van moeders op het consultgedrag van kinderen in 2001 niet geringer dan in
  1987, en de invloed van vaders niet toegenomen. Vooral hoogopgeleide mannen
  besteden al sinds de jaren 70 minder tijd aan zorgtaken, terwijl de tijdsbesteding
  van vrouwen aan zorgtaken na een aanvankelijke daling in de jaren 90 stabiel
  bleef (Van der Lippe e.a., 2006). Van der Lippe en anderen constateren anno 2006
  dat de ongelijkheid in zorgtaken tussen mannen en vrouwen veel groter is dan
  in betaalde arbeid.
  Hypothese 3 kon worden bevestigd: de invloed van het opleidingsniveau
  van de ouders is toegenomen. Meer aandacht en gezamenlijke tijdsbesteding in
  gezinnen met hoger opgeleide ouders leidt niet automatisch tot meer contacten van kinderen met de huisartspraktijk. Waarschijnlijk weten hoger opgeleide
  ouders beter hoe alledaagse gezondheidsklachten aan te pakken, of schaffen ze
  makkelijker zelf medicatie aan bij de drogist of apotheek. Een andere verklaring
  is de invloed van tijdsrestricties. Onder hoger opgeleiden komt het vaker voor
  dat beide ouders werken (Vogels, 2006), zij hebben dus minder tijd om met een
  ziek kind naar de huisarts te gaan.
   77
  
  van huis uit
  
  Beperkingen van het onderzoek
  78
  
  Een mogelijke beperking van de studie is dat de resultaten zijn gebaseerd op
  een registratieperiode van drie maanden. Correlaties en varianties op gezinsniveau zijn over een registratieperiode van drie maanden veel lager dan uit eerder
  onderzoek op basis van een registratieperiode van een jaar bleek (Cardol e.a.,
  2005, zie ook tabel 4). Drie maanden zijn waarschijnlijk te kort om een goed
  beeld te krijgen van gelijkenissen op gezinsniveau. Toch heeft deze constatering
  ons inziens geen consequenties voor de conclusies van dit onderzoek. De jaren
  zijn onderling goed vergelijkbaar, alleen in absolute zin is er sprake van een
  onderschatting van de mate van gezinsgelijkenissen en samenhang in contactfrequenties op basis van een registratieperiode van drie maanden.
  Een andere beperking van het onderzoek is dat in 1987 de gegevens met pen
  en papier en in 2001 per computer werden verzameld. Daarbij werkten huisartsen
  in 2001 met verschillende computersystemen. Deze verschillende methoden van
  registratie kunnen wellicht de grote verschillen in variantie op praktijkniveau
  tussen 1987 en 2001 verklaren. Echter, wat huisartsen systematisch wel of niet
  doen, zullen zij doen voor alle gezinsleden. Systematische afwijkingen komen
  zo op het praktijkniveau terecht, omdat in de analyse is gecorrigeerd voor clustering van gezinnen in praktijken. Daarom verwachten we dat de verschillen in
  variantie op praktijkniveau alleen in absolute zin en alleen op het niveau van de
  praktijken een effect hebben gehad.
   Representativiteit en aanbevelingen
  Opvallend in de studiepopulatie is het grote verschil in percentage éénoudergezinnen en hoger opgeleiden tussen 1987 en 2001. In 2001 bestond 18% van
  de gezinnen uit gezinnen met één ouder, terwijl in 1987 9% van de gezinnen
  éénoudergezinnen betroffen. Hier zou sprake kunnen zijn van een overschatting
  in 2001, omdat gezinnen werden samengesteld op basis van inschrijving in de
  huisartspraktijk. Wat wij in dit onderzoek definieerden als éénoudergezinnen
  kunnen in werkelijkheid tweeoudergezinnen zijn, waarbij één ouder staat ingeschreven bij een andere huisartspraktijk. Toch is de overschatting niet groot: volgens het CBS was in 2001 16% van alle meerpersoonshuishoudens met kinderen
  een éénoudergezin (www.statline.nl). Is er dan sprake van een onderschatting
  in 1987? Ook niet: voor begin jaren 80 wordt het percentage éénoudergezinnen
  geschat op 8%, oplopend tot 13% in 1993 (De Graaf, 1997). Ook het percentage
  ouders met minimaal een hbo-opleiding was in onze studiepopulatie in 2001
  ruim tweemaal zo groot als in 1987. Volgens het CBS had in 2002 een kwart van
  de Nederlandse bevolking tussen de 25 en 64 jaar een opleiding voltooid op minimaal hbo-niveau (www.cbs.nl/nl-nl/menu/themas/onderwijs/). Dit is veel minder
  dan de 35% in ons onderzoek. Het percentage hoger opgeleiden in 1990 was volgens het CBS ongeveer 20%, wat meer is dan de 16% in onze studiepopulatie
  
  m. c ardol, l. van dijk, p. p. groenewegen, p. spreeuwenberg en d. h. de bakker
  
  van 1987. Een goede verklaring voor deze verschillen kunnen we niet bedenken.
  