title: DEPOSITO-OBLIGATIES
text: DEPOSITO-OBLIGATIES
  door W . N . de Blaey
  In E.S.B. van 2 november 1955 werd door mij in de rubriek „Bedrijfs­
  economische Notities” de aandacht gevestigd op een emissie van de
  Amsterdamse Bank van z.g. deposito-obligaties.
  In het M.A.B. van maart 1956 komt een artikel voor van Prof. Dr. C.
  F. Scheffer over hetzelfde onderwerp waarin mede mijn artikel in E.S.B.
  wordt betrokken.
  Uit de aard van de zaak waren mijn beschouwingen, gelet op de ru­
  briek waarin ze werden geplaatst, bedoeld als „notities”, was van een tot
  in details gaande behandeling van de financiering van banken door mid­
  del van deposito-obligaties geen sprake.
  Om deze reden stel ik er prijs op in onderstaande beschouwing mijn
  analyse aan die van Prof. Scheffer te toetsen, daarbij uitgaande van het~
  zelfde beginsel t.a.v. geldschepping, zoals dat in de monetaire theorie
  wordt gedoceerd.
  Prof. Scheffer zegt op blz. 113 e.v. M.A.B. o.m.
  1........... De direct opvraagbare tegoeden bij banken hebben het karakter
  van geld, zijn economisch niet te onderscheiden van het chartale geld.
  W anneer deze tegoeden ontstaan door storting van chartaal geld,
  wordt het laatste vernietigd in economische zin. Het maakt in de kas
  van de betreffende bank geen deel meer uit van de maatschappelijke
  geldvoorraad. De beschikkingsmacht blijft volledig bij de houder van
  het girale tegoed.
  Van overdracht is geen s p ra k e ...” (pag. 114).
  Dit betoog komt daarop neer dat, economisch gezien, in plaats van
  chartaal geld giraal geld is ontstaan, m.a.w. de maatschappelijke
  geldvoorraad onveranderd is gebleven.
  De houders van de credit-saldi zijn indirekt via het girale tegoed de
  beschikkingsmacht over het chartale geld blijven behouden. Zo ge­
  zien is de bank min of meer „kassier”.
   In deze gedachtengang past ook het citaat uit het emissie-prospectus
  der 3% deposito-obligatie van de Amsterdamsche Bank n.1. dat deze
  credit-saldi „bij voortduring als liquiditeit ter beschikking van het
  bedrijfsleven en publiek blijven”.
  2. „ . . . W anneer het chartale geld uit de kassen van de primaire ban­
  ken .— b.v. door credietverlenging — weer in het verkeer komt heeft
  per definitie geldschepping p la a ts ...” (pag. 114).
  Dit betoog komt daarop neer dat als het gestorte chartaal geld door
  de bank wordt aangewend geldschepping plaats vindt.
  Immers op dat ogenblik vermeerdert de maatschappelijke geldvoor­
  raad. Ze bestaat dan èn uit chartaal geld èn uit giraal geld, als al­
  thans op het zelfde ogenblik niet elders, weer economisch gezien, geldvernietiging plaats vindt. Daarom kan dit alleen „per definitie” wor­
  den betoogd.
  Het kenmerkende van deze geldschepping is wat in bedrijfseconomi­
  sche leerboeken genoemd wordt „intensifering” van het gebruik van
  het geld, via de banken.
  m ab
  
  blz. 410
  
  Het is tenslotte toch hetzelfde chartaal geld dat via de banken weer
  in het maatschappelijk verkeer komt.
  Desniettemin, het doet weinig terzake of men al of niet van „over­
  dracht" van beschikkingsmacht spreekt. Een feit is dat er ook via de
  intensifering van het gebruik meer koopkracht in het maatschappelijk
  verkeer is gekomen.
  't Zal duidelijk zijn dat tussen het betoog onder sub 1 en het betoog
  onder sub 2 geen strijd mag bestaan m.a.w. dat als de bank het char­
  taal geld doorgeeft, dit in zodanige vorm heeft te geschieden dat in­
  derdaad vast staat dat de creditsaldi bij voortduring als liquiditeit ter
  beschikking van het bedrijfsleven en publiek blijven.
   Zulks houdt in dat deze creditsaldi „belegd” moeten worden, hetzij
  in „disponibiliteiten” (door Prof. Scheffer in een noot op blz. 120 aan­
  geduid als „greifbare Mittel"), hetzij in andere liquiditeiten. Op blz
  983 van E.S.B. is dat mij ook nadrukkelijk gesteld!
  En dan moet men stellen dat tussen de belegging enerzijds en de
  „creditsaldo” anderzijds een zodanige relatie moet bestaan dat opvragingen geen moeilijkheden opleveren.
  Dit impliceert een bepaalde verhouding tussen „disponibiliteiten” en
  „liquiditeiten”.
  Het „constante gedeelte” der creditsaldi zal door „liquiditeiten” ge­
  dekt moeten worden, het variabele gedeelte door „disponibiteiten”.
  Het diversiteitsverschijnsel zal uiteraard de verhouding constant:
  variabel beheersen.
  Bij mijn analyse in E.S.B. heb ik me in deze verhouding niet verder
  verdiept, in mijn berekeningen heb ik eenvoudig tegenover de credit­
  saldi 100% als belegging in „liquiditeiten” gesteld.
  Het was ook overbodig me er in te verdiepen omdat het mij niet ging
  om de uit sub 1 en 2 voortvloeiende problematiek, doch om de pro­
  blematiek sub 3, welke door Prof. Scheffer aldus wordt ingeleid:
  3. „ . .. De quintessence ligt echter in het feit dat over geopende credieten voor een deel op girale wijze wordt beschikt, waardoor wel dege­
  lijk meer beschikkingsmacht in totaal kan worden uitgeoefend dan
  oorspronkelijk aan chartaal geld bij de banken werd gestort.
  Behalve door omzetting van chartaal in giraal geld — en abstraherend
  van allerlei transformaties -— blijkt het girale geld nog op de volgende
  wijze te ontstaan:
  A. uit verleende credieten waarover wordt gedisponeerd door over­
  boekingen bij dezelfde bank.
  B. uit verleende credieten, waarover wordt gedisponeerd door over­
  boeking op rekening bij andere banken ..
  (pag. 114).
   Prof. Scheffer beschrijft dan beide situaties. Hij zegt terecht t.o.v. van
  sub A, neerkomende op de boeking
  „Debiteuren
  aan Crediteuren”
  dat de liquide middelen als zodanig niet worden aangetast, doch dat een
  groter bedrag aan disponibiliteiten — afhankelijk van het op ervaring be­
  rustende of voorgeschreven percentage .—■wordt vereist, omdat de liquiditeitsverhouding uiteraard is verslechterd.
  Hij zegt t.o.v. sub B, neerkomende op de boeking:
  „Debiteuren
  Aan Correspondenten”,
  m ab
  
  blz. 411
  
  dat deze rekening via de clearing moet worden afgedekt, m.a.w. leidt tot
  vermindering van liquiditeiten tenzij ditzelfde óók bij de correspondenten
  in dezelfde mate plaats vindt, m.a.w. de boeking ontstaat
  „Correspondenten
  aan Crediteuren”.
  In het laatste geval is dezelfde situatie als sub A bereikt. Dit is wat
  genoemd wordt „het in de pas blijven lopen", (pag. 115).
  De sub 3 vermelde geldschepping heeft van zelfsprekend een geheel
  ander karakter dan die sub 2, waar een achtergrond van chartaal geld is.
  't Is als het ware een geldschepping „uit het niet", voortgevloeid uit
  credietverlening, geheel en al steunende op het vertrouwen van het pu­
  bliek in de z.g. primaire banken.
  In mijn beschouwingen is deze door Prof. Scheffer aan de orde ge­
  stelde problematiek volledig gevolgd.
  Uitgaande van de sub 1 t/m 3 ontwikkelde opvatingen kwam ik tot de
  navolgende eisen te stellen aan de geldschepping als geheel:
  a. geldschepping via overdracht van chartaal in giraal geld: dekking
  voor 100% in liquide-middelen, omdat het m.i. hier om „beleggingen”
  gaat.
  _
  b. geldschepping „uit het niet”, in het vervolg aan te duiden als
  „geldschepping in de zin van sub.3” om de ongelukkige benaming
  „credietschepping" te vermijden: dekking voor 40% in liquide-midde­
  len, te verkrijgen uit termijndeposito's, omdat het m.i. hier gaat om
  min of meer langdurige (investerings)credieten.
   Dit impliceert dat, afhankelijk van de verhoudingen sub. a/b voor het
  geheel der geldschepping de eis wordt gesteld van meer dan 40% in de
  vorm van liquiditeiten!
  Op pag. 983 E.S.B. vindt men dit standpunt door voorbeelden geïlustreerd; waarbij dan nog als laatste eis gesteld is:
  c. Creditsaldi in de zin van sub. 3 behoren voor 10 % gedekt te zijn door
  disponibiliteiten (als onderdeel van de liquiditeiten.
  Het in de voorbeelden toegepaste percentage van 40 is ontleend aan
  de voorschriften van de Ned. Bank (blz. 983 E.S.B.). Of bij het uit­
  vaardigen van deze voorschriften de verhouding tussen chartaal en giraal
  geld in Nederland al of niet een rol heeft gespeeld kan daarbij buiten
  beschouwing gelaten worden.
  Het is slechts als norm door mij gebruikt bij mijn cijferbeoordeling bij
  gebrek aan andere gegevens. Zoals Prof. Scheffer opmerkt hebben in Ne­
  derland geen onderzoekingen plaats gevonden om tot een norm te komen.
  Bij deze norm is aangenomen dat de banken uiteindelijk altijd „in de
  pas moeten lopen,” willen er geen moeilijkheden in het bankbedrijf als
  geheel optreden.
  Voor het bepalen van een norm moet men nu eenmaal uitgaan van een
  normale toestand.
  Uitgaande van vorenstaande beschouwingswijze ben ik in het 2e ge­
  deelte van mijn notities de situatie bij de Amsterdamsche Bank gaan be­
  kijken, met het oog op de uitgifte van de 3% deposito-obligaties.
  m ab
  
  blz. 412
  
  Om tot een analyse te komen werd navolgende berekening per 31 Dec.
  1954 gemaakt (pag. 984 E.S.B.), waaraan ter vergelijking thans de cijfers
  per 31 Dec. 1955 kunnen worden toegevoegd:
  Amsterdamsche Bank
  (in fl. 1000)
  31 Dec. 1954
  Liquiditeiten:
  Kasvoorraden
  Diversen
  
  ƒ
  
  138.618
  719.867
  
  ƒ
  
  31 Dec. 1955
  90.657
  791.035
  
  ƒ 858.485
  Af: Liquiditeitenreserve
  gevormd uit eigen vermogen.
  Aandelenkapitaal etc.
   f
  minus deelnemingen
  
  ,,
  
  120.301
  15.996
  
  ƒ 881.692
  
  ƒ 123.800
  pp 21.198
  „ 104.305
  ƒ 754.180
  
  Surplus
  Creditsaldi
  ƒ 1181.963
  waarvan gedekt door
  liquiditeiten
  754.180
  Geldschepping in de zin
  van sub 3
  ƒ 427.783
  „ 172.809
  T ermijndeposito’s
  (inch depositoobligaties)
  ƒ 600.592
  Debiteuren
  ƒ 600.592
  (credietverlening)
  Pt
  
  „ 102.602
  ƒ 779.090
  f 1271.681
  779.090
  ƒ 492.591
  „ 254.387
  ƒ 746.978
  ƒ 746.978
  
  Vergelijken we 1954 met 1955 dan kan o.m. geconstateerd worden dat
  bij de Amsterdamsche Bank de verhouding tussen geldschepping en credietverlening, na de uitgifte van de 3% deposito-obligaties, niet onbelang­
  rijk is verbeterd. Daarbij moet natuurlijk in aanmerking worden genomen
  dat uitgegaan is van de toestand op 31 Dec., terwijl het uiteraard gaat om
  dynamische problemen, waarbij:
  a. de solvabiliteit, d.w.z. de verhouding tussen eigen en vreemd vermo­
  gen en
  b. de liquiditeit d.w.z. de verhouding tussen termijndeposito’s en geld­
  schepping in de zin van sub 3, ,,in the long run” en de verhouding
  van liquiditeiten tot direct opeisbare verplichtingen, ,,in the short run”,
  van het allergrootste belang zijn.
  Hoe gunstiger de verhouding „in the long run” is, des te meer betrek­
  kelijk lange credieten de banken kunnen verlenen.
  Formeel beschouwd gaat het bij de algemene banken, zoals de Amster­
  damsche Bank, altijd om credieten op korte termijn, doch materieel be­
  schouwd zijn daaronder naar de practijk leert, altijd een relatief belang­
  rijk gedeelte semi-lange tot lange credieten.
  't Heeft dan ook betrekkelijk weinig zin zich te gaan verdiepen in
  de onderscheiding tussen „normale (investerings) credieten” en „afbetalingscredieten”.
  m a b blz, 413
  
  Tenslotte zijn dat in de practijk slechts graduele verschillen geworden.
  ’t Zou m.i. wel interessant zijn na te gaan of de „afbetalingscredieten”
  gemiddeld zelfs geen kortere crediettermijn hebben dan de „normale”
  (investerings) credieten.
   Het verband tussen „normale (investings) credieten” en transacties op
  korte termijn in het bedrijfsleven is daarbij niet beslissend als het — zo­
  als practisch altijd — gaat om continuele credietverlening.
  Immers het bedrijfsleven krijgt dan van de banken wel kort crediet
  z.g. voor financiering van transacties op korte termijn, wendt daartegen­
  over ander vermogen dat even goed voor deze financiering gebruikt had
  kunnen worden z.g. voor investeringen op langere termijn aan.
  Maar kan men dan niet beter zeggen: het bedrijfsleven krijgt via de
  bankcredieten de beschikking over meer geldmiddelen, waardoor de be­
  drijfsomvang kan vergroot worden.
  Of men daarbij het ene betaalt uit „kort crediet”, het andere uit „lang
  crediet” of „eigen vermogen” is, bij continuele verlening van kort crediet,
  m.i. niet uit te maken.
  Men betaalt tenslotte uit de beschikbare geldmiddelen!
  Het is nodig dit alles naar voren te brengen om te doen zien welke
  grote betekenis de termijndeposito’s (resp. de deposito-obligaties) voor
  de beoordeling van de omvang van de geldschepping hebben.
  Mijn gedachtengang in E.S.B. ontwikkeld is geweest:
  1. termijndeposito’s moeten zorgen voor voldoende liquiditeiten in ver­
  band met opvragingen, in het bijzonder omdat:
  2. vrijkomen op korte termijn van liquide middelen uit credietverlening,
  op grond van de aanwending dezer credieten in het bedrijfsleven in
  de practijk niet automatisch verloopt.
  Dat dit als regel geen moeilijkheden geeft is slechts te danken aan het
  feit, dat ook de geldschepping in de zin van sub 3 een betrekkelijk blij­
  vend karakter heeft.
  Als er echter „spanningen” ontstaan dan moet de bank op korte ter­
  mijn aan opvragingen voldoen; de geldmiddelen er voor kunnen niet op
  korte termijn uit afwikkeling van verleende z.g. korte credieten worden
  verkregen m.a.w. er zal geput moeten worden uit geldmiddelen, verkregen
  uit termijndeposito’s resp. uit eigen vermogen.
   In mijn „notities” in E.S.B. vindt men dit standpunt o.m. terug in de
  passages waarin ik tegenover de „juridische” verhoudingen, de „econo­
  mische” verhoudingen heb gesteld (blz. 984).
  De in het voorgaande vermelde berekening per 31 December 1954 vindt
  men, met één afwijking, ook terug op pag. 119 M.A.B..
  Onderstaand wordt dit geïllustreerd:
  
  m ab
  
  blz. 414
  
  MAS.
  Eigen middelen
  Vastleggingen
  Deposito’s
  Crediteuren
  Liquiditeiten le, 2e
  en 3e orde
  ƒ 882.267.—
  Nostrogelden en verval­
  len verplichtingen te
  beschouwen als negatie­
  ve liquiditeit
  „ 23.782.—
  
  ƒ
  „
  
  f 104.305—
  „ 172.809—
  ƒ
  
  1.181.963.—
  
  „
  
  858.485—
  
  Debiteuren
  
  Eigen vermogen
  Termijn deposito’s
  Geldschepping in de zin van sub 3
  Debiteuren
  Liquide middelen
  
  120.301 —
  15.996—
  
  „ 323.478—
  ƒ 600.592—
  ƒ 600.592—
  
  E.S.B.
  f 104.305—
  „ 172.809—
  „ 427.783—
  ƒ 754.897—
  ƒ 600.592—
  „ 104.305—
  ƒ 704.897—
  
  't Verschil is — zoals uit de vergelijking blijkt .— dat door mij in tegen­
  stelling tot Prof. Scheffer uitgegaan is van de eis dat „reserves” in het
  bankbedrijf „belegd” moeten worden, niet of althans niet geheel bestemd
  mogen worden voor financiering van verleende credieten. (E.S.B. blz.
  983).
  Tenslotte zijn deze „reserves” bedoeld voor risico’s, uit welke functie
  van de bank ook voortvloeiende, te dekken, (v.b. bijzonder grote verlie­
  zen van effectenafdeling, arbitrage-afdeling etc.)
  In het M.A.B. wijst Prof. Scheffer er op dat door mij in de berekening
  geen rekening is gehouden met de eis dat tegenover „Termijndeposito's”
  liquiditeiten aanwezig moeten zijn.
  Theoretisch beschouwd is dat stellig de veiligste weg. Prof. Scheffer
  bewandelt deze ■
  — zoals uit zijn berekening blijkt .— echter ook niet.
   De berekening zou dan zijn geworden:
  
  m a b blz. 415
  
  Eigen vermogen
  Termijn deposito’s
  Geldschepping in de zin van sub 3
  Debiteuren
  Liquide middelen
  Reserves
  Termijn deposito’s
  
  f 104.305.—
  „ 172.809.„ 600.592.—
  ƒ 877.706.—
  ƒ 600.592.—
  
  ƒ 104.305.—
  ,, 172.809..—•
  277.114.—
  ƒ 877.706.—
  
  Practisch beschouwd ging me dat te ver.
  Het komt me n.1. voor dat de bank, ingeval van aanwezigheid van vol­
  doende liquide middelen uit reserveringen verkregen, van de eis dat de
  „termijndeposito’s" in liquiditeiten aanwezig behoren te zijn kan afwijken.
  Dit betekent in concreto dat deze gelden óók geheel of gedeeltelijk voor
  credietverlening beschikbaar gesteld kunnen worden.
  In het onderhavige geval was ƒ 104.305.— aan liquide middelen, uit
  reserves verkregen, aanwezig, m.a.w. circa 25% van de geldschepping in
  de zin van sub 3.
  Dit was — gelet op de norm — aan de lage kant.
  Het bracht me er ook toe eens de verhouding van verplichtingen op lange
  en verplichtingen op korte termijn onder de loupe te nemen per 31 December
  1954.
  Debiteuren
  
  ƒ 600.592.— Termijndeposito’s ƒ 172.809.—
  Geldschepping in de
  zin van sub 3
  „ 427.783.—
  
  Uitgaande van de normen vond ik:
  Debiteuren
  ƒ 604.831.— Termijndeposito’s ƒ 172.809.—( 40)
  Geldschepping in de
  zin van sub 3
  „ 432.023.— (100)
  En zó kwam ik toen in E.S.B. tot de conclusie dat de grenzen èn van
  geldschepping in de zin van sub 3 en credietverlening praktisch bereikt
  waren, dat de uitgifte van „deposito-obligaties” een verbetering in deze
  verhouding te weeg zou kunnen brengen.
  Deze conclusie is niet in strijd met die van Prof. Scheffer, die niet van
  een norm uitgaat, doch „bedrijfsvergelijking” toepast d.w.z. de financie­
  ringsmethode van de Amsterdamse Bank vergelijkt met die van andere
  banken om tot de conclusie te komen dat de Amsterdamse Bank afwijkt.
   Of deze afwijking al of niet aanleiding tot critiek mag geven kan men
  niet uitmaken zolang men niet over een betrouwbare norm beschikt, ’t Is
  immers zeer goed mogelijk dat de wijze van bedrijfsvoering van de Am­
  sterdamse Bank op zichzelf beschouwd, in het licht van de gewijzigde
  omstandigheden in de samenleving, alleszins logisch is te achten, dat de
  overige banken niet tijdig de bakens hebben verzet, 't Is echter óók mo­
  gelijk dat de Amsterdamsche Bank bij haar credietverlening te ver is ge­
  gaan met het trekken van consequenties uit gewijzigde omstandigheden,
  m.a.w. tot relatief te grote credietverlening is gekomen.
  W ie zal dat uitmaken alleen op grond ener bedrijfsvergelijking?
  m a b blz. 416
  
  Daarom heb ik getracht tot een conclusie te komen door gebruik te
  maken van een norm van 40 % welke mij niet onaannemelijk toescheen,
  voor beoordeling van de liquiditeit „in the long run”.
  Voor beoordeling „in the short run” nam ik een norm aan van 10%;
  deze werd per 31 December 1954 door de Amsterdamsche Bank belang­
  rijk overschreden, zelfs al houdt men met de verplichte stortingen bij de
  Nederlandsche Bank rekening.
  Samenvattend meen ik dat er tussen het uitgangspunt van Prof. Schef­
  fer en van mij ten aanzien van de geldschepping geen principieel verschil
  van mening is geweest, dat Prof. Scheffer de methode van bedrijfsvergelijking heeft toegepast, terwijl door mij van een norm is uitgegaan, die
  me redelijk voorkwam, en tenslotte dat Prof. Scheffer de aanwending
  van „reserves’, in tegenstelling tot mij, voor financiering van debiteuren
  heeft aanvaard.
  Schakelen we dit laatste verschil uit dan hebben wij beiden met dezelf­
  de cijfers gewerkt, ze alleen volgens een andere methode beoordeeld.
  De conclusie waartoe we ten aanzien van de Amsterdamsche Bank
  zijn gekomen was dan ook geheel dezelfde.
   Naschrift van Prof. Dr. C. F. Scheffer
  Gaarne maak ik gebruik van de mij geboden gelegenheid om een kort
  onderschrift te plaatsen bij het artikel van de heer de Blaey.
  Ik ben de auteur dankbaar voor de moeite, welke hij zich heeft willen
  getroosten om zijn standpunt nader toe te lichten.
  In het M.A.B. van Maart j.1. (blz. 115) noemde ik zijn in de E.S.B.
  van 2 November 1955 gegeven berekening niet acceptabel „omdat zijn
  veronderstellingen alleen zouden opgaan als de bank — voor wat de
  kredietverlening betreft -— in de pas blijft met de overige banken”. Uit
  het bovenstaande artikel blijkt nu, dat de heer de Blaey het „in de pas
  lopen” zonder meer aanneemt. Dit had hij in zijn E.S.B.-artikel niet ver­
  meld. Het komt mij voor, dat deze suppositie echter niet gemaakt mag
  worden en dat het gevaarlijk is voor een individuele bank —• onder deze
  veronderstelling
  haar maximale kredietuitzetting te berekenen, zoals
  de heer de Blaey dit deed.
  Het in de pas lopen van de banken is zeer moeilijk te traceren. Ik heb
  mijn conclusie t.a.v. het uit de pas raken van de Amsterdamsche Bank in
  mijn M.A.B.-artikel op blz. 121 dan ook zeer voorzichtig gesteld, in het
  midden latend of de Amsterdamsche Bank te hard van stapel was gelo­
  pen dan wel de andere banken achter gebleven waren.
  Hoewel de conclusie van de heer de Blaey en de mijne wel gelijkluidend
  zijn, ligt er m.i. toch een principieel verschil in onze benaderingen van
  het geldscheppingsvraagstuk in het algemeen. Dit verschil treedt door het
  nieuwe artikel van de heer de Blaey nog duidelijker aan het licht.
  Aangezien dit de kern van de discussie vormt, zal ik niet ingaan op
  enige banktechnische aspecten van het artikel, waarmede ik mij niet kan
  verenigen.
   m a b blz. 417.
  