title: None
text: Van generatie op generatie
  
  In onze hedendaagse samenleving wordt sterk benadrukt dat mensen zelfstandig keuzes moeten maken en niet zo maar platgetreden paden moeten
  bewandelen. Dat lijkt te suggereren dat het gedrag en de opvattingen van ouders
  nog maar een beperkte rol spelen bij allerlei beslissingen die hun kinderen in het
  leven moeten maken. Maar is dat echt zo? In dit boek wordt aan de hand van
  empirisch onderzoek nagegaan in welke mate kinderen in hun denken en doen
  op hun ouders lijken. Daarbij wordt aandacht besteed aan de intergenerationele
  overdracht van een diversiteit van verschijnselen: arbeidsmarktparticipatie, cultuurdeelname, gezondheidsgedrag, eenzaamheid en familiewaarden. Ook wordt
  stilgestaan bij de vraag hoe gelijkenis tussen ouders en kinderen tot stand komt;
  speelt de opvoeding een rol, komt het doordat ouders en kinderen in dezelfde
  soort omstandigheden leven, en in hoeverre is er sprake van een genetische
  component?
  Aart C. Liefbroer en Pearl A. Dykstra zijn beiden verbonden aan het Nederlands
  Interdisciplinair Demografisch Instituut te Den Haag. Liefbroer is tevens bijzonder hoogleraar Demografie van Jong-Volwassenen aan de Vrije Universiteit te
  Amsterdam. Dykstra is tevens bijzonder hoogleraar Verwantschapsdemografie
  aan de Universiteit Utrecht en redacteur van Mens & Maatschappij.
  Met bijdragen van Anne van Putten, Pearl A. Dykstra & Joop J. Schippers, van
  Ineke Nagel, van Mieke Cardol, Liset van Dijk, Peter P. Groenewegen, Peter Spreeuwenberg & Dinny H. de Bakker, van Gonneke Willemsen en Dorret I. Boomsma,
  en van Jannes de Vries, Matthijs Kalmijn & Aart C. Liefbroer.
  www.aup.nl
  isbn 978 90 5356 4691
  
  Liefbroer / Dykstra (red.)
  
  M&M Van generatie op generatie: Gelijkenis tussen ouders en kinderen
  is de boekaflevering bij jaargang 82 (2007) van het sociaal-wetenschappelijk
  tijdschrift Mens & Maatschappij.
   Van generatie
  op generatie
  Gelijkenis tussen
  ouders en kinderen
  Aart C. Liefbroer en Pearl A. Dykstra (red.)
  
  Van generatie op generatie
  
  Van generatie op generatie
  Gelijkenis tussen ouders en kinderen
  
  Onder redactie van
  Aart C. Liefbroer
  Pearl A. Dykstra
  
  Van generatie op generatie: gelijkenis tussen ouders en kinderen is de boekaflevering
  bij jaargang 82 (2007) van het sociaal-wetenschappelijk tijdschrift Mens &
  Maatschappij.
  Omslagontwerp: Jos Hendrix, Groningen
  Omslagafbeelding: © Stijn Rademaker / Hollandse Hoogte
  Vormgeving binnenwerk: PROgrafici, Goes
  isbn 978 90 5356 469 1
  nur 741
  © Aart C. Liefbroer, Pearl A. Dykstra / Amsterdam University Press, 2007
  Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een
  geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij
  elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande
  schriftelijke toestemming van de uitgever.
  Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet
  1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985,
  Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen
  van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16
  Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.
   Inhoudsopgave
  
  Aart C. Liefbroer en Pearl A. Dykstra
  Gelijkenis binnen families en intergenerationele overdracht
  
  7
  
  Anne van Putten, Pearl A. Dykstra en Joop J. Schippers
  Zo moeder, zo dochter? Intergenerationele effecten van
  werkende moeders
  
  15
  
  Ineke Nagel
  Cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar. Intergenerationele
  overdracht versus culturele mobiliteit
  
  39
  
  Mieke Cardol, Liset van Dijk, Peter P. Groenewegen, Peter Spreeuwenberg
  en Dinny H. de Bakker
  Van huis uit. Intergenerationele overdracht in
  huisartsenbezoek in 1987 en 2001
  
  65
  
  Gonneke Willemsen en Dorret I. Boomsma
  De intergenerationele overdracht van eenzaamheid.
  Een gedragsgenetische benadering
  
  83
  
  Jannes de Vries, Matthijs Kalmijn en Aart C. Liefbroer
  Intergenerationele overdracht van familienormen?
  Onderzoek via gegevens over broers en zussen
  
  101
  
  Over de auteurs
  
  128
  
  Gelijkenis binnen families en
  intergenerationele overdracht
  Aart C. Liefbroer en Pearl A. Dykstra
  
  Dit boek gaat over de mate waarin opeenvolgende generaties op elkaar lijken
  in hun ideeën, gevoelens en gedragingen. In zeker opzicht is dit typisch zo’n
  thema binnen het sociaal-wetenschappelijk onderzoek waarvoor geldt dat wat
  voor een wetenschapper een vraag is, voor de leek reeds lang een weet is. Dat
  blijkt alleen al uit het enorme aantal spreekwoorden dat uitdrukt dat kinderen
  op hun ouders lijken. Om slechts een kleine selectie te geven: ‘een aardje naar
  zijn vaartje hebben’, ‘de appel valt niet ver van de stam’, ‘het muist wat van
  katten komt’, ‘elk vogeltje zingt zoals het gebekt is’, ‘als je voor een dubbeltje
  geboren bent, word je nooit een kwartje’ en ‘zoals de ouden zongen, piepen ook
  de jongen’.
  Gegeven deze vele volkswijsheden, lijkt het dus weinig voor de hand liggend
  om een bundel over het thema ‘intergenerationele overdracht’ samen te stellen.
   Wij zijn echter van mening dat er wel degelijk aanleiding is om dit thema hernieuwd aan de orde te stellen, en deze aanleiding is zowel maatschappelijk als
  wetenschappelijk van aard. In het maatschappelijk debat wordt veel aandacht
  besteed aan het belang van normen en waarden, en dit debat lijkt er veelal van
  uit te gaan dat ouders tegenwoordig minder goed dan vroeger in staat zijn om
  hun normen en waarden aan hun kinderen over te dragen. De suggestie wordt,
  kortom, gewekt dat het helemaal niet meer zo vanzelfsprekend is dat jongen
  piepen zoals de ouden zongen.
  In het wetenschappelijk debat bestaat ook sedert lang de veronderstelling dat
  de sterkte van intergenerationele overdracht in de loop van de tijd is afgenomen
  – of dat zou moeten zijn. Een dergelijke gedachte vindt bijvoorbeeld een voedingsbodem in theorievorming over de mate van openheid van de samenleving,
  maar ook in individualiseringtheorieën. Wat dat eerste betreft, wordt de mate
  waarin ouders en kinderen op elkaar lijken vaak als indicator gebruikt om de
  mate van openheid van de samenleving vast te stellen: hoe meer ouders en kinderen op elkaar lijken, des te geslotener wordt de samenleving geacht te zijn
  
  8
  
  (Ultee & Dronkers, 1995). Onderzoek in deze traditie heeft zich vooral gericht
  op het nagaan van overeenkomsten tussen het opleidings- en beroepsniveau van
  ouders en kinderen. Maar ook individualiseringstheorieën suggereren dat individuen tegenwoordig meer dan vroeger keuzes maken waarin zij zich niet laten
  leiden door wat is voorgeschreven of voorgegeven door instituties zoals de familie en de kerk, maar door een eigen afweging van de voor- en nadelen die men
  aan de gedragsalternatieven verbonden ziet (Beck & Beck-Gernsheim, 1995).
   In onderzoek naar intergenerationele overdracht heeft de aandacht in Nederlands onderzoek zich vooral gericht op de overdracht van opleidings- of beroepsstatus. Dat onderzoek suggereert dat de sterkte van de intergenerationele overdracht in de loop van de tijd is afgenomen, maar dat deze afname sedert de jaren
  ’90 van de afgelopen eeuw enigszins stagneert (Ganzeboom, 2005). Verdwenen
  is zij zeker nog niet. Onderzoek naar overdracht van andere gedragingen of van
  ideeën en gevoelens heeft slechts in beperkte mate plaatsgevonden, bijvoorbeeld
  met betrekking tot de overdracht van de leeftijd waarop men een eerste kind
  krijgt (Steenhof & Liefbroer, in druk), overdracht van politieke voorkeuren (Wittebrood, 1995) en overdracht van de kans op echtscheiding (Steenhof & Prins,
  2005). Deze onderzoeken laten zien dat er op diverse terreinen sprake is van een
  zekere mate van overdracht van kenmerken van ouders op hun kinderen.
  Tegen de achtergrond van het feit dat vaak verondersteld wordt dat intergenerationele overdracht van geen of weinig betekenis meer is en vanwege de relatief
  geringe kennis hierover, stellen wij in deze bundel de vraag centraal tot in hoeverre er heden ten dage in de Nederlandse samenleving sprake is van intergenerationele overdracht van gedragingen, gevoelens en ideeën. Ook zal er aandacht
  worden besteed aan de vraag welke mechanismen aan de eventuele overdracht
  ten grondslag liggen (Glass, Bengtson & Dunham, 1986). De ‘kracht’ van deze
  bundel is daarbij vooral te vinden in twee zaken, te weten (a) de diversiteit in de
  typen gedragingen, ideeën en gevoelens die aan de orde worden gesteld, en (b)
  de verscheidenheid in mechanismen die ter verklaring van intergenerationele
  overdracht naar voren worden gebracht en die – ten dele – ook empirisch worden
  getoetst.
   Wat is gezinsgelijkenis en hoe komt deze tot stand?
  Onder gezinsgelijkenis verstaan we in deze bundel de mate waarin ouders en
  hun kinderen op elkaar lijken wat betreft hun gedragingen, gevoelens en ideeën.
  Het lijkt er soms op dat de begrippen ‘gezinsgelijkenis’ en ‘intergenerationele
  overdracht’ als synoniemen worden gebruikt, maar dit veronderstelt dat gelijkenis tussen ouders en kinderen altijd het gevolg zijn van intergenerationele overdracht van ouders op kinderen. Deze veronderstelling is echter onjuist. Denk
  alleen maar aan het feit dat ouders vaak van hun kinderen leren om moderne
  technologieën, zoals mobieltjes of internet te gebruiken. Het is dus zeker denkbaar dat er bij diverse gedragingen, gevoelens en ideeën sprake is van overdracht
  
  aart c. liefbroer en pearl a. dykstra
  
  van kinderen op ouders (Glass et al., 1986). Dit voorbeeld roept de vraag op welke
  mechanismen kunnen leiden tot overeenkomsten tussen ouders en kinderen in
  gedragingen, gevoelens en ideeën.
  Minstens vier mechanismen kunnen ertoe leiden dat ouders en kinderen op
  elkaar lijken in gedrag of gevoel. Het mechanisme dat het vaakst door sociologen en door ontwikkelingspsychologen naar voren wordt gebracht kan worden
  samengevat onder de noemer socialisatie: de kinderen verinnerlijken de gedragsregels en opvattingen van de ouders (Bandura, 1977). Rolmodellering is een
  betrekkelijk impliciete vorm van socialisatie: het voorbeeld dat ouders geven,
  wordt door hun kinderen gevolgd. Een meer expliciete vorm van socialisatie is
  wanneer ouders openlijk communiceren welke regels gevolgd dienen te worden
  en sancties laten volgen op het niet naleven van de regels. De meest expliciete
  socialisatievorm is het ondernemen van gezamenlijke activiteiten. Socialisatie
  wordt meestal opgevat als eenrichtingsverkeer: kinderen nemen het gedrag en
  de opvattingen over van hun ouders.
   Eerder is er reeds op gewezen dat de socialisatie twee richtingen uit kan
  gaan, en dat leidt tot het tweede mechanisme. Ouders kunnen gedragingen of
  opvattingen ook overnemen van hun kinderen. Waar het vorige principe als
  neerwaartse socialisatie – in de zin van neerwaarts langs de lijn van de generaties – kan worden omschreven, is hier sprake van opwaartse socialisatie. Over het
  belang van dit mechanisme is nog erg weinig bekend. Het is mogelijk dat dit
  principe vooral relevant wordt wanneer kinderen volwassen zijn en de machtsbalans en de ‘informatiebalans’ tussen de generaties meer egalitair wordt en
  soms zelfs omslaat. Kinderen openen dan voor ouders mogelijk nieuwe vensters
  op de wereld, met als gevolg dat de ouders nu juist van hun kinderen leren.
  Er bestaat echter ook gedrag dat eenvoudig niet via opwaartse socialisatie kan
  worden overgedragen, simpelweg omdat de ouders het eerder hebben vertoond
  dan hun kinderen. Een voorbeeld hiervan is het krijgen van een bepaald aantal
  kinderen (Murphy & Wang, 2001).
   Een derde mechanisme betreft de overerving van hulpbronnen. Binnen families worden bepaalde voorrechten dan wel achterstanden van generatie op generatie overgedragen. Deze sociale reproductie staat centraal in onderzoek naar sociale ongelijkheid. Wat men ‘van huis uit’ (Brinkgreve & Van Stolk, 1997) meekrijgt
  in termen van sociale, culturele en economische hulpbronnen is een belangrijke
  determinant van maatschappelijke ongelijkheid. Degenen die door hun ouders
  worden geholpen bij het volgen van een opleiding, vinden van een baan, kopen
  van een woning, enzovoorts hebben een streepje voor op degenen die een minder gefortuneerde achtergrond hebben. De centrale gedachte achter dit mechanisme is dat de gelijkenis van ouders en kinderen op een bepaald kenmerk soms
  het gevolg is van de intergenerationele overdracht van andere kenmerken. Een
  goed voorbeeld in dit geval is de gelijkenis tussen ouders en kinderen wat betreft
  het moment waarop zij een eerste kind krijgen (Steenhof & Liefbroer, in druk).
  Deze gelijkenis zou voor een deel het gevolg kunnen zijn van de intergeneratio-
  
  9
  
  gelijkenis binnen families en intergenerationele overdracht
  
  10
  
  nele overdracht van opleidingskansen. De meeste jongvolwassenen stellen het
  krijgen van kinderen uit tot na de afronding van hun opleiding (Blossfeld & Huinink, 1991). Mede als gevolg van hun langere opleidingstraject krijgen hoogopgeleiden hun eerste kind dus gemiddeld op latere leeftijd dan laag opgeleiden. Als
  hoogopgeleide ouders hun opleidingskansen weten over te dragen op hun kinderen, is de kans dus groot dat beide generaties relatief laat de stap tot het ouderschap zullen nemen. Gelijkenis in het vruchtbaarheidsgedrag is in dit geval voor
  een deel terug te voeren op gelijkenis in onderwijskansen.
   Een laatste mechanisme is genetische overdracht. Het gezegde ‘het zit in de
  familie’ geeft hier uitdrukking aan. Van de ouders wordt een biologisch-bepaalde geneigdheid verkregen om zich op een bepaalde manier te gedragen. Die
  geneigdheid ligt in de genen opgeslagen en wordt, afhankelijk van de mate van
  dominantie of resistentie, van generatie op generatie doorgegeven.
  Hoe kunnen gezinsgelijkenis en de daaraan ten grondslag liggende mechanismen onderzocht worden?
  Onderzoek naar gezinsgelijkenis is lastig, omdat er vrijwel altijd informatie
  nodig is over de leden van twee generaties binnen een familie. Soms is het mogelijk om deze informatie bij slechts één generatie te verzamelen. Zo kan men de
  kinderen niet alleen naar de eigen beroepsstatus of het eigen aantal kinderen
  vragen, maar ook naar de beroepsstatus of het aantal kinderen van de ouders.
  Uiteraard kan men ook naar andere kenmerken van de ouders informeren, maar
  het probleem van deze procedure is dat de kans op fouten in het rapporteren van
  ouderlijke kenmerken toeneemt naarmate het om minder in het oog springende
  en minder goed in het geheugen opgeslagen kenmerken van de ouders gaat. En
  in veel gevallen zal het kind zelfs niet op de hoogte zijn van de gedragingen,
  gevoelens of opvattingen van zijn of haar ouders. Omdat dataverzameling bij
  slechts één lid van het gezin duidelijke beperkingen kent, zijn onderzoeksopzetten waarbij gegevens bij meerdere familieleden worden verzameld, aanmerkelijk populairder om gezinsgelijkenis vast te stellen. Drie soorten benaderingen
  – soms in combinatie toegepast – lijken het meest geschikt om gezinsgelijkenis
  te bestuderen.
   In de eerste plaats kan men gegevens verzamelen bij leden van beide generaties afzonderlijk en onderzoeken in hoeverre zij op elkaar lijken. In Nederland
  zijn dergelijke gegevens bij voorbeeld verzameld in de Nijmeegse Familie Enquêtes (De Graaf, De Graaf, Kraaykamp, & Ultee, 2000), de Netherlands Kinship Panel
  Study (Dykstra, Kalmijn, Knijn, Komter & Liefbroer, 2005), Tracking Adolescents’
  Individual Lives survey (De Winter, Oldehinkel, Veenstra, Brunnekreef, Verhulst,
  & Ormel, 2005) en het Tweelingregister (Boomsma et al., 2002). Ook het CBS
  heeft recentelijk mogelijkheden geschapen om gegevens van ouders en kinderen die in administraties zoals de Gemeentelijke Basis Administratie aanwezig
  zijn aan elkaar te koppelen (Steenhof & Prins, 2005). Een combinatie van een
  
  aart c. liefbroer en pearl a. dykstra
  
  dergelijk design met een langlopend panel zou ideaal zijn, omdat in dat geval
  informatie bij de ouders verzameld kan worden – bijvoorbeeld met betrekking
  tot hun opvattingen of gevoelens – gedurende de periode in hun leven dat hun
  kinderen nog thuis woonden. Er kan dan worden nagegaan in hoeverre opvattingen, gevoelens en gedragingen van kinderen op latere leeftijd samenhangen
  met gevoelens en opvattingen die hun ouders eerder in hun leven koesterden.
  Op die manier kan een krachtiger toetsing van sommige mechanismen – zoals
  bijvoorbeeld het socialisatiemechanisme – worden gerealiseerd dan mogelijk is
  wanneer gegevens gelijktijdig bij ouders en kinderen worden verzameld. Voorbeelden van dergelijke dataverzamelingen zijn de National Survey of Families
  and Households in de Verenigde Staten (Wright, 2003) en het onderzoek Jeugd
  en Cultuur in Nederland (Ganzeboom & Nagel, 2007).
   Ten tweede kan men gebruik maken van zogenaamde sibling designs (Hauser,
  1988). Bij deze aanpak worden gegevens bij of over meerdere kinderen binnen
  een gezin verzameld. Vervolgens wordt nagegaan in welke mate verschillen tussen kinderen uit hetzelfde gezin teruggevoerd kunnen worden op gemeenschappelijke en individuele kenmerken. Deze aanpak maakt het mogelijk om een
  schatting te maken van de mate waarin gelijkenis tussen broers en zussen terug
  te voeren is op het gezin van herkomst. Een dergelijke aanpak wordt extra interessant wanneer men tevens nagaat in hoeverre mechanismen als socialisatie
  en sociale reproductie de gevonden gelijkenis tussen de kinderen kan verklaren.
  Ook voor dergelijke analyses bieden multi-actor datasets zoals de NKPS en de
  Familie Enquête goede aanknopingspunten.
  Een derde design waarmee gelijkenissen binnen families kunnen worden
  bestudeerd, zijn tweelingstudies. Dit design is met name geschikt om het belang
  van het genetische mechanisme in kaart te kunnen brengen. Het draait binnen
  dit design om het vergelijken van de mate van gelijkenis tussen ééneiige tweelingen en die tussen twee-eiige tweelingen. Eeneiige tweelingen delen meer genen
  met elkaar dan twee-eiige. Wanneer de gelijkenis tussen eeneiige tweelingen groter blijkt te zijn dan die tussen twee-eiige tweelingen kan het verschil aan genetische overdracht worden toegeschreven. Het design maakt het tevens mogelijk
  om een schatting te maken van de invloed van de gemeenschappelijke omgeving
  – zoals het opgroeien in het ouderlijk huis – op de gelijkenis tussen tweelingen.
  In diverse landen, waaronder Nederland en Denemarken, zijn databanken met
  informatie over tweelingen opgericht (Boomsma et al., 2002; Kohler, Rodgers, &
  Christensen, 1999). Door tweelingen in de loop van de tijd te volgen en door het
  toevoegen van informatie van ouders en andere familieleden zal de betekenis
  van dergelijke databanken voor de studie van gelijkenissen binnen families verder kunnen toenemen.
   11
  
  gelijkenis binnen families en intergenerationele overdracht
  
  Bijdragen aan deze bundel
  
  12
  
  Bij het samenstellen van deze bundel is gestreefd naar een breed palet van
  onderwerpen, theoretische invalshoeken en methodische benaderingen. In drie
  van de bijdragen worden gelijkenissen tussen familieleden in maatschappelijk
  relevante gedragingen bestudeerd, waarbij het gaat om de activiteit van vrouwen op de arbeidsmarkt, de participatie in vormen van hogere cultuur en het
  gebruik van gezondheidszorgvoorzieningen. Daarnaast richten twee bijdragen
  zich op gelijkenis in gevoelens – te weten gevoelens van eenzaamheid – en op
  gelijkenis in waarden en opvattingen – meer in het bijzonder omtrent steunverlening tussen familieleden. Behalve dat er in alle bijdragen wordt nagegaan hoe
  sterk de gelijkenis tussen de generaties is, worden de eerder genoemde theoretische mechanismen – te weten socialisatie, sociale reproductie en genetische
  overdracht – bestudeerd. Ten slotte bieden de bijdragen een mooi mengsel van
  onderzoeksmethoden; er zijn studies waarin gegevens van ouders en kinderen
  worden gebruikt, maar ook zijn er voorbeelden van studies waarin het sibling
  design en het tweelingmodel worden toegepast.
   In Nederland wordt veel onderzoek verricht naar de intergenerationele overdracht van arbeidsmarktkansen. In dat onderzoek ligt de nadruk meestal op de
  overdracht van kansen van vaders op zonen. De overdracht van arbeidsmarktkansen van moeders op dochters heeft tot nog toe veel minder aandacht gekregen. In
  dit boek bestuderen Van Putten, Dykstra en Schippers de intergenerationele overdracht van arbeidsmarktparticipatie van moeders op dochters. Centraal staat de
  vraag of dochters wier moeder tijdens hun jeugd actief was op de arbeidsmarkt,
  zelf een grotere kans hebben ook actief te zijn en om meer uren te werken dan
  dochters van moeders die niet actief waren op de arbeidsmarkt in de periode dat
  hun dochter opgroeide. Zij beantwoorden die vraag met behulp van gegevens
  die verzameld zijn in de Netherlands Kinship Panel Study (Dykstra et al., 2005). Het
  blijkt dat het al dan niet werken van de moeder niet zozeer van invloed is op de
  kans dat de dochter actief is op de arbeidsmarkt, maar wel op het aantal uren
  dat zij werkt. Dochters van moeders die actief waren op de arbeidsmarkt werken
  meer uren dan dochters van in-actieve moeders.
  Binnen het onderzoek naar sociale ongelijkheid wordt benadrukt dat het
  op een vroege leeftijd in aanraking komen met allerlei vormen van cultuur de
  toekomstkansen van kinderen sterk kan bevorderen. In het werk van Bourdieu
  (bijvoorbeeld Bourdieu & Passeron, 2000), wordt gesteld dat mate waarin kinderen participeren in hoge cultuur met name wordt beïnvloed door het voorbeeldgedrag van de ouders op dit punt. In dit boek onderzoekt Nagel daarom de
  mate waarin cultuurparticipatie wordt overgedragen van ouders op kinderen en
  vergelijkt zij de invloed van de ouders op dit punt met de invloed van de school.
   Zij gebruikt hiervoor longitudinale gegevens van het onderzoek ‘Jeugd & Cultuur’ (Ganzeboom & Nagel, 2007), dat jongeren tussen hun 14e en 24e jaar heeft
  gevolgd. Tevens zijn er bij de ouders zelf gegevens verzameld over hun patroon
  van cultuurparticipatie. Uit haar onderzoek blijkt dat de invloed van de ouders
  
  aart c. liefbroer en pearl a. dykstra
  
  op de cultuurparticipatie van hun kinderen groter is dan de invloed van de
  school, en tevens dat de invloed van de ouders niet lijkt af te nemen naarmate de
  kinderen ouder worden.
  In het hoofdstuk van Cardol, Van Dijk, Groenewegen, Spreeuwenberg en De
  Bakker staat de intergenerationele overdracht van een heel ander soort gedraging
  centraal, te weten de overdracht van huisartsenbezoek. Dit thema bestuderen zij
  met behulp van een tweetal nationale studies naar ziekten en verrichtingen in
  de huisartspraktijk, welke in 1987 en 2002 in Nederland zijn gehouden. Deze
  studie is een voorbeeld van de interessante mogelijkheden die het gebruik van
  registerdata biedt. Er is duidelijk sprake van familiegelijkenis. Ouders die vaak
  met eigen klachten naar de huisarts gaan, blijken ook vaak met klachten van de
  kinderen de huisarts te bezoeken. Verder komt naar voren dat de sterkte van de
  intergenerationele overdracht tussen 1987 en 2002 niet sterk is veranderd.
  Niet alleen gedragingen kunnen worden overgedragen van ouders op kinderen, maar mogelijk ook gevoelens. In dit boek onderzoeken Willemsen en
  Boomsma de overdracht van eenzaamheid binnen de familie. Zijn doen dat
  vanuit een genetisch perspectief en maken daarbij gebruik van gegevens uit het
  Nederlandse Tweelingenregister (Boomsma et al., 2002). Zij concluderen dat eenzaamheidsgevoelens onder kinderen voor bijna de helft toe te schrijven zijn aan
  genetische overdracht van ouders op kinderen. Ook rapporteren zij onderzoek
  waaruit blijkt dat er genen geïdentificeerd kunnen worden die mogelijk verantwoordelijk zijn voor deze overdracht.
   In het laatste hoofdstuk van deze bundel staat de intergenerationele overdracht van opvattingen centraal. De Vries, Kalmijn en Liefbroer gebruiken multiactor gegevens afkomstig van de NKPS en passen sibling-modellen toe om na te
  gaan in hoeverre normen over steun aan familieleden hun oorsprong hebben
  in het gezin van herkomst. Zij concluderen dat dergelijke normen mede door
  het gezin van herkomst worden beïnvloed, maar dat deze invloed niet bijzonder
  groot is. Ook vinden zij aanwijzingen dat deze familiegelijkenis zowel een gevolg
  is van socialisatieprocessen als van processen van sociale reproductie.
  13
  
  Literatuur
  Bandura, A. (1977). Social learning theory. Upper Saddle River, NJ.: Prentice Hall.
  Beck, U., & Beck-Gernsheim, E. (1995). The normal chaos of love. Cambridge: Polity
  Press.
  Blossfeld, H.P., & Huinink, J. (1991). Human capital investments or norms of role
  transition? How women’s schooling and career affect the process of family
  formation. American Journal of Sociology, 97, 143-168.
  Boomsma, D.I., Vink, J.M., Beijsterveldt, T.C. van, Geus, E.J. de, Beem, A.L., Mulder, E.J., Derks, E.M., Riese, H., Willemsen, G.A., Bartels, M., Berg, M. van den,
  Kupper, N.H., Polderman, T.J., Posthuma, D., Rietveld, M.J., Stubbe, J.H., Knol,
  L.I., Stroet, T., & Baal, G.C. van. (2002). Netherlands Twin Register: A focus on
  longitudinal research. Twin Research, 5, 401-406.
  gelijkenis binnen families en intergenerationele overdracht
  
  14
  
  Bourdieu, P., & Passeron, J.C. (2000 [1970]). Reproduction in education, society and
  culture. Second edition. London: Sage Publications
  Brinkgreve, C., & Stolk, B. van (1997). Van huis uit. Wat ouders aan hun kinderen willen
  meegeven. Amsterdam: Meulenhoff.
  Dykstra, P.A., Kalmijn, M., Knijn, T.C.M., Komter, A.E., Liefbroer, A.C., & Mulder,
  C.H. (2005). Codebook of the Netherlands Kinship Panel Study, a multi-actor, multimethod panel study on solidarity in family relationships, Wave 1. Den Haag: Nederlands Interdisciplinair Demograﬁsch Instituut.
   Ganzeboom, H.B.G. (2005). Trap op, trap af: Sociale mobiliteit in Nederland tussen 1954 en 2004. VU: Talmalezing 2005.
  Ganzeboom, H.B.G., & Nagel, I. (2007) Jongeren en cultuur. [digitale databestanden].
  Amsterdam: Vrije Universiteit.
  Glass, J., Bengtson, V.L., & Dunham, C.C. (1986). Attitude similarity in three-generation families: Socialization, status inheritance, or reciprocal inﬂuence?
  American Sociological Review, 51, 685-698.
  Graaf, P.M. de, Graaf, N.D. de, Kraaykamp, G., & Ultee, W.C. (2000). Familie Enquête
  Nederlandse Bevolking 2000. Nijmegen: Radboud Universiteit Nijmegen (databestand).
  Hauser, R.M. (1988). A note on two models of sibling resemblance. American Journal of Sociology, 93, 1401-1423.
  Kohler, H.P., Rodgers, J.L, & Christensen, K. (1999). Is fertility behaviour in our
  genes? Findings from a Danish twin study. Population and Development Review,
  25, 253-288.
  Murphy, M., & Wang, D. (2001). Family-level continuities in childbearing in lowfertility societies. European Journal of Population, 17, 75-96.
  Steenhof, L., & Liefbroer, A.C. (in druk). Intergenerational transmission of age at
  ﬁrst birth in the Netherlands. Evidence from municipal registers. Population
  Studies.
  Steenhof, L., & Prins, C.J.M. (2005). Echtscheiding van ouders en kinderen. Bevolkingstrends, 53, 47-52.
  Ultee, W.C., & Dronkers, J. (1995). En wat doe jij? Vragen over maatschappelijke
  gelaagdheid, hun kwantitatieve karakter en hun politieke belang. In J. Dronkers & W.C. Ultee (Red.), Verschuivende ongelijkheid in Nederland. Sociale
  gelaagdheid en mobiliteit (pp. 1-13). Assen: Van Gorcum.
  Winter, A.F. de, Oldehinkel, A.J., Veenstra, R., Brunnekreef, J.A., Verhulst, F.C., &
  Ormel, J. (2005). Evaluation of non-response bias in mental health determinants and outcomes in a large sample of pre-adolescents. European Journal of
  Epidemiology, 20, 173-181.
  Wittebrood, K.A. (1995). Politieke socialisatie in Nederland. Een onderzoek naar de verwerving en ontwikkeling van politieke houdingen van havo- en vwo-leerlingen. Amsterdam: Thesis Publishers.
   Wright, D. (2003). National Survey of Families and Households (P9238). Wave 3 ﬁeld
  report. Madison, WI: University of Wisconsin Survey Center.
  aart c. liefbroer en pearl a. dykstra
  
  Zo moeder, zo dochter?
  Intergenerationele effecten van werkende moeders
  Anne van Putten, Pearl A. Dykstra en Joop J. Schippers1
  
  Inleiding
  Ondanks vele jaren van emancipatie en emancipatiebeleid kent Nederland nog
  altijd een ongelijke verdeling van zowel betaalde als onbetaalde arbeid tussen
  vrouwen en mannen. De arbeidsparticipatie van vrouwen is gedurende de tweede helft van de twintigste eeuw weliswaar uitbundig gegroeid – eerst groeide
  het aantal werkende ongehuwde vrouwen en later volgden gehuwde vrouwen
  en moeders (Pott-Buter, 1993; Vlasblom & Schippers, 2005), maar het aantal
  door vrouwen gewerkte uren blijft achter bij dat van mannen. Dat geldt zowel
  wanneer we kijken naar het wekelijkse aantal arbeidsuren als wanneer we een
  vergelijking maken over de hele levensloop (Schippers, 2002; Román, Schippers
  & Vlasblom, 2007). In Nederland is vooral het aandeel voltijd werkende vrouwen zeer beperkt, waardoor de kloof tussen mannen en vrouwen waar het om
  gewerkte uren gaat nergens in Europa zo groot is als in Nederland (European
  Commission, 2007; Fagan & Rubery, 1996; Plantenga & Remery, 2005; SCP, 2000).
   Bovendien geeft een flink deel van de voltijd werkende vrouwen ook nog eens
  aan liever minder uren te willen werken (Baaijens, 2005). Daarenboven leert een
  vergelijking door de tijd dat het gemiddeld aantal door vrouwen gewerkte uren
  sinds het begin van de jaren tachtig nauwelijks ontwikkeling vertoont: een deeltijdbaan van gemiddeld 20 à 24 uur per week is en blijft het parool (Plantenga
  & Schippers, 2000; Román e.a., 2007). De stereotiepe arbeidsdeling naar sekse
  heeft zich in Nederland vertaald in een ontwikkeling waarbij het traditionele
  kostwinnershuishouden als ‘standaardmodel’ is vervangen door het anderhalfverdienershuishouden. In zo een anderhalfverdienershuishouden is de man met
  een voltijdbaan de verantwoordelijke voor het gezinsinkomen en heeft de vrouw,
  naast een halve baan, de eerste verantwoordelijkheid voor het huishouden en de
  kinderen (Den Dulk, 2001). De dominantie van het anderhalfverdienersmodel
  houdt niet alleen de inkomenskloof tussen vrouwen en mannen in stand, maar
  is ook in belangrijke mate de oorzaak van de voortdurende beroepensegregatie
  
  16
  
  tussen vrouwen en mannen, de gebrekkige loopbaanmogelijkheden en de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de hogere echelons van politieke, bestuurlijke en economische besluitvorming (bijvoorbeeld SCP/CBS, 2006; De Ruijter, Van
  Doorne-Huiskes & Schippers, 2003).
   Deze bijdrage beoogt een aanvulling te bieden op bestaande verklaringsmodellen van het arbeidsmarktgedrag van vrouwen door niet alleen te kijken naar
  factoren als opleiding, arbeidsgeschiedenis en gezinsfactoren, maar ook aandacht te besteden aan het arbeidsmarktgedrag van de moeder ten tijde van de
  jeugd van de nu volwassen dochter. Bestaand onderzoek laat onder andere zien
  dat hoogopgeleide, alleenstaande vrouwen en vrouwen zonder (jonge) kinderen
  vaker betaald werk verrichten en meer uren werken dan andere vrouwen (zie
  onder andere Cuijpers, Boelens & Cloïn, 2004; Jansen & Kalmijn, 2002; Plantenga
  & Schippers, 2000). Recent onderzoek van Román e.a. (2007) bevestigt nog eens
  dat factoren als opleiding, burgerlijke staat en aantal c.q. leeftijd van eventuele
  kinderen een groot deel van de variatie in de participatie van vrouwen kan verklaren. De stijging van de participatie over opeenvolgende geboortecohorten kan
  aldus worden verklaard uit de stijging van het gemiddelde opleidingsniveau en
  de daling van het geboortecijfer. Dezelfde factoren kunnen echter niet verklaren
  dat tussen opeenvolgende cohorten nauwelijks verschillen bestaan in het aantal
  wekelijks gewerkte uren. De genoemde ‘conventionele’ factoren blijken dan ook
  veel minder goed in staat de variatie in het door vrouwen gewerkte aantal uren
  te verklaren. Aldus lijkt er behoefte aan en ruimte voor een aanvullende verklaring van het arbeidsmarktgedrag van vrouwen.
   Het leggen van een verbinding tussen kenmerken en/of gedrag van moeders
  en dat van dochters is niet nieuw. Onderzoek in de traditie van de socialisatieliteratuur heeft onder andere aangetoond dat er samenhang bestaat tussen de
  rolopvattingen van moeders en die van hun dochters (Acock & Bengtson, 1978;
  Burt & Scott, 2002; Cunningham, 2001a; Glass, Bengtson & Dunham, 1986;
  Moen, Erickson & Dempster-McClain, 1997). Ook blijkt het arbeidsmarktgedrag
  van de moeder van invloed op de toekomstige opvattingen van kinderen (Booth
  & Amato, 1994; Thornton, Alwin & Camburn, 1983; Wright & Young, 1998). Stratificatieonderzoek c.q. onderzoek op het terrein van sociale mobiliteit laat zien
  dat de beroepsstatus van vrouwen niet alleen afhangt van hun eigen opleidingsprestaties, maar ook van die van hun moeder (Korupp, 2000). Daarnaast hebben moeders met een hogere beroepsstatus ook vaker dochters met een hogere
  beroepsstatus (Aschaffenburg, 1995; Hayes & Miller, 1989; Korupp, 2000; Treiman
  & Terrell, 1975). De specifieke vraag naar het door dochters gewerkte aantal uren
  gerelateerd aan het arbeidsmarktgedrag van de moeder blijft in deze literatuur
  echter onbesproken. Een voor de hand liggende reden daarvoor is dat in het verleden domweg onvoldoende variatie bestond in de levensloop van moeders om
  na te kunnen gaan of de schaarse moeders die wel actief waren op de arbeidsmarkt ertoe deden op het punt van het aantal door dochters gewerkte uren.
   Met het stijgen van de arbeidsparticipatie van vrouwen sinds 1960 nam ook het
  
  anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  aantal (inmiddels) volwassen dochters toe dat is opgegroeid met een ‘werkende moeder’. Juist de transitieperiode dat sommige moeders wel, maar andere
  moeders niet buitenshuis werkten, biedt de gelegenheid om een vergelijking te
  maken tussen dochters die opgroeiden in een gezin waar de moeder wel werkte
  en dochters uit gezinnen waar de moeder niet werkte.2
  Met dit onderzoek willen we op drie punten een aanvulling bieden op
  bestaande theoretische inzichten. In de eerste plaats combineren we elementen
  uit de socialisatieliteratuur en de stratificatieliteratuur. Die combinatie biedt
  de mogelijkheid tot een meer integrale analyse. In de tweede plaats trachten we
  een bijdrage te leveren aan de socialisatieliteratuur, met name op het terrein van
  de betekenis en ontwikkeling van rolmodellen, door ons te concentreren op het
  arbeidsmarktgedrag van moeders en dochters in plaats van op hun opvattingen
  en attitudes. De aandacht voor de effecten van het arbeidsmarktgedrag van de
  moeder op het urenaantal van de dochter als belangrijk kenmerk van haar baan
  en belangrijke determinant voor haar loopbaan kan worden beschouwd als een
  aanvulling op de stratificatieliteratuur, die vooral beroepsprestige centraal stelt.
  Ten slotte biedt de beschikbaarheid van een recente en veelomvattende dataset
  mogelijkheden voor uitgebreidere en meer omvattende analyses dan eerder in
  Nederland mogelijk waren, met name op het punt van het (onder)scheiden van
  effecten van het ‘ouderlijk huis’ en effecten van de eigen ‘demografische loopbaan’.
   17
  
  Onderzoeksvraag
  De centrale onderzoeksvraag van deze bijdrage luidt: werken dochters die werden opgevoed in een huishouden met een werkende moeder als volwassene meer
  uren dan dochters die werden opgevoed in een gezin met een moeder die voltijd
  als huisvrouw werkte?
  De gerichtheid op het arbeidsmarktgedrag van moeders en dochters impliceert geenszins dat alleen hun gedrag als seksestereotiep kan worden gekarakteriseerd. De specifieke aandacht voor moeders en dochters is uitsluitend ingegeven door het feit dat het arbeidsmarktgedrag van vaders en van zoons te weinig variatie vertoont (zowel in termen van participatie als in termen van aantal
  gewerkte uren) om vergelijkbare analyses voor mannen te kunnen uitvoeren.
  Niet-werkende vaders vormen – net als werkende moeders voor 1960 (zie ook noot
  1) – een te kleine categorie voor een zinvolle vergelijking met werkende vaders.
  Bovendien mag worden verondersteld dat het onderscheid tussen werkende en
  niet-werkende vaders nauwelijks een seksedimensie kent; niet-werkende vaders
  uit het verleden waren werkloos, arbeidsongeschikt of gedetineerd, maar zelden
  ‘zorgvader’. Daarmee heeft het opgevoed-zijn door een niet-werkende vader een
  heel andere betekenis dan het opgevoed-zijn door een niet (buitenshuis) werkende moeder. Voor zover het zonen betreft die in deeltijd werken (circa 17 procent
  van de zonen in onze data – dit komt overeen met het gemiddelde voor Neder-
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  18
  
  land), gaat het veelal om mannen die in afwijking van een arbeidscontract voor
  vijf dagen een arbeidscontract hebben voor vier of viereneenhalve dag per week.3
  Ook dit is een ander soort variatie dan die bij de dochters die – voor zover zij
  betaald werk verrichten – in aantal gewerkte uren een variatie laten zien van een
  kleine deeltijdbaan van acht uur per week tot een voltijdbaan van veertig uur
  per week.
   Theoretisch kader
  Geïnspireerd door zowel de socialisatie- als de stratificatieliteratuur schetsen we
  in deze paragraaf een geïntegreerde visie op de samenhang tussen het participatiegedrag van de moeder en dat van de dochter. We beginnen met het inzicht
  uit de socialisatieliteratuur dat werkende respectievelijk niet-werkende moeders
  niet alleen verschillende opvattingen doorgeven aan hun kinderen over de rol
  van vrouwelijke werknemer, echtgenote en moeder, maar dat zij ook verschillende voorbeelden geven aan die kinderen. Daarna gaan we in op de stratificatieliteratuur waaraan het inzicht kan worden ontleend dat werkende moeders hun
  kinderen met meer en/of waardevoller hulpbronnen kunnen toerusten voor een
  arbeidsmarktloopbaan dan niet-werkende moeders.
  Socialisatieliteratuur
  Mannen en vrouwen ontwikkelen zich niet alleen verschillend op basis van
  biologische c.q. genetische determinanten. Volgens de socialisatietheorie is het
  vooral hun sociale omgeving die hun leert dat zij zich verschillend behoren te
  gedragen. Ouders zijn op dit punt vrijwel altijd de belangrijkste actoren, zeker
  waar de jeugd de formatieve periode is waarin voorkeuren gestalte krijgen en de
  wortels worden gevormd voor toekomstig gedrag (Bandura, 1977; Block, Von der
  Lippe & Block, 1973; Burt & Scott, 2002; Chodorow, 1978; Glass e.a., 1986; Moen
  e.a., 1997; Witt, 1997). Empirisch onderzoek naar de socialisatie van mannen en
  vrouwen in seksespecifieke rollen wordt gekenmerkt door een sterke gerichtheid
  op attitudes. Cross-sectionele en longitudinale onderzoeken in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk rapporteren een positieve samenhang tussen de
  sekserolopvattingen van moeders en dochters (Acock & Bengtson, 1978; Burt &
  Scott, 2002; Cunningham 2001a; Glass e.a., 1986; Moen e.a., 1997; Starrels, 1992).
   Ander Amerikaans onderzoek laat zien dat adolescente kinderen van werkende
  moeders meer egalitaire sekserolopvattingen hebben dan kinderen van nietwerkende moeders (Booth & Amato, 1994; Thornton, Alwin & Camburn, 1983;
  Wright & Young, 1998). Gelet op dit onderzoek kan worden geconcludeerd dat
  dochters van werkende moeders het beter aanvaardbaar en wenselijker vinden
  om betaald werk te verrichten dan dochters van niet-werkende moeders.
   Binnen het brede spectrum van de socialisatieliteratuur richt onderzoek
  naar de ontwikkeling en betekenis van rolmodellen zich op de reproductie van
  
  anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  seksespecifiek gedrag over generaties. Verondersteld wordt dat kinderen vanaf
  hun vroege jeugd leren van het gedrag van hun ouders en dat zij dat gedrag als
  volwassene kopiëren (Bandura, 1977; Cunningham, 2001a, 2001b; Denuwelaere,
  2003; De Valk, 2004). Dochters van werkende moeders worden vanuit dit perspectief dan ook niet alleen verondersteld er meer egalitaire opvattingen over de
  rollen van mannen en vrouwen op na te houden, maar ook in hun gedrag meer
  seksegelijkheid te demonstreren. Zij hebben gezien hoe hun moeder (veelal net
  als hun vader) de deur uitging om te werken en gehoord hoe zij met eigen verhalen thuiskwam over werk en collega’s, hoe zij betaald werk en zorgtaken combineerde en bovendien hebben ze bijna fysiek ervaren hoe het was om onderdeel
  van de combinatiestrategie van hun moeder te zijn. Vaker zal hun moeder een
  beroep op hen hebben gedaan om ook een handje te helpen in het huishouden
  en de kans is groot dat ook hun vader net iets meer aan het huishouden bijdroeg
  dan vaders in pure kostwinnershuishoudens. Zo leren dochters van werkende
  moeders vanaf hun vroege jeugd dat huishoudelijke taken geen zaak zijn die
  exclusief vrouwen en moeders aangaat, maar ook de verantwoordelijkheid kunnen zijn van andere leden van het huishouden. Hun oriëntatie op de wereld van
  de betaalde arbeid loopt in het geval van een werkende moeder via – voor zover
  aanwezig – twee ouders en niet alleen via de vader die mogelijk op een andere
  manier met zijn werk omgaat dan de moeder met het hare. Daarentegen missen
  dochters van niet-werkende moeders niet alleen dit referentiekader, maar kunnen zij evenmin terugvallen op het voorbeeld van hun moeder waar het gaat om
  het hanteren of ontwikkelen van een strategie om betaald werk en zorgtaken
  te combineren. Het mechanisme van de werking van rolmodellen is toegepast
  op het terrein van huishoudelijke arbeid en gezinsvorming (Barber, 2001; Cunningham, 2001, 2001b; Denuwelaere, 2003; De Valk, 2004), maar wij hebben in
  de socialisatieliteratuur geen voorbeelden aangetroffen waarin ditzelfde mechanisme wordt toegepast op het terrein van betaald werk door vrouwen.
   19
  
  Stratificatieliteratuur
  Literatuur op het terrein van stratificatie en sociale mobiliteit richt zich op een
  ander mechanisme dat een rol kan spelen bij de reproductie van het arbeidsmarktgedrag van vrouwen: de overdracht van ouders naar kinderen van hulpbronnen (Blau & Duncan, 1967). Verschillende studies suggereren dat werkende
  moeders werkgerelateerde hulpbronnen kunnen overdragen aan hun kinderen
  waarover niet-werkende moeders niet of in mindere mate beschikken (Kalmijn,
  1994; Menaghan & Parcel, 1991). Deze door de moeder overgedragen hulpbronnen zouden niet alleen de participatie van hun dochters kunnen bevorderen,
  maar ook het door die dochters gewerkte aantal uren en hun beroepsmatige
  succes. Reeds vanaf de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw komen
  verschillende onderzoekers in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk
  tot de conclusie dat dochters van werkende moeders vaker participeren op de
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  20
  
  arbeidsmarkt dan dochters van niet-werkende moeders (Almquist & Angrist,
  1970; Bielby, 1978; Kaufman & Richardson, 1982; Rapoport & Rapoport, 1971).
  Verschillende van deze vroege studies concentreren zich op hoogopgeleide vrouwen en hun moeders – vrouwen hebben dan nog niet massaal de arbeidsmarkt
  betreden, waardoor de gevonden effecten mogelijk vaker klassegebonden reproductie-effecten weerspiegelen dan de reproductie van seksespecifiek gedrag.
   Nederlands onderzoek toont dat volwassen dochters van wie de moeder werkte
  toen de dochters circa vijftien jaar oud waren, vaker betaald werk verrichten
  (Sanders, 1997) en minder vaak de transitie maken van een deeltijdbaan naar
  een voltijdpositie als huisvrouw (Hendrickx, Bernasco & De Graaf, 2001). Doordat deze studies zich beperken tot respectievelijk moeders en gehuwde vrouwen
  is het niet mogelijk te bepalen in hoeverre de gevonden effecten (mede) een
  (zelf)selectie-effect weerspiegelen. Hun huidige arbeidsmarktgedrag kan immers
  een uitvloeisel zijn van eigen demografische keuzes, maar kan ook een reproductie vormen van het gedrag van hun moeder tijdens hun jeugd.4
  Met als vertrekpunt de genoemde empirische bevindingen, inclusief die uit
  onderzoek waarin niet de participatie, maar het beroepsprestige van moeders
  en dochters centraal staat, en enkele meer theoretisch georiënteerde onderzoeken (Aschaffenburg, 1995; Kalmijn, 1994; Korupp, 2000) veronderstellen we dat
  werkende moeders drie soorten arbeidsmarktgerelateerde hulpbronnen kunnen
  overdragen naar hun dochters. Deze drie categorieën hulpbronnen komen boven
  op de hulpbronnen die moeders kunnen overdragen op basis van hun eigen
  opleiding.
   De eerste categorie hulpbronnen betreft menselijk kapitaal. Moeders kunnen
  kennis en vaardigheden die zij beroepsmatig hebben verworven en die een rol
  kunnen spelen bij het vergemakkelijken van de toegang tot de arbeidsmarkt, een
  bepaalde functie of een specifiek beroep delen met hun dochters. Daarbij kan
  het bijvoorbeeld gaan om kennis van het begrippenkader, ervaringen met het
  voeren van sollicitatie- of functioneringsgesprekken, omgaan met leidinggevenden en/of ondergeschikten, kennis van de gedragscodes in een bepaald beroep,
  maar ook om kennis van arrangementen die behulpzaam kunnen zijn bij het
  combineren van arbeid en zorg. Dochters die over deze kennis en vaardigheden
  beschikken zullen gemakkelijker hun weg vinden naar de arbeidsmarkt en daar
  ceteris paribus succesvoller opereren dan dochters die zonder deze bagage aan
  de start verschijnen. De voorsprong waarmee de dochters van werkende moeders de arbeidsmarkt betreden, kunnen zij vervolgens later uitbouwen, omdat
  zij meer tijd en energie hebben om te investeren in hun carrière en mogelijk
  beter in staat zijn hun beroepscarrière te combineren met een gezinsloopbaan.
  Aldus mag worden verwacht dat op basis van het overgedragen menselijk kapitaal dochters van werkende moeders vaker zullen participeren en meer uren zullen werken dan dochters van moeders zonder betaalde baan.
   In de tweede plaats kunnen moeders het sociaal kapitaal van hun professionele netwerk delen met hun dochters. De literatuur op het terrein van sociale
  
  anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  netwerken laat zien dat sociale contacten behulpzaam kunnen zijn bij het verkrijgen van toegang tot informatie, goederen en diensten én banen (De Graaf &
  Flap, 1988; Furstenberg, 2005; Marsden & Hurlbert, 1988). In de praktijk kan dit
  al op jonge leeftijd een rol spelen, bijvoorbeeld als de dochter via contacten van
  haar moeder een stageplaats of een vakantiebaantje bemachtigt. Niet zelden is
  zo een eerste contact met de arbeidsmarkt een opstap naar meer. Juist in een
  arbeidsmarkt die als gevolg van differentiatie in opleidingen en functies steeds
  ondoorzichtiger wordt, neemt het belang van contacten en netwerken toe en
  levert het sociaal kapitaal dat werkende moeders op hun dochters overdragen,
  hun een voordeel op boven dochters van niet-werkende moeders.
   In de derde plaats resulteert betaald werk voor de moeder in financiële hulpbronnen. Ook deze kunnen worden gedeeld met of worden overgedragen aan de
  dochter. De rol van deze door de moeder aan betaald werk ontleende hulpbronnen valt goeddeels samen met die van de hulpbronnen die de moeder ontleent
  aan haar eigen opleiding. Voor zover werkende moeders en het huishouden
  waartoe zij behoren meer financiële middelen tot hun beschikking hebben dan
  huishoudens zonder een werkende moeder,5 lijken die vooral een indirecte rol te
  spelen voor de kansen en mogelijkheden van dochters op de arbeidsmarkt. Meer
  financiële armslag vertaalt zich bijvoorbeeld in een grotere woning waar elk
  kind op een eigen kamer rustig huiswerk kan maken, een eigen computer, grotere deelname aan sociale en culturele activiteiten en bijvoorbeeld in de mogelijkheid om in aanvulling op de reguliere opleiding een extra jaar in het buitenland
  te gaan studeren. Al deze faciliteiten mogen verondersteld worden een positieve
  invloed te hebben op de ontwikkeling en schoolprestaties van kinderen. Financiele hulpbronnen van de moeder helpen kinderen zelf meer menselijk en sociaal
  kapitaal te verwerven en dragen daarmee bij aan een betere startpositie op de
  arbeidsmarkt.
  