title: Plantas medicinales en el Sur Andino del Peru
text: Familia: Liliaceae.
  N o m b r e L a t i n o : Smüax sp.
  Habitat:
  Planta enredadera. Crece en zonas tropicales.
  Calidad:
  Fresca.
  Partes Usadas:
  Raíces, hojas y tallo.
  1080
  
  Usos:
  Mal, Enfermedad
  • Ch'upo
  • Desmando
  • Reumatismo
  
  • Dolor de cintura, micción
  dolorosa y con
  dificultad, orina oscura.
  • Vías urinarias
  - Vías urinarias
  (cuando se sospecha que tiene
  infección).
  - Inflamación de la
  matriz, derrame
  de sangre, matriz descolgada.
  Modo de Aplicación
  —el ojo o guía de zarzaparilla se pone como m e c h a
  a la herida.
  —mate de zarzaparrilla.
  — b a ñ a r con cocimiento de: salvia (rama y raíz),
  a l t a m i s a (hojasy raíz), ajenjo, s a n t a m a r i a (rama),
  eucalipto (rama) y zarzaparrilla (raíz). Puede ser
  con limón.
  —tomar cocimiento de zarzaparrilla (hojas, tallo y
  raíz).
  —tomar m a t e de zarzaparrilla.
  - t o m a r cocimiento de zarzaparrilla. Lo l l a m a n
  también mate rojo (por su color).
  - t o m a r cocimiento de: sano-sano, zarzaparrilla, ceb a d a tostada, cola de caballo, goma b l a n c a y linaza.
  - p a r c h e de: t u r p a o altea, layo, yawar ch'onqa, verb e n a , waji. naranja (pepas), limón (pepas), zapallo (pepas), zarzaparrilla, mullak'a. t a r a (fruto), ros a s b l a n c a s y rojas. Todas secas y molidas, se
  mezcla con clara de huevo batido y a z ú c a r.
   Botánica, Etnobotànica: MacBride306 tiene 18 especies
  de género Smilax descritas para el Perú. Nosotros no hemos
  podido determinar la especie usada en la zona porque sólo
  pudimos recolectar las raíces.
  En las zonas tropicales se usa como zarzaparrilla a
  Smilax sp. Sin embargo en las zonas más frías, altas se usan
  las raíces de Rumex obtustfolius; la semejanza es grande
  entre ambas. Se ha tratado de separar las recetas que
  corresponden a cada una de ellas (por ejemplo preguntando
  donde recolectaron las raíces; o donde crece la planta), no
  siendo posible en su totalidad. Por ende algunas recetas se
  encuentran en ambas especies. (Vea zarzaparrilla, R.
  obtusifolius).
   Nombres comunes: zarzaparrilla.'^ 21121 " 90
  Zarzaparrilla es oriunda de América Latina y llegó por
  primera vez a Europa en 1530 como un medicamento para la
  sífilis.367
  
  1081
  
  Las diferentes especies vienen de América Central (la
  mexicana, hondurena y jamaiquina) y de América del Sur
  (ecuatoriana, peruana).22530^67
  Fitoquímica, Farmacologia, Toxicologia: Trease
  observa que se han realizado muchos trabajos fitoquímicos
  acerca de zarzaparrilla, sin una adecuada determinación
  botánica. Las diversas especies contienen: esteroides,
  sarsasopogenina, esmilagenina, sitosterol, estigmasterol y
  polinastadol y sus glicósidos (saponinas): sarsasaponina,
  esmilasaponina, sarsaparillosida y más,225 también contiene
  almidón y resina.225 249
  Duke observa que saponinas en dosis grandes, no
  normales, pueden ser dañinas 249 e irritar los órganos digestivos.301
  La zarzaparrilla puede facilitar la absorción de otros
  fármacos; en esta calidad de vehículo, está muy usada en la
  industria de bebidas no alcohólica, también en la síntesis
  parcial de cortisona y otros esteroides.225
  Usos Medicinales: Sifiles,185225249-301367 artritis,219cáncer,249
  eczema,249J0' fiebre,249gonorrea,249lepra,249reumatismo,"9301-167
  afeccionesdelapiel,249Jfi7heridas,2J9dolordemuelas,J49sama.a90
  depurativo, 290301 antivenérico, 290 psoriasis/ 0 1 sudorífico,1S5
  diurético.1HS
  Conclusión: Zarzaparrilla (como Smilax sp.) se usa con
  más frecuencia para afecciones de las vías urinarias, un uso
  mencionado en la literatura. Algunas otras aplicaciones
  también coinciden con la literatura. El nombre común está
  ampliamente descrito en la literatura.
  1082
  
  Nederlandse Samenvatting
  Dit proefschrift beschijft het gebruik van medicinale
  planten door de bevolking van Zuid-Peru. De vermelde
  gegevens zijn verzameld gedurende de periode van oktober
  1980 tot en met december 1988. Het onderzoek vond plaats
  in het kader van de aktlviteiten van het Centro de Medicina
  Andina.
   Algemene aspecten:
  Traditionele gezondheidszorg, zoals die wordt aangetroffen
  in vrijwel alle culturen over de gehele wereld, kan worden
  beschreven als 'de som van alle kennis en toepassingen verklaarbaar of niet - die gebruikt worden in de preventie,
  diagnose en bestrijding van fysieke, mentale en sociale
  onevenwichtigheden, waarbij exclusief wordt vertrouwd op
  de praktische ervaring en observatie, overgedragen van
  generatie op generatie, hetzij mondeling of schriftelijk'.1 Het
  gebruik van medicinale planten is hierbij van groot belang.
  Sinds 1977 Is de Wereldgezondheidsorganisatie aandacht
  gaan besteden aan de traditionele gezondheidszorg en het
  gebruik van medicinale planten daarbij.
  Hiervoor worden 3 aktlelijnen gevolgd: a) evaluatie van
  traditionele gebruiken, b) integratie van het traditionele
  gezondheidssysteem en c) training van de beoefenaars van
  zowel h e t traditionele als het w e t e n s c h a p p e l i j k e
  gezondheidssysteem. Het onderzoek naar het gebruik van
  medicinale planten heeft tot nu toe de meeste aandacht
  gekregen. De training concentreert zich voornamelijk op de
  beoefenaars van de traditionele gezondheidszorg.
  De eeuwenoude geschiedenis van de Zuid-amerikaanse
  indianen en de grote verscheidenheid aan planten in een tot
  nu toe vrijwel ongestoorde natuurlijke omgeving maakt het
  zeer aantrekkelijk de traditionele gezondheidszorg in de
  Andes te onderzoeken.
  Het Centro de Medicina Andina opereert In het zogenaamde
  Sur Andino, een streek die de departementen Cusco, Apurimac
  en Puno omvat. Het Is 177,000 km 2 groot (ongeveer 5x
  
  1083
  
  Nederland) en wordt bewoond doorongeveer2 miljoen mensen.
  De bevolking Is grotendeels mesties. Quechua wordt In
  de gehele streek gesproken; Aymara veelal langs het Titicaca
  meer. Het gebied behoort tot de armste gebieden In Latijns
  Amerika. De aanwezigheid van Sendero Luminoso (Lichtend
  Pad), en de reaktle van het leger hierop voegt aan de
  erbarmelijke economische en sociale toestand een element
  van gewelddadigheid toe.
   De onveiligheid van het onderzoeksgebied had zijn
  weerslag In de wijze waarop het onderzoek kon worden
  uitgevoerd. De studie naar medicinale planten was daarom
  voor de betrokken onderzoekers niet geheel van gevaar
  ontbloot.
  In o k t o b e r 1980 o r g a n i s e e r d e een groep
  gezondheidswerkers
  een bijeenkomst
  om
  de
  gezondheidsproblemen In de Sur Andino te bespreken.
  Geconcludeerd werd, In aanwezlghed van zowel beoefenaars
  van de traditionele gezondheidszorg (curanderos) als van de
  universitair opgeleide artsen, dat meer aandacht besteed
  moet worden aan de traditionele gezondheidszorg, willen de
  bestaande gezondheidszorg programma's enig succes hebben.
  Dit was de start van het Equipo Coordinador de Medicina
  Natural Popular In november 1981. Na enigeJ aren veranderde
  het van naam In: Centro de Medicina Andina.
  De doelstellingen van dit centrum zijn: 1) bijdragen aan
  de totstandkoming van een gezondheidssysteem dat de
  westerse en traditionele gezondheidszorg verenigt en dat
  bereikbaar Is voor de bevolking zowel In cultureel als in
  economisch opzicht; 2) onderzoek naar de traditionele
  gezondheidszorg en 3) het bevorderen van de discussie en
  uitwisseling van ervaringen tussen openbare en particuliere
  organisaties die werkzaam zijn in de gezondheidszorg.
  De aktivlteiten worden gecoördineerd met 3 groeperingen:
  a) p a s t o r a l e groepen v a n de k a t h o l i e k e k e r k , b)
  gezondheldsgroepen van het Ministerie van gezondheidszorg,
  c) particuliere gezondheldsgroepen.
   Binnen het Centro de Medicina Andina opereren 3
  afdelingen: 1 ) Afdeling Medici) nen en Medische Antropologie,
  2) Afdeling Farmacognosie en 3) Afdeling Vorming. De
  
  1084
  
  werkzaamheden zijn g e r i c h t
  op:
  traditionele
  behandelingswijzen, diagnose v a n d e g e z o n d h e i d s s i t u a t i e ,
  de plaats van de traditionele g e n e z e r , v r o u w e n gezondheid,
  regionale epidemiologie, m e d i c i n a l e p l a n t e n , eenvoudige
  apotheken, medicinale p l a n t e n t u i n e n . g e n e e s m i d d e l e n
  informatie, evaluatie van t r a d i t i o n e l e b e h a n d e l i n g s w i j z e n ,
  kommunlcatle methoden, b e v o r d e r e n e n o r g a n i s e r e n van
  discussies
  en b e z i n n i n g s b i j e e n k o m s t e n
  over
  gezondheidsproblemen, motiveren v a n o n d e r z o e k naar de
  dagelijkse realiteit in de Andes.
   De door het Centro de M e d i c i n a A n d i n a gebruikte
  methodologie is participatief. Dit b e t e k e n t d a t s a m e n met de
  verschillende instituten, g r o e p e n , h u n m e d e w e r k e r s ,
  gezondheidswerkers, en de b e v o l k i n g n a a r praktische
  oplossingen voor gezondheidsproblemen w o r d t gezocht, met
  gebruikmaking van hun t r a d i t i o n e l e k e n n i s inclusief het
  gebruik van medicinale planten.
   De contacten met de v e r t e g e n w o o r d i g e r s v a n de
  traditionele Andes gezondheidszorg w e r d e n g e l e g d via de
  lokale instituten (groepen). H u n c o n t a c t e n b e v o r d e r e n een
  vertouwensrelatle. Op dezelfde w i j z e w e r d e n d e gegevens
  over de medicinale planten v e r z a m e l d ( g e b r u i k m a k e n d van
  persoonlijke gesprekken, g r o e p s b i j e e n k o m s t e n e n
  vragenlijsten). Na uitwerking v a n d e v e r z a m e l d e gegevens,
  werden de resultaten v e r s p r e i d v i a b r o c h u r e s en
  bijeenkomsten met de bevolking. D i t h e e f t d e v o o r k e u r boven
  publikatles voor beroepskrachten.
   In de methodologie werd n a d r u k g e l e g d o p d e relatie en
  interaktle met de bevolking en b e r o e p s k r a c h t e n o m zo bij te
  dragen aan oplossingen
  voor
  de
  aanwezige
  gezondheidsproblemen. De o n d e r w e r p e n ( t h e m a ' s ) e n proceduresvan de latere onderzoekingen w e r d e n m e t d e bevolking
  enberoepskrachtenbestudeerd. V o o r l o p i g e resultaten-werden
  kritisch geanalyseerd en zo nodig, w e r d e n d e onderzoeken
  aangepast. Tenslotte werden de e i n d r e s u l t a t e n b e s p r o k e n en
  verspreid.
   Voor de verspreiding van de r e s u l t a t e n v a n dit onderzoek
  naar het gebruik van medicinale p l a n t e n i s h e t bevorderlijk
  om de medische praktij kwat nader t e k e n n e n . I n d e medische
  
  1085
  
  w e t e n s c h a p k o m t d e medische praktijk niet altijd overeen
  m e t d e m e d i s c h e t h e o r i e . Als bijvoorbeeld een artikel wordt
  g e p u b l i c e e r d I n e e n gerespecteerd tijdschrift over een nieuw
  g e n e e s m i d d e l d a n worden de resultaten niet zonder meer in
  de praktijk: t o e g e p a s t . De houding van een 'opinion leader"
  o n d e r e e n g r o e p a r t s e n blijkt hierbij echter van veel belang.
   G a a t d e z e h e t g e n e e s m i d d e l gebruiken dan volgen de anderen
  van de g r o e p o o k . 1 0 8
  B o t a n i s c h e e n ICtnobotaiiische aspecten:
  I n d e z e s t u d i e worden 509 verschillende planten
  b e s c h r e v e n d i e t o t 2 6 3 genera en 94 families behoren. Het
  C e n t r o d e M e d i c i n a Andina bezit een herbarium met meer
  d a n 4 0 0 0 n u m m e r s . Het herbarium heeft uitstekende
  n a t i o n a l e e n i n t e r n a t i o n a l e contacten. De belangrijkste lokale
  m e d e w e r k e r i s F»r*of. С . Vargasvan de Universiteit van Cusco.
   Op i n t e r n a t i o n a a l v l a k wordt samengewerkt met o.a. de
  h e r b a r i a v a n d e N e w York Botanical Garden (NY), Missouri
  B o t a n i c a l G a r d e n (MO). en Field Museum of Chicago (F) in de
  V e r e n i g d e S t a t e n e n met het herbarium van de
  R i j k s u n i v e r s i t e i t v a n Utrecht (U) in Nederland.
   D e m e e r d e r h e i d v a n de medicinale planten is autochtoon
  ( 8 2 % ) . S l e c h t s 1 8 % i s geïntroduceerd en bestaat grotendeels
  uit g e c u l t i v e e r d e p l a n t e n , waarvan het belangrijkste gebruik
  niet m e d i c i n a a l i s . Dit geeftdebelangrìjkheidvan demedicinale
  p l a n t e n a a n . e n d e originaliteit van het traditionele
  t h e r a p e u t i s c h e s y s t e e m . Er is een grote overeenkomst met de
  b e s t a a n d e l i t e r a t u u r omtrent de lokale plantennamen. In
  e e n a a n t a l g e v a l l e n draagt deze studie bij tot een betere
  k e n n i s o m t r e n t eie lokale namen van de planten in Peru.
   D e m e d i c i n a l e planten zijn uitgebreid geklassificeerd
  d o o r d e b e v o l k i n g . In deze studie worden 5 niveaux
  o n d e r s c h e i d e n d i e echter geen volgorde van prioriteit
  i n h o u d e n . H e t e e r s t e niveau betreft de soortnamen voor
  m e d i c i n a l e p l a n t e n . Dit zijn namen zonder een specifieke
  b e t e k e n i s . E n i g e voorbeelden zijn: altea, verbena, ajo,
  a y r a m p o , l i m o n , capulí en tumbo (zie tabel 3).
  H e t t w e e d e n i v e a u bevat de planten die door de bevolking
  
  1086
  
  geklassifìceerd zijn op grond van sexe (tabel 9) of Meur (tabel
  12); veel planten worden vrouwelljkgenoemd. Dit onderscheid
  Is zeer nauw verbonden met het wereldbeeld van de Andesbewoner, waarin de wereld gezien wordt als een evenwicht
  tussen twee antipoden. Binnen dit evenwicht speelt het
  vrouwelijke en het mannelijke een belangrijke rol. Vrouwelijk
  wordt beschreven als zacht, licht, broos en mannelijk als
  sterk, donker, nadrukkelijk. Eenzelfde plantensoort kan dan
  een vrouwelijk en een mannelijk exemplaar hebben; het
  vrouwelijke exemplaar heeft dan een bijv. licht groenige
  stengel en de mannelijke tegenhanger een donkere stengel.
  Dit is bijvoorbeeld het geval bij lambrakaña hembra en
  lambrakaña macho (Ageratina stemberglana ) en muthuy
  macho en muthuy hembra (Cassia sp.).
   Op deze wijze кап men zien hoe het wereldbeeld in de
  naamgeving van de planten tot uitdrukking komt. Niet altijd
  treedt de combinatie vrouwelijk- mannelijk op. Ook komt het
  voor dat planten op zichzelf mannelijk of vrouwelijk genoemd
  worden, op basis van (in het algemeen) de kleur van de bloem,
  vrucht of stengel.
  Het derde niveau betreft de medicinale planten met lokale
  namen waarin de volgende specificaties tot uitdrukking
  komen: plaats, vorm, gebruik, smaak en geur. De naam van
  de plant geeft direkt aan hoe hij groeit (kruiper), waar hij
  groeit, hoe hij gebruikt wordt en wat/hoe de smaak of de geur
  van de plant is. Nicotiana undulata wordt bijvoorbeeld in het
  Aymara tujsa-tujsa genoemd. Dit betekent vrij vertaald
  stinkerd, hetgeen In overeenstemming is met de geur van de
  plant. Onder de verschillende namen die aan Hedeoma
  mandonianum gegeven worden bevinden zich khuna-muña
  en pampa muña. Khuna-muña betekent kleine m u ñ a en
  verwijst naar de grootte van de plant. Pampa-muña geeft aan
  waar de plant groeit: in de pampas (hooggelegen vlakten).
  In het vierde niveau zijn de planten ondergebracht die een
  nog uitgebreidere naamgeving hebben als in het derde niveau.
  Aan de soortnaam worden namelijk twee bijvoeglijke
  naamwoorden toegevoegd die de plant nader preciseren.
   Deze klassificatie wordt uitgebreid aangetroffen bij de
  brandnetels (In Peru behoren de brandnetels tot de familie
  
  1087
  
  Urticaceae (voornaamste genus Urtica) en Loasaceae (genera
  Caiophora en Loasa). Ortiga (Spaans), klsa (Quechua) of
  atapallu (Aymara) zijn de soortnamen voor brandnetels In het
  onderzoeksgebied. De naam mula klsa wordt gegeven aan
  brandnetels die gebruikt worden bij het drijven van muildieren
  (door op het dier te slaan met de planten) of voor
  onvruchtbaarheid (ookweerverwljzend naar het muildier dat
  steriel Is). In het vierde niveau wordt er aan deze naam nog
  een bijvoeglijk naamwoord toegevoegd: mula klsa amarilla
  (gele mula klsa), mula klsa roja (roole mula klsa). mula klsa
  hembra (vrouwelijke mula klsa) en mula klsa macho
  (mannelijke mula klsa).
  Deze vier niveaux hebben een sterke overeenkomst met
  de klassiflcatle voorgesteld door Berlin. Zijn Massificatie
  onderscheidt verschillende categoriefin of rangen voor de
  betrokken planten, bijv.: generisch, specifiek, variëteit en
  leefvormen. Zijn systeem van klassiflcatle van planten met
  volksnamen is gebaseerd op studies die alle benoemde
  planten (niet slechts medicinale) van een bevolkingsgroep
  omvatten 180 · I 9 °. In de hier gepresenteerde studie zijn echter
  slechts de medicinale planten onderzocht. Ondanks deze
  beperking bestaat er een grote overeenkomst met Berlin's
  klassiflcatle en de hier gepresenteerde.
  Ons eerste niveau komt overeen met Berlin's generische
  categorie. De op dit niveau geklasslficeerde planten worden
  met slechts één woord aangeduid. De meeste door ons
  verzamelde medicinale planten worden op dit niveau benoemd
  (en dus geklassificeerd). We noteerden 423 (=62%) éénwoord-benoemingen.
  Berlin's tweede categorie komt overeen met ons tweede
  en derde niveau. Hier wordt binaire nomenclatuur toegepast
  om de betrokken medicinale planten wat n a d e r te
  karakteriseren (groeiplaats, kleur, vorm, reuk, smaak. etc).
  Dergelijke benoemingen van medicinale planten vonden we
  bij 252 (=37%) van de onderzochte gevallen.
   Berlin's derde categorie, die planten met drievoudige
  namen omvat, wordt slechts zelden aangetroffen (volgens
  Berlin bij cultuurplanten van hoogontwikkelde cultuurvolken). Bij onze studie van medicinale planten In de Sur
  
  1088
  
  Andino van Peru vonden we een dergelijke vergaande
  differentiatie slechts bij soorten uit het Loasaceeën-geslacht
  Caiophora [=Cq]optwrd), die als "brandnetels' ('Ortiga') worden
  aangeduid, bijv. : Mula (gebruikt bij het drijven van muildieren)
  kisa (brandnetel) amarilla (geel).
  Berlin's categorie 'levensvormen' vinden we terug in:
  'mallki' voor bomen en 'sach'a' voor struiken.
  Ons vijfde niveau is sterk verbonden met het wereldbeeld
  van de Andes-bewoner. Dit is de Massificatie van de planten
  in warm en koud. Deze klassificatle komt niet tot uitdrukking
  in de naamgeving. Een plant is koud of warm (of het
  tussenliggende templado (half om half)) afhankelijk van het
  effekt dat de plant veroorzaakt bij de toepassing (intern of
  extern). Ziektes worden ingedeeld aan de hand van de
  oorzaak. Hierbij speelt warm of koud een belangrijke rol.
  Diarree kan bijvoorbeeld door warmte of koude veroorzaakt
  zijn. Door de dichotomie in de wereldvisie van deAndesbewoner
  moet men dus een warme plant gebruiken als de oorzaak van
  de ziekte koude is en een koude plant als de oorzaak warmte
  is. De m e e s t e p l a n t e n in deze s t u d i e zijn w a r m.
  Hoogstwaarschijnlijk omdat de meeste ziekten door het
  nogal koude klimaat veroorzaakt worden.
   Ook is de relatie onderzocht tussen de botanische indeling
  der planten en de volksklassiflcatle. Er is gekeken naar het
  verband dat er bestaat tussen de lokale namen en botanische
  taxa. Hiervoor worden 4 relaties gehanteerd: 1) één lokale
  naam komt overeen met één botanische soort; 2) één lokale
  naam wordt aan 2 of meer species gegeven (van hetzelfde of
  verschillende genera); 3) twee of meer lokale namen worden
  aan één species gegeven en 4) twee of meer lokale namen
  worden aan twee of meer species gegeven (van hetzelfde of
  verschillende genera). In de hiergepresenteerde studie bevindt
  het gros van de lokale namen zich in de relatie 1) en 3). In de
  derde relatie vindt men vooral synoniemen van lokale namen
  die op zeer plaatselijk niveau gehanteerd worden. In deze
  gebieden is echter ook de belangrijkste lokale naam bekend
  (bijvoorbeeld: bolsa de pastor (belangrijkste lokale naam) en
  wayra s'acha, pulsa-pulsa en kaniwa hembra als plaatselijke
  namen). Gevallen waarbij eenzelfde lokale naam aan twee of
  
  1089
  
  meer botanische species gegeven wordt, komen heel veelvuldig
  voor wanneer de verschillende planten sterk op elkaar lijken
  (bijvoorbeeld in het geval van de verschillende Bowlesia
  species). Dit resultaat betekent dat er een behoorlijke
  overeenstemming bestaat tussen de beide vormenvan indeling
  of Massificatie.
  In de literatuur wordt vaak verondersteld dat het
  voorkomen van meer lokale namen voor één enkel botanisch
  species een maatstaf is voor de belangrijkheid van dit species. Dit is echter niet omkeerbaar. Vele belangrijke planten
  in deze studie hebben slechts één of twee lokale namen.
  Voorbeelden zijn: limon, romero, manzanilla, eucalipto, cola
  de caballo, ajo, yawar ch'onqa, ajenjo, markhu en ruda.
   Farmacognostische aspecten:
  Sinds het beginvan deze eeuw werd in de westerse wereld
  de voornamelijk op plantaardige geneesmiddelen gebaseerde
  therapie geleidelijk vervangen door een therapie met zuivere
  natu urstoffen en synthetica. Vele vormen van chemotherapie
  werden ontwikkeld. De moderne, westerse gezondheidszorg
  is echter kostbaar en slechts voor een klein deel van de
  wereldbevolking toegankelijk. Nog steeds is ongeveer 80%
  aangewezen op traditionele geneeswijzen, die overwegend
  met medicinale planten werken. Dit moet op zich zelf een
  machtige stimulus voor serieus onderzoek van alle aspecten
  van tradionele geneeskunst zijn.
  Over het algemeen worden medicinale planten als
  tweederangs geneesmiddelen beschouwd. Hun effect, wanneer
  het positiefis, wordt vaak als een placebo-effect beschreven.
  Deze opvatting is aan veel kritiek onderhevig. Een land als
  China waar gedurende meer dan 3000 Jaar medicinale
  planten in 85% van de medische toepassingen worden
  gebruikt, zou dan voornamelijk op het placebo effect overleefd
  hebben 46 . Bovendien is het nog niet zo lang geleden dat de
  galenische preparaten de hoofdmoot der geneesmiddelen in
  de westerse wereld uitmaakten. Obsoleet betekent nog niet
  therapeutisch zinloos of Inactief! 219 Met deze opmerkingen
  wordt echter niet gesuggereerd dat de tijd terug gedraaid
  
  1090
  
  moet worden, maar men dient nadrukkelijk te bedenken dat
  gedurende eeuwen artsen galenlsche preparaten toepasten
  en daar ervaringen mee opdeden. Ook dient te worden
  opgemerkt dat moderne westerse geneesmiddelen vaak
  Ingrediënten bevatten die aan medicinale planten zijn
  ontleend.
  BIJ het onderzoek naar medicinale planten binnen het
  traditionele gezondheidssysteem wordt maar zelden de plant
  als zodanig bestudeerd. Veelal wordt een plant op chemlschtaxonomische gronden of op geïsoleerde gebruiken In
  traditionele systemen geselecteerd (bv. in veel herbaria
  bevinden zich planten waarbij de verzamelaar h u n gebruik
  vermeld heeft).
   Het bestuderen van medicinale planten binnen de
  traditionele gezondheidszorg brengt de nodige problemen
  met zich mee. Voorbeelden zijn: meerdere namen voor een
  plant of één naam voor verschillende planten, betekenis van
  de naam, verschillende gebruiken voor een plant, dosis,
  toepassingsvormen, contra-indicaties, mengsels, eigen
  klassificaties (warm-koud), traditionele ziektes, waarde van
  de informatie (betrouwbaarheid van de Informant), de vaak
  slechte toegankelijkheid van de literatuur en de tijd
  beschikbaar voor veldstudies. In de meeste onderzoekingen
  wordt aan dit laatste punt weinig waarde gehecht. Bij het
  onderhavige onderzoek is echter gebleken dat het nogal tijd
  kost om een vertrouwensrelatie op te bouwen met de bevolking:
  voorwaarde om zekerheid te verkrijgen omtrent de waarde
  van de verzamelde gegevens.
  In het laboratoriumonderzoek van medicinale planten
  ligt de nadruk op de chemische aspecten. De 'bioassays'
  (biologische tests) zijn in verhouding tot de chemische
  ontwikkelingen (bijvoorbeeld de chromatografle) achter
  gebleven. Een groot probleem is de reproduceerbaarheid van
  de biologische- en farmacologische tests. In de duitse literatuur
  wordt steeds meer aandacht besteed aan het ontwikkelen
  van een theoretische basis en methodologie voor de
  fytotherapie.
  In de praktijk van de medicinale planten wordt ook veel
  aandacht besteed aan de toxiciteit. Over het algemeen zijn de
  
  1091
  
  planten die in de zgn. zelfmedicatie worden gebruikt veilig te
  noemen. De afstand tussen de therapeutische dosis en
  toxische dosis is nogal groot. In de 8 Jaar die deze studie
  beslaat is geen enkel geval van intoxlcatle d.m.v. een
  medicinale plant geregistreerd. Intoxicaties met pesticiden
  komen/kwamen daarentegen veelvuldig voor. In deze studie
  wordt de toxiciteit van een plant vaak beschreven door ze te
  vergelijken met koffie. Het drinken van koffie is niet van
  gevaar ontbloot maar sociaal dusdanig geaccepteerd dat het
  praktisch onmogelijk is om tegen gaan. De door J. Duke 249
  gehanteerde vergelijking wordt van harte onderschreven.
   De onderzochte medicinale planten worden beschreven
  In de vorm van monografieën. In totaal zijn er 430
  monografieën. In deze studie worden er 392 beschreven. De
  overige 38 zijn hiervoor al gepubliceerd. 145 Deze 38, echter,
  worden wel meegenomen in de totalen, tabellen en figuren.
  Een monografìe werd gemaakt wanneer een medicinale
  plant met lokale naam en recept verzameld was (van de
  medicinale planten met een voorkeursgebruik zijn de
  samenstelling, bereidingswijze, dosering en toepassingsvorm
  van het geneesmiddel bekend). Het kwam ook voor dat
  planten verzameld waren met dezelfde lokale naam maar
  zonder recept. Deze werden dan in de monografie vermeld. In
  de monografieën werden de verzamelde gegevens uitgebreid
  met literatuur gegevens (voor zover toegankelijk) omtrent
  botanische, ethnobotanische, fytochemische, farmacologische, toxicologische aspecten en medicinale gebruiken.
  De belangrijkste toepassingen van de medicinale planten
  in Sur Andino komen uitstekend overeen met de officiële
  gegevens omtrent morbidi- en mortaliteit. De meeste recepten
  (van een totaal van 2.940) worden toegepast op aandoeningen
  van het ademhallngs- en spijsverteringssysteem (resp. 24%
  en 12%). In het geval van het ademhallngssysteem worden
  veruit de meeste recepten gebruikt voor hoest. Bij de
  aandoeningen van het spijsverteringssysteem scoren de
  recepten voor diarree het hoogst. Interessant is dat op de
  derde plaats, wat het aantal recepten betreft, de groep 'partopost-parto (bevalling en kraambed) komt. Dit betekent dat de
  bevolking zijn eigen diagnose heeft gesteld m.b.t. h u n
  
  1092
  
  gezondheidstoestand en binnen hun mogelijkheden een
  antwoord hierop heeft geformuleerd.
   Erzljn 65 planten met 20 of meer recepten die beschouwd
  kunnen worden als de meest gebruikte. Daarentegen zijn er
  164 planten met een voorkeurstoepassing. Dit aantal Is
  groter dan de 65 al genoemde planten, daar er nogal veel
  lokaal gebruikte planten In voorkomen. Geïmporteerde
  planten vormen een minderheid: 42% In de eerste groep en
  3 1 % In de tweede. De geïmporteerde planten hebben
  toepassingsvormen die geheel In overeenstemming zijn met
  de bestaande literatuur. In sommige gevallen heeft de
  bevolking er zelfs gebruiken aan toegevoegd! Dit Is het geval
  bij madre selva (Lonicerajaponica). De voorkeursbehandeling
  bij geboorte Is niet beschreven In Oost-Azië, het oorspronkelij к
  verspreidingsgebied van L. japónica. Evenzo geldt dit voor
  mejorana (Origanum mqjorana) waarvoor het gebruik tijdens
  de bevalling niet In de literatuur Is beschreven, net als bij
  naranja (Citrus sinensis) voorroos; nabo (Brassicacampestris)
  bij keelontsteking en plátano (Musaparadisiaca) voor wratten.
  Van de 164 planten met een voorkeurstoepassing wordt
  bij 76 hun gebruik bevestigd In de literatuur; bij 26 wordt dit
  gebruik niet beschreven en bij 26 planten ontbreken, zover
  ons bekend, literatuurgegevens In zijn geheel. Over het
  algemeen zijn gegevens o m t r e n t f y t o c h e m l s c h e ,
  farmacologische of toxicologische aspecten schaars. Het
  dient daarom aanbeveling om bij planten met een
  voorkeurstoepassing deze aspecten nader te onderzoeken.
   Interessante planten In dit verband zijn o.a. Bixa orellana
  voor brandwonden; Geraníum/elípesvoorhuidaandoeningen
  en keelontsteking; Senecio cf. graveolens als dlgestivum;
  Acicarpha tribuloides voor prostaat- urinewegproblemen;
  Passiflora species als digestiva; GuÜleminea densa als
  ontsmettingsmiddel bij wonden; Plantago montícola met de
  verschillende variëteiten en subspecies bij hoest, griep en
  b r o n c h i t i s ; Hedeoma mandonianum
  voor h o e s t e n
  maagaandoeningen (heeft een sterke aromatische geur);
  Tagetes pusilla als carminativa (ruikt sterk naar anijs);
  Sphacele tenulßora en Satureja species als carmitiva; Rumex
  cuneijolius en Rumex peruanus als hoestmiddel e n
  
  1093
  
  wondmlddel; Hypochaeris accudis bij leveraandoeningen;
  Ageratinesternbergumab^ bevallingen; Ambrosiaarborescens
  en Ambrosia peruviana bij reumatiek; Tagetes multiflora en
  Tagetes graveolens als carminativa en bij diarree; Cosmos
  puecedanifolius
  tiraquensts als hoestmiddel; Ephedra
  americana en E. americana var. rupestris, Cynodondactylon
  en DistichÜs spicata als diuretica; Caiophora species bij
  reumatiek en als diureticum; Valeriana species bij
  aandoeningen van de ademhalingswegen en uterus en als
  laxans; species uit de genera Malvastrum, Torosa en
  Urocarpidtum uit de familie Malvaceae als klysma; Leucheria
  daucifolia bij hoest en keelontsteking; Sambucas peruviana
  bij reumatiek en aandoeningen van de ademhalingswegen;
  Perezia coendescens als hoestmiddel; Bowlesia species bij
  b r o n c h i t i s en hoest; Euphorbia huanchahana
  als
  purgeermiddel; Psoralea species als emmenagógum en
  Oenothera species bij botbreuken en blauwe plekken.
  Er Is ook een groep planten die zeer uitgebreid beschreven
  is in de literatuur maar nauwelijks gebruikt wordt in het
  onderzoeksgebied. Enkele voorbeelden zijn: cardo santo
  [Argemonemexicana); cardenal [Euphorbiapulcherrima); calendula [Calendula officinalis); lechuga [Lactuca sativa);
  maguey [Agave americana); mastuerzo [Tropaeolum majus),
  papaya [Carica papaya) en aloe [Aloe vera).
  Veel medicinale planten hebben toxische componenten.
  In de meeste gevallen wordt dit door de bevolking onderkend.
   Soms wordt er juist gebruik van gemaakt zoals In het geval
  van Nicotiana species en Ricinus communis. Van enkele
  planten is niet bekend of de bevolking de toxische effecten
  kent (bijv. cardo santo [Argemone mexicana), eh'Itaski
  [Phytolacca rivinoides), cardenal [Euphorbia pulcherrima) en
  soorten van Senecio, Solanum en Passiflora
  Conclusies:
  De hier gepresenteerde studie heeft duidelijk aangetoond
  dat de bevolking In het zuiden van Peru de voor haar
  beschikbare medicinale planten gebruikt om de meest
  voorkomende ziektes en aandoeningen te bestrijden. Er
  
  1094
  
  bestaat een duidelijke overeenkomst tussen de belangrijkste
  toepassingsvormen van de medicinale planten en de officiële
  morbidi- en mortaliteits gegevens. Bovendien geeft de
  hoeveelheid recepten per zlektegroep een duidelij ke voorkeur
  a a n voor a a n d o e n i n g e n van h e t a d e m h a l l n g s - en
  spijsverteringsstelsel.
  De overgrote meerderheid van de gebruikte medicinale
  planten is autochtoon (82%). Dit toont duidelijk het originele
  karakter aan van het traditionele medische systeem. Deze
  originaliteit van het Andes therapeutisch systeem vindt men
  ook terug in de precíese Massificatie van de medicinale
  planten. Het wereldbeeld van de Andes bewoner vindt ook
  sterk zijn weerslag in deze Massificatie. De geïmporteerde
  medicinale planten worden zeergewaardeerd: van de planten
  met een voorkeursgebruik is 31% geïntroduceerd en van de
  meest gebruikte planten zelfs 42%. Aan verschillende
  geïntroduceerde planten zijn zelfs nieuwe gebruiken
  toegevoegd. Dit geeft de bereidheid aan van het traditionele
  systeem om nieuwe elementen op te nemen.
  Het overgrote deel van de medicinale planten met een
  voorkeurstoepassing (164 in totaal) vindt bevestiging In de
  literatuur. Een kleine groep (26) heeft geen literatuur
  bevestiging en 26 planten worden in de beschikbare literatuur
  niet genoemd. De bevestiging in de literatuur vindt
  voornamelijk plaats op basis van medische toepassingen.
   Fytochemische, farmacologische en toxicologische gegevens
  zijn schaars. In de praktijk heeft men geen problemen met
  medicinale planten met toxische componenten.
  In de methodologie wordt veel aandacht besteed aan de
  interactie met de bevolking en de samenwerkende
  gezondheidsgroepen. Op deze wijze wordt verondersteld meer
  aandacht te besteden aan de oplossing van de belangrijkste
  door hen gevoelde problemen.
  WÜ men ooit de slogan van de wereldgezondheidsorganisatie
  (WGO): Gezondheid voor iedereen in het Jaar 2000! bereiken
  dan is het onontbeerlijk de traditionele gezondheidszorg en de
  medicinale planten in aanmerking te nemen.
  1095
  
  Een citaat van de WGO is hier op zijn plaats:
  "De bijdrage van de traditionele gezondheidszorg aan 'Gezondheid voor iedereen* is
  potentieel zeer groot. Traditionele gezondheidspraktijken en Materia Medica, wanneer
  h u n effectiviteit en veiligheid bewezen is,
  k u n n e n behandelingswijzen leveren die
  cultureel geaccepteerd worden en economisch
  bereikbaar zijn voor zelfs de armste groepen
  mensen. Traditionele genezers, bekend in hun
  dorpen, kunnen op waardevolle wijze de
  bereikbaarheid van het gezondheidssysteem
  vergroten. Medicinale planten met bewezen
  w a a r d e k u n n e n niet alleen waardevol
  bijdragen aan de gezondheidszorg en het
  verlagen van de kosten van de geïmporteerde
  geneesmiddelen: men kan ze ook onder
  p a s s e n d e klimatologische en a n d e r e
  omstandigheden verbouwen en op deze wijze
  export opbrengsten verkrijgen"1.
  Om het bovenstaande te kunnen verwezenlijken is het
  noodzakelijk de traditionele gezondheidszorg als een serieus
  medisch systeem te beschouwen en niet in diskrediet te
  brengen zoals nu maar al te veel gebeurd. Bovendien is het
  noodzakelijk om andere modellen dan het biomedische model
  te ontwikkelen om de traditionele gezondheidszorg en medicinale
  planten werkelijk op hun waarde te kunnen schatten.
   Bedacht dient te worden dat nog steeds 80% van de
  wereldbevolking van de traditionele gezondheidszorg afhankelijk
  Is. Met recht kan de vraag gesteld worden: hoe overleven al die
  mensen als de traditionele behandelingswijzen van nul en
  generlei waarde zijn?
  De traditionele gezondheidssystemen, cultureel
  geaccepteerd door de verschillende bevolkingsgroepen,
  verdienen behandeld te worden op basis van wederzijds respect. Tevens dienen er geschikte wetenschappelijke modellen
  ontwikkeld te worden om hun functioneren te kunnen
  onderzoeken.
  1096
  
  CURRICULUM VITAE
  Carolus Maria Franciscus Bemardus Roersch nació el 24 de
  Julio de 1954 en Steenbergen, Holanda.
  La escuela primaria la cursó en la Openbare Lagere School y
  la Prins Willem Alexander School en Bennekom. Los estudios
  secundarios los realizó en el Thomas á Kempis College en
  Arnhem y el Mons. Zwijsen College en Veghel, obteniendo el
  diploma de Atheneum - В el 3 de junio de 1972. En el mismo
  año comenzó sus estudios de química en la Universidad
  Católica de Nijmegen. En 1979 obtuvo el título de doctorandus
  con especialización en química orgánica y fármaco-químico.
  Después estudió, u n año, farmacia en la Universidad de
  Amsterdam, donde pasó los exámenes de práctica de recetas,
  teoría de recetas y química farmacéutica.
  En agosto de 1980 salió a Perú para realizar u n estudio sobre
  plantas medicinales con el apoyo del Dr. R. Labadle y el Dr.
  С. VargasC. En 1981 fue co-fundadordel Equipo Coordinador
  en Medicina Natural Popular, el hoy Centro de Medicina
  Andina.
  En el Centro de Medicina Andina desempeñó diferentes
  funciones: fue director desde 1981 al 1989; Jefe del
  departamento de farmacognosia de 1983-1988; miembro de
  la asamblea general del 1984-1991; fue asignado como
  experto del gobierno holandés al Centro de Medicina Andina
  de 1986 al 1990.
  En 1986 fue nombrado asesor en plantas medicinales al
  Instituto Peruano de Seguridad Social.
   Participó en el curso 'Project Management and Program
  Administration' para gerente de proyectos, 1987.
  1097
  
  Es miembro de diferentes sociedades internacionales
  relacionadas con el estudio de plantas medicinales y medicina
  tradicional como: The American Society of Pharmacognosy,
  Phytochemlcal Society of Europe, The AmericanAnthropoglcal
  Association, Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin y otras.
  Fue el p r i n c i p a l organizador de dos s e m i n a r i o s
  latinoamericanos sobre laTeoria y la Práctica en la Aplicación
  de la Medicina Tradicional en Sistemas Formales de Salud.
  La primera se celebró en 1988 en Cusco, Perú y la segunda
  en 1992 en Santo Domingo, República Dominicana.
  Desde 1990 vive en la República Dominicana donde participó
  en la fundación del Instituto de Medicina Dominicana. En
  este instituto trabaja desde su inicio como coordinador
  general ( 1991). Durante el período de marzo de 1992 y mayo
  1993 trabajó como profesor adscrito al laboratorio QUIPRONA
  (Química de Productos Naturales) de la Universidad Autónoma
  de Santo Domingo.
  En enero de 1994 participó, en La Paz, Bolivia, en la reunión
  en la cual se creó la Red de Plantas Medicinales de América
  Latina y del Caribe.
  Está casado con u n a linda mujer y tiene seis hijos.
  1098
  
  PUBLICACIONES
  - Roersch С : van del Hoogte, L.
  Equipo Coordinador: Die Integration der Traditionellen
  Medizin in den Basisgesundheitsdienst Perus (Coordinating
  team: The integration of Traditional Medicine in Basic Health
  Services in Peru). I n t e r n a t i o n a l e n F a c h k o n f e r e n z
  Ethnomedizin in Erlangen, 30.9-2.10. 1982 in: Traditionelle
  Heilkundige-Arztliche Persönlichkeiten in Vergleich der
  Kulturen und medizinischen Systeme. Sonderband 5 Curare,
  1986, pg. 125-132.
  - van der Hoogte, L.; Roersch, C.
   Perspectivas de la Medicina Andina (Perspectives of Andean
  Medicine). AllpanchisNo.24,añoXIV,Vol.XX.pag. 155-182,
  Cusco, 1984. Also presented at: Seminario sobre las
  Experiencias de Desarrollo Popular en el Campo de la Medicina
  Tradicional y Moderna.
  Iquitos 26-27 de agosto, 1984, Perú (Seminar on the
  Experiences in Popular Development in the Field ofTraditional
  and Modem Medicine).
  - Salazar, M.; Roersch, С
  Medicina Andina. In: VIII Congreso Nacional de Folklore
  "Policarpo Caballero Farfán", Cusco, 17-22juniol984. Perú.
  - Roersch, C ; van der Hoogte, L.
  Un intento de usar la Medicina Tradicional en la Atención de
  la Salud en el Perú: El caso del Sur Andino (An attempt to use
  the Traditional Medicine in the Health Care in Peru: The case
  of Sur Andino).
  In: El Futuro de la Medicina Tradicional en la Atención a la
  Salud de los Países Latinoamericanos.
  Seminario-Taller, México-Ciudad 8-12 de Sept. 1986.
  1099
  
  Ed. Centro Interamericano de Estudios de Seguridad Social
  J e s ú s Heroles, Mexico, 1987.
  - Giuria, M. Cornejo, AM.; Roersch, C.
  Antidiarreicos: ¿Beneficio para quién?
  Centro de Medicina Andina, 1987, Cusco, Perú. 72 páginas.
  (Antidiarrhoea drugs: Benefit for whom?).
  - Roersch, C ; van der Hoogte, С.
  Basisgezondheidszorg in Perú: Traditionele Kennis versus
  Westerse Wetenschap (Basic health care in Perú: Traditional
  Knowledge versus Western Science). Revoluon, jrg. 12, nr.l,
  pág 56-78, 1987.
  - Roersch, C.
  Antidiarreicos: ¿Beneficios para quién?
  Salud y Campo No. 2 oct.-dic. 1987, Lima, Perú.
  - van der Hoogte, L.; Roersch, C.
  Algunos apuntes sobre la participación de las mujeres en el
  trabajo de salud.
  In: Encuentro Nacional: Mujeres y Salud. Chosica 8-12 de
  febrero 1987, Lima, Perú (Some notes about the participation
  of women in health; National Meeting: Women and Health).
  - van der Hoogte,L.; Roersch, C.
  Como manejar los resultados de encuestas en el trabajo
  cotidiano de un médico rural.
   In: Conceptos y Tratamientos Populares de algunas
  Enfermedades en Latinoamérica. Heidelberg, 19-12 de junio
  1987, Alemania Federal. Editores Kroeger, Α.; Ruiz Cano,
  W.; Centro de Medicina Andina, Cusco, Perú, pag 73-76.
  (How to handle the results of inquiries in the daily work of a
  rural physician. In: Concepts and Popular Treatment of
  some Illnesses in Latinoamericana).
  - Roersch, C.
  La investigación de plantas medicinales desde la visión del
  Centro de Medicina Andina.
  In: Módulo: Medicina Tradicional Andina y el rol del médico
  
  1100
  
  en su revalorización (The research of medicinal plants from
  the vision of the Andean Centre of Medicine. In: Workmap:
  Traditional Andean Medicine and t h e role of the physician in
  its revaluation).
  Eds. van der Hoogte.L; Cáceres, E.;Roersch, C.
  Presentado en: Facultad de Medicina de la Universidad
  Cayetano Heredia. Lima, 19-22 de oct. 1987.
  - van der Hoogte, L; Roersch, C.
  Algunos apuntes sobre la Mujer y la Medicina Tradicional.
  En: 1er. Encuentro Departamental 'Mujer y Salud', Arequipa
  22-24 de abril 1988, Perú Ed. Flora Tristan Lima, febrero
  1989.
  (Some notes about Woman and Traditional Medicine. In: 1st.
  Department Meeting: Woman a n d Health).
  - Roersch.C.;van der Hoogte.L.
  Ciencia Occidental y la Investigación de Plantas Medicinales
  en el Perú. In: Seminario-Taller: Coexistencia de Sistemas
  Médicos en el Perú. Lima 22-27 de mayo, 1988.
  (Western science and the research of medicinal plants in
  Peru. In: Seminar workshop: coexltence of medical systems
  In Peru).
  - van der Hoogte.L.Roersch, C.
  Una Introducción de Sistemas Médicos (An introduction to
  Medical Systems). En Seminario-Taller: Coexistencia de
  Sistemas Médicos en el Perú, Lima 22-27 de mayo, 1988
  - Roersch,C.;van der Hoogte.L.
  Plantas Medicinales del Sur Andino del Perú (Medicinal
  Plants of Sur Andino of Perú). Ed. Centro de Medicina
  Andina. 1988. 297 páginas. Cusco, Perú.
  - Roersch.C.;van der Hoogte.L.
   Política de Medicamentos: ¿Es Alcanzable? (Drug Policy:
  Attainable?) Presentado en: Conversatorio Medicina y Salud
  Popular, 17-18 de junio 1988, Cusco. Serie Educación y
  Política de Salud no. 1, Centro de Medicina Andina, Cusco,
  Perú, 1989.
  1101
  
  - Roersch,C.;van d e r Hoogte.L.
  Plantas Medicinales del Sur Andino del Perú (Medicinal
  Plants of S u r Andino of Perú). In: II International Congres of
  Traditional Medicines. Lima, June 26-29, 1988, Perú.
  - van der Hoogte ,L.;Roersch, С.
  Atención Primaria y Medicina Tradicional: Es posible u n a
  Integración? (Primary Health Care and Traditional Medicine:
  is it possible a n Integration?), in: II International Congres of
  Traditional Medicines, Lima, june 26-29, 1988, Perú.
  - Roersch,C.;van d e r Hoogte.L.
  La Política de S a l u d del Gobierno de los Países Bajos en la
  Ayuda a Países e n Vía de Desarrollo. En: Mesa Redonda:
  Proyectos y Programas de Ayuda a Países Subdesarrollados.
  II Congreso Internacional de Medicinas Tradicionales, Lima,
  26-29 de junio, 1988 (Health Policy of the Dutch Government
  in the Help given to Developing Countries).
  - Roersch,C,;van d e r Hoogte,L.;Cornejo A.M.;Eláez L.
  Fichero de P l a n t a s Medicinales (A card index of Medicinal
  Plants). Ed. Centro de Medicina Andina. Cusco, Perú, 1988.
  - Roersch.C.van d e r Hoogte.L.
  Ciencia y la Investigación de Plantas Medicinales (Science
  and the Investigación of Medicinal Plants). In: I Seminarlo
  Latino Americano sobre la Teoría y Práctica en la Aplicación
  de la Medicina Tradicional en Sistemas Formales de Salud (ILatinoamerican s e m i n a r on the Theory and Practice in the
  Aplication ofTraditional Medicine in Formal Health Systems).
  16-18 nov. 1988. Cusco. Perú.
  