title: Calvyn en de Economie
text: CALVYNEN DE ECONOMIE.
  ,,Calvyn en de Economie" is de titel van her proefschrift,
  wa~rop Mr. P. &. Diepenhorst, sedert tot hoogleeraar benoemd,
  aau de Yrije Uuiversiteit promoveerde. Het loont o. i de moeite
  deze tweede 1) proeve van C~lvinistisehe eeonomie in dell laatsten
  tijd verscheaen, ann eene bespreking te onderwerpen.
  Calvinistische Eeonomie is eigenlijk onjuist. De sehrijver kondigt uitdrukkelijk 2) ann dat zijne bedoeling n i e t is een stelsel
  van economie op Calvinistisehen grondslag te leveren. Slech~s
  eene historisch eeonomische studie, die zich beweegt om den
  (sic) persoon van Calvyn bedoelt de schrijver te leveren. Her
  belaug eerier dergelijke verhandeling kau volgens hem kwalijk
  worden betwist, want ,,al heeft de Senaat der Vrije Universiteit
  in zijne Methodologie der Gereformeerde Beginselen ten sterkste
  gewraakt de nominahstische opvatting, als ware onder Calvinistische beginselen te verstaan, hetgeen bf bij Calvyn 5f bij
  eenigeu Calvinist na hem als bewust denkbeginsel is uitgesproken ....
  toeh mug her belang, dat vertooge., die ann de bestudeering
  der gedachten door Calvyn omtrent eenig punt ontwikkeld,
  gewijd zijn, ook voor de kennis der Gereformeerde beginselen
  hebben, geenszins worden ontkend. 'Zoo zullen dan behandeld
  worden de denkbeelden van Calvyn omtrent rente, koophaudel
  en menschelijk beroep, weelde en communisme, die dan ook
  na eerie inleiding (H. I) in Hoofdstuk II tot V successievelijk
  den lezer worden voorgesteld. Hieraan sluit zich eindelijk ann
  een zesde hoofdstuk over het Calvinisme en de Eeonomie,
  waarin volgens den schrijver in enkele korte trekken geweZen
  wordt op de hooge beteekenis van her Calvinisme als levensbeschouwing voor de wetenschap der Economie.
  Dit laatste hoofdstuk hangt, zooals wij hieronder nader zulle.
   zieu, met bet voorgaande ternauwernood samen, zoodat het als
  een rain of meer storend aanhangsel te beschouwen is. Men
  vindt hier noch een samenvatting van wat de vorige hoofd') Zie over de eerste Mr. T. de Yries @rondbezinselen der
  Staathuishoudkunde de bespr6king in her Novembern~mmer 1904
  van dit tijdsehrift.
  ") Pag. 20.
  ~73
  stukkeu geleerd hebben, noch een stelsel, dat tot verklaring van
  de vorige hoofdstukken karl dienen. Het maakt den indruk alsof
  de schrijver meende niet te mogen nalaten ook iets over bet
  Oalvinisme als basis veer de behandeli~lg tier Economie te
  zeggen, zonder dat hem bet verband tusscheu Calvy,', en her
  Calvinisme helder veer oogen stond. Ook al erkent men volkomen, dat bet Calvinisme niet ophoudt bij Calvyn, heeft omgekeerd Calvyn er toch reeht OlO, dat men hem behandelt z66,
  dat uit zijne leer her Calvinisme voortvloeit. Hieraan heeft de.
  schrijver zich niet gewaagd. I-Iet gevolg hiervan is, dat ook de
  vorige hoofdstukken niet door eenen gesloten gedachtengang
  worden beheerscht, dat deze los naast elkaar gezet zijn, zonder
  door hoogere eenheid verbonden te zijtt. I-let mag niet verzwegen worden, dat schrijvers werk, hoe verdienstelijk iu vele
  opzichten , daardoor nan wetenschappelijke waarde grootelijks
  heeft verloren.
  De inleiding is gewijd allereerst ann eerie bespreking van den
  tire1, meet in bet bijzonder bet gebruik van het woord economic.
   Schrijver knoopt ann bij Xenolohon's Oekonomikos, den praktischen econoom, (zooals her woord vooral in Duitsehland hog
  gebruikelijk is) waarvan her woord economic afkomstig is. Toevoeginger hieraan als politieke, nationale, civiele, soeiale, worden verworpen, evenals de naam staathuishoudkunde. Men kan hiermede
  vrede hebben, ook al betreurt men bet, dat onze tam niet
  vruehtbaar genoeg is gebleken, om ous een passend nationahl
  woord veer dezelfde wetenschap te geven. Op zich zelf zou den 9
  schrijver de toevoeging s o c i a l e (economic) het incest toelaehen,
  ware her niet dat volgens hem deze naam een partijleus is
  geworden, en dat door aanneming van dien naam de schijn zou
  (kunnen) ontstaan alsof de opvatting omtrent het voorwerp err
  de tank van de wetenschap der Economic bij (de aanhangers
  diet leer) en ons (de Calvinisten) ~ n ware. [k 1ant de bewering
  van den sehrijver, dat de naam sociale economic een partijleus
  is geworden veer wat zij is '), maar wil er toch even olo wijzen
  ~) Zij word~ ges~eund door een beroep op de inaugttreele oratie
  van Prof. Treub ,,De ontwikkeling tier Staat;huishoudkunde tot
  Soeiale Eeonomie. De naam S o e i a l e Economic komt reeds bij
  3. B. Say Coats comple~ pag. 2 veer en is dus geenszins, zoo
  nieuw als schrijver ,,uno science qu'on auraiC peut-6tre mieux fkit
  de hemmer economic soeiale" denkt.
  Eco~. 1905.
   19
  
  g74
  dat deze motiveering verre van afdoende is, en den schrijver
  er consequent toe zou moeten brengen, ook den naam economie
  te verwerpen. Zooals vooral in Hoofdstuk II[ blijkt', is de
  schrijver een felle tegenstander tier physioeratea. Nu is bet
  niet tegen te spreken, dat dezen bij voorkeur economistes
  werden genoemd, pur et simple, dat dus ook de naam ecouomistes een partijkarakter heeft gedrageu. Toch belet dit - - ell
  m.i. terecht - - den schrijver niet den naam ecouomie te blijvel~
  gebruiken. Zoo zou er ook o.i. geen enkel bezwaar zij, den
  naam sociale economie te gebruiken wanneer men dieu zelf beter
  acht, mits men dan maar behoorlijk object, methode en doel
  der wetenschap definieert. Dan kan er van vrees veer identificeering met tegenstanders ') in ernst geen sprake meet zij,.
  Deze behoorlijke omschrijving ontbreekt geheel. Op pug. 1
  wordt terloops de economie aangeduid, als de wetenschap, welke
  de stoffelijke welvaart van de menschheid tot voorwerp van haar
  onderzoek heeft _o), doch te vergeefs zal men verder in dit werk
  eene nadere motiveering van deze omsehrijving zoeken. Dit is
  te vreemder, omdat her grootste deel van Hoofdstuk I gewijd
  is ann eerie uiteenzetting, hoe weinig vast de omschrijvingen
  van bet object der economie bij de verschillende sehrijvers ziju
  en hoe bij vele schrijvers zelfs een zelfstandig bestaan der
  economie als wetenschap, afgescheiden van en niet opgaande
  in de sociologie wordt opgegeven. Waar de schrijver Ch.
   Gide uitspraak :~). II peat paraltre ~trange, an d~but d'un
  traitd d'gconomie politique, qui est bien le centi~me, qu'on air
  gcrit sur la mati~re, de dgclarer qu'une ddfinition prgcise de
  l'geonomie politique est encore ~ trouver,, mededeelt, laat hij
  e r o p volgen dat een dergelijk streven, dat zich uiet bekommert
  om eene nauwkeurige bepaling van het object der beoefende
  wetensehap ten strengste (meet) worden afgekeurd. Waar de
  schrijver zoo streng over anderen oordeelt, had men toch zeker
  van hem zelf deze nauwkeurige bepaling mogen verlangen. Daarveer hadden wij hem gaarne eenige defiuities cadeau gegeven.
  Dan ware wellicht ook de bhnder vermeden, die deit schrijver
  1) Pug. 8.
  zt) Op pug. 329 luidt dit de wetensehap die de verhoudingen
  welke hot zoeken naar stoflelijke welvaart sehept, tot voorwerp heef~.
  ~) Ch. Gide, Prineipes d'Economie politique p. 5.
  ~75
  op blz. 15 doe~ zeggen, (ge hoot) ,1da~ in heg bekende werk
  van Gustav Schmoller Grundrisz tier allgemeinen Volkswirthschaftslehre geene definitie wordt gegeven,,, maar slechts(p'~g. 6)
  eerie paragraaf gewijd aan ,,den Begrifl' der Volkswirthschaft,~.
   Wanneer de schrijver dit bekende werk tot op pag. 76 had
  doorgelezen, dan had hij daar de definitie der-Volkswirthschaftslehre# kunnen vinden als de wetenschap, ,,welche die
  volkswirthschaftlichen Erscheinungen beschreiben und definieren,
  ein zutreffendes Bild yon ihnen auf G rund wissenschaftlicher
  Begriffe im ganzen und einzelnen entwerfen, sowie diese Erscheinungen als tin zusammenhSngendes Ganzes und als Theil des
  gesamten golkslebens begreifen, das einzelne aus seinen Ursachen
  erkliiren den volkswirthschaftlichea En~wicklungsgang verstehen
  lehren, die Zukunft womSglich voraussagen und ihr die rechten
  Wege bahnen will. Eenige meerdere bescheidenheid bij den
  schrijver ware niet te onpas geweest. Zoo wordt yah Mr. Pierson
  beweerd 1,Hij geeft slechts eerie uiteenzetting van eigen standpunt
  en laat aan den gedachtengang vauheu, die eerie andere meening
  zijn toegedaan, n i e t b e t m i n s t e r e c h t wedervaren.,, ~) Nu
  moge men van meening zijn, dat Mr. Pierson zich van de
  behandeling van object en doel der economie ietwat kort afmaakt.
  Zeker gaat hij niet mank aan het euvel aan den gedachgengang
  van tegenstanders niet her minste recht te laten wedervaren.
  Een dergelijke krasse beschuldiging moet niet slechts neergeschreven maar ook gestaafd worden.
   Gaan wij nu onzerzijds na deze inleiding tot bet eigenlijke
  werk over, dan vinden wij allereerst behandeld, Calvyn en de
  I~ente. Uitvoerig wordt de geschiedenis van het renteverbod
  tot de 16 '1~ Eeuw (w 1) behandehl. Aangetoond wordt, hoe her
  Verbod om renge te nemen van uitgeleend vermogen van geestelijkeu Ol0 leeken werd uitgebreid, hoe dit verbod telkens op
  nieuw werd herhaald en verscherpt, tot in he~ Canonieke reeht
  bet verbod van rente, als dogma werd erkend, en als zoodanig'
  door tal van pausen en concilies was bevestigd, en hoe eindelijk
  dit dogma van het Canonieke recht ook in her wereldlijke
  recht, schoon niet algemeen en niet zonder strijd, werd erkend.
  ') D e cursiveering is van ons.
   '276
  In hoofdstuk II w 2 wordt d a n de omvang vau her renteverbod
  in hoofdtrekken nagegaan maar tevens vermeld hoe her verkeer,
  teen her, wat in de eerste eeuwen der werking van het reuteverbod nagenoeg niet het geval was, behoefte kreeg aan toepassing van rente, zich wist te helpen. De rentekoop en de
  wissel worden besproken. Wij kunnen thans niet in bizonderheden hierop ingaan, ttet komt ons veer, dat de schrijver some
  niet weinig overdrijft of de beteekenis der gevolgen van bet renteverbod overschat. Herinnerd wordt ann bet felt dat Urbanus I I I
  in een deereet van 1186 met den usurarius gelijk stelt den
  koopman die merces suas louge majori pretio distrahit, si ad
  solutionem facieudam prolexioris tempor~s dilatio prorogetur,
  quam si ei incontinenti pretium persolvatur 1), en daarop volgt
  dan: ,~Dat de b o p op crediet en op levering door her verbod
  g e h e e l vernietigd werd springt in het oog.,t Nu meet daarbij
  toch in het oog worden gehouden, dat in de eerste middeleeuwen (in de 1~ ac eeuw) van keep op erediet zoo goed als
  geen sprake was, dat veer zoo ver er handel gedreven werd,
  deze in hoofdzaak was handel h contant. Zoo wordt ook geheel
  terloops medegedeeld dat her verbod niet op Joden toepasselijk
  was z), zonder te vermelden dat juist dezen de grootste geldsehieters, de eigealijke uitleeners van geld tegen rente met
  terugbetaling van kapitaal waren.
  Wij gaan hierop niet in, omdat ons thane meer interesseert
  de gronden van het*rente-verbod en de houding door Calvyn
  daartegenover aangenomen '~).
  In w 3 wordt breedvoerig aangetoond, hoe de hoofdgrond
  f
  
  I) Die zijne koopwm-en veer veel hooger prijs verkoopt ale
  veer de be~aling een belangrijk uitstel van betaling wordt toegestaan, dan wanneer hem dadelijk de prijs word~ be~aald.
   2) War ton aanzien van her reeh~; zeer betwis~ is.
  3) De sehrijver zegt wel op pag. 77 dat ,,de juis~e invloed van
  den eeonomisehen toestaud in de versehillende tijdvakken kerr
  (zal) worden aangegevea bij de bespreking der onderseheidene
  sehrijvers" doeh. telkens als men daarnaar zoek~, wordt men
  teleurges~eld. Wel vindt men zeer kor~e mededeelingen over de
  opinies der versehillende sehrijvers be~reffende de vraag of her
  9renteverbod al of niet in her maatssehappelijk leven gegolden
  heef~," maar de j u i s t e invloed van den e e o n o m i s e h e n toestand wordt niet behandeld zelfs nie~ aangedaid.
  ~
  voor her Verbod was bet beroep op deu Bijbel, in de eerste
  plants de bekende plants bij Lukas 6 : 3 5 , in de Vulgata luidende Mutuum date nihil inde sperantes. Leent zonder daarvan (rente) te hopen, versterkt door tal van andere uitspraken,
  ook van het Oude Testament. 'Hiernaast komt dan ook her
  beroep op de ratio naturalis tot versterking van deze bijbelplaatsen, waarbij dan uitgegaan wordg van de bekende opvatting
  uummus nummos parere non potest (Geld is onvruchtbaar en
  kan dus geene vruchten in den vorm van rente Voortbrengen).
  Geld is bestemd om uitgegeven te worden, het afstaan nan een
  under is ziju verbruik; het is onbillijk en onredelijk naast de
  teruggave tier zaak voor bet gebruik nog een afzonderlijke
  belooning te eischen.
  Uitvoerig en o.i, met succes wordt tegenover l~oomschkatholieke schrijvers, die de voorstelling willen geven, alsof de kc,~k
  nooit eeu ab s o l u u t renteverbod heeft gekend, her tegendeel
  aangetoond.
   Zoo komen wij tot de 16 ~ eeuw, de eeuw, :~die den strijd
  ~mnbond voor her herstel en de ongerepte eer van hetgeeu door
  l~ome's kerk was misvormd en verduisterd., Die worsteling
  moest mede nan het maatsehaploelijk leven en de economisehe
  leer ten goede komen. Ten aauzien van her renteverbod is deze
  iavloed niet o10 te merken bij de Humanisten, evenmin bij
  Luther, ofschoon dit laatste wel is beweerd. Sehrijver toout m.i.
  afdoende nan, hoe, al mogen de uitingen van Luther niet overal
  eu altijd even duidelijk en samenhangend zijn geweest, toch
  door al zijn betoogen de roode draad van her ongeoorloofde
  der rente loopt eu hoe hij zich daarbij telkens weer stelt op
  her standpunt van bet verbod van rente in den Bijbel en op
  her onvruchtbare van geld, zoodat hij principieel op dezelfde
  basis staat als de humanisten.
  Ook Zwingli staat volgens schrijver o10 dit standpunt. Hier
  is hij niet zeer overtuigend. Hij geeft toe, dat Zwingli den
  plicht tot rentebetaling waar bet trekken van rente door de
  ov.erheid is toegestaan, erkent. Mij dunkt daarmede is toegegeven
  dat Zwingli niet stunt op den boclem van bet renteverbod dat
  als goddelijk bevel de bevelen der overheid moet primeeren.
   De schrijver haalt dan nan, dat Zwingli bij den rentekoop
  beto~gd heeft, dat hem rentebetaling ook dan, wanneer door
  
  o~78
  den bezitter van her goed in her geheel geen vruchten zijn
  getrokken, uiterst onbillijk voorkomt, en dat hij tegen de
  coneilies van Constanz en Bazel te velde trekt, die ook dan
  rentebetaling billijk aehten, waarbij hij dan de vraag stelt:
  ,/Cur non ad Christi potius verba respexerunt, dicentis Mutuum
  date nihil inde sperantes. (Waarom hebben zij niet liever gezien
  naar het woord van Christus dat zegt; Leent zonder daarvan
  rente te hopen.) Dit nu wijst allerminst op een prineipieel verzet
  tegen de rente bij Zwingli. Nog daargelaten dat aualoge uitingen
  ook bij Calvijn 1) te vinden zijn, ]aat principieele verdediging
  van rente, op grond van produetiviteit van her geleende (naar
  wij zullen zien ook de redelijke grond bij Calvijn) zich zeer
  goed verdedigeu met kwijtsehelding van rente daar, waar deze
  voorwaarde blijkens de uitkomsten blijkt te ontbreken. Een
  voorstander van de bepaling, dat, ingeval van mislukking van
  den oogst, de pachter geen paeht behoeft te betalen, is toeh
  daarom hog geen voorstander van een pachtverbod.
  Her komt ons voor dat ad majorem gloriam Calvini hier de
  beteekenis van Zwingli onnoodig en oniuist is verk_leind.
  Volgens den schrijver is dan evenwel Calvyn de eerste die
  dwars tegen den stroom inging en ,/meesterlijk,~ de wettigheid
  der reute handhaafde. Hij heeft geleverd eene bestrijding van
  her renteverbod, die ,,klassiek,~ is en volgens den sehrijver zal
  ,~wie onbevooroordeeld ziet, erkennen de beslistheid en genialiteit waarmede het goed recht der rente wordt hooggehouden o).
   Wat is hiervan.? Calvyn was om advies gevraagd waarschijnlijk
  door Saehinus omtrent het geoorloofde van rente. Na eene
  inleiding, waarin hij zegt, dat toestaan van rente gevaarlijk is,
  omdat her licht tot misbruik kan leiden, maar dat omgekeerd
  verbod z.i. geen steun vindt in Gods woord, gaat hij tot de
  vraag over hoe de Bijbel tegenover de rente staat. De boven
  reeds vermJde bijbelplaats, Lueas 6 : 3 5 is tot hiertoe steeds
  I) In her hieronder volgende advies van Calvyn staat le~;erlijk.
  En oultre je n'en (rentevragen) concede rien sinon en adjourant certaines exceptions. La fierce except;ion est que rien n'intervienne qui n'accorde avec 6quite naturelle... La quatriesme
  exception est que celuy qui emprunte t a c e a u t a n t ou p l u s
  de g a i n de l ' a r g e n t e m p r u n t e.
  z) pag. 135.
  ~79
  verkeerd uitgelegd. Oppervlakkig zeer duidelijk en altijd opgevat
  als behelzende een renteverbod, wil deze bijbelplaats inderdaad
  zeggen dat ,,bij voorkeur geleend meet worden aan armen bij
  wie er geen hoop is terug te krijgen., Zoo uitgelegd levert
  deze bijbelplaats geen bezwaar meet op.
  Evenmin de andere bijbelplaatsen, die bij de bespreking vau
  her renteverbod ter sprake kwamen. Deuteronomium ~3 : 19 is als
  politieke wet hier thans niet meet toepasselijk. In psalm 55 : 1~ meet
  men niet lezen rente maar bedrog. 1Vlaar zelfs al ware dit onjuist:
  Prenons le c a s q u e le Proph~te parle la proprement des usures,
  ce n'est de merveille si es maulx principaulz il met que l'usure
  a son eours. La raison est que le plus souveut avec le cong6
  illicite de commettre t~sure cruaulte est conjoincte et beaucoup
  de meschantes tromperies.
   Wordt naar aanleiding van Ezeehiel ~ :1~ beweerd, dat
  ook thans hog, evenals bij de Joden onderling, rente ongeoorloofd zoude zijn .pour ce que entre nous il y a conjonction
  fraternelle,, dan antwoordt Calvijn . q u e e n la conjonction politique il y a quelque (sic) difference ear la situation du lieu
  auquel Dieu avoyt eolloque les Juifz et beaucoup d'autres (sic)
  circumstances faisoient quflz traffiqnoient entre eulx commodement sans usures. Nostre conjunction na point de similitude! ')
  Na aldus, soms, naar men ziet, zeer summier, met alle
  plaatsen uit den bijbel, die bezwaar tegen rente kunnen opleveren, te hebben afgerekend, gaat Calvijn over tot het bezwaar ;
  geld is onvruchtbaar. Hiervan zegt hij .geld in een kist is onvruchtbaar maar aangewend tot het koopen van een huis, van koopwaren
  levert her vruchten op.. Niemand leent geld om bet ledig te laten
  liggen en zonder het zelf productief aan te wenden. Parquoy le
  fruit n'est pas de largelrt mais du revenu. Een voorbeeld verduidelijkt dit betoog: Er is.iemand die graag een bezitting zou
  willen koopen maar niet genoeg eontanten bezit, waarom is nu
  niet geoorloofd dat hij van een vriend die contanten over heeft deze
  tegen rente leent en wel dat hij een hypotheek sluit ? (rentekoop ?)
  Aldus staat de geoorloofdheid van het rentebeding veer Calvijn
  vast. Met eeuige uitzonderingen nochtans: 1 ~ keurt Calvijn niet
  ') De sehrijver vertaalt dit me~ ,,omdat een g e w i e h ~ i g onderscheid aanwezig is"; waarin dit bestaat, word~ noeh door hem,
  noeh door Calvijn duidelijk gemaakt.
   280
  
  goed dat iemand zijn beroep van geldleenen maakt; ~~ dat men
  van de armen geen ren~e neemt; 30 dat de rente in billijkheid
  wordt berekend; 4 ~ dat de geldleener even veel of meer wiust
  maakt dan de uitleener; 5 ~ dat een ,wet.telijk rentemaximum
  wordt "in acht genomen; 6 ~ dat op her publiek belang gelet
  worde (war dit is wordt niet nr~der ~angegeven); 7 o dat in alles
  in billijkheid en volgens Gods woord worde gehandeld.
   Dit traetaat nu is volgens sehrijver ,,de beroemdste en degelijkste verdediging der rente, welke in eeuwen her licht zag.,
  ,,Met korte en schitterende argumentatie wordt de wettigheid
  der rente staande gehouden., u
  den sehrijver zijn de
  bewijsgronden (van Calvijn) niet alleen voor bepaalde tijden van
  gewicht. ,,Zij zijn a b s o l u u t in den vollen zin des woords en
  hebben be~eekenis en kracht voor alle tijden ~n voor de middelceuwen ~n voor onzen tegenwoordigen tijd.,, , , P r i n c i p i e e l
  wordt hier de houdiug aangegeven welke tegenover de reute
  moet worden aangenomen. ') Of dit ook van de door Calvijn
  genoemde beperkingen geldt, zegt de schrijver niet uitdrukkelijk,
  doch dit is bij den onbegrensden lof nan de argumentatie toegebracht we1 waarschijnlijk. Acht tie sehrijver her renten nemen
  door banken van leening, praktisch juist ~ n der gevallen,
  waarbl met her renteverbod gebroken werd, ongeoorloofd, op
  grond dat her hier her crediet der armen geldt (zie uitz. 2)?
  h cht de schrijver her yak van bankier onchristetijk (zie uitz. I)?
  Wil de sehrijver den debiteur een beroep toestaan op de exceptie
  sub 4, vermeld, waarbij alle goede kansen voor den 1eerier,
  alle slechte voor den uitleener zijn?
  Zoo zouden wij kunnen doorgaan. Men versta ons goed, wij
  willen gaarne erkennen de verdienste van Calvijn in zake her
  renteverbod maar protesteeren tegen een dergelijke ophemeling
  als deze dithyrambisehe ~) schrijver gelieft neer te schrijveu. Tot
  eenvoudiger prol0orties teruggebraeht komt de verdienste van
  Calvijn hierolo Leer: 1 ~ de negatieve verdienste van met allerlei
  uiet economische argumenteu, ontleend nan den Bijbel met eene
  argumentatie, die sores al bijzonder seherpzinnig, om niet te
  zeggen spitsvondig is, te hebben afgerekend en aldus den weg
  i) p. 158.
   -~) He~ wemelt in dit book van uitdrukkingen als sehitterend,
  geniaal, monumentum aere perennius, geestdriftig e. d.
  g81
  
  gebaand te hebben voor rationeele beschouwing der rente.
  ~~ de positieve verdienste op de productiviteit van her geld
  te hebben gewezen. Di~ laatste geschiedt echter in een vorm
  dig men Met anders dan naief kan noemen, die in geen enkel
  opzicht eenig licht werpt op den gang der produktie, die geheel
  aan de oppervlakte blijft hangen. BShm Bawerk karakteriseert
  CMvijn m.i. vrij wat juister dan de schrijver als hij zegt: ')
  Er (Calvin) schSpft dabei seine Ueberzeugung mehr aus Eindrt'lcken
  als aus dialektischen Beweisgttngen.
  De eigenlijke p r o d u e t i v i t e i t
  van het kapitaal als functie
  bij de 10roductie, waarmede ook bij opheffiug" van her privaateigendom gerekend moet worden, wordt door Calvyn niet aangeroerd, hog daargelaten, of hij daarvan voldoende iuzicht heeft
  gehad. Het rentebedingen bij consumptief Grediet wordt uit den
  aard der zaak, waar bij den ontvanger van winstmaken geen
  sprake is, door Calvyn's argumentatie niet gesteuM.
  Zijn eenig economisch argument is dat men met geld w i n s t
  kan maken. Dit argument is op den keper beschouwd Met
  anders dan eerie petitio principii. De vraag of her winstmaken
  o10 zich zelf rechtmatig is, moet daartoe eerst beantwoord worden
  en bij bevestigende beantwoording gemotiveerd. 3uist het voorbeeld dat Calvyn geefl~ is daarvoor zeer ongelukkig gekozen.
  De voorstanders van her rente-verbod toeh, de schrijver komt
  er in de volgende hoofdstukken zelf op terug, veroordeelden
  Met alleen de rente, maar in verband daarmede ook de w i n s t e n ,
  die de koopman trok door her duurder verkoopen van waren,
  dan hij had ingekocht.
   Reaetie tegen de leer der kanonieken betreffende her renteverbod, had dus Met mogen argumenteeren met de rechtmatigheld van winsten, die door dig zelfde kanonieken ongeoorloofd
  worden geacht. Ook in dit opzicht is CMvyn's argumentatie
  verre van voldoende.
  Bovendien her maken van winsten is toeh zeker lets dat
  afhankelijk is van de privaatrechtelijke regeliug der maatschappij
  zoowel als van de economische organisatie daarvan. In eene
  socialistisehe maatschappij zou dit principieel zijn uitgesloten,
  evenzeer als dit feitelijk bet geval is bij eene maatschappij die
  1) p. 33 van Kapital und Kapitalzins I. 1" uitgaaf.
  28~
  
  hauswirthsehaftlich is georganiseerd. Hoe de schrijver dus Calvyn's
  argumentatie kan noemen eerie, die voor a l l e tijden geldt is
  ons eeu raadsel. Zij getuigt volkomeu van her gebrek aan historiseh inzicht dat met sterke overdrijving aan de klassieke school
  in het laatste hoofdstuk wordt verweten.
  De hoofdbeteekenis van Calvyn's werkzaamheid in deze komt
  dus neer op de verdienste met schriftuurlijke bezwaren te hebben
  opgeruimd. Praetisch is dit zeker van groote beteekenis geweest.
  Voor de economssche theorie is dit zeker van weinig belang.
  Deze is door Calvyn van beletselen voor hare ontwikkeling
  bevrijd, niet zelfstandig vooruitgebraeht.
  Hoofds~uk IIl handelt over Calvyn's opvatting van her Beroep
  in her algemeen en van den koophandel in het bijzonder.
  De schrijver betoogt, hoe her renteverbod ook her oordeel
  over den handel moet influenceereu. Elke vermeerdering van
  het kapitaal was usura en dus uit den booze. Elke verkoop
  eener zaak voor meet dan zij gekost had, is onrechtvaardig.
   Wie daarvan zijn beroep maakt, pleegt handelingen, die in her
  algemeen afkeurenswaardig zijn. Alleen als men een matige winst
  zoekt tot onderhoud van ziju gezin of handel drijft tot lenigiug
  van den nood der armen of in her belang van den Staat, is
  dit zooal niet te prijzen, toeh te verontsehuldigen. &ldus Thomas
  Aquinus en in het algemeeu de kanonisten. Volgens den sehrijver
  moest her principe dat in bet renteverbod was beliehaamd, tot
  deze uitkomst leideu. ,/Wij zagen toch hoe het renteverbod,
  behalve ann her Bijbelsehe argument vooral ook ann een
  geheel verkeerde opvatting van de produetie zijn ontstaan had
  te dankeut/; een verkeerd inzicht, dat zich ook bij de aanhangers
  der physioeratische school openbaarde en bij beiden tot overschatting van deu landbouw en onderschatting van den handel
  leidde.,,
  Her komt ons voor dat de sehrijver hier twee ongelijksoortige
  zaken dooreenhaalt om niet te zeggen dooreenhaspelt. Zeker
  kan ann het renteverbod inv]oed niet ontzegd worden ook voor
  de beoordeeling en veroordeeling van den koophandel, maar
  toeh speelt daarnaast de leer van her justum pretium (reehtmatige prijs) een zelfstandige rol. De kanonieken gingen nit
  van her denkbeeld dat de gereehtigheid medebracht, dat bij
  
  I~88
  keep en verkoop beide partijen gelijke praestaties moesten
  ontvangen en dat dezen hunnen natuurlijken prijs hadden.
   De onvruchtbaarheid van het geld en het renteverbod hebben
  hiermede niet anders dan indirect iets te maken. De maatsehappelijk nuttige funetie van den koopman en van den ruil
  werd niet begrepen. Er werd niet ingezien dat de koopman
  qua talis nuttig werk verrichtte ook zonder dat hij de gekochte
  waren bewerkte. Yandaar de veroordeeling van den koopman, qui
  autem eomparat rein, ut illam ipsam i n t e g r a m et i m m u t u t a m dando lucretur.,, J) Zoodra er arbeid is verricht aan de
  zaak, mag daarin een rechtvaardiging veer verhooging van
  den prijs gezocht worden en mag de zaak dus duurder verkoeht,
  worden dan zij is ingekoeht.
   De physiocraten daarentegen erkennen volkomen de n u t t i g h e i d van den h a n d e l ,
  maar beschouwden h a n d e l en
  nijverheid
  als steriel. Dit wil niet anders zeggen dan
  dat h.i. alleen de landbouw een oversehot laat b o v e n de
  aangewende productie]rosten, terwijl ~n handel ~n nijverheid
  a 11 e e n d e z e vergoedt. Seheiden dus de kanonisten handel
  en nijverheid, de physiocraten doen dit niet. Daarin zijn zij
  in deze niet consequenter dan de kauonisten. Zij gaan v a n
  geheel andere opvattingen nit. De a r b e i d van den k o o p m a n
  wordt door de physiocraten gewaardeerd zoo goed als die
  van den i n d u s t r i e e l ,
  alleen wordt b e i d e r arbeid tegenover den landbouw m'inder w a a r d i g geacht. De kanonisten
  missen, anders dan in uitzonderingsgevallen, waar her maatschappelijk nut van den koopman in bet oog springt '-'): bet begrip
  hiervoor, doch maken geen principieel onderseheid tusschen
  landbouw en nijverheid. Gelijkstelling tussehen beider opvattingen,
  zooals bij den schrijver te vinden is, miskent beider versehil van
  uitgangspunt. Het is dan ook prineipieel onjuist o m t e zeggen
  dat de kanonisten en in her algemeen de aanhangers van het renteverbod den landbouw verheerlijkten en den handel onderdrukten.
  Zij verheerli.jkten landbouw en nij v e r h e i d tegenover den handel.
   Ook op dit gebied zou dan Calvyn r a d i c a a l met de trouw
  ') Corpus juris canoniei C II distinetio 88, opdathij, doorhaar
  in zijn geheel, o n v e r a n d e r d over te geven, winst make.
  2) Thomas Aquina Summa Theologiea II n qu. 77.
  o~84
  gevolgde traditie gebroke~l hebben. Aldus g e e n verheerlijkiug
  van den hmdbouw eu g e e n e miuder gunstige beoordeeling van
  den handel. De schrijver laat zich zeer positief nit. ,,In zijne
  geschriften zoekt men te vergeefs naar eene oversehatting van
  den laudbouw ten koste van den handel. Hij heeft zich zorgvuldig vall ieder 13artij kiezen tegen den handel onthouden en
  nimmer de 1oftrom13et voor den landbouw gestoken t).
  Het belang tier kwestie is o. i., uu wij den foutieven gedaehtengang van den schrijver hebben aangetoond, niet groot meer.
  Toch komt her ons voor dat hij in zijn betoog niet gelukkig is.
   In zijn eommentaar op Jesaja 3 5 ; 7 vinden wij de volgende
  woorden: Nam agrieultura p e r s e ratio vivendi est non modo
  pura et i n n o x i a sed etiam quae remora est ab ambitione a
  ra13inis d e n i q u e
  i n t e r g e n e r a v i v e n d i hoe v i d e t u r
  e s s e in 13rimis s i m p l e x ot s i n e e r u m . ~ Datis volgensden
  schrijver een staande houden van de geoorloofdheid van den
  landbouw.,~ waarbij Calvyn's uits13raak van elke overdreveu
  loftuiting ges13eend is. Bij zijne verklaring van I Samuel deelt
  de schrijver merle de volgende uits13raak over den landbouw:
  Ac sane nisi Deus agrieolas faceret qui terrain colerent ad 13ahem
  confieiendum et alios fructus q u i b u s
  m a x i m a ex 13arte
  hominis v i t a s u s t e n t a t u r nisi etiam 13istores erearet ad 13ahem
  in usum nostrum pinsendum ne micam quidem panis haberemus. :') Ook hieruit mag niet afgeleid worden dat Calvyn ann
  den landbouw groote beteekenis heehtte.
  De landbouw zagen wij v i d e t u r e s s e i n 13rimis sire
  p l e x e t s i n c e r u m . Over den handel kan de sehrijver geen
  enkele 131ants aanvoeren, die dezen ook maar eeuigermate o13
  dezelfde ~ijze bes13reekt. Voor den sehrijver is her afdoende dat
  ') Pag. 191.
   2) To vindon bij Mr. Diopenhorst p. 191, wan~ de landbouw is
  eone levenswijzo, die nio~ alloen op ziehzelf zuiver on onsehadelijk
  is maar die ook verwijderd is van oorzueh~, van bedrog on roof ; van
  alle ]eefwijze sehijn~ das doze b o v e n a 1 eenvoudig on ernstig te zijn.
  3) En voorwaar als God de landbouwers niot gosehapen had
  die hot land bobouwen, opdat brood en andere vruchten gemaakt
  zoudon worden waardoor hot menschelijk leven veer hot grootste
  deel in stand wordt gehoudon als Hij ook niet do bakkors had
  gesohapen om hot brood veer ons gobruik gereod to maken,
  zouden wij zelfs geen kruimol brood hebben.
  ~85
  Calvyn nergens den handel a f k e u r t . Toch vinden wij ' ) b i j de
  uitlegging van Jesaia ~3 Nam Tyrii erant superbi, ambitiosi,
  avari, libidiuosi dissoluti. H a c e v i t i a o p e s e t r e r u m a b u ndantia secum trahunt iisque plurimum urbes merc at o r i a e 1ab o r a n t. his hieruit geene achterstelling van handel
  bij den landbouw is af te leiden, dan missen deze woorden
  hunne gewone beteekenis. Hiertegen doet niets af, dat de schrijver
  zeer terecht Calvyn de eer geeft bet denkbeeld te hebben ontwikkeld en op den voorgrond geplaatst dat de christelijke
  volmaaktheid niet buiten, maar binnen de grenzen van her
  menschelijk beroep gezocht moet women, zoodat zelfs in het
  allergeringste en verachtelijkste bedrijf deze goddelijke roeping
  betracht kan worden. Her is dan ook zeer merkwaardig, hoe
  bij de bespreking dezer roeping de landbouw en de nijverheid
  genoemd worden, doch de handel geheel vergeten wordt'-').
   Een reactionair beginsel zit trouwens in de.ze leer die de standenen klassenvorming in de hand werkt, door ieder op de hem naar
  her beet aangewezen planets te houden, een streven dat ook belichaamd is in de hieronder te bespreken verordening op de weelde.
  Hoofdstuk IV handelt over Calvyn en de Weelde.
  De schrijver klaagt er over dat hieromtrent zoovele valsche
  begrippen bestaan. Bijna zonder ,-uitzondering wordt de meening
  verkondigd alsof Calvyn's leer neerkomt op de ontkenning van
  her goed reeht der bevrediging van die behoeften, wier voldoening niet als strikt noodzakelijk voor her levensonderhoud
  kan worden aangemerkt.
  ) Want de Tyriers waren trotsch, eerzuchtig, hebzuchtig, we]lustig, losbandig. Deze ondeugden zijn her gevolg van rijkdom
  en overvloed en ann hen lijden de meeste handelssteden, te viuden
  t. a . p . p . ]98.
  2) Haee igitur optima tranquillae vitae ratio dum unusquisque
  vocationis suae officiis intentus, exsequitur quae sibi a Domino mandata sunt, et in iis se oceupat: dum agricola se in operibus
  rasticis exercit, o p i f e x artem suam tractat: atque ira singuli
  intra proprios fines se continent. Dit is derhalve de beste wijze
  -can een rustig leven wanneer iedereen, zieh wijdend ann de
  plichten van zijne roeping, opvolgt war hem door God bevolenis
  en daarin zieh bevlijtig~ wanneer de landboawer zieh met den
  landbouw bezighoudt., de ambaehtsman zich ann zijn kunst wijdt
  en aldus ieder voor zich, zich binnen zijn eigen kring houdt.
   286
  De schrijver slaagt er m.i. in dan te toonen, dat, al zijn er
  hier en daar uitingen, die op veroordeeling van alle weelde
  wijzen, .her theoretisch standpuut door Calvyn ingenomen is:
  #Vermaken, genoegens, gcnietingen van weelde zijn volkomeu
  goed te keuren, indien zij maar Met in buitensporighedeu
  outaarde11 en de menschen niet afleiden van den Heere en zijnen
  dienst. Wat God gegeven heeft m a g door de menschen n i e t
  ougebruikt
  worden gelaten. Toeh is het begrijpelijk dat
  Calvyn in de reuk van rigorisme staat. De weelde-wetgeving
  van 1558 is ook volgens den schrijver ziju werk. Deze 11u gaa t
  verder dan bestrijding van buitensporige weelde en verzaakt
  bet standpunt dat g e b r u i k van de door God gegeven goederen
  den mensche11 toegelaten is. ~) Het is voldoellde enkele bepalingen
  dan te Mien.
  1~ Est defendu a t o u s citoyeus, bourgeois, habitants et subjects
  de eette citg tout usage d'or ou d'argent en porfilleuses, broderies,
  passement, canetilles, fillets, ou autres tels eurichissements
  d'habits en q u e l q u e s o r t e et m a l l i ~ r e q u e ce s o i t.
  Sont defendues . . . . en g e n g r a l t o u t u s a g e d ' o r et de
  p i e r r e r i e, soyent pierres, perles, grgnats ou autres sur h a b i ts,
  en ceintures, colliers n i a u t r e m e n t.
   Tous chappeaux,
  b o n n e t s , fourreaux d'epges ou pantoufies, canons aux chausses ,~parements de velours aux mauteaux
  sauf h ceux ausquels selo11 leur qualitg il pent estre petrols.
  T o n s h a b i t s de s o y e et tous habits de couppgs a u x
  f e m m e s . Que nulles filles de qualitg que elles soyent n'ayent
  a porter aucuns anlleaux avant qu'estre fiancges h peine de
  soixante sols et confiscation des dites bagues.
  De bruiloften en feestmalen werden uitvoerig geregeld. Een
  paar aanhalingen mogen ook bier volstaa11.
  Sont defeudues ausdites nopces ou banquets toutes sortes de
  coufitures seches, except g la dragge.
  Est defendu doresnavant de faire aucuns festins aux fian~ailles et baptisailles saul une table jusques h dix personnes au
  plus pour gens de qualitg et de moyells.
  De schrijver geeft toe, dat bier inmengillg in her huiselijk
  leven valt waar te heine11, die thans algemeeu afkeuring zou
  t) De Verordening is te vinden ~. a. p. p. 235.
  ~87
  vinden, doch verklaart dit m.i. terecht uit de toeumaals algemeen gehuldigde andere opvattingen daaromtrent. Om te betoogen dat Calvyn niet reel of in bet geheel niet verder ging dan
  andere weeldeverordeningen voor en na zijn tijd, deelt schrijver
  verschitlende bepalingen mede, die dit staven, maar die m.i.
   tot de zaak niets afdoen. De vraag is: Is Calvyn in de weehle
  verordening al of niet afgeweken van zijl~ theoretische stelling
  g e b r u ik, van wat God ons geschonken heeft, i s g e o o r 1 o o t d ?
  De schrijver gevoelt dit maar maakt zich hiervan af door de
  bewering, dat (de verbndsbepalingen) met name in bet hoofklstuk over de kleeding enkele zaken tegengaan die ons alleszins
  geoorloofd voorkomen, maar hierbij ,,mag niet worden vergeten
  dat de van onzen tijd geheel verschillende omstandigheden der
  16 e eeuw het gebruik van tal van dingen tot misdadige (sic)
  overdaad stempelden, wier benuttiging thans stricte eenvoud
  is ~)." Lang laat de schrijver zich dan ook niet door deze bedenking
  weerhouden. Op blz. o~47 klinkt het reeds weder triomfantelijk.
  Wij achten hiermede bet verwijt omtrent Calvyn's practisch
  optreden voldoende weerlegd en d u i d e 1 ij k blijkl, hoe de maatregelen door hem te Gen~ve genomen, v o 1 ko m e u in overeenstemming waren met de theoretische bespiegelingen in zijne werken.
  Wij latch aan den lezer over te beoordeelen of deze juichtoon
  is gerechtvaardigd. Wel willen-wij er met een enkel woord op
  wijzen, hoe ook deze weeldeverordening een tweeledig karakter
  draagt, eenerzijds den rijke intooming te gebieden, anderzijds
  den behoeftigen klassen her genot van bepaalde goederen, die
  alleen voor hooger geplaatsten bestemd zijn, te ontzeggen. A_ldus
  worden hier de praktische gevolgtrekkingen getrokken van de
  leer, dat ieder zich op d e , hem door God aangewezen, plaats
  heeft te houden, eene leer die minder dan de schrijver meent,
  er op gerieht is tot de vrije ontplooiing van icders gaven te leiden.
  Hoofdstuk V behandelt Calvyn en her Communisme.
   De schrijver herinnert aan de velerlei verschillende definities
  van socialisme en communisme, hoe velen socialisme als genus,
  communisme als species beschouwen en omgekeerd. Hij zelf
  verklaart zich voor de opvatting, die communisme als genus en
  socialisme als species beschouwt. Communisme omvat dan de
  
  ') t.a.p.p. 244.
  'Z88
  stelsels, die den particulieren cigeudom in zijn wezen aautastsn
  en daarvoor goederengemeenschap willeu iuvoeren. Socialisme
  is dan een onderdcsl van her communisms dat de productiemiddelen wil brengen ann den uit de maatschappij opgebouw'den
  staat, die tevcns met de regeling der productie is belast. 1)
  Deze indeeling is schrijvers reeht mits dan ook bij her gebruik
  dier woorden aan de vooropgszette definitie gedacht wordt.
  ttet komt ons voor dat hieraan niet altijd is vastgehouden. De
  schrijver bespreekt in dit hoofdstuk den door Calvyn gevoerden
  strijd tegen de Libertijnen en de Anabaptisten in.
  Bij de ~_uabaptisten nu werd goederengemeenschap wel door
  enkelen voorgestaan, doch niet als integrcerend dsel hunner leer
  beschouwd, ook niet door Calvyn. Bcstrijding der kettersche
  dwalingcn der anabaptisten kau des moeilijk als bestrijding
  van communistische denkbeelden gelden.
  Bij de libertijnen is dat anders. Deze schijnen vrij algemeen
  den eisch van goederengemeenschap te hebben gesteld. Hiertegen zoowel als tegen her geestelijk huwelijk, bij hen in zwang,
  keert Calvyn zich. Volgsns hem ces enraggs vieunent ainsi h
  renverser tout ordre, voulant oster toute distinction de biens,
  faisant de tout le monde comme d'une forest du brigans o u
  s a n s c o m p t c r ne s a n s p a y e r c h a c u n p r e n n e c o m m e
  s i e n ce q u ' l p o u r r a a v o i r.
   Dit mug niet en achtereeuvolgens worden nu de bewijsplaatsen
  nagegaan uit de Heilige schrift, dis gewoonlijk aangevoerd
  werden, om te concludeeren tot gemeenschap der goederen.
  Deze worden allen uitgelegd zoodanig dat daaruit gccnc goederengemesnschap voortvloeit en er op gewezsu hoe tal van bijbelplaatsen den particulieren eigendom veronderstellen. Hij besluit
  met de woorden: Kpprenons done de conjoindre la communion
  qu'ont les fideles entre eux quant aux biens a v e c o r d r e et
  p o l i c e et par consequent de rejecter et avoir en abomination.
  eette resverie diaboliquede v o u l o i r m e s l e r t o u s l e s b i e n s
  en c o n f u s , pour introduire non seulement un labyrinthe au
  1) t. a. p. p. 264. In dezen gedachtengang is her zeker juister
  de woordsn ,,aan den uit de.maatsshappij etc. te vervaugen door
  nan de gemeenschap. Dit moge ietwat vager zijn, her ontgaat
  her verwijt van sosialistisehe zijde gedaan dat men van den staat
  regelaar tier prodaetie niet weten wfl."
  
  '269
  monde mais un brigandage horrible comme chacun le peut concevoir: et se verroit plus clairemeut par experience.
   Gaartte gelooven wij met den schrijver dat dit betoog in
  zijn tijd tegenover libertijnsche neigingen grooten invloed heeft
  gehad, daarin een bestrijding van h e t eommunisme, dus va,
  elk stelsel, dat beperkt of ruim gemeenschappelijk eigendom
  wenscht te zien, gnat ons te vet. Of Calvyn tegen een gemeenschap,
  waarbij de productiemiddelen gemeenschappelijk worden gemaakt
  met vrijlating van verbruiksgoederen in particulieren eigendom
  ook bezwaar zou hebben gehad, of tegen deze regeling in bet
  algemeen onoverkomelijke' bezwaren ann de tteilige Schrift
  ontleend ann te voeren zijn, wij betwijfeIen het ook na de
  interessante bespreking van Calvyn's denkbeeldert in dit hoofdstuk.
  