title: De Radicale Periode
text: HOOFDSTUK VI
  
  DE RADICALE PERIODE
  
  Na de revolutie van 1952, waarbij de monarchie in Egypte omver
  werd geworpen en die na een kort regentschap leidde tot de uitroeping
  van de republiek, brak een radicale periode aan, die ook op het gebied
  van wetgeving en rechtspraak gevolgen zou hebben. Weliswaar was
  deze revolutie aanvankelijk slechts een militaire coup d'état, die een
  groep officieren aan de macht bracht en waaraan bredere lagen van
  het volk geen deel hadden, doch weldra zou zij blijken verder strekkende betekenis te hebben dan de overneming van de macht door enkele
  militairen. Enkele maanden na het slagen van de staatsgreep werd een
  grootscheepse beperking van het grootgrondbezit afgekondigd, waarbij
  het maximum, dat door één persoon in eigendom kon worden gehouden, werd beperkt tot 200 feddan, ongeveer 80 ha. Door deze
  maatregel werd ongeveer één tiende van de bebouwde oppervlakte van
  Egypte getroffen. Gelijktijdig hiermede werden alle stichtingen ten
  voordele van privé-personen, de zogenaamde ahli-waqfs, opgeheven en
  aan de stichter teruggegeven of aan de bevoordeelden toegewezen, die
  op deze wijze eigenaar werden en eveneens onderworpen aan de bepaling omtrent het wettelijk maximum voor landeigendom.
  De opheffing van de ahli-waqfs in 1952 was een maatregel die in de
  eerste plaats werd ingegeven door politieke en sociale overwegingen.
  De vruchtverbruiker van een waqf was immers weliswaar geen eigenaar,
  maar had alle voordelen en ook de politieke invloed die aan de eigendom van land waren verbonden. Bij handhaving van de waqfs zouden
  grote oppervlakten buiten de beperking van het grootgrondbezit, of de
  "agrarische hervorming", zoals deze maatregel in Egypte wordt aangeduid (al-islah al-zira'i), blijven. Opheffing van deze waqfs was dus een
  noodzakelijk complement van de agrarische hervormingen. Maar hierdoor werd tevens een Moslims instituut aangetast dat tot nu toe tegen
  alle pogingen tot hervorming in zich had kunnen handhaven.
   De waqf is een typisch Moslimse instelling, waarbij goederen, welker
  113
  8
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  opbrengst wordt aangewend voor een liefdadig of vroom doel, buiten
  het rechtsverkeer kunnen worden geplaatst. Het oorspronkelijk doel
  van de waqf is steeds de "toenadering tot Allah", taqarrub of qurba,
  het goede werk, doch in de praktijk is dit veelal op de achtergrond
  geraakt, doordat althans volgens het Hanafietische recht bij de stichting kon worden bepaald dat de stichter zelf of een aangewezen reeks
  personen het vruchtgebruik zouden hebben, en dat eerst wanneer deze
  reeks ten einde liep de opbrengst aan het vrome doel - in de meeste
  gevallen de armen of een moskee - zou toevallen. Deze waqfs heten
  ahli, in tegenstelling tot de waqfs, die onmiddellijk aan een weldadig
  doel ten goede komen, welke khairi heten. In de loop der tijden
  waren de meeste wakfs ten voordele van particulieren gesteld; in 1951
  - het jaar voordat de ahli-waqfs in Egypte definitief werden opgeheven - waren van een totaal van 592.000 feddan waqf-land er
  538.000 ahli-waqfs, dus negen tiende van het totaal. Hoewel doorgaans
  verschil wordt gemaakt tussen ahli en khairi waqfs, dient evenwel voor
  een goed begrip van de theorie nimmer uit het oog te worden verloren
  dat in beginsel alle waqfs worden beschouwd als liefdadigheids-wafqs,
  omdat het bevoordelen van eigen familieleden ook als een goed werk
  geldt en eveneens wordt beschouwd als qurba of taqarrub, als toenadering tot Allah. De conservatieve verdedigers van de waqf wijzen
  - van een theoretisch standpunt uit terecht - er dan ook op dat het
  onderscheid tussen ahli- en khairi-waqfs kunstmatig is. Op de tegenwerping dat de ahli-waqfs nooit worden gesteld met de bedoeling van
  taqarrub, antwoorden zij - eveneens van Moslims standpunt uit
  terecht - dat de ware bedoeling van de stichter alleen aan Allah
  bekend kan zijn en dat de mensen voor de beoordeling van de geldigheid van de waqf alleen kunnen afgaan op het uiterlijke, in het
  onderhavige geval de bevoordeling van familieleden, die eveneens als
  taqarrub geldt.! Theoretisch bestaat er dus eigenlijk geen onderscheid
  tussen ahli- en khairi-waqfs, doch de ervaring leert dat vele Moslims
  zelf dit onderscheid wel maken. Ook de memorie van toelichting op
  de wet waarbij de ahli-waqfs werden opgeheven, maakte dit onderscheid uitdrukkelijk. Volgens het rechtsbewustzijn der moderne Moslims, althans de meesten hunner, bestaat er dus wel degelijk een verschil
  tussen de beide soorten waqfs. De ahli-waqf heeft voor hen kennelijk
  geen religieus element meer.
   1
  
  Schacht, Shari'a und Qanun im modernen Aegypten, p. 215, Anm. 4; J. N.
  D. Anderson, The religious element in waqf endowments, J. R. A. S.,
  XXXVIII, 1951, p. 292 vv ..
  114
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  Een vennogensbe!tanddeel, dat tot waqf werd gemaakt, werd "onbeweeglijk" gemaakt, zoals ook blijkt uit de naam waqf (stilstand). De
  meeste waqfs betroffen onroerende goederen, hoewel ook roerende
  goederen tot waqf gemaakt konden worden, met name die welke behoorden tot een onroerend goed dat tot waqf was gemaakt, zoals
  Koran-exemplaren, die deel uitmaken van de inventaris van een
  moskee. Door deze onbeweeglijkheid werd het waqf-land of -huis (de
  meeste waqfs zijn landerijen of gebouwen) buiten het rechtsverkeer
  geplaatst. Het was niet meer overdraagbaar of overerfbaar; het genot
  ging uitsluitend over op de in de stichtingsakte aangegeven wijze; de
  waqf kon niet verkocht worden en niet meer tot zekerheid dienen voor
  crediet. In 1927 was op deze wijze bijna een achtste van de bebouwbare
  oppervlakte van Egypte waqfland (612.000 feddan op een totale
  oppervlakte van ruim 5 millioen feddan) en werden jaarlijks 20.000 tot
  25.000 feddan als waqfland ingeschreven, zodat de vrees gerechtvaardigd was, dat mettertijd al het bebouwbare land in Egypte tot
  waqf zou zijn gemaakt. Weliswaar is dit niet het geval geweest, en was
  in 1951, het jaar voordat de ahli-waqfs werden opgeheven, het oppervlak van waqfIand ongeveer gelijk gebleven, terwijl het totale bebouwbare oppervlak in Egypte enigszins was uitgebreid, zodat toen
  nog maar een tiende van het totaal uit waqfland bestond, doch een
  belangrijk gedeelte van het bouwland, nog altijd het belangrijkste vermogensbestanddeel in Egypte, bleef aldus onttrokken aan het normale
  rechtsverkeer.
   Bij dit nadeel kwamen vele andere. De waqfs werden doorgaans slecht
  beheerd, mede doordat de bevoordeelde niet dezelfde was, of althans
  behoefde te zijn, als de beheerder van de waqf, de naziT. De laatste,
  die door de stichter werd aangewezen en bij gebreke daarvan door de
  rechter, voerde, zoals ook in de praktijk bleek, meestal een oneconomisch beheer, omdat het niet zijn persoonlijk eigendom betrof en
  omdat hij in zijn beheer te zeer gebonden was aan de stichtingsakte en
  aan de regelen, die voor beschikkingen terzake van een waqf golden.
  De bevoordeelden hadden voorts vaak geen band met hun rechtsopvolgers, en waren dus weinig geneigd, zich uitgaven voor de
  waqf te getroosten en in een tijdelijke vermindering van inkomsten te
  berusten ten voordele van latere generaties. Ook bezaten de nazirs
  lang niet altijd de administratieve bekwaamheden die voor een goed
  beheer vereist waren. Bovendien waren zij vaak corrupt, wendden
  dikwijls een groot gedeelte van de opbrengst van de waqf ten eigen
  bate aan, en slaagden er zelfs in sommige gevallen in, zich het aan
  
  115
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  hun zorg toevertrouwde goed geheel toe te eigenen. 2 In vele gevallen
  was het aandeel van de bevoordeelden in de opbrengst van de waqf
  in de loop der tijden bespottelijk klein geworden, doordat hun aantal
  was toegenomen, en ontstond aldus een redeloze versnippering van de
  baten van de waqf. Zo vermeldde de commissie van de waqfs in een
  rapport van 1936 bijvoorbeeld, dat van de waqf Mustafa al-Quslian
  aan ieder der 1200 rechthebbenden slechts 23 piasters (= ong. f 2,30)
  per maand werd uitgedeeld. De rechthebbenden op de waqf Omar
  Ragab al-Farghali ontvingen slechts 1,3 piaster per maand, dus 13
  cent. 3
  Hiertegenover stond het voordeel dat vele families voor de financiële
  ondergang waren behoed door het feit dat zij inkomsten trokken
  uit waqfs, die juist door hun onvervreemdbaarheid waren behouden
  en niet alleen tegen de spilzucht van de erfgenamen van grote
  vermogens, doch ook tegen de hebzucht van de lokale machthebbers
  beschermd waren. Weliswaar kwam het in de loop der tijden
  herhaaldelijk voor dat de waqfs niet werden gerespecteerd, en
  werden geconfiskeerd - zoals bijvoorbeeld in Sovjet-Rusland in 1925
  - maar over het algemeen bood de waqf de beste bescherming tegen
  de wisselvalligheid der tijden. 4 Doch ook dit voordeel werd gedeeltelijk
  teniet g~daan doordat de bevoordeelden de inkomsten van de waqf
  verpandden aan hun schuldeisers, die dan tegelijkertijd een levensverzekering sloten op het leven hunner schuldenaren, en op deze wijze
  zonder noemenswaard risico voor uitgeleende geldsommen woekerrente
  wisten te bedingen. In 1926 was op deze wijze een bedrag van een
  millioen pond aan opbrengst verpand van waqfs, die slechts ~E 120.000
  per jaar opbrachten, waardoor schuldeisers op bijna 10 jaar inkomsten
  van deze waqfs beslag hadden kunnen leggen.
   Geen wonder dus dat in de loop der tijden door de regeerders van
  Egypte herhaaldelijk beperkende maatregelen zijn getroffen. Mohammed 'Ali reeds besloot in 1813 om de concessies der belastinggaarders,
  de zogenaamde iltizams, waarbij de voordelen verbonden aan de
  concessie tot inning der belastingen in een bepaald gebied aan bepaalde
  personen als het ware in vruchtgebruik waren gegund en die vaak tot
  waqf waren gemaakt, op te heffen, zij het tegen betaling van een
  Voorbeelden bij G. Busson de Janssens, Les vicissitudes des fondations pieuses
  dans Ie monde musulman, Afrique et I' Asie, 1954, IV, no 28, p. 11.
  3 Venneld door Aziza Anis, Mashru' iqtirah biqisma al-waqf al-ahli, Cairo, z.j.
  (na 1936), p, 9.
  , Bussen de Janssens, o.c., p. 16.
  2
  
  116
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  rente, faiz, als schadevergoèding. De aantrekkingskracht van het instituut der waqfs bleek overigens wel uit het feit dat deze renten ook
  weer terstond tot waqfs werden gemaakt. Ook verbood Mohammed
  •Ali, daartoe gebruik makend van een fetwa van Sheikh Mahmud
  al-Gaza'irli, de Mufti van Alexandrië, om zogenaamd 'ushuri-Iand,
  namelijk land dat in eigendom was gegeven tegen betaling van tienden,
  waaronder ook braak land viel dat in concessie was gegeven voor
  ontginning, tot waqf te maken. Deze mufti baseerde zich daarbij op
  het in de vorige bladzijden vermelde recht van de heerser om de
  rechtsmacht van zijn rechters te beperken. Dit decreet van 1845 kwam
  overigens spoedig in onbruik, mede waarschijnlijk omdat Mohammed
  'Ali geen zeggingschap had over de shari'a-rechtspraak, daar de opperqadi immers door de Turkse sultans werd benoemd; de stichtingsakten
  werden door de qadi's ingeschreven, die zich waarschijnlijk aan dit
  decreet niet gebonden achtten, zeker niet onder de opvolgers van
  Mohammed 'Ali.
  In 1858 werd wederom een andere categorie van waqfs afgeschaft,
  namelijk de waqfs van rizqa's, stukken land in leen gegeven door de
  Sultans, welke bij decreet werden gelijkgesteld met zogenaamd kharagland, dat in een soort vruchtgebruik was uitgegeven aan pachters. Dit
  kharag-Iand vormde het grootste gedeelte van de bebouwbare oppervlakte en het vruchtgebruik ervan evolueerde mettertijd tot een volledig eigendomsrecht. 5 In 1866 vaardigde de Khedive Isma'il nog een
  decreet uit, waarbij verboden werd om kharag-land tot waqf te maken.
  Ook deze beperking werd opgeheven toen in 1891 het vruchtgebruik
  van kharag-Iand volledig gelijk werd gesteld met de volle eigendom.
  Nog geen 80 jaar nadat Mohammed 'Ali begonnen was beperkende
  maatregelen te nemen tegen dit instituut was dus de waqf weer
  volledig toegelaten en kon iedere eigenaar zonder enige restrictie zijn
  eigendom buiten het rechtsverkeer plaatsen.
   Gezien het belang van de waqfs in Egypte, welks economie bijna
  volledig agrarisch was, verwondert het niet dat de lokale machthebbers
  hebben getracht, het beheer van de waqfs te ordenen. In principe behoorde, volgens de conservatieve interpretatie van het Mohammedaanse
  recht, aan de Khalief, die absolute rechtsmacht uitoefende over alle
  Moslims, ook het opperste gezag inzake de waqfs. Volgens de klassieke
  theorie had de Khalief deze bevoegdheid gedelegeerd aan de rechter,
  de qadi, die het uiteindelijk gezag uitoefende over de waqfs voorzover
  6
  
  Zie boven p. 27 e.v.
  117
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  de stichter geen voorzieningen had getroffen. De qadi diende toestemming te geven voor ruil van waqfgoed tegen een ander goed, voor
  verhuur van een waqf voor langer dan drie jaar, en wees een nazir aan
  indien deze niet door de stichter was aangewezen of indien de aanwezige
  nazir niet voldeed. In Egypte was in theorie de Opperqadi, als vertegenwoordiger van de Khalief-Sultan van Turkije, het opperste gezagsorgaan
  inzake waqfs, doch krachtens een beslissing van de Opperqadi was de
  Khedive belast met het opperste toezicht over de waqfs. De Khedive
  oefende dit toezicht uit door middel van een staatsambtenaar die aan
  hem rechtstreeks verantwoordelijk was. In 1835 stelde Mohammed' Ali
  voor de eerste maal een staatsbureau voor de waqfs in, dat in 1838
  reeds werd opgeheven, maar in 1851 weer werd hersteld. In 1864 werd
  een Minister aan het hoofd van deze administratie geplaatst, aanvankelijk de titularis die ook de onderwijsportefeuille beheerde, later een
  apart persoon. In 1884 werd dit Ministerie wederom een directoraatgeneraal, direct afhankelijk van de Khedive. In 1913 werd dit
  directoraat-generaal tenslotte definitief een Ministerie. In de grondwet
  van 1923 werd aanvankelijk bepaald dat de Koning zijn bevoegdheden
  inzake de waqfs direct uitoefende, doch het Egyptische parlement heeft
  van den beginne af aan controle over het Waqfministerie geëist en ook
  verkregen. De bijzondere wet betreffende de uitoefening van de macht
  van de Koning inzake de waqfs is nooit tot stand gekomen, in tegenstelling tot die betreffende de godsdienstige onderwijsinstellingen, en
  de benoeming van leidende godsdienstige figuren zoals de Mufti en de
  Rector van de Azhar. Ten aanzien van de waqfs wist het parlement de
  volledige controle over budget en beheer te verkrijgen, waarmede het
  Ministerie van de Waqfs tot een gewoon ministerie was geworden en
  een normaal onderdeel van het staatsapparaat.
   Het vraagstuk van de staatsbemoeiing met de waqfs heeft enkele
  aspecten die nadere uiteenzetting behoeven. In een tijd van toenemende staatsbemoeiing met het economische leven was het onvermijdelijk
  dat ordening werd gebracht in het beheer over de waqfs, gezien het
  belang daarvan voor de nationale economie. Deze inmenging kon niet
  anders dan heilzaam worden geacht, gezien de misbruiken waartoe het
  ongeorganiseerde beheer over de waqfs had geleid. Hiermede werd
  echter tevens de kwestie opgeworpen, door wie het staatstoezicht moest
  worden uitgeoefend. De waqfs waren voor een aanzienlijk gedeelte
  immers niet alleen een bijzonder vermogensrecht voor particulieren,
  maar de openbare of khairi-waqfs hadden een belangrijke religieuze
  betekenis, omdat zij bestemd waren voor het onderhoud van moskeeën,
  118
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  voor de eredienst en voor het godsdienstonderwijs, zaken die het wezen
  der religie raakten, en het religieus sentiment was derhalve op dit punt
  bijzonder gevoelig. Toen de wali of de khedive nog een persoonlijke
  politiek voerde, en zijn ministers slechts werden beschouwd als uitvoerders van zijn wil, had het feit dat de staat een regelende invloed
  begon uit te oefenen inzake deze waqfs in dit opzicht nog niet veel te
  betekenen. Dit veranderde echter toen de persoon van de Khedive op
  de achtergrond begon te geraken en zijn ministers, vooral zijn eerste
  minister, persoonlijkheden van belang begonnen te worden. Dezen
  waren thans in sommige gevallen christenen: men denke slechts aan
  de Armeniër Nubar pacha, de Eerste Minister van Isma'il, die de
  oprichting van de gemengde rechtspraak voorbereidde, en aan de Kopt
  Butrus Ghali pacha, die in 1899 het wetsvoorstel verdedigde om enige
  nationale rechters te benoemen in de shari'a-rechtspraak. Voor de
  Moslimse openbare mening gaf het aanstoot, dat een christen in zijn
  capaciteit van Eerste Minister zeggenschap zou kunnen hebben over
  de openbare waqfs, die bestemd waren voor heiligdommen, moskeeën
  en het godsdienstonderwijs. Hierbij kwam nog dat Engeland, sinds 1882
  de bezettende mogendheid, in de regeringsorganen invloed begon uit
  te oefenen door middel van de "raadgevers" in de onderscheidene
  ministeries, die daar veelal het ware gezag uitoefenden. Indien zij hun
  bemoeienis ook tot de waqfs zouden kunnen uitstrekken, zouden de
  ongelovigen op deze wijze invloed kunnen krijgen over deze met de
  religie zo nauw verbonden zaken. Dit verzet van conservatief Moslimse
  zijde tegen inmenging in de waqfs verklaart dan ook waarom Lord
  eromer, de eerste Britse vertegenwoordiger in Egypte, ondanks de
  misbruiken in de waqfadministratie, waarvan hij overigens wel op de
  hoogte was, nooit heeft ingegrepen, en waarom in 1913, toen op initiatief van een zijner opvolgers, Lord Kitchener, het Ministerie van de Waqfs
  werd opgericht, een grote opschudding kon ontstaan in de pers, die
  hierin een mogelijkheid bespeurde van inmenging van Engeland in dit
  met de religie zo nauw verbonden instituut. Door deze oppositie zag de
  regering zich genoodzaakt om in de wet, waarbij het Ministerie van
  de Waqfs weer werd opgericht, zoveel beperkende bepalingen op te
  nemen omtrent de autonomie van het Ministerie - dat een onafhankelijk budget kreeg - dat het gezag van de Khedive in wezen even
  groot bleef.  Een derde aspect van de staatsbemoeienis is het veel geconstateerde
  119
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  feit dat de Khedive door zijn controle over de waqfs zich vaak op
  schaamteloze wijze wist te verrijken. Hierboven is reeds uiteengezet
  dat de Khedive voor dit doel trachtte zijn invloed in de shari'a-rechtspraak tegen alle hervonningspogingen in te behouden; temeer reden
  bestond om direkte invloed te behouden op de waqf-administratie. In
  1900 kondigde de Khedive 'Abbas 11 (1892-1914) zelfs een decreet af,
  waarbij bepaald werd dat alle waqfs gesticht door de leden van de
  khedivale familie, de afstammelingen van Mohammed 'Ali, onder zijn
  direct persoonlijk beheer zouden komen. Door de talrijke vertakkingen
  van Mohammed 'Ali's afstammelingen konden hierdoor vele waqfs aan
  het toezicht van de dienst van de waqfs worden onttrokken en onder
  zijn direkt persoonlijk beheer worden gebracht, waardoor de Khedive
  zich zonder door deze controle te worden gestoord ten koste van deze
  waqfs kon verrijken. 6 Dezelfde 'Abbas liet de nazir van een waqf van
  een lid van de koninklijke familie, die in een krankzinnigengesticht in
  Engeland vertoefde, afzetten, waarop hijzelf het beheer van deze gronden,
  die oEE 40.000 per jaar opbrachten, in handen nam en zich op deze wijze
  grote sommen wist toe te eigenen. 7 De Khedive had dus weinig belang
  bij een hervonning van het directoraat van de waqfs, dat dan ook in
  een onvoorstelbare wanorde verkeerde. De afdeling contentieux van de
  waqfs functionneerde bijna in het geheel niet: honderden processen
  waren eenvoudig vergeten. Vonnissen ten voordele van de administratie verjaarden doordat nagelaten werd deze ten uitvoer te leggen.
   Een groep blinde Sheikhs, die uit een waqf werden ondersteund
  en die op al hun vertogen tot uitkering van het hun verschuldigde
  geld geen antwoord ontvingen, cedeerden ten einde raad hun rechten
  aan een vreemdeling, die een proces aanhangig maakte voor de gemengde
  rechtspraak en er tenslotte in slaagde, bij de waqfadministratie beslag te
  leggen op de aan zijn opdrachtgevers verschuldigde gelden.
  De parlementaire ontwikkeling na de eerste wereldoorlog, waardoor
  het parlement de controle over de administratie, het budget en de
  afrekeningen van het Ministerie wist te verkrijgen, bracht in het
  staatstoezicht een grote verbetering. In de jaren twintig gingen zelfs
  stemmen op om het instituut van de privé-waqfs geheel af te schaffen,
  waarschijnlijk mede geïnspireerd door het voorbeeld van Turkije, waar
  in 1926 de privé-waqfs werden opgeheven. Toen in 1926 uit een
  terzake ingesteld onderzoek was gebleken dat op de inkomsten van de
  6
  7
  
  A. Sékaly, Le problème des wakfs en Egypte, Revue des Etudes Islarniques,
  1929, 1-4, p. 119.
  Lord Crorner, Abbas 11, London 1915, p. 75.
  120
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  dOOr het Ministerie van de Waqfs beheerde privé-waqfs reeds voor een
  bedrag van ruim 1 millioen pond beslag was gelegd door schuldeisers
  van de beneficianten, in weerwil van het feit dat deze inkomsten slechts
  120.000 pond per jaar bedroegen, (waardoor deze opbrengsten dus
  voor tien jaar waren verpand), verzocht de commissie van de waqfs
  aan het parlement, zich er over beraden of instandhouding van deze
  privé-waqfs inderdaad wenselijk was. Een actie werd ingezet voor
  opheffing van de ahli-waqfs, waarvan een oud-Minister van de waqfs,
  Mohammed 'Ali pacha, de leiding nam. In een geruchtmakende lezing
  gehouden op 24 december 1926 in de grote zaal van het Nationale Hof
  van Appel,8 betoogde Mohammed 'Ali pacha dat de ahli-waqf geen
  godsdienstig instituut was en dat deze instelling vele nadelen had voor
  de economie van het land. Enige weken later diende hij een wetsvoorstel in tot opheffing van de ahli-waqfs. In juli 1927 dienden de
  afgevaardigden Ahmed Ramzi bey en Youssef Ahmed el-Guindi een
  soortgelijk wetsontwerp in. Van conservatieve zijde werd tegen deze
  voorstellen echter felle actie gevoerd, en zij konden het dan ook niet
  tot wet brengen. In juli 1928 werd trouwens het parlement ontbonden;
  een nieuwe parlementloze periode ving aan en van de voorstellen werd
  verder niets vernomen.
  De voorstanders van opheffing betoogden dat de waqf geen godsdienstige instelling was, dat de Koran er geen melding van maakt en
  dat verscheidene vroegere rechtsgeleerde autoriteiten zich tegen de
  waqfs hadden verzet. De waqfs leidden volgens hen bovendien tot
  ontduiking van de bepalingen van de Koran omtrent het erfrecht. Het
  was echter wel duidelijk dat deze religieuze argumenten niet de werkelijke motieven voor de opheffing van de ahli-waqf weergaven, maar
  dat de opheffing van de ahli-waqf werd voorgesteld wegens de economische en sociale nadelen ervan.
   Deze redenering, in de eerste plaats het argument dat omdat de
  Koran de waqf niet zou hebben gekend de waqf niet moet worden
  beschouwd als een religieus instituut, werd van conservatieve zijde dan
  ook fel bestreden. Tot voorvechter van deze oppositie wierp zich op
  Sheikh Mohammed Bakhit, voormalig Mufti van Egypte, die in een
  tweetal lezingen antwoordde op de lezing van Mohammed 'Ali pacha. 9
  449 wetsgeleerden van de Azhar-hogeschool ondertekenden voorts een
  8
  9
  
  Gepubliceerd in Egypte Contemporaine, 1927, p. 385.
  Mohammed Bakhit, Irshad al-'ibad ila sharh al waqf lil-awlad, Cairo, z.j.;
  zijn antwoorden zijn met de voordracht van Mohammed Ali pacha in Franse
  vertaling afgedrukt bij Sékaly, o.c.
  121
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  brochure waarm eveneens partij werd gekozen tegen het betoog van
  Mohammed 'Al i pacha. Zij verklaarden uitdrukkelijk, dat de ahIi-waqf
  wel degelijk tot de godsdienst behoorde en dat het ingrijpen van de
  regering op dit punt dus ongeoorloofd was. IO
  Tijdens de besprekingen over het wetsontwerp, dat tenslotte zou
  leiden tot de wet van 1946 betreffende de waqfs in het algemeen,
  kwam de afschaffing van de ahli-waqfs wederom ter sprake. In de
  senaat werd een voorstel gedaan om alle ahli-waqfs af te schaffen
  en tot eigendom te verklaren van de stichter, zo deze nog in leven was,
  of van diens erfgenamen, zo hij was overleden. Ter verdediging hiervan
  werden dezelfde argumenten gebezigd, die reeds in 1927 waren aangevoerd, namelijk dat de ahli-waqf eigenlijk in strijd was met de shari'a,
  omdat hij diende tot ontduiking van de erfrechtbepalingen, en dat zij
  belemmerend werkte op de economische ontwikkeling. De conservatieven bestreden evenals in 1927 deze opvatting en betoogden dat integendeel de waqf met de voorschriften van de shari'a in overeenstemming was, waarbij niet vergeten werd de brochure van de 449
  Azhar-geleerden van 1927 te citeren. Voorts werd betoogd dat de waqf
  de economische ontwikkeling niet had belemmerd maar integendeel
  vele families voor de ondergang had behoed, omdat bezettende machten
  er immers vaak voor terug waren gedeinsd de waqf aan te tasten, in
  de vrees aldus de religie te schenden. lJ
  Al deze pogingen tot afschaffing mislukten, maar wel werd in 1946
  de geldigheid van de ahli-waqfs belangrijk beperkt bij de wet van
  12 juli 1946, nr. 48, het resultaat van de arbeid van de reeds vermelde
  codificatie-commissie van 1936, die ook de wetten op de erfopvolging
  ab intestato en op de testamentaire beschikkingen tot stand had gebracht.1 2 Bij deze wet, die een codificatie inhield van de regels van het
  Mohammedaanse recht betreffende de waqfs, werd een aantal belangrijke hervormingen ingevoerd, waardoor inderdaad sommige nadelen
  van dit instituut konden worden opgeheven. De belangrijkste hiervan
  was wel de bepaling dat de ahli-waqfs voortaan slechts aan twee
  generaties ten goede mochten komen, of, indien niet nader aangegeven,
  slechts maximaal 60 jaar konden duren (art. 5). Deze beperking kon,
  overeenkomstig de methode gevolgd in vroegere wetten, worden ge10
  
  11
  12
  
  Hukm al-shari'a al·lslamiya til-waqt al-khairi wal-ahli, Cairo, 1927.
   Répertoire Pennancnt de Législation Egyptienne, uitgegeven te Alexandrie,
  s.v. wakf, p. 17 vvo
  Voor een uitvoerige bespreking van deze wet zie J. N. D. Anderson, Developments in shari'a law, Muslim World, XLII, p. 257.
  122
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  rechtvaardigd met een beroep op Abu Hanifa, de stichter van de
  Hanafietische school, die het immers voor geoorloofd had geacht een
  waqf te stellen ten voordele van één persoon, onder voorwaarde dat
  deze waqf daarna aan de erfgenamen van de stichter zou toevallen. De
  stichter kreeg verder het recht om de waqf tijdens zijn leven te herroepen, hetgeen eveneens werd gerechtvaardigd met een beroep op
  Abu Hanifa (art. 11).1 3 De waqf moest voortaan bij een authentieke
  akte worden gevestigd, hetgeen nu een voorwaarde werd voor de
  geldigheid van de waqf, terwijl voorheen slechts aan de rechters verboden was, waqfs te erkennen, die niet op deze wijze tot stand waren
  gekomen (art. 1). Voorts werd bepaald dat een onverdeeld aandeel in
  een onroerend goed niet tot waqf kon worden gemaakt, tenzij de rest
  van het onroerende goed tegelijkertijd voor hetzelfde doel tot waqf
  werd gemaakt (art. 8). Tenslotte kon volgens deze wet elke waqf op
  verzoek van één der bevoordeelden worden verdeeld, indien dit doenlijk was, zulks onder garantie van eventuele rechten van anderen,
  behalve indien de stichter nog in leven was, welke laatste beperking
  uiteraard in verband stond met het recht van de stichter om de waqf
  tijdens zijn leven te herroepen (art. 40). Deze mogelijkheid van ver·
  deling werd gerechtvaardigd met een beroep op Hanbalietische autoriteiten, waarbij ervan uitgegaan werd, dat volgens de Hanbalieten de
  eigendom van de waqf eigenlijk bij de bevoordeelden berust.
   Vooral door deze beperking van de tijdsduur van de ahli-waqf, alsmede door de mogelijkheid die geschapen werd voor verdeling van de
  waqf, werden de grootste economische nadelen van de waqf opgeheven,
  hoewel niet vergeten dient te worden dat deze tijdelijkheid slechts gold
  voor nieuw te vestigen waqfs en niet voor de talrijke waqfs die reeds
  bestonden. Toen nauwelijks zes jaar later besloten werd een einde te
  maken aan het grootgrondbezit en de eigendom van land werd beperkt
  tot 200 feddan (ongeveer 80 ha), werd de totale opheffing van de ahliwaqfs als het onvermijdelijk complement van de agrarische hervorming
  beschouwd, omdat alleen op deze wijze kon worden verhinderd dat
  talrijke families door middel van waqfs in het genot bleven van land
  boven het toegestane maximum. Op 8 september 1952 werden bij
  decreet alle ahli-waqfs opgeheven en werd tevens verboden in de toekomst waqfs voor andere dan weldadige doeleinden te vestigen. De
  eigendom van de opgeheven ahli-waqfs viel toe aan de stichter, zo
  deze nog in leven was, of aan de bevoordeelden, indien de stichter reeds
  13
  
  Zie hierboven p. 121.
  123
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  was overleden, dus niet, zoals in 1946 was voorgesteld, aan de erfgenamen. In de memorie van toelichting op dit opheffingsdecreet werd
  gewezen op de economische nadelen van de waqf, die het economisch
  verkeer ernstig belemmerden en waardoor grote vermogens werden
  geïmmobiliseerd.
   Van ernstig verzet tegen deze opheffing is niet gebleken. Een delegatie van shari'a-advocaten en -magistraten vroeg kort vóór de opheffing een audiëntie bij de Minister van Justitie aan, om een protest
  in te dienen tegen de voorgenomen opheffing van de ahli-waqfs en
  herhaalde de traditionele opvatting dat de waqf een godsdienstige
  instelling was,14 doch veel weerklank vonden hun bezwaren niet.
  Bovendien was de persvrijheid na de revolutie grotendeels opgeheven
  en eventuele tegenstand tegen deze met de agrarische hervorming, de
  hoeksteen van het nieuwe bewind, zo nauw verbonden maatregel kreeg
  geen gelegenheid zich vrijelijk te uiten. Sinds 1946 was aan de ahliwaqf door de ingrijpende hervormingen reeds het grootste gedeelte van
  zijn eigen karakter ontnomen en was de betekenis ervan aanzienlijk
  beperkt. De geringe tegenstand doet vermoeden dat het instituut zich
  zelf min of meer had overleefd en meer in stand was gehouden terwille
  van bepaalde belangen dan omdat het werd beschouwd als een onaantastbaar, door de religie geheiligd instituut.
  Het is opvallend dat de maatregel tot afschaffing van de ahli-waqfs
  werd genomen in een tijdperk dat er geen parlement was, zoals vele
  der voorafgaande hervormingen zonder medewerking van de volksvertegenwoordiging tot stand kwamen. Ook deze maatregel werd vergemakkelijkt door het ontbreken van de mogelijkheid tot agitatie op een
  gebied dat zo lang als nauw met de religie verbonden was beschouwd.
  Dit verklaart eveneens waarom nauwelijks drie jaar na de afschaffing
  van de ahli-waqfs kon worden overgegaan tot een tweede ingrijpende
  maatregel, de inlijving van de shari'a-rechtspraak bij de nationale
  rechtspraak.
   Hierboven is reeds uiteengezet dat in regeringskringen de wens bestond, op den duur de shari'a-rechtbanken bij de nationale rechtspraak
  in te lijven, en dat de stiefmoederlijke behandeling van de shari'arechtbanken uit deze wens te verklaren was. Dit standpunt van de
  regering was van juridisch en administratief standpunt begrijpelijk,
  mede gezien de talrijke bevoegdheidsconflicten tussen de verschillende
  jurisdicties. Reeds de in 1949 getroffen maatregel, waarbij de be14
  
  Progrès Egyptien, 4 september 1952.
  124
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  slissende stem bij bevoegdheidsgeschillen tussen nationale en shari'arechtbanken aan het nationale cassatie-hof was toegekend 15, deed
  vermoeden dat het de bedoeling was op den duur de shari'a-rechtspraak bij de nationale te voegen, welke laatste beter was georganiseerd
  en met beter geschoold personeel was uitgerust dan de shari'a-rechtbanken. Hetzelfde was reeds gebleken in 1947, toen de voogdijraden,
  de magalis hisbiya, bij de nationale rechtbanken waren ingelijfd, in
  weerwil van het feit dat de voogdij een typische aangelegenheid van
  personeel statuut was en het dus voor de hand zou hebben gelegen, de
  shari'a-rechter te dezen de volledige bevoegdheid te geven, temeer daar
  deze laatste reeds voor de invoering van de voogdijraden in deze
  aangelegenheden bevoegd was geweest. 16 Bij de Westers opgeleide
  juristen bestond dan ook reeds lange tijd het streven om de shari'a- en
  de nationale rechtspraak te unificeren, zoals bijvoorbeeld bij Sanhuri,
  de ontwerper van het nieuwe Egyptische burgerlijke wetboek van 1949,
  die er overigens niet van beschuldigd kan worden de shari'a te
  negeren.1 7
  In 1940 kwam de unificatie van de rechtspraak ter sprake in het
  parlement, toen de voormalige minister-president, Isma'il Sidqi pacha,
  verklaarde van mening te zijn dat na een overgangsperiode van vier
  of vijf jaar de gehele Egyptische rechtspraak diende te worden geunificeerd. Dit was volgens Sidqi niet moeilijk, aangezien in 1949 immers
  de gemengde rechtspraak zou worden opgeheven. Hiertegen werd in
  het tijdschrift van de shari'a-rechtbanken fel geprotesteerd. 18
  De unificatie werd tenslotte tot stand gebracht na de revolutie van
  juli 1952. Bij de wet van 21 september 1955 werd de shari'a-rechtspraak
  bij de nationale rechtspraak ingelijfd. Het personeel van de shari'arechtbanken werd daarbij opgenomen en in het kader van de nationale
  rechtbanken ingepast. De shari'a-advocaten werden voor zaken van
  personeel statuut tot de nationale rechtbanken toegelaten. Het reglement
  van 1931, dat niet alleen zuiver procedurele bepalingen maar ook regels
  als de schriftelijkheid van het huwelijkscontract en de minimum-leeftijd
  Zie hierboven p. 64.
   Mohammed al-Barbari, Ilgha' al-mahakim al-shar'iya, Muhama Shar'iya VIII,
  1936-1937, nr 7-10, p. 36.
  17 'Abd al-Razzaq al-Sanhuri, 'Ala ayy asas yagib an yakun tanqih al-qanun almadani, Feestbundel Sa-jarig bestaan Nationale Rechtspraak, 1933,11, p. 106;
  hetzelfde werd bepleit door Hamid Zaki, al-Mahakim al-ahliya wal-ahwal
  al-shakhsiya, al-Qanun wal-Iqtisad IV, 1934, p. 832.
  18 Mohammed al-Barbari, Shu'un al-mahakim al-shar'iya wal-muhamin alshar'iyin bimaglis al-nuwwab, Muhama Shar'iya XI, 1940, p. 3-7.
  15
  
  16
  
  125
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  voor het huwelijk bevatte, werd wat deze speciale bepalingen betreft
  gehandhaafd. Evenmin werd verandering gebracht in het toepasselijke
  materiële recht: de shari'a, volgens de meest gezaghebbende leermening
  van de Hanafietische school, bleef van toepassing. Op deze wijze werd
  getracht de unificatie zo soepel mogelijk te doen verlopen, zodat zij voorlopig inderdaad beperkt bleef tot een zuiver organisatorische maatregel.
  Evenmin als in 1952, toen de ahli-waqfs werden afgeschaft, is,
  althans in het openbaar, van enig verzet tegen de unificatie gebleken.
   De Rector van de Azhar bracht terstond een beleefdheidsbezoek bij de
  President en de Mufti van Egypte haastte zich in een interviewer op
  te wijzen dat de shari'a als voorheen zou worden toegepast. Men dient
  echter, evenals in 1952, bij de beoordeling van het effect dat de
  unificatie in conservatieve Moslimse kringen heeft gehad, niet te vergeten dat eventuele oppositie op dit punt weinig gelegenheid heeft
  gekregen, zich te uiten, ten gevolge van de strenge controle op de
  pers en de afwezigheid van een parlement. Waarschijnlijk dient men
  zich evenwel de ondergrondse oppositie niet te ernstig voor te stellen,
  al is uiteraard enige ontevredenheid verwekt. Typerend is de reactie
  van een conservatief Azhar-geleerde, voormalig rechter in het Hoge
  Shari'a Hof, die van mening was dat de opheffing van de shari'arechtspraak weliswaar in strijd was met de Islam, maar dat de Egyptische rechtspraak door de overneming van Westers recht en Westerse
  organisatie nu al zeventig jaar lang met de godsdienst in strijd was, zodat
  de inlijving van shari'a-rechtbanken bij de nationale er eigenlijk niet
  veel toe deed. Men krijgt de indruk dat deze kwestie, evenals die van
  de opheffing van de ahli-waqfs, zichzelf enigszins had overleefd.
   Anderzijds dient de betekenis van de inlijving niet te worden onderschat. Het is typerend voor de invloed van het Westerse recht in
  Egypte, dat het laatste bastion van de shari'a thans zonder noemenswaarde tegenstand is gevallen, niet door de invloed van een buitenlandse koloniale mogendheid, maar tijdens een bewind dat een
  onafhankelijker politiek heeft gevoerd dan welke vorige Egyptische
  regering ook. De verdwijning van de shari'a-rechtspraak betekent een
  verdere vermindering van de invloed van conservatieve en orthodoxe
  kringen, met name van de Azhar, waar de shari'a-rechters en advocaten hun opleiding ontvingen. De invloed van de Azhar is gedurende
  de laatste jaren geleidelijk verminderd, hetgeen uiteraard de verbittering
  van de Azhar-geleerden opwekt, en de Azhar is thans verre overschaduwd
  door de in 1907 opgerichte universiteit van Cairo, de daarna gestichte
  universiteit van Alexandrië en de tweede universiteit van Cairo, de 'Ain
  126
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  Shams-universiteit. Het zijn deze naar Westers voorbeeld georganiseerde
  universiteiten, waar de intellectuelen worden opgeleid die in de Egyptische maatschappij de leidende posities bekleden. Het maatschappelijk
  aanzien van de Azhar is dan ook zeer achteruit gegaan. De functies waarvoor de Azhar opleidt worden, in vergelijking tot die waartoe diploma's
  van de universiteit toegang geven, slecht betaald. Thans is door de unificatie aan de Azhar ook de opleiding van shari'a-rechters ontnomen, want
  weliswaar zijn de op het tijdstip van de unificatie in functie zijnde magistraten overgenomen, maar in de toekomst zullen alleen aan de
  universiteiten opgeleide juristen worden toegelaten. De aan de Azhar
  opgeleide shari'a-advocaten kunnen slechts pleiten in zaken betreffende
  personeel statuut en erfrecht. Hiermede is de invloed van dit eeuwenoud religieus centrum op het gebied van de rechtspraak uitgeschakeld.
   Het prestige van de Azhar moge in andere Moslimse landen nog aanzienlijk zijn, in Egypte zelf is het geducht getaand. Het is lang geleden
  dat de Azhar een van de centra van verzet tegen Bonaparte's expeditie
  was en dat een Albanese legeraanvoerder er met de steun van de Azhar
  in slaagde zich te doen uitroepen tot onderkoning van Egypte.
  Tegelijk met de shari'a-rechtspraak werd ook de rechtspraak der
  niet-Moslimse godsdienstige gemeenschappen afgeschaft. Deze werd
  uitgeoefend door de confessionele raden, de magalis milliya, die het
  complement vormden van de shari'a-rechtbanken, en waaraan de
  niet-Moslimse minderheden zeer gehecht waren. In een later hoofdstuk
  zal deze vorm van rechtspraak nader worden besproken; hier zij
  slechts vermeld dat van Christelijke zijde (niet van Joodse zijde) wel
  werd gereageerd op de opheffing van de eigen rechtbanken. De vertegenwoordigers van de Christelijke kerken en sekten kwamen terstond
  na het bekend worden van de unificatie-wet op het Koptische patriarchaat bijeen en boden gezamenlijk een memorandum aan de regering
  aan, waarin scherpe kritiek op de wet werd uitgeoefend. In het bijzonder spraken zij hun afkeuring uit over het zogenaamde bekeringsartikel in de wet, waarin bepaald werd, dat bekering tot de Islam, zelfs
  tijdens het proces, tot gevolg zou hebben dat de Mohammedaanse wet
  werd toegepast. In een volgend hoofdstuk zal deze kwestie nader
  worden besproken. Bezwaar maakten de vertegenwoordigers der Christenen ook tegen het principe dat leken-rechters voortaan kerkelijke
  huwelijken zouden beoordelen en in voorkomende gevallen ontbinden.
  Afgezien van deze bezwaren, die eigenlijk meer samenhangen met het
  ontbreken van een burgerlijke wetgeving voor het personeel statuut
  dan met de opheffing der confessionele rechtspraak, kan van admini-
  
  127
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  stratief standpunt uit de opheffing van de magalis milliya niet anders
  dan toegejuicht worden. Voor deze rechtscolleges golden dezelfde
  bezwaren als voor de shari'a-rechtspraak. Zij waren gebrekkig georganiseerd, meestal werd door niet-juristen recht gesproken, en bevoegdheidsconflicten met andere jurisdicties kwamen herhaaldelijk voor.
  De invoering van een algemeen geldend personeel statuut, dat thans
  ook in kringen van minderheden wordt voorgestaan, vooral ten aanzien
  van huwelijks- en echtscheidingsrecht, zal echter worden bemoeilijkt
  door de uiteenlopende opvattingen van Moslims en niet-Moslims op
  dit gebied. De Moslimse opvattingen zijn weliswaar de laatste jaren
  door Westerse ideeën aanzienlijk beïnvloed; hierboven is uiteengezet,
  dat het huwelijk thans onder toezicht van de staat is gebracht, en dat
  voorstellen zijn gedaan ter beperking van de polygamie en het verstotingsrecht van de man. De verschillen blijven echter nog aanzienlijk.
  De huidige toestand is evenwel onbevredigend, aangezien thans door
  geestelijken gesloten huwelijken door leken-rechters worden beoordeeld,
  een bezwaar dat vooral geldt voor Rooms-Katholieken en lidmaten
  van met Rome geunieerde kerken, die immers geen ontbinding van het
  huwelijk kennen. Weliswaar blijft artikel 99 van het reglement van
  1931 van kracht, waarbij verboden wordt echtscheiding uit te spreken
  tussen niet-Moslims die "niet in de echtscheiding geloven",19 maar
  anderzijds blijft de regel van toepassing dat de shari'a wordt toegepast
  wanneer de echtelieden niet tot hetzelfde kerkgenootschap behoren,20
  terwijl bovendien bij bekering van één der echtgenoten tot de Islam
  terstond de Mohammedaanse wet het huwelijk regeert.
   In het materiële recht bracht, zoals hierboven is uiteengezet, de
  opheffing van de shari'a-rechtspraak geen wijziging. 21 De shari'a bleef
  van toepassing in de gevallen waarin zij het voorheen was. Hoewel
  voorlopig het personeel van de shari'a-rechtbanken is overgenomen,
  zal de shari'a in de toekomst worden gehanteerd door juristen die
  hun opleiding hebben ontvangen aan de op Westerse grondslag
  georganiseerde universiteiten. Deze Westers geschoolde juristen beschouwen merendeels de shari'a niet meer als een onderdeel van de
  religie maar als een cultureel erfgoed, zoals in een volgend hoofdstuk
  Zie beneden p. 176.
  Zie beneden p. 174.
  21 Voor de opheffing van de shari'a-rechtbanken in het algemeen zie verder
  George N. Sfeir, The abolition of confessional jurisdiction in Egypt, Middle
  East Journal X, 1956, p. 248-256 en Nadav Safran, The abolition of shari'a
  courts in Egypt, Muslim World XLVIII, 1958, p. 20-28 en 125-135.
  19
  
  2()
  
  128
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  uiteengezet zal worden. De mogelijkheid is dus geopend voor een
  verdere Westerse beïnvloeding van de Mohammedaanse wet door
  Westerse denkbeelden. Weliswaar zal de studie van het Mohammedaanse recht aan de Azhar, waar een afzonderlijke faculteit van de
  shari'a bestaat, nog lange tijd kunnen worden voortgezet, en zal het
  onderwijs van de Wet daar nog kunnen worden bedreven als een soort
  Talmoed, in de praktijk zal het toepasselijk gedeelte van de shari'a
  meer en meer onder Westerse invloed komen. Het ziet er naar uit dat
  de toepassing van de shari'a, zoals deze door de eeuwen is gegroeid, op
  den duur beperkt zal worden tot het rituele gedeelte, en dat Egypte
  niet zal kunnen ontkomen aan de volkomen scheiding tussen godsdienst
  en staat, die in het Westen is ontstaan en die in wezen de Islam
  vreemd is.
  129
  
  Dr J. Brugman - 9789004286528
  Downloaded from Brill.com 06/20/2024 09:25:04PM
  via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of
  the CC-BY-NC 4.0 License.
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0.
  