title: Juan de Castellanos
text: CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  DICHTER EN GESCHIEDSCHRIJVER VAN HET CARIBISCH GEBIED
  
  Hoc lumen clarum, quo possis cernere gestas,
  Dat Castellanos, lector amice, tibi.
  MichaeUs d'Espejo '
  
  Ongetwijfeld is het een buitengewoon opmerkelijk feit, waar de
  bekende Amerikaanse geschiedschrijver Rippy dan ook terecht
  op wijst,2 dat de Spaanse cultuur, door 'conquistador' en
  missionaris gedurende de xvie eeuw overgeplant op de heidensindiaanse samenleving van een nieuw continent, een sterke
  neiging heeft gehad om zich in literaire vormen uit te drukken.*
  Daarbij valt een duidelijke voorkeur te constateren voor bepaalde
  facetten van die getransplanteerde cultuur: godsdienst, taal,
  geschiedenis. Economische en politieke vraagstukken vielen veelal natuurlijk uit de aard van de zaak - buiten de overigens
  vaak veelzijdige aandacht.
   De literaire expressie van culturele manifestaties voltrok zich
  meestal in proza. Aanzienlijk blijft echter het aantal werken dat,
  gedurende de eerste honderd jaar van ontdekking en verovering,
  in poëtisch gewaad verschijnt. In 1585 moet er zelfs in Mexico een
  wedstrijd zijn uitgeschreven, waaraan meer dan 300 dichters
  hebben deelgenomen. Eén van deze poëten was de beroemde
  Alonso de Ercilla y Zuniga, die zijn faam ontleent aan het epos
  La /Irawcana, een romantisch relaas van de avonturen door de
  dichter beleefd als soldaat in het Spaanse leger dat tegen de
  Araucaniërs in Chili vocht. Een ander dichter uit de genoemde
  competitie was Bernardo de Balbuena, die in zijn Grandeza
  Me;ïcana een beeld trachtte te geven van de schoonheid van
  Nieuw Spanje. Naar algemeen oordeel staat het derde grote
  heldendicht uit deze jaren, La /Irgewfona van Martin del
  Barco Centenera, dat de 'conquista' van de Rio de la Plata
  bezingt, bij beide eerstgenoemde werken ten achter, evenals de
  Cortes Fa/eroso en La Mejï'cana van Laso de la Vega en de
  •4ra«co Dowaa'o van Padre Ona. En dan is er nog Juan de
  Castellanos met zijn is/eguzsoV Farowes //wsfres #*e Ztufras (Klaagzangen over Beroemde Mannen van Indië).
  West-Indische Gids XXXVIII.
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  2
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  Met de al of niet verdiende lof die deze werken werd toegezwaaid - Voltaire noemt La ^rawcawa van Ercilla een Ilias ontkwamen zij bijna geen van alle aan het rampzaligst lot dat
  het werk van een dichter kan treffen: dat der volkomen vergetelheid. Met het werk van Ercilla vormt dat van Castellanos de
  enige, misschien moet ik schrijven, wonderlijke uitzondering.
   Het nadert gevaarlijk dicht de grens van wetenschappelijke
  verantwoording en dringt misschien hier en daar reeds het terrein
  van de literaire critiek binnen, wanneer ik het kolossale poëtische
  product ga bespreken, dat Castellanos aan het einde van een
  veelbewogen leven voltooide. Kolossaal in die zin, dat het wat de
  lengte betreft Ercilla's werk verre overtreft en dit telde reeds het
  aanzienlijke aantal van 42000 regels, terwijl Dante's Z>mna
  Commea'ta nauwelijks het tiende gedeelte haalt van de omvang
  van Castellanos' product. Dit wordt slechts overtroffen door het
  Hindoe-epos Ma AaèAarata.
  Maar niet alleen in lengte is het werk van Castellanos fenomenaal. Want na alle koele beschouwing van wat er over dit
  poëtisch product is geschreven, na het kennis nemen van het
  bezonken oordeel van critici en geleerden als Menéndez y
  Pelayo en Paz y Melia - om ons voorlopig te beperken tot deze
  twee prominente en ter zake kundige figuren - kunnen wij, en wij
  bekennen dit bij de aanvang van dit opstel volmondig, niet
  ontkomen aan een nauwelijks te beheersen ontroering bij het
  doorlezen van vele passages. Reeds het klassieke begin van
  Castellanos' klaagzang zweemt naar een grootheid die de expressie aanbiddende lyrici van onze dagen met hun onbegrijpelijke gevoelsweeën volkomen vreemd is:
  A cantos elegiacos levanto
  
  Ik hef een klaagzang aan, nu
  d'uren dalen
  Con débiles acentos voz anciana,
  Waarin mijn levensdag zal ondergaan,
  Bien como blanco cisne que con canto Zoals over het spieg'lend water
  dralen
  Su muerte soleniza ya cercana . ..
   De laatste klachten van een blanke
  zwaan. *
  
  Misschien is de bewering van de Duitse historicus, dat de epische
  dichtkunst de grondslag is geworden van de Helleense beschaving, niet omvattend genoeg en geldt ze voor alle beschaving
  in haar aanvang. Zeker is ze volkomen van toepassing op het
  proces dat we, ondanks alle euvel dat er aan kleefde, toch
  beschavend mogen noemen, dat der 'conquista' van Spaans
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  3
  
  Amerika. In dit proces speelt het episch werk van Juan de
  Castellanos, dat hij in het waarschijnlijk niet al te rustige Tunja
  (hoog in de Colombiaanse Cordilleras Oriental) dichtte, een nog
  al belangrijke rol. Ik wil daarbij vooropstellen, dat ik, afgaande
  op het gedegen oordeel van critici als Menéndez y Pelayo,
  gaarne aanneem, dat Ercilla's heldendicht verre uitsteekt boven
  de klaagzangen van de 'priester-soldaat' Castellanos. Maar even
  zeker is, dat de rol van Castellanos' epiek tot nu toe maar weinig
  werd gereleveerd - al komt daar de laatste jaren verandering in en dat zij in de Nederlandse historiografie volkomen over het
  hoofd is gezien. En toch was Castellanos de eerste dichter die
  uitvoerig schrijft over het Caribisch gebied en daarbij enige
  stanzen wijdt aan de tegenwoordige Nederlandse Antillen.
   Dat ik mij bij de bespreking van zijn poëzie misschien hier
  en daar enigszins zal verwijderen van het strikt wetenschappelijk
  niveau dat een historische studie vereist, valt daarbij mijns
  inziens bijna niet te vermijden. Immers, Castellanos is niet alleen
  historicus, hij is ook dichter. Zonder de eerste kwaliteit al te
  overdadig te beklemtonen, mag de tweede hoedanigheid toch
  niet worden verzwegen. 'Poet-historiographer' wordt hij genoemd in Amerikaanse werken en zelfs een scherp criticus als
  Menéndez y Pelayo erkent, dat men hem geenszins 'enige gaven
  als dichter' mag ontzeggen. 5 Dit maakt de beoordeling van zijn
  werk tot een hybridisch genoegen en soms neigt de vermoeide
  lezer er toe om dat andere oordeel van Menéndez y Pelayo de
  voorkeur te geven, dat zegt: " . . . het smartelijkst is wel, dat
  Castellanos zijn kroniek in proza begon te schrijven, hetwelk
  waarschijnlijk even vlot en prettig te lezen zou zijn geweest als dat
  van het voorwoord, dat zijn werk inleidt; maar dat hij daarna,
  verkeerd geraden door vrienden die La /Irawcana hadden gelezen
  en hem in staat achtten om met Ercilla te wedijveren, niet minder dan tien jaar besteedde aan de ondankbare taak het proza
  in poëzie om te zetten". * Evenwel, en ik wees daar reeds op doch
  kom er in de loop van dit opstel nog op terug, geeft ook de beroemde Spaanse criticus toe, dat naast de waarde, welke de
  veelal betrouwbare epische weergave van de talloze historische
  gebeurtenissen in het Caribisch gebied, aan het werk van Castellanos geeft, dit toch ook lyrische momenten bezit van onbetwistbare schoonheid. En al moge dan vaak juist zijn de opmerking
  van de anonieme inleider van zijn zangen in de uitgave van de
  Biblioteca de Autores Espaüoles, dat Castellanos niet is een
  'scheppend dichter' doch slechts een 'nauwgezet historicus', die
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  ."•3
  
  4
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  boven het proza de achtregelige jambische strofe verkoos, niet
  minder waar is, dat deze strofen hier en daar subliem zijn. In zijn
  kort geleden verschenen historische studie geeft Isaac Pardo (17)
  een groot aantal voorbeelden uit Castellanos' werk, die het wel
  zeer duidelijk maken, dat men er zich maar niet zo van kan afmaken met de bewering, dat poëtisch sentiment de 'Klaagzangen'
  volkomen vreemd is. Dat ik met deze opmerking in het geheel
  niet veronderstel, dat alles wat deze 'priester-soldaat' schreef,
  waarlijk poëzie is, kan de lezer vaststellen. Nog minder zou ik
  tot het mijne willen maken het door de reeds genoemde anonieme
  inleider van Castellanos'zangen geciteerde woord van Horatius.toegepast op de Spaanse dichter: "Quod dicere tenebat,versus erat".
  Hun, die met deze opmerkingen een mogelijke waarde van
  mijn beschouwingen bij voorbaat willen betwijfelen, moge ik
  onder het oog brengen, dat het bewust erkennen van onvermijdelijke subjectiviteit in het ontledend proces, dat aan elk historisch
  onderzoek ten grondslag ligt, nog niet noodzakelijkerwijs een
  valse interpretatie impliceert.
  Geboorteplaats en datum van Juan de Castellanos, 'beroemd
  dichter en Spaans geschiedschrijver, ? waren lange jaren onbekend. De berichten over zijn leven waren schaars en spraken
  elkander meer dan eens tegen. Men bedenke daarbij, dat alleen
  het eerste deel van zijn werk tijdens zijn leven het licht zag, terwijl
  bovendien de dichter spoedig in vergetelheid geraakte. De enig
  betrouwbare biografie die men van hem had - zijn werk - was
  daardoor nauwelijks bekend of grondig bestudeerd.
   Een der eersten die de moeite nam om zich nader in te werken
  in het leven van Castellanos, de historicus en criticus Pinello,
  beweert in zijn Biblioteca Occidentalis, dat Castellanos geboortig
  was uit Nieuw Granada, een veronderstelling welke door Nicolas
  Antonio in zijn Biblioteca Nova wordt beaamd. 8 Munoz, wiens
  aantekeningen voor hem, die zich verdiepen wil in de studie van
  deze eeuw, steeds van grote waarde zijn, blijkt weliswaar een
  exemplaar van de eerste uitgave van de 'Klaagzangen' gezien
  te hebben, doch laat zich, wijselijk, niet uit over de onbekende
  auteur, blijkbaar omdat hem daarover te weinig gegevens ten
  dienste stonden. • Zo leefde de 'sacerdos tuxensis', de priester
  van Tunja, als een bijna anonymus voort in de werken van onderscheidene auteurs, terwijl ook de bekende stichter van de Biblioteca de Autores Espanoles, Manuel Rivadeneira, de creoolse
  herkomst van Castellanos klakkeloos aanvaardde.
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  5
  
  De eerste die deze mening niet deelde, was kolonel Joaquin
  Acosta, die in zijn studie over de ontdekking en kolonisatie van
  Nieuw Granada overtuigend heeft aangetoond, dat Tunja de
  vaderstad van Castellanos niet zijn kon. Zeer merkwaardig is
  daarbij wel, dat Acosta toch in het duister bleef tasten omtrent
  het vaderland van de dichter. *° Immers, deze 'soldaat-historicus' is een der eersten geweest die, om over Castellanos te kunnen
  schrijven, zich de moeite heeft getroost - en het woord moeite is
  hier inderdaad niet te veel - diens werken te bestuderen. Toch
  moet hem de 46ste stanze uit de tweede zang van de zesde elegie
  zijn ontgaan, waar Castellanos zegt: "Y un hombre de Alanis,
  natural mio . .. ." En een man van Alanis, mijn landsman . . ..
  Het is, naar wij menen, de Colombiaanse literator Vergara y
  Vergara geweest, die met deze vondst voorgoed de Andalusische
  afkomst van Castellanos heeft aangetoond (23, p. 32).
   Ook het jaar van Castellanos' geboorte stond lange tijd niet
  vast. Aanvankelijk meende men dit omstreeks 1515 te moeten
  stellen, een veronderstelling gesterkt door een passage uit de
  'Klaagzangen', waarop reeds Acosta wees en waarbij de dichter
  bij het verhalen van enige gebeurtenissen van omstreeks 1545
  van zichzelf beweert, dat 'zijn baard peper- en zoutkleurig was'
  (jo, p. 12). In het uitstekend gedocumenteerde, doch hier en
  daar wat verouderde werk van Schumacher wordt het jaar 1514
  als geboortejaar aangenomen (2J, p. 152). De moderne Venezolaanse historicus Guillermo Morón gaat in het eerste deel van zijn
  kort geleden verschenen historische studie eveneens uit van deze
  datum en ziet in de in het jaar 1531 tot 'tesorero' benoemde
  Juan de Castellanos de dichter (13, p. 140). Andere geschiedschrijvers, zoals Pardo, nemen echter een geboortedatum aan
  die aanmerkelijk later ligt, namelijk het jaar 1522 (17, p. 92).
  Het schijnt, dat het door Fernandez Espino reeds in 1871 gepubliceerde doopceel van Castellanos zich niet duidelijk uitlaat
  over het juiste geboortejaar, daar ik mij anders het verschil van
  mening niet kan verklaren. Gezocht lijkt mij de veronderstelling
  van Caracciolo Parra, dat de Juan de Castellanos, die tot 'tesorero'
  van Cubagua werd benoemd en de Juan de Castellanos die in
  *537 Jiménez de Quesada en in 1543 Lugo op hun tochten vergezelde en zich later in Tunja als dichter-priester ontpopte, twee
  verschillende personen waren (/5, p. xlii).
  Weinig is bekend omtrent zijn jeugd; slechts de namen van
  zijn ouders zijn door het doopceel bewaard gebleven. Zijn vader
  heette Cristobal Sanchez Castellanos, zijn moeder Catalina San-
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  6
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  chez. Misschien heeft hij tussen 1534 en 1540 in Sevilla gestudeerd
  onder leiding van Miguel de Heredia, doch dit veronderstelt een
  aankomst in de West na 1540. Deze datum wordt door sommige
  geschiedschrijvers echter te laat geacht en vier of vijf jaar vroeger
  gesteld. In het eerste geval verklaren de lessen in welsprekendheid, die hij van zijn Sevillaanse leermeester zou hebben gehad,
  enigszins de ruime, bijna encyclopedische kennis, die hij in zijn
  werk ten toon spreidt; in het andere geval moet hij als jongen
  van misschien nog geen 14 of 15 jaar nauwelijks enig onderricht
  hebben genoten, toen hij naar Amerika ging en heeft Menéndez
  y Pelayo gelijk, die beweert, dat Castellanos uit de laagste
  kringen afkomstig was en nooit een school heeft bezocht. 11 Uit
  zijn werk zijn zo goed als geen nauwkeurige data te verkrijgen
  door de vaak niet scherp genoeg geformuleerde wijze, waarop
  Castellanos zich uitdrukt. 12 Het staat echter wel vast, dat hij
  omstreeks 1540 op Curacao was en in 1541 op Cubagua.
  Schumacher die uitgaat van het waarschijnlijk onjuiste geboortejaar 1514, verhaalt, dat de dichter op ongeveer 16-jarige
  leeftijd op Puerto Rico aankwam in gezelschap van Juan de
  Ponce uit Alanis, zoon van de bekende gouverneur van Puerto
  Rico, Ponce de León. Beide jongelieden zouden dan omstreeks
  1530 uit Sevilla moeten zijn vertrokken. Met uitzondering van
  de datum steunt deze mededeling op hetgeen Castellanos in de
  'Klaagzangen' nienrvisr m-Aa.&iJ". Vpjgara noemt geen jaartal.
   Caro veronderstelt in zijn uitstekende inleiding op Castellanos'
  werken, dat beide jongelieden eerst in 1534 met de expeditie van
  Jerónimo de Ortal naar West-Indië waren vertrokken, een gissing
  die door enige passages uit de 'Klaagzangen' schijnt te worden
  gesteund. Dan blijft er nog ruimte voor de mogelijkheid, dat
  Castellanos naar de West ging in 1535 met een expeditie onder
  leiding van Canarias en Jiménez de Quesada.
  In Puerto Rico moet in die jaren een, wat de Duitsers noemen
  'Geist der Abenteuerei' geheerst hebben. ^ De beroemde Orinocotocht van Diego de Ordaz had er de tongen in beweging gebracht;
  het droevig overschot van de expeditie van Sebastian Caboto was
  op het eiland teruggekeerd en dan vertoefde er in die tijd de
  vermaarde ontdekkingsreiziger Pedro de Heredia, 'derHerrmit
  der künstlichen Nase', die zijn neus in een handgemeen met de
  Indianen was kwijtgeraakt en wie de chirurgen in Spanje een
  nieuwe neus hadden aangemeten. Kort na de veronderstelde
  aankomst van Castellanos in 1534 of 1535 kwamen er Duitsers
  op het eiland onder bevel van Georg Hohermuth. Waarschijnlijk
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  7
  
  heeft hun avontuurlijke expeditie talrijke avonturiers geïnspireerd
  om mee te gaan, doch de overeenkomst die het huis Welser
  met de Spaanse Kroon gesloten had, liet niet toe, dat buiten
  Europa nieuwe leden aan de onderneming werden toegevoegd.
   Het levendige relaas van de expeditie van Jerónimo de Ortal,
  de tweede gouverneur van Paria, door Castellanos in de 11de
  Elegie opgehangen, wettigt het vermoeden, dat hij als soldaat
  deelgenomen heeft aan deze ontdekkings- en plundertocht. Toen
  een deel van het legertje rebelleerde, moet Castellanos Ortal
  trouw zijn gebleven, immers hij spreekt van een 'detestable
  motin'. Diens dood eert hij door hem in zijn zangen een latijns
  en Spaans grafschrift te geven, wat trouwens een gewoonte is
  van de dichter bij alle 'conquistadores'; misschien werd hij daartoe
  geïnspireerd door de grafschriftendichter en expert Juan Robledo
  uit Coro, met wie Castellanos lange jaren 'in vrolijke verzen'
  correspondeerde. Ook maakte Castellanos waarschijnlijk deel
  uit van de expeditie van Antonio Cedeno, 'die klein van gestalte
  was, maar groot van geest'. ** Castellanos heeft dan aan deze
  tocht deelgenomen, "mit Ross und Knecht, mit Lederharnisch
  und Lederhaube, Polsterwams, Kopftuch und Federbusch, geflochtenen Zeugschuhen, machtigen Sporen und schweren Bügeln,
  mit Degen und Lanze, mit buntem glockenbehangenen Pferdegeschirr" (21, p. 154).
  Onder bevel van Juan de Miranda, een der kapiteins van
  Cedeno, trok een kleine groep Spanjaarden, waaronder Castellanos, vanuit Maracapana, een kustplaatsje dat de oostgrens
  aangaf van de Welser-concessie, het binnenland in. De troep
  viel echter uiteen, toen Cedeno plotseling stierf. Castellanos verhaalt diens dood in het volgend octaaf, dat duidelijk zijn latijnse
  smaak voor dramatische enscenering verraadt:
  Llegabanse los dfas postrimeros
  Al Sedefio; mas aunque tal se via,
  
  Zo naderden Cedeflo's laatste uren.
  Maar stervende ontvangt hij nog de
  boden,
  Recibidos aquestos mensajeros,
  Die d'Indiaanse stammen naar hem
  sturen.
  Ya sin vital virtud ansi decia:
  Met zwakke stem zegt hun de bijna
  dode:
  "Adelante, adelante, caballeros,
  "Nadert Heren, nadert toch tot mijn
  sponde
  Que Dios nos quiere dar algun buen En moge God tot goede dag ons
  dia"
  noden".
   Y poniendo por orden la partida.
  Toen nam hij afscheid van een moeizaam leven
  Partió de los trabajos desta vida.
  En heeft zijn ziel de Schepper weer
  gegeven.
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  8
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  Daarna ging Castellanos naar Cubagua, over welks rijkdom
  en pracht hij opgetogen stanzen schrijft. Hij maakt er kennis,
  of vernieuwt deze, met verscheidene avonturiers, slavenjagers
  en goudzoekers. Vriendschap wordt gesloten met de dichter
  Jorge Herrera. Het was daar op Cubagua nog al een verwarde
  toestand "weil der eine Europaer den anderen bekriegte und
  kleine Raubscharen in Menge sich bildeten die von der Hand in
  den Mund lebten, gleich den Landsknechten in Europa" (27,
  p. 154). Castellanos sloot zich meer dan eens bij deze kleine scharen van 'indieros' en plunderaars aan en werd aldus ooggetuige
  van gevechten, waarbij vriend en vijand nauwelijks onderscheiden waren. Zij verschaften hem een opmerkelijke kennis van het
  Caribisch gebied en mede aan deze talrijke tochten is de levendigheid van vele beschrijvingen in zijn werk te danken. "Er hielt
  regen Geistes alle neuen Eindrücke fest" (2/, p. 157). Zo is hij
  waarschijnlijk getuige geweest van de komst van Gonzalo de
  Ocampo in Cumana en de wrede terechtstelling van een groot
  aantal Indianen aldaar. Levendig is ook de beschrijving, welke
  gegeven wordt van de verwoesting van Nueva Cadiz; hij zal wel
  ooggetuige geweest zijn. Wel heeft hem de herinnering enigszins
  in de steek gelaten wat betreft de juiste datum (77, p. 114).
   Afgaande op zijn mededelingen, dat hij in 1540 op Curacao is
  geweest, terwijl hij daarvóór Margarita bezocht moet hebben en
  misschien ifl 2542 o/ Jater weer teruggekeerd is naar Cubagua,
  zou de ondergang van de Spaanse nederzetting op dit eiland in
  1541 plaats gevonden moeten hebben. In werkelijkheid vond
  zij in 1543 plaats.
  Met Jorge Herrera gaat Castellanos naar het 'eiland der parels',
  het weelderige en gastvrije Margarita. Hier sluit hij vriendschap
  met Bartolomé Fernandez de Virués, Fernan Mateo en Diego de
  Miranda, dichters'uit het gevolg van de Muzen',is die kerstliederen zingen met slepende refreinen en bucolische oden wijden aan
  heupwiegende, donkerogige schonen met smeltende blik:
  Alll se cuelgan las pendientes camas In hangmatten droomt men de dagen
  over,
  Adonde tiemplan aires los calores, Een koele bries stilt hier het zonnestralen.
  Entre las espesuras de las ramas
  Tussen het donkerdiepe palmenlover
  Hay cantos de suaves ruisefiores;
  Ruist er van eeuwig teed're nachtegalen
  Con cuyo son las damas y galanes Een liefdeslied; hier kozen zij die
  minnen
  Encienden mas sus pechos en
  En vurig kussend naar elkander
  amores
  talen . . ..
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  9
  
  Van de genoemde dichters, die spoedig uit elkaar gingen, is niet
  veel voor het nageslacht bewaard gebleven. Hun werken vergingen met hen. Alleen Juan de Castellanos ontsnapte - op het
  nippertje - aan de vergetelheid.
   Het leven op Margarita was even rijk aan wisselvalligheden
  als op Cubagua. Piraten, 'indieros', avonturiers en goudzoekers
  komen en gaan. Jaren later zal het eiland geteisterd worden door
  de verschrikkingen van Lope de Aguirre. Toen was Castellanos
  reeds de brave priester van Tunja. Maar ooggetuigen hangen hem
  de vreselijkste tonelen op van deze rebel tegen de Spaanse
  Kroon, de eerste 'caudillo' van Amerika. In smakelijke octaven
  dient Castellanos ons deze wreedheden op.
   Omstreeks 1540 heeft hij dan op Curacao vertoefd. In het
  tweede deel van zijn 'Klaagzangen' geeft hij een vrij uitvoerige
  beschrijving van de 'Islas de los Gigantes'. Te midden van droge
  en kale rotsen treft hij op Curacao een Spaanse missionaris aan misschien een soort lekebroeder ? - die de door Juan de Ampués
  gekerstende Indianen op het goede pad moet houden. Zo nu en
  dan steekt deze echter met een kano over naar Venezuela, omdat
  het leven op het dorre eiland hem wat te zwaar gaat vallen. De
  kleine Spaanse kolonie aldaar had een hard bestaan. Eén der
  bekendste kolonisten was de rijke Lazaro Bejarano, grootgrondbezitter en suikerrietplanter, 'a restless follower of Erasmus'
  (7, p. 46), schrijver van satires en een polemist van niet te miskennen talent. Hij was afkomstig van Espaflola en gehuwd met
  Maria de Ampués, dochter van de bekende factor. Toen Castellanos met dit echtpaar kennis maakte, had het juist zijn enige
  zoon verloren. Daarom wilden beiden niet langer op Curacao
  blijven. De dichter-avonturier gevoelde zich sterk tot de echtelieden aangetrokken; de klaarblijkelijke zucht van Lazaro om
  zijn vermogen - reeds zeer aanzienlijk - nog te vermeerderen,
  wordt door Castellanos met een filosofische gemeenplaats vergoelijkt. Dona Maria maakte diepe indruk op hem, misschien
  door de wat gesluierde droefheid van haar zacht gelaat. Bijna
  een halve eeuw later weet hij zich harer nog zo levendig te
  herinneren, dat hij schrijft: "Entre las otras era como aurora"
  Zij was onder de vrouwen als een dageraad.
   Toen beiden dan ook de wens te kennen gaven om het eiland
  te verlaten, sloot Castellanos zich bij hen aan en vergezelde hen
  naar Cabo de la Vela, waar zich een kleine kolonie bevond, nog
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  10
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  door Federmann gesticht. De komst van de Bejarano's verhoogde de bizondere opwinding, die de stellige geruchten van
  de komst van Federmann met grote schatten van geheimzinnige
  Indianenvorsten uit Tunja en Bogota reeds hadden gewekt.
  Ter ere van Dona Maria vonden allerlei feestelijkheden plaats,
  tot zelfs een stierengevecht, en Castellanos geniet nog, als hij er
  vijftig jaar later aan terugdenkt.
  De ontdekkingskoorts, niet verzacht doch aangewakkerd door
  gouddorst, uitte zich in de voorbereiding van een nieuwe expeditie, die door 'de goede bisschop' Rodrigo de Bastidas van zijn
  prelatenzegen werd voorzien. Desondanks werd zij een volslagen
  mislukking.
  Castellanos, die in zijn 'Klaagzangen' uitvoerig de geschiedenis
  van het Welser-regiem verhaalt en de stichting van Coro en Cabo
  de la Vela in vele stanzen bezingt, kreeg daartoe zijn inlichtingen,
  ten dele althans, van één van Bastidas' geestelijken, de reeds
  genoemde Juan Rodriguez de Robledo, die hij bij zijn bezoek
  aan Coro, vóór of na Cabo de la Vela, had leren kennen. Van hem
  kreeg hij waarschijnlijk de smaak te pakken om de epitafen te
  schrijven, waar zijn werk van wemelt.
   Het zou verwondering gewekt hebben, wanneer de avonturier
  Castellanos zich niet zou hebben laten meeslepen door de wilde
  geruchten over 'prunkende Goldsachen' en 'glanzende Smaragde'. Reeds in oktober 1540 bevond hij zich in het dorpje Vélez,
  waarlangs de weg leidde naar Tunja en Bogota. De verhalen die
  hier de ronde deden, waren zo mogelijk nog wilder dan die aan de
  kust. Men vertelde van een Amazonenrijk in een land overvloeiende van goud, waar de vrouwelijke 'caciques' of aanvoerders
  geheel verguld waren. Castellanos' gouddorst werd door deze
  fantastische verhalen geprikkeld. Hij sloot zich aan bij de expeditie van Fernando de Quesada, doch daar al heel spoedig ontevredenheid uitbrak, trok hij zich met een groep goudzoekers
  terug en ging naar Santa Marta. Van hieruit scheepte hij zich
  in naar Cubagua in de hoop daar zijn oude vrienden weer te zien.
  Doch deze waren voor het merendeel verdwenen.
  Op Cubagua maakte hij kennis met Francisco Velasco, die de
  berichten over Venezuela, door Robledo verstrekt, in belangrijke mate aanvulde, in het bizonder betreffende de expeditie
  van Hohermuth, waarover toenmaals de meest tegenstrijdige
  geruchten in omloop schijnen te zijn geweest, terwijl ook de
  daden van bisschop Bastidas ter sprake kwamen. Castellanos
  vertoefde op het eiland ten huize van Pedro Ruiz Barrosa.
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  II
  
  Tijdens dit verblijf kwam er een grote expeditie uit Spanje aan
  onder bevel van Pedro de Heredia, terwijl kort daarop ook de
  beroemde Francisco de Orellana de haven binnenliep. Een geweldige storm, die het huis van Barrosa in puin deed storten,
  maakte Castellanos dakloos. Hij ging daarop met zijn gastheer
  en diens echtgenote naar Margarita en vandaar kwam hij weer
  terecht in Cabo de la Vela.
  Castellanos bevond zich nog maar kort in deze nederzetting,
  toen aldaar de nieuwe gouverneur van Santa Marta aankwam
  met een rijke uitrusting, vooral aan runderen en paarden. De
  dichter-avonturier sloot zich bij dit legertje van duizend man
  aan, daar hij nog altijd bevangen was door de legende van het
  Smaragdland. De Spanjaarden trokken langs de Magdalenarivier landinwaarts en Castellanos werd ingedeeld bij een verkenningspatrouille. Na vele wederwaardigheden kwam men in
  mei 1543 in het reeds eenmaal door Castellanos bezochte Vélez
  aan.
  Hier aanschouwde hij de vooruitgang in ruim twee jaar gemaakt. Er waren varkens geïmporteerd en de soldaten van Federmann hadden, ondanks bijna onoverkomelijke moeilijkheden
  pluimvee over alle bergkammen en hoogvlakten naar Nieuw
  Granada gesleept, zodat de soldaten van Alonso Luis de Lugo
  zich te goed konden doen aan spiegeleieren en gebraden karbonade.
  Het oponthoud van Lugo in Vélez was niet van lange duur.
  Weldra marcheerde men verder naar Santa Fé de Bogota.
   Hier trad Lugo niet al te soepel op tegen de Spanjaarden. Hij
  verklaarde veler handelwijze voor onwettig en het duurde niet
  lang of de meerderheid der kolonisten werd zijn openlijke tegenstander. Met de door boeten, onteigeningen en plunderingen
  behaalde buit trok Lugo daarna weer naar de kust en Castellanos
  volgde, in gezelschap van de onwaardige pater Requejada, die
  hem talloze verhalen deed over de tochten naar het Goudland
  ondernomen. In Santa Marta werd Lugo door de nieuwe bisschop
  aldaar gearresteerd, terwijl zijn gevangenen in vrijheid werden
  gezet. Castellanos maakte er een piratenoverval mee.
  Lugo bleef zolang in gevangenschap tot er berichten uit Spanje
  waren gekomen. Toen deze er eindelijk waren, werd Lugo geboeid
  naar Espanola gezonden. Castellanos maakte ook deze reis mee
  en kwam aldus voor het eerst in Santo Domingo. Hier maakte hij
  al heel spoedig kennis met een groot aantal dichters: Villasirga
  en Lorenzo Lasso, Spanjaarden; Juan en Diego de Guzman,
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  12
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  Arce de Quiros, drie poëten van creoolse herkomst. Ook ontmoette hij er de hem van Curacao bekende Lazaro Bejarano,
  terwijl van zeer groot belang was de ontmoeting en kennismaking met de vestingkommandant Gonzalo Fernandez de
  Oviedo y Valdés, wiens Z/ïs/ona Genera/ weliswaar nog maar,
  om het zo eens uit te drukken, in de grondverf stond, doch wiens
  veelomvattende kennis voor Castellanos van zeer groot belang
  is geweest. Hij begon hier dan ook opnieuw met het maken van
  uitvoerige aantekeningen. Dit had hij sinds de tocht naar Maracapana nagelaten.
   Castellanos' avonturiersbloed verloochende zich ook op Espafiola niet. Weliswaar ging hij niet nogmaals met het zwaard in de
  vuist op zoek naar het Goudland; hij sloot zich nu echter aan bij
  een groep goudzoekers, die op Espafiola zelf, in de buurt van de
  San-Salvador-rivier dit zo begeerde metaal dachten te vinden.
  Vier jaar lang, tot 1549, hield Castellanos dit harde en monotone
  bestaan vol. Toen had hij er genoeg van, de onrust maakte zich
  weer van hem meester en hij ging terug naar Coro. Hier ontmoette hij, behalve de hem reeds bekende kanunniken Juan Robledo en Juan Fructos, de nieuwe bisschop en opvolger van
  Rodrigo de Bastidas: Jerónimo de Ballestreros. Doch andere
  vrienden, die hij er zeker ook verwacht had, trof hij er niet aan.
  Diego de Losada, met wie hij in 1536 en '37 zijn eerste Indianentochten gemaakt had, was twee jaar tevoren, o.a. in gezelschap
  van Pedro de Limpias het binnenland ingetrokken en niemand
  had sindsdien iets van beiden gehoord. Wel maakte Castellanos
  kennis met een trouw aanhanger van het Welser-huis, Diego
  Ruiz de Vallejo, die kort tevoren van een tocht naar het binnenland was teruggekeerd. Coro moet in die jaren nog maar een
  schaduw zijn geweest van de aanvankelijke grootheid; de Duitse
  kolonie was ineengeschrompeld tot nauwelijks zeventig man,
  een aftakeling van macht, vooral veroorzaakt door de afval van
  Juan Pérez de Tolosa van het Welser-regiem.
  Vallejo verstrekte Castellanos menige waardevolle inlichting,
  trouwens er waren meer kolonisten in Coro, die hem in beeldrijke
  taal de ondergang van het Welser-systeem afschilderden.
  "Noch ergriff Alle mit denen Castellanos die Katastrophe der
  Welserischen besprach, unheimlicher Schauder" (22, p. 171).
   Nauwgezet tekent Castellanos op wat hem door betrouwbare
  ooggetuigen wordt verhaald. De wonderlijke dood van de ceibaboom in Tocuyo, waar de rebel Juan de Carvajal aan was opgehangen, was een verhaal dat vele avonden vulde. Martin de
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
   http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  13
  
  Artiaga, een employé van de Welsers, gaf hem boeiende informaties in het bizonder over Federmann's laatste tocht, waarvan
  Castellanos alleen maar iets wist door de verhalen van die wonderlijke pater Requejada. Dan bevond zich ook nog in Coro een van
  de zeldzaamste avonturiers aller tijden, Diego de Montés, die
  het tot arts had gebracht in de expedities van Hohermuth en
  Von Hutten, en de spannendste vertelsels opdiste; voorts ontmoette Castellanos er een ander zwerver, Fernando Gallejo die
  aanwezig was geweest bij de stichting van Coro en Juan de
  Ampués goed had gekend. Ook hij verstrekte de dichter allerlei
  waardevolle inlichtingen, die ijverig werden aangetekend. Bartolomé de Santillana, eens plaatsvervangend gouverneur tijdens
  Alfinger's afwezigheid en dood, verhaalde vele bizonderheden
  uit die jaren en over het optreden van bisschop Bastidas; over
  het ontstaan van Maracaibo wist Fernando Bateta, die in deze
  stad het bestuur had gevoerd, heel wat te vertellen. Het is niet
  doenlijk, allen bij name te noemen, die Castellanos hier ontmoette
  en die zijn nieuwsgierigheid bevredigden; het zijn er zeer velen
  geweest. En Castellanos, die hoe langer hoe meer de smaak te
  pakken kreeg voor dergelijke verhalen, verdiepte er zich steeds
  meer in: het patriarchaal aandoende bestuur van Juan de
  Ampués, diens verhouding tot de 'cacique' Hurehurebo, die als
  christen de naam Fernando Garcia ontving en die de grote
  Manaure bekeerd schijnt te hebben. Talloze kleine trekjes in de
  'Klaagzangen' verraden met hoeveel genoegen Castellanos alles
  moet hebben opgetekend wat hem ter ore kwam van die indianenjagers, goudzoekers en tolken, waarvan misschien in die tijd
  van zijn verblijf in Coro alleen nog maar Pedro de Limpias in
  leven was. Zijn werk wemelt daarom van de grafschriften op al
  deze avonturiers.
   Een juist inzicht in het ontstaan en het doel van het Welserregiem schijnt Castellanos zich niet eigen gemaakt te hebben,
  wat per slot van rekening ook geen wonder is. Zij moeten voor de
  tijdgenoot volkomen onoverzichtelijk geweest zijn en ook de daar
  onmiddellijk op volgende generatie zal nog niet hebben beschikt
  over voldoende gegevens en objectiviteit om een verantwoorde
  synthese te kunnen geven. Diep is de dichter bewogen over de
  toestanden in Venezuela,* die hij - en men vergete niet, dat hij
  ten dele ooggetuige was, voor een ander deel van ooggetuigen
  het relaas optekende - als bizonder beklagenswaardig ziet. Zijn
  oordeel over Altinger is mild:
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  14
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  Persona bien nacida y eminente
  Een edelman, beschaafd, bescheiden,
  Y cuya discreción y cortesfa
  Hoffelijk bovenal, zodat een ieder
  Se puede bien decir ser escelente .. Alleen maar goede dingen van hem
  zeide . ..
   Ook over Federmann is het oordeel gunstig; hij wordt genoemd
  een 'bewonderenswaardig en uitstekend kapitein', ** terwijl
  Von Hutten en Bartolomé Welser er toch ook niet slecht afkomen, "Dux erat insignis nee non Germanus uterque, infestaque simul procubuere manu" luidt het grafschrift, dat
  Castellanos voor hen schreef. "
  Ondertussen hadden zich in het Nieuw Granada nog al wat
  veranderingen voltrokken, ten dele veroorzaakt door het bekend
  worden van de Nieuwe Wetten van 1542, die zo diep ingrepen
  in de sociale verhouding tussen Spanjaard en Indiaan. ^ zij
  moesten worden ingevoerd door Alonso de Zurita, met wie Castellanos in Santo Domingo was bekend geraakt en die in Bogota vanzelfsprekend - vrij koel ontvangen was; trouwens, ook
  Castellanos behoorde niet tot de bewonderaars van de nieuwe
  koers door Karel V ingeslagen. Hij ging dan ook niet mee met
  Zurita naar Bogota, doch waagde zich aan iets geheel nieuws:
  een kolonisatiepoging in de buurt van het Eupari-dal, in het
  noorden van Nieuw Granada. Hier leidde hij enige tijd een eenvoudig boerenbestaan, vrij van gouddorst en jacht op avontuur.
  Doch reeds na een jaar had hij er schoon genoeg van en begon de
  hunkering weer naar de sensaties van het onvoorziene, de afwisseling. Daarom ging hij naar goud zoeken en naar schatten
  in oude Indiaanse graven. Hierbij werd hij geholpen door Pedro
  Blasco Martin, die in het plunderen van graven veel ervaring
  had opgedaan en die een der metgezellen van Lugo was geweest,
  waarvan Castellanos hem dan ook kende.
  In het Eupari-dal bleef de dichter-goudzoeker drie jaar. Toen
  werd hem het verlangen naar de bewoonde wereld te machtig
  en ging hij terug naar Santa Marta. Hier ontmoette hij - het is nu
  ongeveer 1553 - zijn oude vriend Bartolomé Carreno en andere
  metgezellen uit de vele tochten van vroeger het binnenland in.
   Diepe indruk maakte op Castellanos de jonge neef van de stadhouder Armendariz, een jong en ridderlijk ruiter, Pedro de Ursua,
  die herinneringen wakker riep aan de eerste decennia van de
  'conquista' en aan de vroeggestorven Cedeno. Castellanos begeleidde Ursua op verscheidene ondernemingen. Doch dit waren de
  laatste opflikkeringen van een vergane avontuurlijke mentaliteit.
  Het onstuimige bloed begon eindelijk trager te stromen. Mis-
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  15
  
  schien liep hij reeds naar de veertig, een leeftijd die toenmaals
  voorzeker reeds bedaagd geacht werd. Stellig was hij de dertig
  reeds gepasseerd. Het contact met bisschop Juan de Los Barrios
  van Santa Marta schonk de ongedurige zoeker een volkomen
  onvermoede bevrediging en de vriendschap met de domheren
  Francisco Adamé en Padro Garcia Matamoros gaf een nieuwe
  impuls aan het langzaam groeiende verlangen zich ergens te
  vestigen en het zwervend leven vaarwel te zeggen. "Von Coro
  her verstand Castellanos solche Leute zu würdigen" (2J, p. 177).
  Een reis naar Bogota, waar Castellanos de vroeg verouderde
  Gonzalo Jiménez de Quesada weer terugvond, met wie hij
  hartstochtelijk discussieert over literaire kwesties (77, p. 95),
  versterkt hem in zijn steeds vastere vormen aannemende plan,
  waartoe de geestelijken in het gevolg van de bisschop hem zeker
  zullen hebben aangemoedigd. De beslissende keer in dit avonturiersbestaan komt eindelijk in Cartagena, waarheen hij Jiménez
  de Quesada in 1554 begeleidde.
   In Cartagena was het reeds enige jaren onrustig en Jiménez
  moest trachten hier enige orde te brengen. Tijdens zijn verblijf
  in de stad kwam de tijding, dat Pedro de Heredia, de stichter
  met de kunstneus, op zee verdronken was, wat voor Castellanos
  een prachtige aanleiding was om een klaaglied te dichten. De
  kennismaking met de zoon van Pedro, evenals de vader in het
  gelaat verminkt, wakkerde zijn tomeloze lust in de geschiedschrijving nog meer aan en hij moet gewerkt hebben als nooit
  te voren, alles aantekenend wat hem ter ore kwam.
  In de jaren dat hij in Cartagena verbleef, maakte hij er een
  piraten-aanval mee. De opvolger van gouverneur Juan Bustos
  de Villegas, de wat meer populaire Melchior Pérez de Arteaga
  wist de piraten echter te verjagen en zelfs te achtervolgen. Hij
  verstrekte Castellanos vele interessante gegevens en van hem
  hoorde de dichter ook het laatste nieuws over de dood van Lope
  de Aguirre. Met zijn zin voor dramatische enscenering werd de
  geschiedenis van deze 'tirano' en rebel juist een kolfje naar de
  hand van onze dichter:
  j Oh bestia de las bestias mas nociva!
  Sevisimo rigor de pestilencia>
  Dime, <; qué furia tan cruel te priva
  De todo cuanto puede ser clemencia ?
  
  O wreedaard, lager dan welk dier
  gezonken!
  Dood'lijker dan de zwarte dood,
  ontzinde,
  Zeg mij, hoe kwaamt gij zo verdoold, zo dronken.
  Zo dwaas genadeloos, dat gij in
  blinde
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  l6
  
  CORNELIS CH. GOSLINGA
  
  < Qué pierdes en dejar tu hija viva ?
  ^ Qué ganas en usar desa demencia ?
  Al fin se Ie llegó con gesto fiero,
  Diciendo: muere tü, pues que yo
  muero.
   Woede de tranen niet meer zaagt,
  die blonken
  In d'ogen van haar, die U zo .beminde,
  Uw dochter, dat g'in toorn, zonder gena,
  Uitriept: Sterf kind, omdat ik
  sterven ga ?
  
  Spoedig nadat de piraten zo succesvol waren afgeslagen, werd
  Castellanos door Andrés Diaz Venero de Leiva, voorzitter van
  de regeringsraad in Nieuw Granada, tot beheerder aangesteld
  van de kerkschatten in Cartagena en dus lid van het college van
  Domheren. Dat een regeringsvertegenwoordiger een dergelijke
  benoeming kon doen, wekke geen verwondering. De Spaanse
  Kroon had uitzonderlijke bevoegdheden over de Kerk in Amerika
  verkregen. *8
  Enige rustige jaren gingen voorbij in het toch niet altijd rustige
  Cartagena. In 1565 dreigden er moeilijkheden met de Engelsman
  John Acle, die onder voorwendsel van negerslaven te willen
  kopen met een kleine vloot de haven binnen viel. Gelukkig werd
  de spanning, daardoor veroorzaakt, niet met kanonvuur opgelost.
  Castellanos bracht in deze jaren zijn tijd door met historische
  studies. Het lot van Pedro de Heredia hield hem bezig; het avontuurlijk leven en de tragische tlood van deze 'conquistador'
  fascineerden hem dermate, dat hij zich zette aan een beschrijving
  daarvan, welke hij later omzette in verzen. Zij vormen een der
  weinige hoogtepunten in het meestal wat vlakke derde deel van
  de 'Klaagzangen'.
  De tragische verdrinkingsdood, zo flagrant in tegenstelling
  tot dat woelige leven van strijd en overwinning, en kernachtig
  in het latijn samengesmeed tot enkele woorden: "Perdidit invictum Martem furibunda procella", wordt in het Spaans tot een
  epos van vele stanzen, het effect van de droeve mare in Cartagena
  aangedikt tot de weke sentimentaliteit van ogenverdraaiende,
  snikkende wezen, een tafereel uit de Romantiek:
  |Oh lumbre de mis ojos, padre mio.
  Licht van mijn ogen, o mijn lieve
  vader,
  De mi ventura claro fundamento.
   Van mijn geluk het enig fundament,
  Pues que padre me fuestes mas que tio Niemand op deze aarde stond mij
  nader,
  En regalos, amor y tractamiento I
  Uw zorg en liefde hebben mij verwend!
  
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
  
  JUAN DE CASTELLANOS
  
  17
  
  De domheer werd in 1571 pastoor van de historische stad Tunja.
  Hoewel een der eerste steden in Nieuw Granada door de Spanjaarden gesticht, had het de heidense naam behouden, herinnering aan de Indiaanse nederzetting waar de ontmoeting had
  plaats gevonden van de drie 'conquistadores' Federmann,
  Jiménez de Quesada en Benalcazar. Een merkwaardige stad
  moet dat Tunja geweest zijn in de tijd, dat Castellanos daar de
  geestelijke verzorging op zich nam. "Dort lebten noch deren
  Zerstörer, die Veteranen der Eroberung" (21, p. 185). Hun namen
  leven voort in het werk van de dichter: Sebastian Garcia, Lazaro
  Luis Iranzo, Francisco Soler en vele anderen. Een aristocratenstad was het, die zelfs door de gouverneur, Lei va, met de nodige
  omzichtigheid werd aangepakt. Het was echter meer een aristocratie van het zwaard dan van het bloed. Spoedig voelde Castellanos zich hier volkomen thuis.
   Hij begon er al heel gauw met het verwerken van zijn talloze
  gegevens. Hier vond hij bronnen, die zijn aantekeningen op welkome wijze aanvulden: een sindsdien verloren gegaan epos op
  de verovering van het gebied der Caracas-Indianen, door een
  soldaat Ulloa geheten vervaardigd; hier putte hij uit het later
  verdwenen werk van Bautista de Reina, die een kroniek schreef
  over het eiland Margarita (27, p. 96). Kisten vol boeken kwamen
  hier aan uit Spanje en al weet men niet precies wat er werd gestuurd, al ontbreken ons lijsten en gegevens, zoals die wel bekend zijn van andere zendingen, men denke desondanks niet te
  min over de literaire export van het Spanje ten dage van Filips
  II, 'El Prudente', de Behoedzame.*'
  Het prozawerk van Castellanos is verloren gegaan, misschien
  heeft hij het zelf vernietigd. Over de beoordeling van zijn poëzie
  schreef ik in de aanvang van dit opstel reeds het een en ander.
  In het volgend gedeelte wil ik daar wat dieper op ingaan.
  Zeker verraden vele stanzen inspiratie en enthousiasme: de
  Welser-strofen schreef hij met onverholen bewondering voor de
  koene daden der Duitsers, zonder hun luthers geloof te smaden.
  Groot is het aantal lofzangen temidden van de klaagliederen:
  op Cristobal Colon, Diego de Velasquez, Rodriguez de Arana,
  Diego de Ordaz, Pedro de Heredia en het wemelt er in van vrij
  betrouwbare biografieën. Immers, de auteur kende het merendeel
  van zijn helden. Bijna eindeloos is de reeks van vruchtbare landstreken en dorre woestijnen, van woeste zeeën en snelle rivieren,
  van schone vrouwen en fiere ridders, van wrede lafaards en
  onschuldige slachtoffers, van blanke kuisheid en verdoemelijke
  West-Indische Gids XXXVIII.
  Downloaded from Brill.com 06/26/2024 02:42:59AM
  via Open Access. This is an open access article distributed under the terms
  of the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Public
  License (CC-BY-NC 4.0).
  