title: None
text: 21
  
  Hypothesen
  Wanneer we ten behoeve van de empirische analyses het bovenstaande samenvatten en vertalen in hypothesen dan komen we tot het volgende drietal. Op
  basis van de theorie inzake rolmodellen kan worden verondersteld dat volwassen dochters hun gedrag modelleren naar het voorbeeld dat zij tijdens hun jeugd
  van hun moeder hebben gekregen. Aldus verwachten we dat dochters die zijn
  opgevoed door werkende moeders vaker zullen participeren op de arbeidsmarkt
  dan dochters van niet-werkende moeders (hypothese 1). Tegelijkertijd suggereert
  deze theorie dat dochters van werkende moeders gelijkheid tussen mannen en
  vrouwen hoger in het vaandel zullen hebben staan dan dochters van niet-werkende moeders. In een tijdsgewricht en een arbeidsmarkt waarin betaald werk
  voor steeds meer vrouwen regel is en deeltijdwerk voor een ruime meerderheid
  van vrouwen het parool is, zal dit verschil zich gedragsmatig niet primair vertalen in het onderscheid tussen niet en wel werken, maar veeleer in het onder-
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  22
  
  scheid tussen in deeltijd werken (tot en met drie dagen in de week) en (bijna)
  voltijd werken (vier of vijf dagen in de week). Onze hypothese luidt derhalve dat
  dochters van werkende moeders uit hoofde van de hogere waarde die zij toekennen aan seksegelijkheid meer uren per week zullen werken dan dochters van
  niet-werkende moeders (hypothese 2). Beide hypothesen kunnen – zoals eerder
  aangegeven – eveneens worden afgeleid op basis van de stratificatieliteratuur:
  op basis van de overdracht van menselijk, sociaal en financieel kapitaal kunnen
  dochters van werkende moeders verondersteld worden vaker te participeren op
  de arbeidsmarkt en meer uren per week te werken dan dochters van niet-werkende moeders die het zonder deze overgedragen hulpbronnen moeten stellen.
   In de inleiding maakten we reeds gewag van het feit dat conventionele verklaringsmodellen, waarin rekening gehouden wordt met factoren als opleiding,
  arbeidsgeschiedenis en demografische kenmerken van de moeder en het huishouden waartoe zij behoort een groter deel verklaren van de variantie in de participatie van vrouwen dan in de variantie van hun aantal gewerkte uren. Op grond
  van deze waarneming én de in de loop van de tijd veranderde culturele betekenis van arbeidsparticipatie van vrouwen, veronderstellen we dat het aantal door
  de dochter gewerkte uren een sterker verband zal vertonen met het al dan niet
  participeren van de moeder tijdens de jeugd van de dochter dan de participatiekans van de dochter (hypothese 3).
  Onderzoeksopzet
  Data
  Voor de analyses hebben we data gebruikt van de eerste dataverzamelingsronde
  van de Netherlands Kinship Panel Study (NKPS), een nationale survey rondom
  familierelaties, gehouden tussen oktober 2002 en december 2004 (Dykstra, Kalmijn, Knijn, Komter, Liefbroer & Mulder, 2005). Respondenten waren op het
  moment van interview minimaal 18 en maximaal 79 jaar oud. Voor de steekproef zijn willekeurige adressen getrokken van individuen die in Nederland deel
  uitmaken van een privéhuishouden. De algehele respons bedraagt 45 procent.
  Dat stemt overeen met de gemiddelde respons van grootschalige surveys over
  familie-gerelateerde onderwerpen in Nederland (De Graaf, De Graaf, Kraaykamp
  & Ultee, 1998; Ultee & Ganzeboom, 1992). De respons van vrouwen ligt met 48
  procent significant hoger dan die van mannen (42 procent).
   Eerst hebben we een selectie gemaakt van alle vrouwelijke hoofdrespondenten van 18 tot 65 jaar die hetzij betaald werk verrichten of huisvrouw zijn
  (N = 3466). Vrouwen in deze leeftijdscategorie die zich gedwongen buiten het
  arbeidsproces bevinden (bijvoorbeeld uit hoofde van werkloosheid of arbeidsongeschiktheid), zijn buiten beschouwing gelaten, omdat het weinig zinvol is
  de hen opgelegde ‘keuze’ als seksestereotiep of juist als geïnspireerd door het
  streven naar gelijkheid tussen de seksen te kwalificeren (Hendrickx e.a., 2001).
  anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  Uit de selectie werden 23 vrouwen verwijderd waarvoor de data niet bleken te
  kloppen, en 645 vrouwen die niet op alle variabelen in de analyse ter verklaring
  van arbeidsparticipatie een valide score hadden. Aldus resteerden 2821 vrouwen
  voor de analyses. Voor deze vrouwen beschikken we onder andere over informatie over hun eventuele eigen betaalde werkkring op het moment van ondervraging en over de werkkring van hun moeder ten tijde van hun jeugd. Hoewel
  het beroep dat noodzakelijkerwijs op het geheugen van de respondenten wordt
  gedaan in principe kan leiden tot onbetrouwbare en onzuivere resultaten, blijkt
  retrospectieve informatie voldoende betrouwbaar als het gaat om concrete activiteiten als betaald werk (De Vries, 2006). In de analyses ter verklaring van de
  arbeidsuren van vrouwen beschikken wij over een steekproef van 2229 vrouwen
  met een valide score op arbeidsuren en alle verklarende variabelen in de analyse.
   23
  
  Tabel 1: Beschrijvende kenmerken van dochters (N=2821), 18-64 jaar oud en hun moeders
  Gemiddelde
  
  SD
  
  Minimum
  
  Maximum
  
  Dochter
  Leeftijd
  
  41,34
  
  11,02
  
  18
  
  64
  
  Leeftijd 18-29
  
  0,15
  
  0
  
  1
  
  Leeftijd 30-49
  
  0,58
  
  0
  
  1
  
  Leeftijd 50-64
  
  0,26
  
  0
  
  1
  
  Opleiding (jaren)
  
  12,12
  
  5
  
  19
  
  Arbeidsdeelname
  
  0,79
  
  0
  
  1
  
  Arbeidsuren
  
  27,92
  
  11,97
  
  0
  
  90
  
  Jaren op arbeidsmarkt
  
  17,97
  
  11,63
  
  0
  
  48
  
  Niet-arbeidsinkomen (decielen)
  
  1,79
  
  2,31
  
  1
  
  10
  
  Partner in huishouden
  
  0,74
  
  0
  
  1
  
  Getrouwd
  
  0,60
  
  0
  
  1
  
  Alleenstaand
  
  0,22
  
  0
  
  1
  
  Samenwonend
  
  0,15
  
  0
  
  1
  
  LAT
  
  0,04
  
  0
  
  1
  
  Inkomen partner (decielen)
  
  5,93
  
  3,83
  
  1
  
  10
  
  Aantal levende kinderen
  
  1,58
  
  1,28
  
  0
  
  8
  
  Kinderloos
  
  0,28
  
  0
  
  1
  
  Jongste kind 0-3
  
  0,16
  
  0
  
  1
  
  2,90
  
  Jongste kind 4-11
  
  0,19
  
  0
  
  1
  
  Jongste kind ≥12
  
  0,37
  
  0
  
  1
  
  5
  0
  
  19
  1
  
  Moeder
  Opleiding (jaren)
  Werkte in jeugd dochter
  
  8,94
  0,21
  
  2,72
  
  BRON: Netherlands Kinship Panel Study, Ronde 1 (2002-2004)
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  Gehanteerde variabelen
  
  24
  
  In de analyses hanteren we twee afhankelijke variabelen met betrekking tot het
  arbeidsmarktgedrag van de dochters: een dummy-variabele voor de participatie
  (dochters met een betaalde baan hebben de score 1) en – uitsluitend voor dochters met een baan – het feitelijke aantal wekelijks gewerkte uren. Tabel 1 geeft
  een overzicht van de gemiddelde waarden en de standaarddeviatie van de gehanteerde afhankelijke en verklarende variabelen.
   Bij de verklarende variabelen maken we een onderscheid tussen grootheden
  die betrekking hebben op de jeugd van de dochter en variabelen die betrekking
  hebben op haar adolescentie en haar levensloop als volwassene. In de eerste categorie vallen variabelen die betrekking hebben op het werk en de opleiding van
  de moeder. Het arbeidsmarktgedrag van de moeder is geoperationaliseerd aan
  de hand van de vraag 'In de periode dat u opgroeide, dat wil zeggen, tot uw 15e
  jaar, verrichtte uw moeder toen betaalde arbeid? Werkte zij het grootste deel van
  de tijd, af en toe, of vrijwel nooit?'. Op basis van de antwoorden op deze vraag
  is een dummy-variabele geconstrueerd, met een score 0 als de dochters aangaven dat hun moeder meestal niet of slechts incidenteel betaald werk verrichtte
  (N = 2218) en een score 1 als de dochters aangaven dat hun moeder het grootste
  deel van de tijd werkte (N = 603). Kortheidshalve spreken we in de rest van dit
  artikel op basis van dit onderscheid over ‘werkende’ en ‘niet-werkende’ moeders,
  hoewel het onderscheid feitelijk minder scherp is dan deze aanduiding doet vermoeden. Daarnaast nemen we het hoogste door de moeder bereikte opleidingsniveau op, gemeten in effectieve scholingsjaren.
   Voor wat betreft de grootheden die betrekking hebben op de adolescentie
  en de levensloop als volwassene van de dochter hebben we haar hoogst genoten (en afgeronde) opleiding, gemeten in effectieve scholingsjaren opgenomen,
  met daaraan gekoppeld de verwachting dat hoger opgeleide vrouwen vaker op
  de arbeidsmarkt zullen participeren en meer uren zullen werken. Daarnaast
  verwachten we een effect van haar arbeidsgeschiedenis, gemeten via het aantal
  jaren dat zij tot dusver betaald werk heeft verricht. De verwachting luidt dat
  voor wie via betaald werk meer menselijk kapitaal heeft verworven in de vorm
  van kennis, ervaring en vaardigheden de keuze om niet te werken duurder is (in
  termen van misgelopen inkomen). Het NKPS-bestand bevat helaas geen andere
  geschikte indicatoren om de arbeidsgeschiedenis van individuen in meer detail
  te beschrijven. Ook de burgerlijke staat van de dochter is meegenomen in de analyses. De veronderstelling is dat gehuwde vrouwen vaker seksestereotiepe opvattingen en seksestereotiep arbeidsmarktgedrag zullen vertonen dan vrouwen
  die ongehuwd samenwonen of zonder partner leven en dus minder vaak zullen
  participeren c.q. minder uren zullen werken (Cunningham e.a., 2005; Kuijsten,
  1999). Daarom zijn drie dummy-variabelen opgenomen met de waarde één voor
  respectievelijk alleenstaande vrouwen,6 ongehuwd samenwonende vrouwen en
  vrouwen met een latrelatie en de waarde nul als vrouwen gehuwd zijn.
   De aanwezigheid van en zorg voor met name jonge kinderen vormt volgens
  de literatuur een restrictie op de arbeidsmarktactiviteiten van vrouwen en hun
  
  anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  succes op de arbeidsmarkt (o.a. Dykstra & Fokkema, 2000; Van der Lippe, 2001;
  Uunk, Kalmijn & Muffels, 2005; Vlasblom & Schippers, 2005). De effecten van
  kinderen worden geoperationaliseerd door het opnemen van een variabele voor
  het aantal in leven zijnde kinderen van de vrouw en drie dummy-variabelen voor
  de leeftijd van het jongste kind: 0-3 jaar, 4-11 jaar en 12 jaar en ouder. Een andere
  determinant voor de arbeidsdeelname van vrouwen is hun inkomen uit andere bronnen dan arbeid, zoals uitkeringen en alimentatie. Wie over veel ‘overig
  inkomen’ beschikt, zal weinig noodzaak ervaren om zelf een arbeidsinkomen
  te verwerven. Het overig inkomen is ingedeeld in decielen, omdat de inkomensverdeling geen normaalverdeling is. Dit wil zeggen dat de vrouwen die binnen
  de eerste tien procent van de inkomensverdeling vallen een score 1 krijgen, de
  vrouwen die binnen de 11 en 20 procent van de inkomensverdeling vallen score
  2, enzovoort, tot en met de vrouwen in de hoogste inkomensgroep, die een score
  10 krijgen.
   Gelet op het feit dat eerder onderzoek als uitkomst had dat het arbeidsmarktgedrag van vrouwen niet alleen afhangt van een aantal eigen kenmerken, maar
  dat ook een aantal kenmerken van de partner van invloed is, hebben we ook
  enkele ‘partnervariabelen’ opgenomen. Vrouwen met hoogopgeleide partners
  blijken volgens eerder onderzoek vaker actief en succesvol op de arbeidsmarkt
  dan andere vrouwen (Bernasco, 1994; Bernasco, De Graaf & Ultee, 1998), mogelijk
  omdat die hoog opgeleide partner zelf minder seksestereotiepe verwachtingen
  heeft over het gedrag van de vrouw. Daarom hebben we het opleidingsniveau
  van de partner, gemeten in effectieve scholingsjaren, opgenomen in de analyses. Daarentegen heeft onder andere Pott-Buter (1993) er op gewezen dat de
  hoogte van het gezinsinkomen in Nederland een negatieve prikkel vormt voor
  de arbeidsmarktdeelname van vrouwen. Huishoudens die zich het ‘bourgeois
  ideaal’ van een volledig zorgende moeder kunnen permitteren, zullen daar ook
  eerder voor kiezen en derhalve de vrouw niet ‘uit werken sturen’. Het maandinkomen van de partner is daarom opgenomen als indicator van het overige huishoudinkomen. Ook deze inkomensvariabele is ingedeeld in decielen.
   De leeftijd van de dochter kan worden beschouwd als indicator voor de levensfase waarin zij zich bevindt. Tot in de jaren tachtig en negentig van de twintigste
  eeuw was het gebruikelijk dat vrouwen bij de geboorte van hun eerste kind de
  arbeidsmarkt verlieten. Tegenwoordig komt het meer en meer voor dat vrouwen
  hun arbeidsmarktactiviteiten terugschroeven door wel op de arbeidsmarkt actief
  te blijven, maar het aantal door hen gewerkte uren te beperken (SCP/CBS, 2006;
  Vlasblom & Schippers, 2005). Voor vrouwelijke dertigers met jonge kinderen is
  deeltijdwerk dan ook verreweg de belangrijkste vorm van participatie. Maar ook
  nadat kinderen qua leeftijd niet langer continue zorg, aandacht en aanwezigheid
  behoeven en daarmee niet langer een directe restrictie op hun participatie vormen,
  blijven de meeste moeders in deeltijd werken (Román e.a., 2007). Leeftijd wordt in
  de analyses opgenomen als dummy-variabele, waarbij drie leeftijdsgroepen worden onderscheiden: 18-29 jaar (de referentiegroep), 30-49 jaar en 50-65 jaar.
   25
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  Analyse
  
  26
  
  Zoals eerder aangegeven, onderscheiden we twee aspecten van het arbeidsmarktgedrag van vrouwen c.q. de dochters, de vraag of zij wel of niet participeren en
  – indien zij participeren – de vraag hoeveel uur zij werken. Omdat degenen die
  werken, en waarvoor dus het aantal gewerkte uren kan worden geregistreerd,
  mogelijk geen a-selecte deelpopulatie vormen van de totale populatie vrouwen,
  levert schatting van een vergelijking voor het aantal gewerkte uren mogelijk
  geen zuivere schattingsresultaten als gevolg van selectivity bias (zie o.a. Bekkers,
  2004; Heckman, 1979; Maddala, 1993; Vlasblom & Schippers, 2005). Door een
  Heckman-tweestappenanalyse uit te voeren, waarin gecorrigeerd wordt voor
  mogelijke selectivity bias, hebben we nagegaan of een dergelijke correctie noodzakelijk is. Dat bleek niet het geval. Daarom presenteren we in het vervolg van
  dit artikel een afzonderlijke logistische regressieanalyse ter verklaring van de
  participatie van de dochter en een afzonderlijke regressieanalyse (volgens de
  methode der gewone kleinste kwadraten) ter verklaring van het door de dochters
  gewerkte aantal uren.
  Om te toetsen wat de verklarende bijdrage is van het gedrag van de moeder
  tijdens de kindertijd van de dochter, schatten we steeds twee modellen. In het
  basismodel zijn de conventionele verklaringen van het arbeidsmarktgedrag van
  de dochter opgenomen, zoals leeftijd, opleiding, en aantal kinderen. In het tweede, volledige model zijn naast deze conventionele verklaringen ook de moederkenmerken opgenomen, te weten de arbeidsdeelname van de moeder tijdens de
  kindertijd van de dochter en het bereikte opleidingsniveau van de moeder. Zo
  kunnen we niet alleen bekijken of de kenmerken van de moeder inderdaad bijdragen aan de verklaring van het arbeidsmarktgedrag van de dochter, maar ook
  nagaan of de verklarende waarde van het gehele model toeneemt.
   We schatten de verschillende modellen zowel voor onze gehele groep volwassen dochters als voor de dochters die een of meer thuiswonende kinderen
  hebben. Verwacht mag worden dat de invloed van het arbeidsmarktgedrag van
  moeders op het arbeidsmarktgedrag van dochters vooral zichtbaar is binnen de
  groep die verantwoordelijk is voor jonge kinderen. Dit deelbestand van dochters
  is gemiddeld twee jaar jonger, heeft vaker een partner, is vaker gehuwd en heeft
  meer in leven zijnde kinderen dan onze totale steekproef van volwassen dochters, maar verschilt op de andere kenmerken nauwelijks van dit totale bestand.
  Resultaten
  Zoals in Tabel 1 is te zien, had ongeveer een vijfde van de 18-64 jarige vrouwen
  een moeder die gedurende het grootste deel van hun jeugd betaald werk verrichtte. Tabel 2 geeft het antwoord op de vraag of dochters die door werkende
  moeders zijn opgevoed vaker participeren op de arbeidsmarkt dan dochters van
  niet-werkende moeders. Het antwoord op die vraag is ‘neen’. Wanneer rekening
  wordt gehouden met kenmerken waarvan vaker is aangetoond dat ze samen-
  
  anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  hangen met de arbeidsparticipatie van vrouwen, zoals de aanwezigheid van een
  partner, het moederschap en het opleidingsniveau, dan blijkt het al dan niet
  werken van de moeder er niet toe te doen. Het opleidingsniveau van de moeder
  vertoont evenmin een samenhang met de arbeidsparticipatie van hun volwassen
  dochters.
   27
  
  Tabel 2 Kans op arbeidsdeelname dochters 18-64 jaar oud vergeleken met kans op huisvrouwschap (N = 2821, logistische regressie-analyse)
  Basismodel
  Odds Ratio
  
  Volledig model
  SE
  
  Odds Ratio
  
  SE
  
  Dochter
  Leeftijd
  18-29 jaar (ref.)
  30-49 jaar
  
  0,48
  
  **
  
  0,12
  
  0,47
  
  **
  
  50-64 jaar
  
  0,05
  
  ***
  
  0,02
  
  0,05
  
  ***
  
  0,12
  0,02
  
  Opleiding (jaren)
  
  1,28
  
  ***
  
  0,03
  
  1,29
  
  ***
  
  0,04
  
  Jaren op arbeidsmarkt
  
  1,14
  
  ***
  
  0,01
  
  1,14
  
  ***
  
  0,01
  
  Niet-arbeidsinkomen (decielen)
  
  0,77
  
  ***
  
  0,02
  
  0,77
  
  ***
  
  0,02
  
  Alleenstaand
  
  8,07
  
  ***
  
  2,11
  
  8,31
  
  ***
  
  2,18
  
  Samenwonend
  
  2,39
  
  ***
  
  0,59
  
  2,42
  
  ***
  
  0,60
  
  LAT
  
  27,79
  
  ***
  
  20,47
  
  29,16
  
  ***
  
  21,53
  
  Partnerinkomen (decielen)
  
  1,09
  
  ***
  
  0,02
  
  1,09
  
  ***
  
  0,02
  
  Aantal levende kinderen
  
  0,79
  
  ***
  
  0,06
  
  0,79
  
  ***
  
  0,05
  
  0-3
  
  0,43
  
  ***
  
  0,13
  
  0,44
  
  **
  
  0,14
  
  4-11
  
  0,24
  
  ***
  
  0,08
  
  0,24
  
  ***
  
  0,08
  
  ≥12+
  
  0,22
  
  ***
  
  0,07
  
  0,22
  
  ***
  
  0,07
  
  Partnerstatus
  Gehuwd (ref.)
  
  Leeftijd jongste kind
  Kinderloos (ref.)
  
  Moeder
  Opleiding (jaren)
  Werkte in jeugd dochter
  Loglikelihood
  
  -818,74
  
  Loglikelihood χ2
  Pseudo R2
  
  1234,45
  0,43
  
  0,97
  
  0,03
  
  0,97
  
  0,16
  
  - 817,86
  ***
  
  1236,20
  0,43
  
  ***
  
  ** = p< 0,01; *** = p< 0,001
  BRON: Netherlands Kinship Panel Study, Ronde 1 (2002-2004)
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  Tabel 3 Kans op arbeidsdeelname vergeleken met kans op huisvrouwschap, dochters 18-64
  jaar oud met een of meer thuiswonende kinderen (N = 1483, logistische regressie)
  Basismodel
  Odds Ratio
  
  28
  
  Volledig model
  SE
  
  Odds Ratio
  
  SE
  
  Dochter
  Leeftijd
  18-29 jaar (ref.)
  30-49 jaar
  
  0,64
  
  0,19
  
  0,61
  
  0,18
  
  50-64 jaar
  
  0,08
  
  ***
  
  0,04
  
  0,07
  
  ***
  
  0,03
  
  Opleiding (jaren)
  
  1,24
  
  ***
  
  0,04
  
  1,28
  
  ***
  
  0,05
  
  Jaren op arbeidsmarkt
  
  1,18
  
  ***
  
  0,01
  
  1,19
  
  ***
  
  0,01
  
  Niet-arbeidsinkomen (decielen)
  
  0,78
  
  ***
  
  0,03
  
  0,77
  
  ***
  
  0,03
  
  Partner in huishouden
  
  0,46
  
  *
  
  *
  
  Partnerinkomen (decielen)
  
  0,96
  
  Aantal levende kinderen
  
  0,65
  
  4-11 jaar
  ≥12 jaar
  
  0,16
  
  0,43
  
  0,03
  
  0,96
  
  0,16
  
  ***
  
  0,06
  
  0,65
  
  ***
  
  0,06
  
  0,43
  
  ***
  
  0,09
  
  0,41
  
  ***
  
  0,08
  
  0,32
  
  ***
  
  0,08
  
  0,29
  
  ***
  
  0,08
  
  Opleiding (jaren)
  
  0,92
  
  *
  
  0,03
  
  Werkte in jeugd dochter
  
  1,18
  
  0,03
  
  Leeftijd jongste kind
  0-3 jaar (ref.)
  
  Moeder
  
  Loglikelihood
  
  -512,98
  
  LR χ2
  Pseudo R2
  
  525,99
  0,34
  
  0,24
  
  -510,08
  ***
  
  531,79
  0,34
  
  ***
  
  * = p<0,05; ** = p< 0,01; *** = p< 0,001
  BRON: Netherlands Kinship Panel Study, Ronde 1 (2002-2004)
  
  De resultaten die in Tabel 3 worden gepresenteerd, hebben uitsluitend betrekking op vrouwen met thuiswonende kinderen.  Nadat rekening is gehouden met de indirecte invloed van moeders opleiding
  via de opleiding van de dochter, het aantal jaren dat de dochter actief is op de
  arbeidsmarkt enzovoort, resulteert uitsluitend een negatieve invloed op de participatiekans.
  anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  De resultaten van de tabellen 2 en 3 samenvattend, vinden we geen ondersteuning voor de eerste hypothese. Het opgevoed-zijn door een werkende moeder
  biedt geen verklaring voor de arbeidsparticipatie van vrouwen boven op conventionele verklaringen. Zoals vaker is aangetoond, vinden ook wij dat de kans dat
  vrouwen actief zijn op de arbeidsmarkt positief samenhangt met hun opleidingsniveau, het partner- en kinderloos zijn en de beschikbaarheid van niet-arbeidsinkomen.
   Tabellen 4 en 5 tonen de resultaten voor het aantal arbeidsuren, voor respectievelijk alle vrouwen in de leeftijd van 18 tot en met 64 jaar en moeders van
  
  29
  
  Tabel 4 Wekelijkse arbeidsuren, dochters 18-64 jaar oud (N = 2229, OLS regressie-analyse)
  Basismodel
  b
  
  SE
  
  Volledig model
  β
  
  b
  
  SE
  
  β
  
  Dochter
  Leeftijd
  18-29 jaar (ref.)
  30-49 jaar
  
  0,28
  
  0,69
  
  0,01
  
  0,24
  
  0,69
  
  0,01
  
  50-64 jaar
  
  -1,92
  
  *
  
  1,05
  
  -0,07
  
  -1,92
  
  *
  
  1,05
  
  -0,07
  
  Opleiding (jaren)
  
  0,93
  
  ***
  
  0,08
  
  0,22
  
  0,97
  
  ***
  
  0,08
  
  0,23
  
  Jaren op arbeidsmarkt
  
  0,07
  
  **
  
  0,03
  
  0,07
  
  0,07
  
  **
  
  0,03
  
  0,07
  
  Niet-arbeidsinkomen (decielen)
  
  -1,16
  
  ***
  
  0,11
  
  -0,20
  
  -1,16
  
  ***
  
  0,11
  
  -0,20
  
  5,57
  
  ***
  
  0,81
  
  0,20
  
  5,59
  
  ***
  
  0,81
  
  0,21
  
  Partnerstatus
  Gehuwd (ref,)
  Alleenstaand
  Samenwonend
  
  3,88
  
  ***
  
  0,63
  
  0,12
  
  3,80
  
  ***
  
  0,63
  
  0,12
  
  LAT
  
  3,31
  
  ***
  
  1,04
  
  0,06
  
  3,27
  
  ***
  
  1,04
  
  0,06
  
  Partnerinkomen (decielen)
  
  -0,01
  
  0,09
  
  -0,00
  
  -0,01
  
  0,09
  
  -0,00
  
  Aantal levende kinderen
  
  -0,77
  
  ***
  
  0,29
  
  -0,08
  
  -0,77
  
  ***
  
  0,29
  
  -0,08
  
  0-3
  
  -8,06
  
  ***
  
  0,84
  
  -0,26
  
  -7,98
  
  ***
  
  0,84
  
  -0,26
  
  4-11
  
  -7,86
  
  ***
  
  0,90
  
  -0,27
  
  -7,85
  
  ***
  
  0,90
  
  -0,27
  
  12+
  
  -3,34
  
  ***
  
  0,90
  
  -0,13
  
  -3,34
  
  ***
  
  0,90
  
  -0,13
  
  Moeder
  
  19,39
  
  ***
  
  Leeftijd jongste kind
  Kinderloos (ref.)
  
  Opleiding (jaren)
  
  -0,15
  
  *
  
  0,08
  
  -0,04
  
  Werkte in jeugd dochter
  
  1,30
  
  ***
  
  0,50
  
  0,05
  
  20,07
  0,32
  
  ***
  
  1,46
  
  Constante
  Aangepaste R2
  
  19,39
  0,32
  
  ***
  
  1,35
  
  * = p< 0,05; ** = p< 0,01; *** = p< 0,001
  BRON: Netherlands Kinship Panel Study, Ronde 1 (2002-2004)
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  Tabel 5 Wekelijkse arbeidsuren, dochters 18-64 jaar oud met een of meer thuiswonende kinderen (N = 1159, OLS regressie-analyse)
  Basismodel
  b
  
  SE
  
  30-49 jaar
  
  0,83
  
  30
  
  Volledig model
  β
  
  b
  
  SE
  
  β
  
  1,18
  
  0,03
  
  0,72
  
  1,18
  
  0,03
  
  1,75
  
  -0,02
  
  0,11
  
  0,29
  
  Dochter
  Leeftijd
  18-29 jaar (ref.)
  50-64 jaar
  
  -0,61
  
  Opleiding (jaren)
  
  1,10
  
  Jaren op arbeidsmarkt
  
  0,04
  
  Niet-arbeidsinkomen (decielen)
  
  -0,82
  
  ***
  
  Partner in huishouden
  
  -6,09
  
  ***
  
  1,05
  
  Partnerinkomen (decielen)
  
  -0,33
  
  **
  
  0,11
  
  Aantal levende kinderen
  
  -0,62
  
  0,33
  
  -0,05
  
  -0,62
  
  0,75
  
  -0,02
  
  -0,60
  
  0,95
  
  0,15
  
  3,32
  
  ***
  
  1,75
  
  -0,02
  
  -0,81
  
  0,11
  
  0,28
  
  1,16
  
  0,05
  
  0,04
  
  0,05
  
  0,17
  
  -0,13
  
  -0,81
  
  ***
  
  -0,20
  
  -6,07
  
  ***
  
  1,05
  
  -0,20
  
  -0,11
  
  -0,34
  
  **
  
  0,11
  
  -0,11
  
  0,33
  
  -0,05
  
  0,75
  
  -0,03
  
  0,96
  
  0,15
  
  ***
  
  0,05
  
  0,04
  
  0,17
  
  -0,13
  
  Leeftijd jongste kind
  0-3 jaar (ref.)
  4-11
  
  -0,50
  
  12+
  
  3,51
  
  ***
  
  **
  
  Moeder
  Opleiding (jaren)
  
  -0,19
  
  0,12
  
  -0,05
  
  Werkte in jeugd dochter
  
  1,55
  
  *
  
  0,69
  
  0,06
  
  18,56
  0,18
  
  ***
  
  2,11
  
  Constante
  Aangepaste R2
  
  17,77
  0,18
  
  ***
  
  1,98
  
  * = p< 0,05; ** = p< 0,01; *** = p< 0,001
  BRON: Netherlands Kinship Panel Study, Ronde 1 (2002-2004)
  
  die leeftijd met thuiswonende kinderen.  De aard van de samenhangen tussen de achtergrondkenmerken en het aantal
  door moeders met thuiswonende kinderen gewerkte uren vertoont weinig verrassingen. Moeders met thuiswonende kinderen werken meer uren naarmate zij
  hoger opgeleid zijn, niet beschikken over niet-arbeidsinkomen, partnerloos zijn
  en kinderen van 12 jaar of ouder hebben.
  De derde hypothese veronderstelde dat het opgevoed-zijn door een werkende
  moeder sterker zou samenhangen met het aantal door de dochter gewerkte uren
  dan met haar participatiekans. De resultaten zijn in overeenstemming met deze
  hypothese. Zoals eerder beschreven, vinden we geen samenhang tussen het opgevoed-zijn door een werkende moeder en het al dan niet werken. Wel vinden we
  dat het opgevoed-zijn door een werkende moeder een positieve invloed heeft op
  het aantal uren dat hun dochters werken.
  31
  
  Conclusies en discussie
  De meeste thans volwassen vrouwen en mannen in Nederland zijn opgegroeid
  met een beeld van voltijds werkende vaders en niet buitenshuis of hoogstens in
  deeltijd werkende moeders. Die moeders waren dan ook vrijwel altijd degenen
  die voor de boodschappen zorgden, het huis aan kant maakten en met wie nieuwe kleren werden gekocht. Wie nu op een doordeweekse middag door de straten
  van Scandinavische steden dwaalt, wordt al snel getroffen door het grote aantal
  mannen dat achter een kinderwagen loopt, samen in een parkje zit te praten,
  terwijl de kinderen aan het spelen zijn, of samen met kinderen boodschappen
  doet. Twee heel verschillende (voor)beelden voor opgroeiende kinderen.
   Vanuit de veronderstelling dat dergelijk voorbeeldgedrag van de ouders gevolgen zal hebben voor het arbeidsmarktgedrag van hun kinderen als deze eenmaal
  volwassen zijn, hebben we in dit artikel geprobeerd de vraag te beantwoorden
  in hoeverre het huidige arbeidsmarktgedrag van volwassen dochters mede kan
  worden verklaard op basis van het arbeidsmarktgedrag van hun moeders tijdens
  de jeugd van die dochters. ‘Mede’, omdat reeds een rijke literatuur bestaat waarin de verklaring van participatie of het aantal gewerkte uren van vrouwen het
  centrale thema vormt.
  De veronderstelling dat het arbeidsmarktgedrag van de moeder ten tijde van
  de jeugd van de dochter een aanvullende verklaring kan bieden voor het arbeidsmarktgedrag van die dochter (bovenop verklaringen zoals die worden aangereikt vanuit de economische theorie van het arbeidsaanbod en de theorie van
  het menselijk kapitaal) wordt niet ondersteund waar het de arbeidsdeelname
  als zodanig betreft. De veronderstelling wordt wel ondersteund waar het gaat
  om het aantal door de dochter gewerkte uren. Deze uitkomst is opmerkelijk,
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  32
  
  omdat de ‘traditionele’ verklaringsmodellen juist nogal wat moeite hebben om
  het gebrek aan variatie in het aantal gewerkte uren tussen opeenvolgende cohorten te verklaren.
  Ook beleidsmatig lijkt de uitkomst relevant. Bij een gemiddeld wekelijks aantal gewerkte uren van bijna 28 komt het verschil in arbeidstijd van een à twee
  uur tussen dochters van werkende en niet-werkende moeders overeen met 3,5
  à 7 procent van het arbeidsaanbod gemeten in uren. Een dergelijke uitbreiding
  van het aantal door vrouwen in Nederland gewerkte uren zou een aanzienlijke
  bijdrage leveren aan het verwezenlijken van de beleidsdoelstellingen van de overheid en bijvoorbeeld een belangrijke rol kunnen spelen bij het voorkomen en
  oplossen van verwachte arbeidsmarktknelpunten uit hoofde van de vergrijzing.
   ‘Goed voorbeeld doet goed volgen’, zo kan vanuit emancipatorisch perspectief de conclusie luiden ten aanzien van de relatie tussen het arbeidsmarktgedrag van de moeders en dat van hun volwassen dochters, voor zover dit tot uitdrukking komt via het door de dochters gewerkte aantal uren. Op grond van dit
  onderzoek kunnen we geen uitspraken doen over de vraag of dezelfde intergenerationele patronen ook kunnen worden teruggevonden voor mannen en of
  ze bijvoorbeeld in gelijke mate gelden voor autochtone en allochtone vrouwen
  (onze steekproef bestond vrijwel uitsluitend uit autochtone vrouwen). Nader
  onderzoek op dit punt is dan ook gewenst.
  Vooruitlopend op dergelijk onderzoek (dat overigens pas zinvol wordt op het
  moment dat er een generatie volwassen kinderen op de arbeidsmarkt verschijnt
  waarvan de ouders ook daadwerkelijk variatie in arbeidsmarktgedrag vertonen),
  suggereren de in dit onderzoek verkregen resultaten dat bijvoorbeeld campagnes
  van overheidswege die erop gericht zijn mannen ertoe te bewegen vaker in deeltijd te gaan werken en meer zorgtaken op zich te nemen naast een direct effect
  op hun eigen huishouden, ook een indirect effect op lange termijn zouden kunnen hebben. Hetzelfde geldt voor campagnes en projecten met als doel allochtone vrouwen ‘uit huis’ te krijgen, bijvoorbeeld door hen een cursus te laten
  volgen. Vaak worden dergelijke campagnes en projecten negatief beoordeeld, bijvoorbeeld omdat het aantal deelnemers beperkt blijft of omdat degenen die een
  cursus hebben gevolgd daarna toch niet aan het werk komen. Potentiële baten
  op lange termijn, zoals via het voorbeeldgedrag voor de volgende generatie, blijven daarbij gewoonlijk buiten beeld. Dit onderzoek laat zien dat dergelijke baten
  wel degelijk kunnen optreden en ten behoeve van rationele beleidskeuzes in de
  beschouwing dienen te worden betrokken.
   anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  Noten
  1. Deze bijdrage maakt gebruik van data van de Netherlands Kinship Panel Study, waarvoor
  financiering is verkregen van het Fonds Investeringen Groot van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), onder subsidienummer 480-10-009. De NKPS
  wordt ook financieel en institutioneel gesteund door het Nederlands Interdisciplinair
  Demografisch Instituut (NIDI), de Universiteit Utrecht, de Universiteit van Amsterdam
  en de Universiteit van Tilburg. Dit onderzoek is mede mogelijk gemaakt door financiële
  ondersteuning van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek in het
  kader van het onderzoeksprogramma ‘De Bindende Kracht van Familierelaties’ (NWO-dossiernummer 457-03-006). Een op de Europese context toegespitste versie van deze bijdrage
  wordt gepubliceerd in de European Sociological Review.
  2. Tegen de tijd dat betaald werk voor moeders de standaard zal zijn geworden en er opnieuw
  (net als in de tijd dat vrouwen voltijd huisvrouw waren) nauwelijks meer variatie bestaat
  in het participatiegedrag van moeders zal het potentiële participatie-effect dat we hier
  willen onderzoeken weer verdwijnen. Wel is het mogelijk dat het aantal uren dat huidige
  en toekomstige moeders werken of de aard van het werk dat zij verrichten van invloed zal
  zijn op het arbeidsmarktgedrag van hun dochters.
  3. Ook volwassen studenten met een ‘bijbaantje’ behoren tot deze groep van 17 procent.
  4. Behalve onderzoek naar de relatie tussen de participatie van moeders en die van dochters,
  omvat de stratificatieliteratuur ook onderzoek dat laat zien dat het beroepsprestige van
  moeders en dochters samenhang vertoont. Als zodanig valt de discussie over beroepsprestige buiten de context van dit artikel, maar de uitkomsten van dergelijke studies onderstrepen wel de samenhang tussen de arbeidsmarktposities van leden van opeenvolgende
  generaties.
   5. Belangrijk is daarbij vooral de aanwezigheid van een partner. Onderzoek van onder andere
  het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft uitgewezen dat met name alleenstaande moeders zijn oververtegenwoordigd in de inkomensgroepen met de minste koopkracht (SCP,
  2005).
  6. Overigens vallen verweduwde of gescheiden vrouwen ook in deze categorie en is de status
  van alleenstaande dus niet altijd volledig een manifestatie van moderne sekseopvattingen.
  33
  
  Literatuur
  Acock, A.C. & Bengtson, V.L. (1978). On the relative inﬂuence of mothers and
  fathers: A covariance analysis of political and religious socialization. Journal
  of Marriage and the Family, 40(3), 519-530.
  Almquist, E.M. & Angrist, S.S. (1970). Career salience and atypicality of occupational choice among college women. Journal of Marriage and the Family, 32(2),
  242-249.
  Althaus, F. (1991). Young Dutch women are less likely than before to marry, bear
  children. Family Planning Perspectives, 23(4), 190-192.
  Aschaffenburg, K.E. (1995). Rethinking images of the mobility regime: Making a
  case for women’s mobility. Research in Stratiﬁcation and Mobility, 14, 201-235.
  Baaijens, C. (2005). Arbeidstijden: tussen wens en werkelijkheid. Dissertatie Universiteit Utrecht.
  Bandura, A. (1977). Social learning theory. Upper Saddle River: Prentice Hall.
  zo moeder, zo dochter?
  
  34
  
  Barber, J.S. (2001). The intergenerational transmission of age at ﬁrst birth among
  married and unmarried men and women. Social Science Research, 30, 219-247.
  Bekkers, R. (2004). Giving and volunteering in the Netherlands: sociological and psychological perspectives. Dissertatie Universiteit Utrecht.
  Bernasco, W. (1994). Coupled careers: the effects of spouse’s resources on success at work.
  Dissertatie Universiteit Utrecht.
  Bernasco, W., Graaf, P.M. de & Ultee, W.C. (1998). Coupled careers: effects of
  spouse’s resources on occupational attainment in the Netherlands. European
  Sociological Review, 14(1), 15-31.
  Bielby, D. (1978). Maternal unemployment and socioeconomic status as factors in
  daughters’ career salience. Sex Roles, 4, 249-265.
   Blau, P.M. & Duncan, O.D. (1967). The American occupational structure. New York: The
  Free Press.
  Block, J., Lippe von der, A. & Block, J.H. (1973). Sex-role and socialization patterns:
  Some personality concomitants and environmental antecedents. Journal of
  Consulting and Clinical Psychology, 41(3), 321-341.
  Booth, A. & Amato, P.R. (1994). Parental gender role nontraditionalism and offspring outcomes. Journal of Marriage and the Family, 56(4), 865-877.
  Burt, K.B. & Scott, J. (2002). Parent and adolescent gender role attitudes in 1990s
  Great Britain. Sex roles, 46(7), 239-245.
  Chodorow, N.J. (1978). The reproduction of mothering, psychoanalysis and the sociology
  of gender. Berkeley: University of California Press.
  Cuijpers, M., Boelens, A. & Cloïn, M. (2004). Betaalde arbeid. In W. Portegijs, A.
  Boelens & L. Olsthoorn (red.), Emancipatiemonitor 2004 (pp. 63-90). Den Haag/
  Rijswijk: Sociaal en Cultureel Planbureau.
  Cunningham, M. (2001a). The inﬂuence of parental attitudes and behaviors on
  children’s attitudes toward gender and household labor in early adulthood.
  Journal of Marriage and the Family, 63(1), 111-122.
  Cunningham, M. (2001b). Parental inﬂuences on the gendered division of housework. American Sociological Review, 66(2), 184-203.
  Cunningham, M., Beutel, A.M., Barber, J.S. & Thornton, A. (2005). Reciprocal relationships between attitudes about gender and social contexts during young
  adulthood. Social Science Research, 34(4), 862-892.
  Denuwelaere, M. (2003). Een ongelijke taakverdeling tussen man en vrouw: Van
  ouders naar kinderen. Mens en Maatschappij, 78(4), 355-378.
  Dulk, L. den (2001). Work-family arrangements in organisations: a cross-national study
  in the Netherlands, Italy, the United Kingdom, and Sweden. Dissertatie Erasmus Universiteit Rotterdam.
  Dykstra, P. & Fokkema, T. (2000). Partner en kinderen: belemmerend of bevorderend voor beroepssucces? Beroepsmobiliteit van mannen en vrouwen met
  verschillende huwelijks- en ouderschapscarrieres. Mens en Maatschappij, 75(2),
  110-128.
  Dykstra, P., Kalmijn, M., Knijn, T.C.M., Komter, A.E., Liefbroer, A.C. & Mulder, C.H.
   anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  (2005). Codebook of the Netherlands Kinship Panel Study, a Multi-Actor, Multi-Method
  Panel Study on Solidarity in Family Relationships, Wave 1. Den Haag: Nederlands
  Interdisciplinair Demograﬁsch Instituut.
  European Commission (2007). Tackling the pay gap between men and women.
  Brussels: European Commission Communication 18 July 2007: http://ec.europa.
  eu/employment_social/news/2007/jul/genderpaygap_en.pdf.
  Fagan, C. & Rubery, J. (1996). The salience of the part-time divide in the European
  Union. European Sociological Review, 12(3), 227-250.
  Furstenberg, F.F. (2005). Banking on families: How families generate and distribute social capital. Journal of Marriage and Family, 67, 809-821.
  Glass, J., Bengtson, V.L. & Dunham, C.C. (1986). Attitude similarity in three-generation families: socialization, status inheritance, or reciprocal inﬂuence?
  American Sociological Review, 51(5), 685-698.
  Graaf, N.D. de & Flap, H.D. (1988). “With a little help from my friends”: Social
  resources as an explanation of occupational status and income in West Germany, The Netherlands, and the United States. Social Forces, 67(2), 452-472.
  Graaf, N.D. de, Graaf, P.M. de, Kraaykamp, G. & Ultee, W.C. (1998). Family Survey
  Dutch Population (ICS Codebooks 54). Nijmegen: Faculteit Sociologie, Radboud
  Universiteit Nijmegen.
  Hayes, B.C. & Miller, R.L. (1989). Intergenerational occupational mobility within
  the Republic of Ireland – the ignored female dimension, Women’s Studies International Forum, 12, 439-445.
  Heckman, J.J. (1979). Sample selection bias as a speciﬁcation error. Econometrica,
  47(1), 153-162.
  Hendickx, J., Bernasco, W. & Graaf, P.M. de (2001). Couples’ Labour Market Participation in the Netherlands. In H.P. Blossfeld & S. Drobnič (eds.), Careers of
  Couples in Contemporary Society; From Male Breadwinner to Dual-Earner Families (pp.
  77-97). Oxford: Oxford University Press.
   Jansen, M. & Kalmijn, M. (2002). Investments in family life: the impact of value
  orientations on patterns of consumption, production and reproduction in
  married and cohabiting couples. In: R. Lesthaeghe (red.), Meaning and choice:
  value orientations and life course decisions (pp. 129-159). Den Haag: Nederlands
  Interdisciplinair Demograﬁsch Instituut.
  Kalmijn, M. (1994). Mother’s occupational status and children’s schooling. American Sociological Review, 59(2), 257-275.
  Kaufman, D.R. & Richardson, B.L. (1982). Achievement and women: Challenging the
  assumptions. New York: The Free Press.
  Khazzoom, A. (1997). The impact of mother’s occupations on children’s occupational destinations. Research in Stratiﬁcation and Mobility, 15, 57-89.
  Korupp, S.E. (2000). Mothers and the process of social stratiﬁcation. Dissertatie Universiteit Utrecht.
  Kuijsten, A. (1999). Households, families and kin networks. In L. van Wissen & P.
  Dykstra (red.), Population issues: An interdisciplinary focus (pp. 87-122). New York:
  Kluwer Academic/Plenum Publishers.
  35
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  36
  
  Lippe, T. van der (2001). The effect of individual and institutional constraints
  on hours of paid work of women: an international comparison. In T. van der
  Lippe & L. van Dijk (red.), Women’s employment in a comparative perspective (pp.
  221-243). New York: Aldine de Gruyter.
  Maddala, G.S. (1983). Limited-dependent and qualitative variables in econometrics (Vol.
  3): Cambridge University Press.
  Marsden, P.V. & Hurlbert, J.S. (1988). Social resources and mobility outcomes: A
  replication and extension. Social Forces, 66(4), 1038-1059.
  Menaghan, E.G. & Parcel, T.L. (1991). Determining children’s home environments:
  The impact of maternal characteristics and current occupational and family
  conditions. Journal of Marriage and the Family, 53(2), 417-431.
  Moen, P., Erickson, M.A. & Dempster-McClain, D. (1997). Their mother’s daughters? The intergenerational transmission of gender attitudes in a world of
  changing roles, Journal of Marriage and the Family, 59, 281-293.
   Plantenga, J. (1996). A time for working, a time for living: Structural changes in
  the division of labour and care. In B. Hessel, J.J. Schippers & J. Siegers (red.),
  Labour market inequality between men and women: current issues in law and economics (pp. 153). Amsterdam: Thesis Publishers.
  Plantenga, J. & J.J. Schippers (2000). Verkenning van het domein arbeid, zorg en
  inkomen in het kader van de meerjarennota emancipatiebeleid. In Van vrouwenstrijd naar vanzelfsprekendheid. Meerjarennota Emancipatiebeleid: Achtergronddeel (pp. 7-31), Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
  Pott-Buter, H. (1993). Facts and fairy tales about female labor, family and fertility: A
  seven-country comparison, 1950-1990. Dissertatie Universiteit van Amsterdam.
  Rapoport, R. & Rapoport, R.N. (1971). Early and later experiences as determinants
  of adult behaviour: married women’s family and career patterns. British Journal of Sociology, 22(1), 16-30.
  Román, A., Schippers, J.J. & Vlasblom, J.D. (2007). Vrouwen, gezinnen en werk: de
  ontwikkeling van de arbeidsparticipatie in Nederland. Tilburg: Organisatie voor
  Strategisch Arbeidsmarktonderzoek (OSA)
  Ruijter de, J.M.P., van Doorne-Huiskes, A. & Schippers, J.J. (2003). Size and causes
  of the occupational gender wage-gap in the Netherlands. European Sociological
  Review, 19(4), 345-361.
  Sanders, K. (1997). Mothers and daughters in the Netherlands: The inﬂuence of
  mother’s social background on daughters’ labour market participation after
  they have children. The European Journal of Women’s Studies, 4, 165-181.
  Schippers, J.J. (2002). Verkenning sociaal stelsel en werken. In Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2002), Verkenning levensloop, achtergronddeel:
  analyses van trends en knelpunten, Den Haag, pp. 43-68.
  SCP (2000). Sociaal en Cultureel Rapport 2000: Nederland in Europa. Den Haag: Sociaal
  en Cultureel Planbureau.
  SCP (2005). Armoedemonitor 2005. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau
  SCP/CBS (2006). Emancipatiemonitor 2006. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau/Centraal Bureau voor de Statistiek.
   anne van putten, pearl a. dykstra en joop j. schippers
  
  Starrels, M.E. (1992). Attitude similarity between mothers and children regarding
  maternal employment. Journal of Marriage and the Family, 54(1), 91-103.
  Thornton, A., Alwin, D.F. & Camburn, D. (1983). Causes and consequences of sexrole attitudes and attitude change. American Sociological Review, 48(2), 211-227.
  Treiman, D.J. & Terrell, K. (1975). Sex and the process of status attainment: a comparison of working women and men, American Sociological Review, 40, 174-200.
  Ultee, W.C. & Ganzeboom, H.B.G. (1992). Netherlands Family Survey 1992/93 (ICS
  Codebooks 17). Nijmegen: Faculteit Sociologie, Radboud Universiteit Nijmegen.
  Uunk, W., Kalmijn, M. & Muffels, R. (2005). The impact of young children on
  women’s labour supply: a reassessment of institutional effects in Europe. Acta
  Sociologica, 48(1), 41-62.
  Valk, H. de (2004). Taakverdelingspreferenties van allochtone en autochtone jongeren in Nederland. Mens en Maatschappij, 79(4), 322-347.
  Vlasblom, J.D. & Schippers, J.J. (2005). Arbeidsmarktconsequenties van kinderen krijgen: een verkenning van de langetermijngevolgen (OSA-publicatie nr. A216). Tilburg:
  Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek (OSA)
  Vries de, J. (2006). Measurement error in family background variables: the bias in the
  intergenerational transmission of status, cultural consumption, party preference, and
  religiosity. Dissertatie Radboud Universiteit Nijmegen.
  Witt, S.D. (1997). Parental inﬂuence on children’s socialization to gender roles.
  Adolescence, 32(126), 253 - 257.
  Wright, D.W. & Young, R. (1998). The effects of family structure and maternal
  employment on the development of gender-related attitudes among men and
  women. Journal of Family Issues, 19(3), 300-315.
   37
  
  zo moeder, zo dochter?
  
  Cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  Intergenerationele overdracht versus culturele mobiliteit
  
  Ineke Nagel
  
  Inleiding
  Het bijwonen van toneelvoorstellingen of klassieke concerten en het bezoeken
  van musea zijn culturele activiteiten waaraan in de westerse samenleving een
  zeker prestige ontleend wordt. De deelname aan dit soort culturele activiteiten
  is gangbaar onder leden van hogere sociale statusgroepen en ook in het onderwijs wordt geleerd dat deze culturele activiteiten waardevol en nastrevenswaardig zijn (Bourdieu & Darbel, 1991 [1969]; Dimaggio & Mohr, 1985). De deelname
  aan dit soort activiteiten kan daarom gezien worden als een geschikt middel
  om de sociale positie aan anderen duidelijk te maken. Immers, omdat culturele
  activiteiten geassocieerd worden met een hoge sociale status, kan deelname aan
  deze activiteiten een subtiele manier zijn om te laten zien dat men beschikt
  over de smaak van de hogere sociale statusgroepen. In deze kringen zou deelnemen aan cultuur een bevestiging van de sociale positie zijn (Dimaggio & Useem,
  1978), terwijl niet-deelnemen aan cultuur juist een signaal zou zijn dat men wellicht niet thuishoort in de hogere sociale kringen. Cultuurparticipatie zou sociale statusgroepen bovendien in staat stellen om potentiële leden te beoordelen
  en hen vervolgens tot hun kringen toe te laten of juist buiten te sluiten. Omgekeerd zou het voor nieuwkomers een manier zijn om zich toegang te verwerven
  tot hogere sociale statusgroepen (Bourdieu & Passeron 2000 [1970]; Dimaggio &
  Useem, 1978; Lamont & Lareau, 1988). Een cultureelgeoriënteerde leefstijl kan zo
  helpen bij het doorlopen van een succesvolle onderwijsloopbaan, het krijgen van
  een goede baan, of het sluiten van een aantrekkelijk huwelijk (Dimaggio & Mohr,
  1985). Omdat cultuurparticipatie verondersteld wordt een rol te spelen bij het
  handhaven en verkrijgen van hogere sociale posities, is het een belangrijke vraag
  in hoeverre zich sociale ongelijkheden voordoen in de participatie in culturele
  activiteiten.
   In de sociologie is dan ook al veel onderzoek verricht naar de vraag hoe cultuurparticipatie tot stand komt (Bourdieu & Darbel, 1991 [1969]; Dimaggio &
  
  40
  
  Useem, 1978), met name ook in Nederland (De Jager 1967; Ganzeboom, 1982;
  Wippler, 1968). Uit dit onderzoek komen consequent twee belangrijke determinanten van cultuurparticipatie naar voren: het milieu van herkomst en het
  bereikte opleidingsniveau.
  Al in de jaren ’60 benadrukte de Franse socioloog Bourdieu het doorslaggevende belang van het ouderlijk milieu voor de latere cultuurparticipatie. Bourdieu (Bourdieu & Darbel, 1991 [1969]) was ervan overtuigd dat de competentie
  die nodig is om kunst en cultuur te kunnen begrijpen en om onderscheid te
  kunnen maken tussen goede en slechte smaak, alleen in het ouderlijk gezin te
  leren is. De vanzelfsprekendheid waarmee hogere sociale statusgroepen omgaan
  met kunst en cultuur kan volgens hem alleen het gevolg zijn van de lange periode waarin zij van jongs af aan door hun ouders steeds weer in contact zijn
  gekomen met kunst en cultuur. In Nederland was De Jager (1967) de eerste die
  het belang van de zogenoemde primaire socialisatie voor de cultuurdeelname
  benadrukte. Degenen die thuis met kunst en cultuur zijn opgegroeid, houden
  volgens hem hun leven lang een voorsprong op degenen die hier later en op een
  andere manier mee in aanraking zijn gekomen. Hoewel ook op school aan kunst
  en cultuur gedaan wordt, is deze invloed volgens hem hooguit tijdelijk en wordt
  deze snel weer ongedaan gemaakt wanneer ze niet ondersteund wordt door de
  sociale omgeving. Hoewel Bourdieu en De Jager beiden de rol van de ouders uitgebreid aan de orde hebben gesteld, hebben zij de invloed ervan empirisch niet
  overtuigend kunnen vaststellen (Bourdieu & Darbel, 1991[1969]; De Jager, 1967).
   Pas later hebben vele studies het belang van intergenerationele overdracht voor
  de cultuurparticipatie empirisch aangetoond. In de meeste van deze studies is
  cultuurparticipatie van de ouders gemeten door terug te vragen naar het cultureel gedrag van de ouders in de tijd dat de respondent opgroeide. Dit onderzoek
  laat zonder uitzondering een sterk verband zien tussen de actuele cultuurdeelname en de culturele activiteiten in het ouderlijk milieu (De Haan & Knulst,
  2000; Ganzeboom, 1989; Ganzeboom & De Graaf, 1991; Van Eijck, 1996). Dezelfde
  sterke relaties treden op wanneer ouders zelf zijn ondervraagd over hun culturele gedrag in het verleden (De Vries, 2006; Nagel & Ganzeboom, 2002). Studies
  die de effecten van ouderlijk milieu inschatten door de cultuurparticipatie van
  broers en zussen met elkaar te vergelijken, laten zien dat de totale gezinsinvloed
  nog veel groter is dan het gemeten culturele voorbeeld van de ouders (Ganzeboom & De Graaf, 1991; Nagel & Ganzeboom, 2002; Van Eijck, 1996).
  De andere belangrijke determinant van cultuurdeelname is het opleidingsniveau. Stelselmatig worden grote verschillen tussen hoger en lager opgeleiden
  gevonden (De Vries, 2006; Dimaggio & Useem, 1978; Ganzeboom, 1984; Katz &
  Gurevitch, 1976; Wippler, 1968). Vaak wordt dit geïnterpreteerd als een effect
  van het onderwijs. Hoger opgeleiden zouden tijdens hun langere onderwijsloopbaan vaker in aanraking zijn gekomen met kunst en cultuur. Empirisch onderzoek laat zien dat dit niet een volledige verklaring biedt. Weliswaar blijkt uit
  verschillende studies dat het onderricht in kunst en cultuur in het onderwijs tot
  
  ineke nagel
  
  een verhoging van de latere cultuurdeelname kan leiden (Kracman, 1996; Nagel,
  Ganzeboom, Haanstra & Oud, 1997; Ranshuysen & Ganzeboom, 1993), maar de
  bestaande opleidingsverschillen zijn maar voor een klein deel via deze weg te
  verklaren (Maas, Verhoef & Ganzeboom, 1990; Ranshuysen & Ganzeboom, 1993).
   In diverse studies is aangetoond dat verschillen tussen hoger en lager opgeleiden
  niet volledig op conto komen van het genoten onderwijs zelf, maar voor een deel
  weer terug te voeren zijn op verschillen in het milieu van herkomst. Degenen
  van wie de ouders cultureel actief waren hebben meer succes in hun schoolloopbaan dan degenen van wie de ouders minder belangstelling hadden voor
  kunst en cultuur (Aschaffenburg & Maas, 1997; De Graaf, 1986, 1988; De Graaf &
  De Graaf, 2002; De Graaf, De Graaf & Kraaykamp, 2000; Niehof, 1997). Toch zijn
  er, onafhankelijk van het milieu van herkomst, ook belangrijke verschillen in
  culturele participatie tussen hoger en lager opgeleiden.
  Dat milieu van herkomst en opleidingsniveau beide in sterke mate geassocieerd zijn met cultuurparticipatie, lijkt erop te wijzen dat zowel intergenerationele overdracht als culturele mobiliteit een rol spelen. Deels wordt een culturele leefstijl rechtstreeks overgedragen van ouders op kinderen; voor een deel
  ook lijkt een culturele leefstijl via het onderwijs tot stand te kunnen komen. In
  hoeverre de cultuurparticipatie van jongeren die het resultaat is van intergenerationele overdracht, ook daadwerkelijk kan veranderen onder invloed van de
  onderwijsloopbaan, is nog een open vraag. In feite is het een dynamische vraag
  die alleen aan de hand van longitudinale gegevens beantwoord kan worden.
   Om meer inzicht te krijgen in de invloed van intergenerationele overdracht
  en culturele mobiliteit, analyseer ik paneldata en onderzoek ik het verloop van
  de cultuurparticipatie in de leeftijd van 14 tot 24 jaar. Dit is een leeftijdsperiode
  waarin jongeren zich in hun opleidingsniveau steeds sterker van elkaar gaan
  onderscheiden. Verschillen in culturele participatie tussen jongeren aan het
  begin van deze periode vloeien naar verwachting (nog) grotendeels voort uit verschillen in culturele participatie van hun ouders. Aangenomen kan worden dat
  jongeren vanaf 14-jarige leeftijd in staat zijn ook zonder begeleiding van ouders
  of docenten aan culturele activiteiten deel te nemen en hun eigen keuzes daarin
  te maken. Door de cultuurparticipatie over de tijd te volgen kan nagegaan worden in hoeverre initiële verschillen op grond van het ouderlijk milieu blijven
  bestaan dan wel veranderen als gevolg van ontwikkelingen in de onderwijsloopbaan. De volgende vragen worden in dit artikel beantwoord:
  – Hoe sterk zijn de invloeden van het ouderlijk milieu en het opleidingsniveau
  op de cultuurparticipatie in deze leeftijdsfase en hoe verhouden beide zich
  tot elkaar?
  – In hoeverre doen de invloeden van het ouderlijk milieu en het opleidingsniveau op de cultuurparticipatie zich onafhankelijk van elkaar voor? In hoeverre verloopt de invloed van de ouders via het opleidingsniveau?
  – In hoeverre doen zich veranderingen voor in de cultuurparticipatie als gevolg
  van veranderingen in de onderwijsloopbaan?
  
  41
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  – Is er een wisselwerking tussen het ouderlijk milieu en het opleidingsniveau:
  versterken beide invloeden elkaar of compenseren zij elkaar?
  42
  
  De data zijn afkomstig van het onderzoeksproject ‘Jongeren & Cultuur’ (Ganzeboom & Nagel, 2007). Bestudeerd wordt een selectie van 2547 scholieren die
  tussen 14- en 17-jarige leeftijd op school een vragenlijst hebben ingevuld over
  hun culturele activiteiten en die vervolgens met tussenpozen van gemiddeld
  twee jaar opnieuw benaderd zijn via een postenquête. Tijdens de eerste vervolgondervraging is ook één van de ouders benaderd om een vragenlijst in te vullen
  over zijn of haar culturele activiteiten. Het resultaat is een panelbestand met
  informatie over ontwikkelingen in de cultuurparticipatie van jongeren tussen
  de 14 en de 24 jaar, van wie van het merendeel onafhankelijke informatie van de
  ouders beschikbaar is.
   Hypothesen
  Om de rol van cultuurparticipatie bij de verwerving van sociale status te verklaren, zijn door Dimaggio (1982) twee modellen onderscheiden: het model van culturele reproductie en het model van culturele mobiliteit. Hoewel beide modellen
  door Dimaggio opgevoerd zijn ter verklaring van het opleidingsniveau, kunnen
  er ook hypothesen uit afgeleid worden over de cultuurparticipatie van jongeren
  en de rol die intergenerationele overdracht en culturele mobiliteit spelen bij de
  totstandkoming daarvan. Hieronder baseer ik mij op beide modellen en leid ik
  hypothesen af over de rol van intergenerationele overdracht en culturele mobiliteit bij de totstandkoming van cultuurparticipatie onder jongeren. In tegenstelling tot Dimaggio (die niet over de gegevens over de cultuurdeelname van de
  ouders beschikte) wordt ook de cultuurparticipatie van de ouders betrokken in
  de verklaring van cultuurparticipatie.
  Het model van culturele reproductie is gebaseerd op de ideeën van Bourdieu.
  Volgens dit model dragen ouders zowel hun leefstijl als hun sociale positie in
  sterke mate over op hun kinderen (Bourdieu, 2000 [1970]; Bourdieu & Darbel,
  1991 [1969]). Kinderen van cultureel actieve ouders komen al vanaf jonge leeftijd
  in aanraking met cultuur en maken zich gedurende de opvoeding geleidelijk een
  culturele leefstijl eigen. Volgens Bourdieu kan een culturele leefstijl ook alleen
  maar aangeleerd worden via langdurige en deels onbewuste processen van culturele overdracht tijdens de opvoeding, en niet in het onderwijs (Bourdieu &
  Darbel, 1991 [1969]). Dit model kent dus een sterk overheersende invloed toe aan
  het ouderlijk milieu (H1a). Of de overdracht al volledig voltooid is aan het begin
  van de adolescentie (stabiele invloed), of dat de processen van overdracht dan
  nog aan de gang zijn (toenemende invloed), is niet duidelijk. Wel kan verwacht
  worden dat de invloed van de ouders in de periode van adolescentie tot de jonge
  volwassenheid groot zal blijven.
  