title: W. Thomas, R.A. Verdonk, Encuentros en Flandes. Relaciones e intercambios hispanoflamencos a inicios de la Edad Moderna
text: 212
  
  Recensies
  
  verzekeren, uit angst het belangrijkste kapitaal waarover zij beschikten te verliezen, namelijk
  hun revolutionair gedragen onrecht (delen van de arbeidersbeweging) of hun benarde
  zelfstandigheid (grote delen van de traditionele middenstand). Zo zou er nog meer zijn aan te
  voeren, zoals iets meer belangstelling voor de wortels van die moderne behoefte om geen
  ramp zonder aanwijsbare schuldigen te accepteren.
  Nu lijkt het alsof deze recensie, na obligate loftuitingen uiteindelijk zeer kritisch uitpakt. Dat
  is niet het geval. Het gaat hier om een zeer doorwrochte studie, die op bewonderenswaardige
  wijze de meest uiteenlopende gegevens bijeen heeft gebracht en voortdurend gebruik maakt
  van de meest recente inzichten, met name op het gebied van de demografie, de medische en
  economische geschiedenis. Waar het hier om gaat is aannemelijk te maken dat er naast deze
  indrukwekkende analyse van zekerheidsregelingen op basis van een economisch primaat en
  gestuurd door de theorie van de rational choice nog voldoende ruimte is voor een andere
  benadering. Het Verbond van Verzekeraars, dat al enige jaren zo ruimhartig dit onderzoek
  financiert, zal de historische professie dan ook ten zeerste aan zich verplichten door dit onderzoek
  voort te laten zetten, zij het dat in het vervolgonderzoek de zekerheidsregelingen ook gezien
  worden als uitingen van mentaliteit en cultuur, met een grote belangstelling voor de irrational
  choice die mensen vaak maken in hun omgang met al die ingewikkelde 'menselijke angsten en
  verlangens.'
  Piet de Rooy
  
  W. Thomas, R. A. Verdonk, ed., Encuentros en Flandes. Relaciones e intercambios
  hispanoflamencos a inicios de la Edad Moderna (Avisos de Flandes VI; Leuven: Leuven University Press, Soria: Fundación Duques de Soria, 2000, xii + 376 blz., ISBN 90 5867 087 2).
   Op de voorkant van deze bundel staat een prachtig glasraam uit de kerk van Steenhuffel, met
  daarop temidden van Maria en enkele heiligen, de schenkers Anna van Boechout en haar
  echtgenoot Alvaro de Almaras, heer van Diepensteyn, die het raam in 1535 hadden laten maken.
  In het boek wordt verder nergens verwezen naar de beide personen, maar de boodschap lijkt
  duidelijk: deze Spaanse heer en Nederlandse dame vormen een prachtige symbolische uitbeelding van de titel van de bundel: 'ontmoetingen in de Lage Landen.' Onze Spaanse 'Don'
  was echter reeds een geboren Antwerpenaar, zoon van een koopman uit Segovia en een Nederlandse moeder. Daarom kon Alvaro ook zonder problemen schepen worden van de Scheldestad.
  Eenzelfde herkomst geldt voor Baltasar de Ayala, die ons op bladzijde 102 aankijkt, als voorbeeld van perfecte integratie van de Spanjaarden. Zo zien we met de ondertitel van de bundel
  dat 'de Hispano-Vlaamse betrekkingen en uitwisselingen aan het begin van de Nieuwe Tijd'
  vaak zelfs dieper zijn geweest dan we op het eerste oog vermoeden. Overigens, op de achterzijde
  van het boek vinden we afbeeldingen van een Vlaamse edelman, een Waalse burger en een
  Spaanse prostituée.
   De bundel bestaat voornamelijk uit bijdragen van Spaanse en Vlaamse historici aan een
  lezingenreeks en een congres in Antwerpen in 1995. De uitgave heeft dus vijfjaar op zich laten
  wachten. Sommige bijdragen, vooral van de buitenlandse gasten, hebben enkele jaren
  onaangeraakt op de plank gelegen, terwijl enkele andere bijdragen nog verwijzingen bevatten
  naar meer recente literatuur. De erg goedkope opmerking dat vijf jaar voor een reeks die
  'Nieuwsberichten uit de Lage landen' heet, wat aan de lange kant is, kan maar beter zo snel
  mogelijk gemaakt zijn. Het is het zesde deel uit een uiterst waardevolle reeks waarin de HispanoVlaamse relaties uit vroeger eeuwen centraal staan. Alvorens in te gaan op de inhoud moet
  
  Recensies
  
  213
  
  alleen nog gezegd worden dat de Spaanse culturele stichting 'Duques de Soria', die sinds
  enige jaren actief is in België en Nederland, voor een deel de drijvende kracht is geweest bij de
  totstandkoming van de 'ontmoetingen in de Lage Landen', zowel in 1995 als bij de uitgave.
  De zeer uitgebreide inleiding door Werner Thomas en Eddy Stols, die reeds eerder in het
  Nederlands is verschenen, biedt de lezer een totaaloverzicht van de integratie van de Lage
  Landen in de 'Monarquía Hispánica'. Bij de onmisbare beschrijving van de dynastieke en
  politieke verwikkelingen gebruiken de auteurs gelukkig veel aardige citaten uit reisbeschrijvingen. Hoewel daarna de economische en demografische betrekkingen aan bod komen,
  ligt de voorliefde van de auteurs toch bij de culturele betrekkingen. Dezelfde tendens ligt ten
  grondslag aan de gehele bundel, waarin weinig te vinden valt over de politiek, iets meer over
  de economie, maar de nadruk vooral ligt op de hogere cultuur.
   Sprekend over de Zwarte Legende van Spanje krijgt het noordelijk deel van de lezers van
  deze Bijdragen duidelijk te horen hoe verschillend de beleving van de 'Spaanse ontmoeting' is
  geweest: 'Tot op de dag van vandaag hebben de Nederlanders er problemen mee om afstand te
  nemen van de legende en om de gebeurtenissen van de zestiende eeuw te bezien in hun historische context.' Slechts gescheiden door een alineagrens volgt meteen daarop de volgende
  dodelijke zin: 'In de Zuidelijke Nederlanden verdween de Zwarte Legende met het aantreden
  van de aartshertogen en met het Spaanse bestuur vanaf 1621... .' Het noorden heeft dus nog
  iets in te halen.
  De andere zestien bijdragen kunnen hier niet allemaal besproken worden. Het niveau is ook
  zeer wisselend en niet altijd het resultaat van recent onderzoek. De studie van de zeer productieve
  Spaanse geleerde Tellechea Idigoras over de Spaanse studenten in Leuven in 1557 is grotendeels
  gebaseerd op zijn destijds baanbrekend artikel over deze studenten uit 1963, verschenen in de
  Revista Espanola de Teologia. In de toegevoegde lange lijst van Spaanse studenten in Leuven
  vinden we'echter niet de Alvaro de Almaras 'Antwerpiensis', die daar in 1554 ging studeren.
   Van een andere veelschrijver, de Fransman Joseph Perez, zijn zelfs twee artikelen opgenomen
  in deze bundel, waaronder een bijdrage over het 'Erasmismo'. Het humanistische thema wordt
  verder uitgewerkt door Lia Schwartz in een uitvoerig artikel over de invloed van Lipsius op
  Francisco de Quevedo. Via Arias Montano wordt dit thema in enkele artikelen verder verwerkt
  en verbonden met een laatste thema in de bundel: de wereld van het boek. Zelfs Geoffrey
  Parker sluit hier in zijn bijdrage over het Spaanse leger in de Nederlanden bij aan, aangezien
  hij zich vooral richt op literaire beschrijvingen. Zijn aandacht gaat zelfs door tot de film
  'Kermesse Héroique' van Feyder uit 1935, die overal in Europa veel stof heeft doen opwaaien.
  Het is deze combinatie van literatuur en Spaanse soldaten die enkele jaren geleden onderwerp
  is geweest van een boeiend artikel van Frans Robben over Spaanse militairen als klanten van
  Plantijn in Antwerpen. Jaime Moll eindigt één van zijn twee artikelen met een eerbetoon aan
  deze te jong overleden hispanist.
  Een laatste opmerking betreft eigenlijk niet dit boek. Het feit dat men in Leuven de moeite
  neemt om Spaanse historici — die het in Spanje niet aan publicatieruimte ontbreekt — in het
  Spaans uit te geven, deed mijn gedachten uitgaan naar een bundel met Nederlandse vertalingen
  van artikelen van de huidige generatie Spaanse historici. Zeker gezien de opmerking over de
  hardnekkige Zwarte Legende in het noorden zou dit wel eens zeer welkom kunnen zijn. Maar
  dat moet maar in datzelfde noorden worden ondernomen.
  Raymond Fagel
  
  214
  
  Recensies
  
  J. Jonker, K. Sluyterman, Thuis op de wereldmarkt. Nederlandse handelshuizen door de eeuwen
  heen (Den Haag: Sdu Uitgevers, 2000, 431 blz., €40,79, ISBN 90 12 08907 7).
   In 2000 bestond de internationale handelsonderneming Hagemeyer honderd jaar. Ter gelegenheid
  van deze verjaardag verstrekte dit handelshuis aan twee historici de opdracht de geschiedenis
  van de bedrijfstak, waartoe ook Hagemeyer behoort, vanaf ongeveer 1600 te boek te stellen.
  Het resultaat is een in verschillende opzichten prachtig boek. De eerste vier hoofdstukken, die
  de periode tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog beslaan, zijn geschreven door J. Jonker;
  de laatste vier die lopen tot het heden zijn van de hand van K. Sluyterman. De korte inleidende
  en slothoofdstukjes zijn van beide auteurs samen.
   Dit boek verstaat onder internationaal handelshuis een bedrijf dat internationale handel bedrijft
  in een ruim assortiment goederen op verschillende markten en daardoor een duidelijke identiteit
  heeft verworven door continuïteit. Het maakt naar modern economisch taalgebruik deel uit
  van de sector van de commerciële dienstverlening. Doorgaans produceren handelshuizen geen
  goederen maar vervullen zij een bemiddelende rol tussen producent en consument zonder zelf
  aan de eindverbruiker te verkopen. Deze taak is voorbehouden aan de kleinhandel. Het handelshuis voert een groot assortiment dat in de tijd wisselt en deze kenmerken vinden we terug in de
  geschiedenis van de handelshuizen. In de zeventiende eeuw waren de verhandelde goederen
  graan, vis en zout maar ook scheepshout en teer. Amsterdam verwierf, mede als gevolg van het
  verdrag van Spiers uit 1544, een centrale positie als graanstapel van Europa, die, zo verhaalt
  dit boek, nog werd versterkt door de val van Antwerpen in 1585. De stroom vakbekwame of
  geletterde vluchtelingen uit Zuid-Nederland, die tezelfdertijd op gang kwam, verstevigde de
  handel verder doordat zij werd ingebed in de zich ontplooiende nijverheid en geldhandel van
  de nog jonge Republiek. Naast deze politieke invloeden droegen ook de arbeidsbesparende
  technische vernieuwing in de scheepsbouw — genoemd wordt het fluitschip —, de ontsluiting
  van nieuwe gebieden in het kielzog van de Spaanse en Portugese ontdekkingsreizen en de
  verbetering van het berichtenverkeer onder de kooplieden bij tot het economisch succes van de
  Zeven Verenigde Provinciën en in het bijzonder van het gewest Holland. De grote handelshuizen
  waren die van de gebroeders De Geer en van de familie Trip, maar de voornaamste zouden
  spoedig de VOC en WIC worden. Hun handel was lange afstandhandel en betrof spece-rijen,
  suiker en andere producten met hoge toegevoegde waarde. De auteurs noemen de VOC een
  militair-industrieel complex maar veronachtzamen daarmee wellicht dat dit geheel ondergeschikt
  was aan de handelsbelangen. Ingenieuze vormen van driehoekshandel worden ten tonele gevoerd
  die, zo viel mij in, slechts zijn geëvenaard in de tijd van de deviezenschaarste na 1945. Elk
  succes roept echter weerstand op en zo verging het ook de handelshuizen van toen. Met de
  relatieve achteruitgang van de Republiek verloren de handelshuizen hun dominante positie al
  bleven vele profiteren van de groei van de Europese handel. De auteurs spreken in dat verband
  hun verbazing uit over het feit dat de Republiek tot omstreeks 1790 haar positie in de buitenlandse
  handel wist te handhaven. 