title: None
text: De culturele leefstijl van de ouders heeft niet alleen direct effect op de cul-
  
  ineke nagel
  
  tuurparticipatie van de kinderen. Ook is de veronderstelling dat kinderen van
  cultureel actieve ouders op een hoger niveau van het voortgezet onderwijs
  terechtkomen en vervolgens doorstromen naar hogere vervolgopleidingen. In
  het onderwijssysteem levert een culturele leefstijl voordelen op: kinderen van
  cultureel actieve ouders slagen er beter in de processen van selectie en zelfselectie in het onderwijs te doorstaan en doorlopen het onderwijs uiteindelijk succesvoller. Het culturele reproductiemodel voorspelt slechts een geringe zelfstandige bijdrage van het opleidingsniveau. De invloed van het opleidingsniveau is
  namelijk een verborgen invloed van de culturele leefstijl van de ouders, die via
  het onderwijs verloopt (H2a). Als dit zo is, kan ook verwacht worden dat verschillen in cultuurparticipatie niet toenemen naarmate het onderwijs zich differentieert, maar al vóór die tijd aanwezig zijn (H3a). Ten slotte voorspelt het model
  van culturele reproductie dat, als er al effecten zijn vanuit het onderwijs, het
  met name kinderen uit cultureel actieve gezinnen zijn die hiervan profiteren en
  de invloeden van ouderlijk milieu en onderwijs op de cultuurparticipatie elkaar
  dus versterken (H4a). De voorsprong van jongeren uit cultureel actieve gezinnen
  wordt onder invloed van de onderwijsloopbaan niet kleiner, maar neemt toe.
  Volgens het model van culturele mobiliteit is intergenerationele overdracht
  niet doorslaggevend bij de totstandkoming van cultuurparticipatie onder jongeren. Cultuuroverdracht vanuit het ouderlijk milieu is weliswaar belangrijk,
  maar is niet zo allesbepalend als het culturele reproductiemodel veronderstelt.
   Volgens dit model is het goed mogelijk buiten het ouderlijk milieu om cultureel actief te worden. Een voor jongeren voor de hand liggende manier om met
  cultuur in aanraking te komen, is via het onderwijs. Verondersteld kan worden
  dat een hoog opleidingsniveau leidt tot een sterkere deelname aan culturele
  activiteiten, bijvoorbeeld omdat kunst en cultuur in sterkere mate deel uitmaken van het curriculum bij hogere onderwijstypes en daar ook in sterkere mate
  medescholieren te vinden zijn van wie de ouders een culturele leefstijl voeren.
  De verwachting is dat het opleidingsniveau ten minste even belangrijk zal zijn
  voor de cultuurparticipatie als intergenerationele overdracht (H1b). Bovendien
  kan verwacht worden dat de opleidingsverschillen in cultuurparticipatie sterker
  worden, zodra het opleidingsniveau zich sterker differentieert (H3b).
  Volgens het model van culturele mobiliteit wordt het schoolsucces van de
  kinderen niet in sterke mate door het ouderlijk milieu bepaald. Voor de cultuurparticipatie van jongeren betekent dit dat de (gematigde) invloed van ouderlijk
  milieu en die van het opleidingsniveau zich onafhankelijk van elkaar zullen
  voordoen (H2b). Volgens dit model biedt het opleidingsniveau juist mogelijkheden voor kinderen uit weinig cultureel actieve milieus om in aanraking te
  komen met cultuur en zich een culturele leefstijl aan te meten. Het opleidingsniveau heeft in dat geval een sterker effect naarmate kinderen uit een minder
  cultureel actief ouderlijk milieu komen (H4b). Jongeren van wie de ouders geen
  belangstelling hebben voor cultuur lopen hun achterstand in via het onderwijs.
  Het onderwijs zwakt initiële verschillen in cultuurdeelname af. Tabel 1 biedt
  een overzicht van de hypothesen.
   43
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  Tabel 1 Schematisch overzicht van de hypothesen die voortvloeien uit het model van culturele
  reproductie en het model van culturele mobiliteit
  44
  
  Culturele reproductie
  
  Culturele mobiliteit
  
  H1a: Het ouderlijk milieu heeft een sterkere
  
  H1b: De positieve invloed van het opleidings-
  
  positieve invloed op cultuurparticipatie dan het
  
  niveau op cultuurparticipatie is ten minste even
  
  opleidingsniveau.
  sterk als die van het ouderlijk milieu.
  H2a: Het opleidingsniveau vormt, naast het ou-
  
  H2b: De effecten van ouderlijk milieu en oplei-
  
  derlijk milieu, geen toegevoegde verklaring voor
  
  dingsniveau doen zich onafhankelijk van elkaar
  
  verschillen in cultuurparticipatie.
  voor.
  H3a: Opleidingsverschillen in cultuurparticipa-
  
  H3b: Opleidingsverschillen in cultuurparticipatie
  
  tie zijn aanwezig vóórdat het onderwijs gevolgd
  
  nemen toe naarmate de onderwijsloopbanen
  
  wordt.
  zich differentiëren.
  H4a: Het opleidingsniveau heeft een sterker
  
  H4b: Het opleidingsniveau heeft een sterker
  
  positief effect naarmate kinderen uit een cultu-
  
  positief effect naarmate kinderen uit een minder
  
  reel actiever ouderlijk milieu komen.
  cultureel actief ouderlijk milieu komen.
   Methode
  Data
  Zoals eerder is vermeld, zijn de gegevens die voor de beantwoording van de
  onderzoeksvraag gebruikt worden afkomstig uit het onderzoeksproject ‘Jongeren & Cultuur’ (Ganzeboom & Nagel, 2007). In dit grootschalige en meerjarige
  wetenschappelijke onderzoeksproject zijn scholieren uit de klassen drie, vier en
  vijf van het voortgezet onderwijs in de schoolklas ondervraagd over hun deelname aan culturele activiteiten. Vervolgens zijn zij na een periode van één of
  twee jaar opnieuw via een postenquête benaderd. Op dat moment is ook een
  van de ouders gevraagd zijn of haar medewerking te verlenen. De gegevens die
  voor de analyses in dit artikel gebruikt worden, hebben betrekking op scholieren
  die in september 1998, in mei 2000 of in mei 2001 voor het eerst op school zijn
  ondervraagd over hun culturele activiteiten. De vervolgmetingen vonden plaats
  in maart 1999 (alleen cohort 1998), september 2000 (alleen cohort 1998), september 2002 en in december 2004 (alle cohorten). Van de ouders is de informatie
  gebruikt uit hun eerste ondervraging in september 2000 (cohort 1998) of september 2002 (cohorten 2000 en 2001).
   Het onderzoeksdesign is voortgekomen uit het ontwerp van de eerste meting
  in september 1998, een ondervraging van 1521 scholieren in het voortgezet
  onderwijs. Het doel van de eerste meting was de evaluatie van een CJP-veldexperiment waarbij vierdeklassers uit het voortgezet onderwijs in acht middelgrote
  steden in Nederland gratis een Cultureel Jongeren Paspoort kregen toegestuurd
  
  ineke nagel
  
  (Ganzeboom & Nagel, 1999). In deze acht middelgrote steden1 zijn daartoe steeds
  op drie willekeurig gekozen scholen drie klassen scholieren ondervraagd: twee
  vierde klassen (experimentele groep) en een derde of vijfde klas (vergelijkingsgroep). Een half jaar later, in maart 1999, werd bij een steekproef van deze oorspronkelijke groep een nameting gedaan via telefonische ondervraging. In september 2000 is dit cohort voor de tweede maal benaderd, ditmaal via een postenquête. Ook de ouders van deze groep jongeren hadden op dat moment een
  vragenlijst ontvangen.
  De ondervraging van de nieuwe cohorten scholieren in mei 2000 en in mei
  2001 kwam voort uit een vervolgopdracht van het Ministerie van OCW en Cultuurnetwerk Nederland om het nieuwe kunstvak Culturele en Kunstzinnige Vorming 1 (ckv1) te evalueren. Opnieuw werden daartoe schoolklassen in het derde,
  vierde en vijfde leerjaar van uiteenlopende schoolniveaus ondervraagd. Bij de
  trekking van de steekproef van te ondervragen klassen is gestreefd naar een
  spreiding van opleidingsniveau en leerjaar binnen een school en zijn de hogere
  niveaus (havo en vwo) oververtegenwoordigd vanwege hun aanbod van het vak
  ckv1. Voor de meetmomenten van mei 2000 en mei 2001 is de steekproef uitgebreid naar 14 gemeenten in Nederland, waaronder twee grote steden2. Bovendien
  werd het aantal scholen per gemeente opgehoogd, waarbij in de grote steden verhoudingsgewijs meer scholen werden getrokken dan in de ook toegevoegde vier
  kleinere gemeenten.
   In september 2002 en in december 2004 zijn de drie cohorten, uit 1998, 2000
  en 2001, opnieuw benaderd via een postenquête. Voor de jongste cohorten zijn
  dit de eerste en de tweede herondervraging; het oudste cohort is dan al voor de
  derde en vierde keer thuis benaderd. In 2002 zijn ook de ouders van de cohorten
  uit 2000 en 2001 voor de eerste keer benaderd.
  Non-respons heeft zich in dit onderzoeksontwerp voorgedaan op het niveau
  van school, klas en individu. In 1998 hebben alle benaderde scholen hun medewerking gegeven; in mei 2000 hebben enkele scholen hun medewerking geweigerd en deze zijn vervolgens in mei 2001 niet opnieuw benaderd. De scholen die
  2001 benaderd zijn, hebben allemaal meegedaan. Op het niveau van klassen is
  eigenlijk de grootste non-respons te vinden. De indruk bestaat dat in het voorjaar de tijdsdruk oploopt vanwege de druk om het lesprogramma af te ronden
  voor het einde van het schooljaar, vooral voor de klassen vier en vijf van havo- en
  vwo-niveau. Op individueel niveau is er bij de eerste meting niet of nauwelijks
  sprake van non-respons. In principe doen voltallige klassen mee en heeft de nonrespons alleen betrekking op afwezige leerlingen. Wel is het zo dat een aantal
  leerlingen vervolgdeelname aan het onderzoek onmogelijk heeft gemaakt door
  hun naam- en adresgegevens niet in te vullen. Bij de vervolgondervragingen is
  er sprake van een grotere non-respons. In 2000 heeft 72 procent van cohort 1998
  meegedaan; in 2002 en 2004 respectievelijk 49 procent en 43 van de totale groep
  leerlingen3. Van de ouders heeft 54 procent bij de eerste vervolgondervraging
  deelgenomen aan het onderzoek.
   45
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  Tabel 2 Leerlingen van cohorten 1998, 2000 en 2001 naar schoolniveau en leerjaar, zoals
  aangetroffen tijdens de eerste klassikale meting. Aantallen in oorspronkelijke steekproef en aantallen en percentages in selectie
  46
  3
  
  4
  
  5
  
  Totaal
  
  N
  
  516
  
  151
  
  n
  
  251
  
  101
  
  352
  
  %
  
  48,6
  
  66,9
  
  52,8
  
  N
  
  387
  
  175
  
  562
  
  n
  
  233
  
  134
  
  367
  
  %
  
  60,2
  
  76,6
  
  65,3
  
  N
  
  372
  
  745
  
  84
  
  1201
  
  n
  
  250
  
  468
  
  70
  
  788
  
  %
  
  67,2
  
  62,8
  
  83,3
  
  65,6
  
  N
  
  310
  
  540
  
  242
  
  1092
  
  n
  
  208
  
  423
  
  140
  
  771
  
  %
  
  67,1
  
  78,3
  
  57,9
  
  70,6
  
  132
  
  151
  
  92
  
  375
  
  Vbo
  667
  
  Mavo
  
  Havo
  
  Atheneum
  
  Gymnasium
  N
  n
  
  100
  
  116
  
  53
  
  269
  
  %
  
  75,8
  
  76,8
  
  57,6
  
  71,7
  
  N
  
  1717
  
  1762
  
  418
  
  3897
  
  n
  
  1042
  
  1242
  
  263
  
  2547
  
  %
  
  60,7
  
  70,5
  
  62,9
  
  65,4
  
  Totaal
  
  BRON: Jongeren & Cultuur (1998-2004) (Ganzeboom & Nagel, 2007)
  
  Uit de totale groep van 3897 scholieren is een selectie gemaakt van degenen die
  aan ten minste één van de schriftelijke vervolgondervragingen hebben deelgenomen. Dit zijn 2547 respondenten, 65 procent van de oorspronkelijke groep.
  Eerdere analyses lieten zien dat de respons bij de herondervragingen in 2000
  en 2002 enigszins selectief is geweest (Ganzeboom, Haanstra, Damen & Nagel,
  2003; Ganzeboom, Haanstra, Van Hoorn, Nagel & Vingerhoets, 2001), hetgeen
  
  ineke nagel
  
  een probleem vormt voor de toepassing van panelmodellen. Door te selecteren
  op deelname aan twee vervolgondervragingen (en niet aan meer) is geprobeerd
  het probleem van selectieve paneluitval zo veel mogelijk te beperken en tegelijkertijd het aantal respondenten zo groot mogelijk te houden. Bovendien zijn
  kenmerken van selectiviteit, zoals opleidingsniveau, cultuurdeelname van de
  ouders, sekse, leeftijd, etniciteit, opgenomen in de analyses. Tabel 2 laat de verdeling van schoolniveau en leerjaar zien van de oorspronkelijke groep leerlingen
  en de geselecteerde respondenten.
   47
  
  Variabelenconstructie
  Cultuurparticipatie. Aan de jongeren is op alle meetmomenten dezelfde set van
  negen vragen over culturele participatie voorgelegd. Vijf items beogen deelname aan traditioneel hogere cultuur te meten: bezoek aan toneelvoorstellingen,
  cabaret, klassieke concerten, balletuitvoeringen en musea. Vier items betreffen
  populaire of jeugdcultuur: bezoek aan popconcerten en musicals, bioscoop, dj-/
  vj-events en jeugdmanifestaties. De vragen en de formulering ervan zijn overgenomen uit de vragenlijsten van het Aanvullend Voorzieningengebruik Onderzoek (AVO) van het Sociaal en Cultureel Planbureau (1999). Gevraagd is of de respondent in de afgelopen 12 maanden in Nederland aan de onderscheiden culturele activiteiten heeft deelgenomen (ja – nee) en vervolgens hoe vaak hij/zij dat
  ongeveer doet (minder dan 1 keer per jaar – 1 keer per jaar – 2 à 3 keer per jaar
  – 4 tot 11 keer per jaar – 1 keer per maand of vaker).
  Op de negen items is een factoranalyse uitgevoerd om na te gaan of ze inderdaad twee onderscheiden vormen van culturele participatie meten. Bezoek aan
  toneelvoorstellingen, cabaret, klassieke concerten, balletuitvoeringen en musea
  blijken inderdaad een eerste factor te vormen; bioscoop, dj-/vj-events en jeugdmanifestaties een tweede; bezoek aan popconcerten en musicals laadt op beide
  factoren. De correlatie tussen beide factoren is 0,15. De factorstructuur blijkt
  bovendien stabiel te zijn over verschillende leeftijden. Een index voor hogere cultuurparticipatie is berekend uit de items bezoek aan toneelvoorstellingen, cabaret, klassieke concerten, balletuitvoeringen en musea. De interne consistentie
  van deze index varieert op de verschillende leeftijden tussen 0,54 en 0,67 (zie
  tabel 3).
   Om de index te berekenen zijn de afzonderlijke items gehercodeerd naar percentielscores. Percentielscores corrigeren enigszins de voor cultuurdeelname
  karakteristieke links scheve verdeling door rechts weinig voorkomende waarden dichtbij elkaar te schalen. Ook corrigeren ze voor verschillen in populariteit tussen de items, waardoor populaire items zoals museumbezoek de index
  niet domineren. Een derde voordeel is dat percentielscores goed te interpreteren
  zijn: ze geven op een theoretische schaal van 0 tot 100 de relatieve positie aan.
  De percentielscores zijn gebaseerd op 7981 observaties van 2547 respondenten,
  die omgekeerd zijn gewogen met het aantal keer dat ze in de data voorkomen
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  (variërend van twee tot vijf keer). De index voor cultuurparticipatie is vervolgens
  berekend als de gemiddelde score op de vijf items.
   48
  
  Cultuurparticipatie ouders. Om een index voor de cultuurparticipatie van de
  ouders te berekenen, is gebruikgemaakt van door de ouders zelf verstrekte informatie. Van de 2547 respondenten in de selectie hebben 2009 ouders een vragenTabel 3 Cultuurparticipatie en achtergrondkenmerken van jongeren in de leeftijd van 14
  tot 24 jaar en hun ouders (percentages)
  14
  jaar
  
  15
  jaar
  
  16
  jaar
  
  17
  jaar
  
  18
  jaar
  
  19
  jaar
  
  20
  jaar
  
  21
  jaar
  
  22 23-24
  Ouders
  jaar jaar
  
  Toneela
  
  24,0
  
  26,8
  
  35,9
  
  36,6
  
  28,2
  
  28,6
  
  26,5
  
  27,9
  
  24,4
  
  26,1
  
  33,3
  
  Cabareta
  
  12,1
  
  13,1
  
  21,2
  
  26,4
  
  26,5
  
  32,6
  
  32,1
  
  39,2
  
  34,3
  
  37,7
  
  31,2
  
  10,4
  
  9,6
  
  11,7
  
  11,0
  
  10,0
  
  12,1
  
  12,9
  
  12,9
  
  11,5
  
  4,3
  
  30,6
  
  Cultuurparticipatie
  
  Klassiek
  
  Concerta
  Balleta
  
  6,8
  
  6,0
  
  9,2
  
  9,7
  
  8,8
  
  8,7
  
  8,1
  
  7,5
  
  6,6
  
  7,4
  
  13,6
  
  Museuma
  
  58,6
  
  60,3
  
  61,2
  
  58,2
  
  52,3
  
  49,7
  
  48,2
  
  53,7
  
  49,8
  
  44,1
  
  65,5
  
  Cronbach’s αa
  
  0,61
  
  0,54
  
  0,58
  
  0,62
  
  0,63
  
  0,67
  
  0,63
  
  0,61
  
  0,59
  
  0,63
  
  0,68
  
  Opleiding
  Geen
  
  0,8
  
  Lagere school
  
  2,2
  
  Vbo/vmbo-b
  
  15,9
  
  16,2
  
  9,9
  
  6,3
  
  3,8
  
  4,1
  
  3,9
  
  2,5
  
  4,5
  
  7,2
  
  7,3
  
  Mavo/vmbo-t
  
  26,1
  
  17,8
  
  9,1
  
  3,1
  
  1,9
  
  2,4
  
  2,0
  
  2,0
  
  3,3
  
  5,8
  
  12,6
  
  10,1
  
  Havo
  
  18,6
  
  24,2
  
  32,5
  
  23,0
  
  10,8
  
  5,1
  
  4,6
  
  6,3
  
  6,6
  
  Atheneum
  
  22,1
  
  28,9
  
  26,3
  
  29,9
  
  12,8
  
  4,1
  
  2,7
  
  1,6
  
  0,8
  
  Gymnasiumb
  
  17,3
  
  10,9
  
  9,0
  
  7,7
  
  2,4
  
  0,4
  
  0,3
  
  0,4
  
  0,4
  
  2,1
  
  12,3
  
  19,5
  
  21,9
  
  24,1
  
  15,1
  
  13,5
  
  15,6
  
  10,1
  
  18,1
  
  0,9
  
  9,2
  
  29,4
  
  32,1
  
  41,5
  
  36,3
  
  42,8
  
  47,8
  
  28,9
  
  1,1
  
  17,0
  
  27,7
  
  29,8
  
  37,5
  
  25,9
  
  18,8
  
  17,9
  
  18,8
  
  Mbo
  Hbo
  Wo
  
  7,5
  4,6
  
  Ckv(1)-kcv
  Actueel
  
  21,5
  
  40,3
  
  25,8
  
  7,5
  
  1,9
  
  0,2
  
  0,2
  
  Verleden
  
  0,2
  
  6,8
  
  23,3
  
  55,7
  
  50,9
  
  66,0
  
  53,5
  
  39,1
  
  Onbekend
  
  0,6
  
  4,5
  
  5,9
  
  4,4
  
  5,1
  
  3,9
  
  3,7
  
  3,7
  
  1447 1567 1150
  
  925
  
  823
  
  588
  
  512
  
  243
  
  N
  
  1,6
  
  571
  
  69
  
  BRON: Jongeren & Cultuur (1998-2004) (Ganzeboom & Nagel, 2007)
  a
  b
  
  ineke nagel
  
  Percentage dat aangeeft minder dan 1 keer per jaar of vaker deel te nemen.
   Bij de ouders is deze categorie niet onderscheiden.
  2547
  
  lijst ingevuld. De ouders hebben dezelfde items voorgelegd gekregen als de jongeren, met uitzondering van de items over dj-/vj-events en jeugdmanifestaties. In
  58,7 procent van de gevallen heeft de moeder deze informatie gegeven.
  In 669 gevallen ontbreekt de score op ten minste één item, het gevolg van
  (partiële) non-respons van de ouders. De ontbrekende waarden zijn opgevuld via
  een imputatiemethode die bekend staat als ‘hot deck nearest neighbour imputation’ (Little & Rubin, 1987). Hierbij wordt de variabele met missende waarden via
  regressieanalyse voorspeld uit een aantal covariaten en wordt de verkregen voorspelde waarde gebruikt om de data te sorteren. Vervolgens wordt de werkelijke
  waarde van de in de datamatrix naastliggende respondent (‘neighbour’) geïmputeerd. In dit geval is informatie die de jongeren tijdens de eerste ondervraging in
  de klas gegeven hebben over de cultuurparticipatie van hun moeder en over de
  opleiding van beide ouders gebruikt om de door de ouders gegeven informatie
  over hun cultuurparticipatie te voorspellen. In de analyses wordt een indicator
  opgenomen die aangeeft of het door de ouders zelf gegeven informatie betreft of
  een geïmputeerde score.
  De cultuurdeelname van de ouders is gebaseerd op dezelfde vijf cultuurvormen als bij de jongeren (zie tabel 3) en is ook berekend als een gemiddelde van
  percentielscores. Deze index is vervolgens gecentreerd en gedeeld door 100, en
  heeft daardoor een theoretisch bereik van -0,5 tot 0,5. Op deze manier vormen
  gemiddeld cultureel actieve ouders de referentiegroep, hetgeen de interpretatie
  van de interactie-effecten vereenvoudigt. Het effect van deze variabele kan uitgelegd worden als het verschil in cultuurparticipatie tussen jongeren met de minst
  en de meest cultureel actieve ouders.
   Opleidingsniveau. Tijdens de ondervragingen in de klas zijn de leerlingen in te
  delen in een van de vijf onderscheiden niveaus van voortgezet onderwijs: vbo,
  mavo, havo, atheneum en gymnasium. Bij de constructie van het opleidingsniveau op het eerste meetmoment is niet alleen afgegaan op wat de leerling op
  dat moment zelf heeft aangegeven, maar is ook gebruik gemaakt van wat de
  klasgenoten hebben ingevuld. Ontbrekende waarden en ook al te grote en dus
  onlogische afwijkingen (bijvoorbeeld een enkele gymnasiast in een klas met
  mavo-leerlingen of andersom) zijn vervangen door het gemiddelde van de klas.
  Het schooltype vmbo, een samenvoeging van het vbo en mavo, dat integraal in
  september 1999 is ingevoerd, is teruggecodeerd naar vbo (beroepsgerichte leerwegen) en mavo (theoretische leerweg). In vervolgondervragingen is een steeds
  groter deel van de leerlingen doorgestroomd naar vervolgopleidingen: mbo, hbo
  en universiteit. Bij de herondervragingen is uitgegaan van wat de respondenten
  hebben ingevuld over hun actuele opleidingsniveau. Voor degenen die aangeven
  niet meer in opleiding te zijn, is de door hen hoogst voltooide opleiding genomen. Als die niet bekend is, is de aanname dat dit het opleidingsniveau tijdens
  het eerste meetmoment betreft (tijdens de ondervraging in de schoolklas).
   Bij de schaling van opleidingsniveau is mbo tussen mavo en havo geplaatst en
  hbo tussen havo en atheneum, gevolgd door gymnasium en universitair onder-
  
  49
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  50
  
  wijs. Deze schaling toont nagenoeg oplopende cultuurparticipatie. De enigszins
  ongebruikelijke positie van hbo (onder atheneum) is het gevolg van het feit dat
  de jongeren zijn geobserveerd toen ze hun opleiding nog niet afgerond hadden:
  veel vwo-ers zullen nog doorstromen naar universitair onderwijs. Overigens zou
  mbo wat betreft de cultuurparticipatie beter tussen vbo en mavo geplaatst kunnen worden, maar omdat mbo een vervolgopleiding is voor beide schoolniveaus,
  handhaven we de positie van mbo. Ook een uitzondering op het lineaire verband tussen opleidingsniveau en cultuurparticipatie vormt de categorie gymnasium, die een hogere cultuurparticipatie laat zien dan universitaire opleidingen.
  Omdat atheneum en gymnasium hetzelfde schoolniveau vertegenwoordigen, is
  er toch voor gekozen om de categorie gymnasium vóór de categorie universitair
  onderwijs te schalen. In de analyses wordt een indicator opgenomen die aangeeft of de respondent ooit gymnasium gevolgd heeft.
   Het actuele opleidingsniveau is een variabele die over de tijd varieert. Om de
  hypothese te kunnen toetsen over de ontwikkelingen in de cultuurparticipatie
  als gevolg van een veranderend opleidingsniveau, worden daarnaast twee opleidingscomponenten onderscheiden die constant zijn over de tijd. Allereerst is dat
  het schoolniveau waarop de leerlingen tijdens het eerste meetmoment zijn aangetroffen. Door het schoolniveau in de analyses constant te houden, kan aan het
  effect van het actuele opleidingsniveau afgelezen worden in hoeverre vervolgonderwijs nog wat toevoegt aan de al bestaande verschillen in cultuurparticipatie
  op grond van het schoolniveau in het voortgezet onderwijs. De tweede stabiele
  opleidingscomponent is het laatst bekende opleidingsniveau, de meest aannemelijke waarde van het uiteindelijk te behalen opleidingsniveau. Door deze in de
  analyse op te nemen, kan nagegaan worden in hoeverre opleidingsverschillen in
  cultuurdeelname zich ontwikkelen onder invloed van de onderwijsloopbaan, en
  dus binnen personen variëren, of stabiel zijn en vooral tussen personen variëren.
  Daarbij moet aangetekend worden dat de aanname dat het laatste meetmoment
  het uiteindelijke opleidingsniveau weerspiegelt, wel wat gewaagd is, en wel des
  te meer naarmate het laatste meetmoment korter na de klassenondervraging
  heeft plaatsgevonden. Voor leerlingen die relatief jong waren tijdens de eerste
  ondervraging (derdeklassers) en die alleen bij de eerste herbenadering hebben
  meegedaan, wordt deze component van het opleidingsniveau dus onderschat.
  Opleiding ouders. De opleiding van beide ouders is gemeten in negen categorieen en is gebaseerd op de informatie die de ouders daarover zelf verstrekt hebben.
   De index is geconstrueerd als de maximale waarde van de hoogst voltooide opleiding van de ondervraagde ouder en zijn of haar partner. De 594 ontbrekende
  waarden op deze index zijn op dezelfde manier opgevuld als bij de cultuurparticipatie van de ouders, namelijk via hot deck imputation. De voorspelde waarde is
  hier gebaseerd op de informatie die door de kinderen gegeven is over het opleidingsniveau van hun ouders (en waarbij de gemiddelde waarde wordt genomen
  als die ook ontbreekt). In de analyses is een indicator opgenomen voor een ontbrekende waarde op deze variabele. De schaling van het opleidingsniveau is bij
  
  ineke nagel
  
  de ouders overigens anders dan bij de kinderen: hbo is – in tegenstelling tot bij
  de kinderen – boven vwo gerangschikt. In tabel 3 staat het hoogst voltooide opleidingsniveau van de ouders weergegeven.
  Leeftijd. Leeftijd is de leeftijd op het moment van ondervraging en kan, doordat kalenderjaar en schooljaar niet parallel lopen, binnen een klas variëren. De
  leeftijden lopen uiteen van 14 tot 24 jaar. Voor de analyses is daar 15 jaar vanaf
  getrokken, zodat de constante betrekking heeft op 15-jarigen. In tabel 3 wordt
  het aantal observaties per leeftijd gepresenteerd. In de analyses worden de effecten van leeftijd geschat via gebroken regressie (‘splines’): geschat worden lineaire
  effecten van leeftijd die tussen verschillende leeftijdsfasen kunnen variëren.
   ckv(1) en kcv. Culturele en kunstzinnige vorming 1 (kcv1) en klassieke culturele vorming (kcv) zijn kunstvakken die onderdeel zijn van het Studiehuis, het
  nieuwe onderwijsprogramma dat in 1998 door sommige scholen en in 1999 integraal is ingevoerd in het voortgezet onderwijs. De belangrijkste vernieuwing ten
  opzichte van eerdere kunstvakken in het voortgezet onderwijs is de verplichting
  voor alle vierdeklas havo- en vwo-scholieren om zes (havo) tot tien (vwo) keer een
  culturele activiteit te ondernemen. Sinds 2003 wordt ook op vmbo-scholen een
  variant van deze vakken aangeboden. Enkele vmbo-scholen in deze steekproef
  bieden het vak ckv al in 2000 en 2001 aan.
  Een deel van de onderzoeksgroep is geobserveerd vóór, tijdens en/of ná deelname aan een van deze kunstvakken (zie tabel 3). Uit evaluaties van korte- en
  middellangetermijneffecten van deze vakken op de culturele participatie blijkt
  dat leerlingen die het vak volgen cultureel actiever zijn dan schoolgenoten die
  het vak (nog) niet volgen of nooit gevolgd hebben (Ganzeboom e.a., 2003). Omdat
  deelname aan ckv(1) en kcv samenhangt met zowel leeftijd als opleidingsniveau,
  kunnen effecten van leeftijd en schoolniveau alleen correct geïnterpreteerd worden wanneer gecontroleerd wordt voor deelname aan deze kunstvakken.
   Voor de eerste twee ondervragingen van cohort 1998 is informatie over deelname aan ckv1 of kcv afkomstig van interviews met docenten. Vanaf 2000 is leerlingen gevraagd naar deelname aan ckv(1) en kcv. Bij het bepalen van de deelname tijdens de eerste meetmomenten (klassenondervragingen) is gebruikgemaakt
  van de informatie die klasgenoten verschaffen en is afgegaan op wat de meerderheid van een klas hierover gerapporteerd heeft. Dit is gedaan om de betrouwbaarheid van de meting te verhogen. De indruk bestaat namelijk dat sommige
  leerlingen denken het vak te hebben, terwijl dat, gelet op schoolniveau en leerjaar, eigenlijk niet mogelijk is. Daarbij is deelname aan deze vakken geen individuele keuze en verschilt dit dus tussen klassen en niet binnen klassen (hoewel
  de deelname aan de verschillende varianten van het vak wel binnen een klas kan
  verschillen). Bij de vervolgmetingen is bij de bepaling van deelname aan deze
  vakken uitgegaan van wat de leerling daar zelf over gerapporteerd heeft (dan
  kunnen wel individuele verschillen in onderwijsloopbanen zijn opgetreden) en
  is een onderscheid gemaakt tussen huidige deelname en deelname in het verleden. Ontbrekende waarden op deze variabele zijn waar mogelijk opgevuld met
  
  51
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  52
  
  dat wat de klasgenoten daar gemiddeld over gezegd hebben. Bij het ontbreken
  van een klassengemiddelde is aangenomen dat het vak niet is gevolgd, terwijl
  voor deze gevallen een indicator voor een ontbrekende waarde in de analyses is
  opgenomen. De per schoolniveau verschillende varianten van het vak worden
  gerepresenteerd door interactie-effecten tussen schoolniveau en deelname aan
  één van deze vakken. Overigens wordt in de analyses weliswaar voor deelname
  aan deze vakken gecontroleerd, maar worden de effecten niet gerapporteerd.
   Sekse en etniciteit. Sekse en etniciteit zijn controlevariabelen. In de selectie is
  51,3 procent vrouw. Geboortelanden van de respondent, vader en moeder zijn
  gecodeerd naar westers of niet-westers. Bij 3,4 procent zijn respondent en beide
  ouders afkomstig uit een niet westers land; bij 5,7 en 3,9 procent zijn respectievelijk twee en één van de drie in een niet-westers land geboren. De index voor
  etniciteit is nul wanneer zowel de respondent als zijn beide ouders uit een westers land komen; één wanneer alle drie afkomstig zijn uit een niet-westers land.
  De index kan ook tussenliggende waarden aannemen. Deze geven aan dat één
  of twee van de drie gezinsleden zijn geboren in een niet-westers land. Voor sekse
  en etniciteit wordt in de analyses gecontroleerd, maar er wordt niet over gerapporteerd.
  Opzet analyses
  De steekproeven in het onderzoeksproject ‘Jongeren & Cultuur’ zijn op een hiërarchische manier tot stand gekomen. Eerst is een steekproef van scholen getrokken, vervolgens zijn binnen een school klassen geselecteerd, en zijn leerlingen
  binnen een klas ondervraagd. De leerlingen zijn vervolgens verschillende keren
  opnieuw ondervraagd over hun cultuurparticipatie. De waarnemingen zijn dus
  niet onafhankelijk van elkaar. Om te corrigeren voor de onderlinge afhankelijkheid op verschillende niveaus worden hiërarchische lineaire modellen geschat
  met het programma MLwiN versie 2.02 (Rasbash, Browne, Healy, Cameron &
  Charlton, 2005). Deze modellen beschouwen de scholen, klassen en individuen
  als random geselecteerde steekproeven uit populaties van scholen, klassen en
  individuen (Snijders & Bosker, 1999, p. 42).
  Ook longitudinale gegevens kunnen goed via hiërarchische lineaire modellen geanalyseerd worden. De scores van individuen op de verschillende meetmomenten worden beschouwd als eenheden die genest zijn binnen individuen.
   Er doet zich echter bij deze modellen een complicatie voor. Het is aannemelijk
  dat de varianties van – in dit geval – cultuurparticipatie op de verschillende
  meetmomenten variëren, evenals de covarianties tussen de cultuurparticipatie op deze meetmomenten. In hiërarchische lineaire modellen kan daarmee
  rekening gehouden worden via specificatie van het random gedeelte van het
  model. Omdat de hypothesen getoetst worden via de regressiecoëfficiënten van
  de gemeten kenmerken of de ‘fixed effects’, waarbij een correcte schatting van
  de standaardfouten van deze regressiecoëfficiënten voorop staat, is gekozen voor
  
  ineke nagel
  
  een model waarin zo min mogelijk restricties zijn opgelegd aan het random
  deel. In dit zogenoemde fully multivariate model (Snijders & Bosker, 1999, p. 167)
  worden de varianties op elk meetmoment en covarianties tussen de meetmomenten vrij geschat. In deze analyses gebeurt dit op zowel individueel niveau als
  op het niveau van klassen4. Het verlies aan vrijheidsgraden, het nadeel van een
  dergelijk model, is hier relatief klein ten opzichte van het aantal observaties, en
  heeft naar verwachting weinig gevolgen voor de stabiliteit van de schattingen.
  Bij de resultaten worden overigens alleen de regressiecoëfficiënten besproken
  (de variantie-covariantiematrices zijn op te vragen bij de auteur). De verbetering
  in fit van opeenvolgende modellen kan afgelezen worden aan het verschil in
  Deviance met een vorig model. Het verschil in Deviance tussen twee modellen is
  min twee maal de loglikelihood en kan gebruikt worden als toetsingsgrootheid
  die een χ2-verdeling heeft met een aantal vrijheidsgraden dat overeenkomt met
  het verschil in geschatte parameters tussen de beide modellen.
   53
  
  Resultaten
  In tabel 4 is model 1 het basismodel. Het laat zien hoe de gemiddelde cultuurdeelname over de meetmomenten varieert ten opzichte van het eerste meetmoment in september 1998. De cultuurparticipatie in mei 2000 en 2001 wijkt iets
  af, mogelijk als gevolg van het seizoen en van verschillen in samenstelling tussen de cohorten. Omdat de index van cultuurdeelname gebaseerd is op percentielscores, schommelt het gemiddelde rond de 50 percentielpunten5. Veel variatie over de tijd is er niet: de cultuurparticipatie neemt licht toe, maar blijft in
  de buurt van 50.
  In model 2 worden leeftijd, sekse, etniciteit en de cultuurparticipatie van
  de ouders in het model opgenomen. Verschillen in cultuurparticipatie tussen
  degenen met de minst en meest cultureel actieve ouders bedragen 19,63 percentielpunten (in feite is het verschil ongeveer 13 percentielpunten, omdat de
  minst participerende ouders niet de waarde 0 maar 0,33 hebben). Dit bevestigt
  opnieuw de belangrijke rol van intergenerationele overdracht bij de totstandkoming van cultuurparticipatie. Overigens moet aangetekend worden dat het
  effect kleiner is dan in ander onderzoek waarin ouders onafhankelijk van de
  kinderen zijn ondervraagd (zoals in Nagel (2002), Nagel & Ganzeboom (2002) en
  in De Vries (2006)).
  In model 3 wordt onderzocht of de invloed van de cultuurparticipatie van de
  ouders fluctueert over de leeftijd. De resultaten maken duidelijk dat de effecten van cultuurparticipatie van de ouders niet veranderen in de leeftijd van 14
  tot 24 jaar. In geen enkel van de onderscheiden leeftijdssegmenten varieert het
  effect van de cultuurparticipatie van de ouders significant met leeftijd. Ook het
  verschil in deviance met model 2 toont, gegeven het verschil in vrijheidsgraden,
  aan dat model 3 geen significante verbetering is ten opzichte van model 2.
   In model 4 is het opleidingsniveau van de jongeren zelf toegevoegd. Nu is
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  Tabel 4 Cultuurparticipatie in de leeftijd van 14 tot 24 jaar, volledig multivariaat hiërarchisch lineair model: geschatte regressiecoëffiënten en standaardfouten (N = 67 scholen, 281 klassen, 2547 personen, 7895 observaties)
  54
  
  Model 1
  
  Model 2a
  
  Model 3ab
  
  Model 4 abc
  
  B
  
  B
  
  B
  
  B
  
  SE
  
  SE
  
  SE
  
  SE
  
  T0 (cohort 1998) (ref.)
  
  47,17
  
  0,70 * 44,54
  
  0,76 * 44,57
  
  0,76 * 41,54
  
  0,81
  
  T0 (cohort 2000)
  
  5,28
  
  0,75 *
  
  5,13
  
  0,73 *
  
  5,12
  
  0,73 *
  
  2,27
  
  0,69
  
  *
  
  T0 (cohort 2001)
  
  3,45
  
  0,72 *
  
  3,45
  
  0,76 *
  
  3,44
  
  0,76 *
  
  2,13
  
  0,67
  
  *
  
  T1 (cohort 1998)
  
  0,64
  
  0,48
  
  0,50
  
  0,49
  
  0,49
  
  0,50
  
  0,51
  
  0,50
  
  *
  
  T2 (cohort 1998)
  
  1,74
  
  0,57 *
  
  1,66
  
  0,66 *
  
  1,66
  
  0,66 *
  
  1,00
  
  0,70
  
  T3 (alle cohorten)
  
  2,53
  
  0,49 *
  
  2,83
  
  0,77 *
  
  2,82
  
  0,78 *
  
  1,40
  
  0,78
  
  T4 (alle cohorten)
  
  2,03
  
  0,50 *
  
  2,45
  
  1,10 *
  
  2,42
  
  1,10 *
  
  0,27
  
  1,11
  
  Leeftijd 14-16
  
  0,43
  
  0,29
  
  0,37
  
  0,32
  
  -0,17
  
  0,32
  
  Leeftijd 16-18
  
  -0,50
  
  0,29
  
  -0,48
  
  0,31
  
  -0,02
  
  0,31
  
  Leeftijd 18-20
  
  -0,07
  
  0,34
  
  -0,11
  
  0,37
  
  0,20
  
  0,36
  
  Leeftijd 20-25
  
  0,25
  
  0,36
  
  0,27
  
  0,41
  
  0,50
  
  0,42
  
  Opleiding ouders (0-1)
  
  3,32
  
  0,75 *
  
  3,32
  
  0,75 *
  
  2,15
  
  0,74
  
  *
  
  19,63
  
  1,24 * 18,84
  
  1,50 * 19,18
  
  1,48
  
  *
  
  Cultuurpart. ouders
  (0,33-0,97)
  * Leeftijd 14-16
  
  0,25
  
  1,44
  
  -0,07
  
  1,43
  
  * Leeftijd 16-18
  
  -0.01
  
  1,22
  
  -0.21
  
  1,21
  
  * Leeftijd 18-20
  
  1,45
  
  1,55
  
  1,59
  
  1,54
  
  * Leeftijd 20-25
  
  1,28
  
  2,03
  
  0,78
  
  2,03
  
  Vbo-vmbo-b
  
  0
  
  Mavo-vmbo-t
  
  1,35
  
  0,75
  
  Mbo
  
  0,30
  
  0,68
  
  Havo
  
  2,75
  
  0,73
  
  *
  
  Hbo
  
  3,03
  
  0,78
  
  *
  
  Atheneum
  
  5,30
  
  0,77
  
  *
  
  Gymnasium
  
  8,58
  
  0,97
  
  *
  
  Universiteit
  
  7,16
  
  0,87
  
  *
  
  Deviance
  Aantal fixed effects
  
  60488,4
  7
  
  60092,1
  18
  
  60087,8
  26
  
  59800,9
  39
  
  BRON: Jongeren & Cultuur (1998-2004) (Ganzeboom & Nagel, 2007)
  * = p < 0,05
  a
  
  Controlevariabelen (5): sekse, etniciteit, indicator ontbrekende informatie etniciteit; indicatoren
  
  b
  
  Controlevariabelen (4): interacties tussen leeftijd en indicator voor geïmputeerde waarden voor
  
  voor geïmputeerde waarden voor opleiding en cultuurdeelname van de ouders.
   cultuurdeelname van de ouders.
  c
  
  Controlevariabelen (6): deelname aan ckv(1)/kcv: actueel, in het verleden, indicator voor ontbrekende informatie.
   ineke nagel
  
  Tabel 4 (vervolg) Cultuurparticipatie in de leeftijd van 14 tot 24 jaar, volledig multivariaat
  hiërarchisch lineair model: geschatte regressiecoëffiënten en standaardfouten (N =
  67 scholen, 281 klassen, 2547 personen, 7895 observaties)
  Model 5 abc
  
  Model 6abc
  
  Model 7abc
  
  Model 8 abc
  
  B
  
  B
  
  B
  
  SE
  
  B
  
  SE
  
  SE
  
  SE
  
  T0 (cohort 1998) (ref.)
  
  41,57
  
  0,71 * 41,52
  
  0,72 * 40,66
  
  0,73 *
  
  41,18 0,74 *
  
  T0 (cohort 2000)
  
  2,10
  
  0,70 *
  
  2,09
  
  0,70 *
  
  2,08
  
  0,69 *
  
  2,03 0,69 *
  
  T0 (cohort 2001)
  
  1,90
  
  0,67 *
  
  1,90
  
  0,67 *
  
  2,00
  
  0,67 *
  
  1,93 0,67 *
  
  T1 (cohort 1998)
  
  0,52
  
  0,50
  
  0,52
  
  0,50
  
  0,51
  
  0,49
  
  0,55 0,50
  
  T2 (cohort 1998)
  
  0,23
  
  0,70
  
  0,25
  
  0,70
  
  0,41
  
  0,69
  
  0,23 0,70
  
  T3 (alle cohorten)
  
  0,52
  
  0,76
  
  0,54
  
  0,76
  
  0,82
  
  0,76
  
  0,48 0,75
  
  T4 (alle cohorten)
  
  2,03
  
  0,50 *
  
  2,45
  
  1,10 *
  
  2,42
  
  1,10 *
  
  0,27
  
  T4 (alle cohorten)
  
  -0,76
  
  1,08
  
  -0,72
  
  1,09
  
  -0,31
  
  1,08
  
  -0,79 1,08
  
  Leeftijd 14-16
  
  -0,23
  
  0,32
  
  -0,23
  
  0,32
  
  -0,19
  
  0,32
  
  -0,19 0,32
  
  Leeftijd 16-18
  
  -0,11
  
  0,30
  
  -0,12
  
  0,30
  
  -0,12
  
  0,30
  
  -0,21 0,31
  
  Leeftijd 18-20
  
  0,23
  
  0,36
  
  0,23
  
  0,36
  
  0,20
  
  0,36
  
  0,20 0,36
  
  Leeftijd 20-25
  
  0,58
  
  0,42
  
  0,57
  
  0,42
  
  0,56
  
  0,42
  
  0,56 0,42
  
  Opleiding ouders (0-1)
  
  2,07
  
  0,73 *
  
  2,04
  
  0,74 *
  
  1,74
  
  0,73 *
  
  2,23 0,73 *
  
  19,08
  
  1,47 * 19,06
  
  1,47 * 18,69
  
  1,47 *
  
  13,58 2,36 *
  
  * Leeftijd 14-16
  
  -0,002
  
  1,43
  
  -0,001 1,43
  
  0,01
  
  1,43
  
  -1,20 1,53
  
  * Leeftijd 16-18
  
  -0.15
  
  1,21
  
  -0.14
  
  1,21
  
  -0,08
  
  1,21
  
  -0,50 1,36
  
  * Leeftijd 18-20
  
  1,30
  
  1,54
  
  1,30
  
  1,54
  
  1,34
  
  1,54
  
  1,16 1,55
  
  Cultuurpart. ouders
  (0,33-0,97)
  
  1,11
  
  * Leeftijd 20-25
  
  0,75
  
  2,03
  
  0,76
  
  2,03
  
  0,79
  
  2,03
  
  0,85 2,04
  
  Gymnasium op t0
  
  3,81
  
  0,77 *
  
  3,73
  
  0,81 *
  
  3,47
  
  0,76 *
  
  2,32 0,87 *
  
  Actueel opleidingsniveau
  
  7,03
  
  0,79 *
  
  6,80
  
  1,12 *
  
  3,93
  
  1,03 *
  
  7,87 0,89 *
  
  0,43
  
  1,41
  
  Schoolniveau op t0
  Laatst bekende opleidingsniveau
  
  4,69
  
  1,00 *
  
  Gymnasium op t0
  
  3,81
  
  0,77 *
  
  3,73
  
  0,81 *
  
  3,47
  
  0,76 *
  
  2,32 0,87 *
  
  Actueel opleidingsniveau
  
  7,03
  
  0,79 *
  
  6,80
  
  1,12 *
  
  3,93
  
  1,03 *
  
  7,87 0,89 *
  
  0,43
  
  1,41
  4,69
  
  1,00 *
  
  Schoolniveau op t0
  Laatst bekende opleidingsniveau
  
  55
  
  Cultuurpart.  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  56
  
  ook gecontroleerd voor deelname aan de voor havo-, atheneum- en gymnasiumleerlingen verplichte kunstvakken ckv(1) en kcv. Verschillen in cultuurparticipatie blijken sterk samen te hangen met het actuele opleidingsniveau. Een hoger
  opleidingsniveau gaat samen met een grotere cultuurparticipatie. De analyse
  laat zien dat de schaling waarbij mbo tussen mavo en havo en hbo tussen havo
  en vwo geplaatst is, gerechtvaardigd is. Bij deze schaling is sprake van een nagenoeg lineair verband met cultuurparticipatie. Jongeren met een opleiding op
  mbo-niveau zijn iets minder cultureel actief dan degenen met mavo (of vmbo-t),
  maar beide wijken niet significant af van jongeren met een opleiding op vboniveau (of vmbo-b). Gymnasiasten springen er bovenuit: ze zijn niet alleen een
  stuk cultureel actiever dan vwo-leerlingen, maar steken wat betreft hun culturele activiteit ook uit boven universitaire studenten.
  Het verschil tussen vbo-niveau en universiteit bedraagt zeven percentielpunten. De invloed van het opleidingsniveau lijkt daarmee kleiner te zijn dan het
  effect van cultuurparticipatie van de ouders (13 percentielpunten). Deze bevinding biedt meer steun voor het model van culturele reproductie, dat een overheersende invloed van het ouderlijk milieu voorspelde (H1a), dan voor het model
  van culturele mobiliteit, dat een even grote invloed van ouderlijk milieu en
  opleiding verwachtte.
   Het effect van cultuurparticipatie van de ouders verandert nagenoeg niet nu
  het opleidingsniveau in de analyses is opgenomen. Ook doen zich, nu gecontroleerd is voor een over de tijd variërend opleidingsniveau, nog steeds geen
  leeftijdsvariaties voor in de invloed van het ouderlijk milieu. Er zijn dus geen
  aanwijzingen dat de invloed van het ouderlijk milieu via het opleidingsniveau
  verloopt, zoals de voorspelling was volgens het model van culturele reproductie
  (H2a). De effecten van culturele activiteiten in het ouderlijk milieu doen zich
  juist onafhankelijk van het schoolniveau voor, precies volgens verwachting van
  het culturele mobiliteitsmodel (H2b). Ook het effect van het opleidingsniveau
  van de ouders wordt slechts iets kleiner en blijft significant.
  Model 5 is hetzelfde model als model 4, maar nu zijn de afzonderlijke opleidingsniveaus niet meer onderscheiden. Het model dient als referentiemodel voor
  de volgende modellen, waarin verschillende componenten van het opleidingsniveau worden onderscheiden en interactie-effecten worden geschat. Omdat in het
  vorige model gymnasiumleerlingen cultureel actiever bleken te zijn dan universitaire studenten, is een indicator opgenomen die aangeeft of de leerling tijdens
  de eerste meting op gymnasiumniveau is aangetroffen.6Het verschil in Deviance
  laat zien dat dit een even goed passend model is als model 4. Het model toont
  aan dat cultuurparticipatie van de ouders en het schoolniveau belangrijke determinanten van cultuurparticipatie zijn. Omgerekend in gestandaardiseerde effecten zijn de effecten van de cultuurparticipatie van de ouders en het opleidingsniveau respectievelijk 0,225 en 0,154. Opnieuw wijst dit erop dat de invloed van
  ouders sterker is dan die van het opleidingsniveau, zoals volgens hypothese H1a
  verwacht werd.
   ineke nagel
  
  In model 5 is aangetoond dat cultuurparticipatie geassocieerd is met een
  hoger opleidingsniveau. Niet duidelijk is echter in hoeverre de onderwijsloopbaan na het voortgezet onderwijs nog iets toevoegt aan al bestaande verschillen
  in cultuurparticipatie op grond van het schoolniveau in het voortgezet onderwijs. In model 6 is het opleidingsniveau daarom opgesplitst in het schoolniveau
  waarop de leerlingen tijdens de eerste meting zijn aangetroffen en het actuele
  opleidingsniveau. De resultaten geven aan dat cultuurparticipatie alleen samenhangt met het actuele opleidingsniveau en verschillen in cultuurparticipatie
  dus beter verklaard worden door de sterkere differentiaties in het opleidingsniveau, die het gevolg zijn van verdere stappen in de onderwijsloopbaan. Het
  schoolniveau heeft, los van het niveau van de actuele opleiding, geen zelfstandige invloed op de cultuurparticipatie. Alleen (oud-)gymnasiasten blijven zich
  onderscheiden van hun leeftijdgenoten: zij blijven, ongeacht hun vervolgopleiding, een voorsprong houden in cultuurparticipatie.
   Dat verschillen in cultuurparticipatie samenhangen met verdere stappen in
  de onderwijsloopbaan betekent nog niet dat de verschillen ook gedurende de
  onderwijsloopbaan ontstaan. Het is mogelijk dat de verschillen in het actuele
  opleidingsniveau (op latere meetmomenten vaak het hoogste opleidingsniveau)
  al aanwezig zijn vóór dit opleidingsniveau is bereikt. Met andere woorden, in een
  havo-klas kunnen zich bijvoorbeeld al verschillen voordoen tussen degenen die
  later naar het mbo gaan en degenen die naar hbo gaan of hun studie vervolgen
  op het vwo. In model 7 is daarom naast het actuele opleidingsniveau het laatst
  bekende opleidingsniveau als een over de tijd constante variabele aan het model
  toegevoegd. Het geeft aan in hoeverre verschillen in cultuurparticipatie op grond
  van het uiteindelijk behaalde opleidingsniveau stabiel zijn en dus al aanwezig
  zijn vóór het bereiken van het opleidingsniveau. Het effect van het actuele opleidingsniveau geeft aan in hoeverre de cultuurparticipatie verandert gedurende
  de onderwijsloopbaan. Uit model 7 blijkt, dat er zowel stabiele als over de tijd
  variërende opleidingsverschillen in cultuurparticipatie zijn. In deze leeftijdsfase bedragen de stabiele verschillen tussen degenen die hun onderwijsloopbaan
  beëindigen op vbo-niveau en degenen die op de universiteit terechtkomen ruim
  4,69 percentielpunten. Daarnaast verandert de cultuurparticipatie tijdens de
  onderwijsloopbaan. De maximale stijging (tussen vbo en universiteit) bedraagt
  3,93 percentielpunten. Een havo-leerling die uiteindelijk aan de universiteit gaat
  studeren wordt 2,24 percentielpunten cultureel actiever (4 * 3,93 / 7). De resultaten bieden meer steun voor het culturele mobiliteitsmodel (H3b), op basis waarvan veranderingen onder invloed van de onderwijsloopbaan werden verwacht.
   De stabiele effecten bieden geen steun voor het culturele reproductiemodel. Het
  model van culturele reproductie voorspelde weliswaar stabiele opleidingseffecten, maar de verklaring daarvoor was dat het eigenlijk verborgen effecten zijn,
  afkomstig uit het ouderlijk milieu. Echter, ook de stabiele opleidingsverschillen
  doen zich onafhankelijk van de cultuurparticipatie van de ouders voor. Kennelijk zijn er verschillen in cultuurparticipatie tussen jongeren die zijn ontstaan
  
  57
  
  cultuurparticipatie tussen 14 en 24 jaar
  
  58
  
  buiten het culturele voorbeeld van hun ouders (en hun opleidingsniveau) om.
  En ook dat is eerder een aanwijzing voor culturele mobiliteit dan voor culturele
  reproductie.
  In model 8 wordt onderzocht of het opleidingsniveau de verschillen op grond
  van ouderlijk milieu versterkt of juist afzwakt. Volgens het model van culturele
  reproductie zouden verschillen in cultuurdeelname groeien doordat kinderen
  uit cultureel actieve ouderlijke milieus hun voorsprong in cultuurdeelname via
  hun opleidingsniveau vergroten. Volgens het model van culturele mobiliteit zouden culturele loopbanen naar elkaar toe groeien doordat kinderen van cultureel
  inactieve ouders hun achterstand tijdens hun onderwijsloopbaan inlopen. De
  interactie-effecten tussen cultuurparticipatie van de ouders en het actuele opleidingsniveau geven alleen aan dat de cultuurparticipatie van de ouders een sterker effect op de cultuurparticipatie heeft als hun kind het gymnasium gedaan
  heeft. Onder jongeren die op andere opleidingsniveaus terechtkomen, varieert
  het effect van de cultuurparticipatie van de ouders niet: er is geen sprake van
  culturele reproductie, noch van culturele mobiliteit7. Voor deze groep jongeren
  worden zowel hypothese 4a als 4b weerlegd. Alleen voor jongeren die op het
  gymnasium hebben gezeten, gaat het culturele reproductiemodel (H4a) op. Al
  eerder bleken zij de grootste voorsprong te hebben in cultuurparticipatie ten
  opzichte van degenen die een ander schoolniveau in het voortgezet onderwijs
  hebben gevolgd. In dit model blijkt dat deze voorsprong des te groter is wanneer
  zij uit een cultureel actief gezin komen.
   Conclusie
  Deze bijdrage helpt een antwoord te geven op de vraag in hoeverre het voeren
  van een culturele leefstijl, waarvan verondersteld wordt dat die het lidmaatschap
  van sociale statusgroepen vergemakkelijkt of juist blokkeert, bepaald wordt
  door intergenerationele overdracht enerzijds en culturele mobiliteit anderzijds.
  Onderzocht is hoe initiële verschillen in cultuurparticipatie, ontstaan via intergenerationele overdracht, zich ontwikkelen in de leeftijd van 14 tot 24 jaar onder
  invloed van de onderwijsloopbaan. Deze leeftijdsperiode is interessant, omdat
  jongeren zich dan gaan losmaken van hun ouders en hun eigen statuskenmerken verwerven, in de eerste plaats hun opleidingsniveau.
   De resultaten bevestigen in de eerste plaats opnieuw dat zowel ouderlijk
  milieu als opleidingsniveau belangrijke determinanten van cultuurdeelname
  zijn, ook in de leeftijd van 14 tot 24 jaar. Er zijn grote verschillen in cultuurdeelname op basis van het ouderlijk milieu en deze veranderen niet in deze leeftijdsfase, ook niet wanneer rekening gehouden wordt met ontwikkelingen in de
  onderwijsloopbaan. De resultaten laten zien dat het culturele voorbeeld van de
  ouders en het opleidingsniveau onafhankelijk van elkaar de cultuurparticipatie
  van jongeren beïnvloeden. Het effect van opleidingsniveau is weliswaar kleiner
  dan dat van het ouderlijk milieu, maar vormt ook een belangrijke oorzaak van
  
  ineke nagel
  
  verschillen in cultuurdeelname tussen jongeren. Daarbij leidt de vervolgopleiding tot extra verschillen in cultuurparticipatie, bovenop de al bestaande verschillen op grond van het schoolniveau in het voortgezet onderwijs. Voor een
  deel zijn deze opleidingsverschillen in cultuurdeelname stabiel en dus al aanwezig vóórdat de uiteindelijke opleiding is bereikt; voor een ander deel ontstaan
  verschillen in cultuurdeelname gedurende de onderwijsloopbaan. De effecten
  van opleidingsniveau zijn niet afhankelijk van de culturele activiteiten in het
  milieu van herkomst. Een verhoging van de cultuurparticipatie als gevolg van
  een toenemend opleidingsniveau doet zich zowel voor onder jongeren uit cultureel actieve gezinnen als onder jongeren uit cultureel minder actieve gezinnen. De voorsprong van jongeren uit cultureel actieve gezinnen blijft daarmee
  gehandhaafd. Dit geldt niet voor de jongeren die in het voortgezet onderwijs
  naar het gymnasium gaan. Niet alleen hebben zij in hun cultuurdeelname een
  voorspong op andere jongeren, het culturele voorbeeld van hun ouders heeft bij
  hen een nog sterker effect dan bij anderen.
  