title: None
text: Dat een partij (alleen) ‘in redelijkheid’ (binnen redelijke grenzen) een zorgplicht heeft om te voorkomen
  dat de ander onder invloed van een onjuiste veronderstelling een transactie aangaat, maakt het er allemaal niet eenvoudiger op, of misschien juist wel. Is in de overweging van de Hoge Raad in het arrest
  163
  
  HR 15 mei 1981, NJ 1981, 641 m.nt. CJHB (Joba / Gerber).
  HR 15 november 1957, NJ 1958, 67 m.nt. LEHR (Baris / Riezenkamp).
  165
  HR 13 maart 1981, NJ 1981, 442 m.nt. CJHB (Hilders / De Galan); HR 6 januari 1989, NJ 1989, 281 (De Vor / Amro).
  166
  HR 21 januari 1966, NJ 1966, 183 m.nt. GJS (Booy / Wisman).
  167
  HR 30 november 1973, NJ 1974, 97 m.nt. GJS (Van der Beek / Van Dartel); HR 21 november 1990, NJ 1991, 251 (Van
  Geest / Nederlof).
  168
  HR 10 april 1998, RvdW 1998, 84 (Antilliaans zwembad).
  169
  HR 22 december 1995, NJ 1996, 300 (Hoog Catharijne); HR 10 april 1998, RvdW 1998, 84 (Antilliaans zwembad).
  170
  Wolters verwijst hierbij naar P. Klik, De verhouding tussen spreek- en onderzoeksplicht,, NTBR 1998/8, p. 297.
  171
  Zie E. Cohen Henriquez, Spreken is zilver, zwijgen is fout, NJB 8 mei 1976, p. 625 e.v.
   164
  
  75
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  Baris/Riezenkamp niet een instructie gegeven aan beide partijen bij een transactie om te voorkomen
  dat er – nu parafraseer ik – moet worden vermeden dat er op grond van verkeerde veronderstelling
  wordt gecontracteerd? Valt daaronder naar redelijkheid en billijkheid niet ook een verplichting tot het
  doen van behoorlijk onderzoek te begrijpen. De traditionele gedachte dat een koper die nalaat om onderzoek te verrichten daarmee alleen zich zelf heeft, gaat immers alleen maar op wanneer het zwart
  wit situaties betreft. Wie helemaal geen onderzoek verricht, heeft achteraf weinig te klagen. Wie onvoldoende onderzoek verricht, kan ook een probleem krijgen, maar dan gelden toch voorwaarden die vervuld moeten zijn, wil die sanctie intreden (vergelijk het Hoog Catharijne-arrest). Er moeten dan aanwijzingen zijn genegeerd, hetgeen de koper aan te rekenen moet zijn (dit zal gebeuren afhankelijk van de
  vraag of er deskundige onderzoekers zijn en konden worden aangezocht, afhankelijk van hetgeen de
  verkoper aan informatie heeft verschaft en afhankelijk ook van het soort van aanwijzingen dat over het
  hoofd gezien werd). Wanneer er een beperkt onderzoek is geweest in combinatie met gegeven garanties is de zaak ook genuanceerder.
   In de periode van 1958 tot en met het jaar 2000 heeft zich in de jurisprudentie een ontwikkeling voorgedaan, waarin niet alleen het leerstuk van dwaling (zowel zoals voor 1992 geregeld in artikel 1358
  BW (oud) als daarna in artikel 6:228) tot ontwikkeling is gekomen, maar ook het leerstuk van due diligence in ons recht meer handen en voeten heeft gekregen. De betekenis van de in de hier voor besproken periode gevormde rechtspraak was niet alleen dat daarin beantwoording plaatsvond van een
  aantal van de vragen rond mededelings- en onderzoeksplichten, maar met name ook dat het voor de
  due diligence praktijk meer duidelijkheid opleverde. Er is in de desbetreffende periode jurisprudentie
  gevormd die rechtstreeks betrekking heeft op koop en verkoop van aandelen en ondernemingen, hetgeen toch iets anders is dan de koop en verkoop van tweede hands auto’s, huizen, geiten of andere
  enkelvoudige goederen. Het betreft transacties die zich niet altijd gemakkelijk laten terugdraaien. Toepassing van artikel 6:230 zal niet altijd soelaas bieden. Kenmerk is dat er in het algemeen bij transacties betreffende aandelen of ondernemingen sprake zal zijn van partijen met een zeker zakelijk inzicht, of in ieder geval een aanwezig te veronderstellen zakelijke insteek. Dat betekent niet altijd dat
  het professionele of deskundige partijen betreft. Er zal anderzijds moeten worden opgepast voor sjablonen. Tjittes hanteert een naar mijn smaak te grof raster, wanneer hij suggereert, dat (alle) onder172
  nemers zogenaamde “repeat-players” zijn.
   Er bestaat een scala van mogelijkheden waar het er om
  gaat om kopers en verkopers te typeren. Van uiterst bekwame, ervaren en deskundige partijen die als
  hun hoofdactiviteit het kopen en verkopen van ondernemingen hebben, al dan niet middels aandelentransacties tot kleine ondernemers die een maal in hun leven met een koop of verkooptransactie van
  doen krijgen. Wat al die partijen evenwel gemeenschappelijk hebben, is dat het voorwerp van koop bij
  de koop en verkoop van een onderneming al dan niet middels de overdracht van aandelen betrekking
  heeft op moeilijk op de voorhand voldoende te wegen abstracties en risico’s – hetgeen zich vanzelfsprekend overigens ook bij andere voorwerpen van koop kan voordoen – waar nochtans een grote
  mate van voorzichtigheid bij geboden is. Dat brengt naar de aard van de transactie mee, zo is mijn opvatting, dat – tenzij er aantoonbare en betrouwbare zekerheid is, dat het allemaal in orde is – er een
  serieus te nemen onderzoek moet zijn gedaan naar de in het eerste hoofdstuk van dit boek genoemde
  173
  gebruikelijk te onderzoeken aspecten. Oostwouder stelde dit eerder: ”De overname van een onderneming is dermate complex dat daarbij vrijwel altijd zowel een mededelingsplicht van de verkoper bestaat als een onderzoeksplicht van de koper.” Als de middelen ontbreken om daarbij deskundigen in de
  arm te nemen, bijvoorbeeld omdat de omvang van het met de transactie gemoeide belang dat niet
  rechtvaardigt, dan moet in ieder geval de koper zelf een onderzoek in stellen. Op internet en anderszins zijn vragenlijsten te vinden die kunnen worden gebruikt om te zorgen dat er daarbij geen dingen
  over het hoofd worden gezien. Ook hierbij geldt mutatis mutandis het adagium dat het maken van de
  overeenkomst belangrijker kan zijn dan het hebben er van. Wanneer niet op alle gestelde vragen een
  genoegzaam antwoord volgt, geldt voor een koper de parabel van de Chinese boer, die een brug over
  een ravijn wilde betreden waarbij een bord was geplaatst, dat die brug maar één persoon tegelijk kon
  dragen. Toen de boer halverwege was stortte de brug in en belandde de boer op de bodem van de ravijn waar een tweede bord hem er aan herinnerde dat een gewaarschuwd mens voor twee geldt.
   Tjittes heeft de vraag opgeworpen of wij niet toe moeten naar een bijzonder overeenkomstenrecht voor
  174
  ondernemers.
  Met de vraag of er al dan niet terecht risico’s zijn geaccepteerd kan dan meer
  172
  
  R.P.J.L. Tjittes, Naar een bijzonder contractenrecht voor ondernemers in Onderneming en 5 jaar nieuw burgerlijk recht, Serie
  Onderneming en Recht, deel 7, p. 375 e.v.
  173
  W.J. Oostwouder, Management Buy-out, Groningse serie, deel 27, p. 64.
  174
  A.w.
  76
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  bijzonderlijk rekening worden gehouden. Hij zegt: “Ondernemen is het inschatten van risico’s. Doe je
  dat goed, dan word je rijk. Doe je dat minder goed of verkeerd, dan wordt je minder rijk of ga je failliet.
   Om die risico-inschatting zo goed mogelijk te kunnen maken, hebben ondernemers behoefte aan duidelijke en harde regels. Regels van contractenrecht zijn regels van risico-verdeling. Zij bepalen wie van
  de partijen het risico moet dragen van de verstoring van de normale gang van zaken, en daardoor van
  het niet uitkomen van daarop gebaseerde verwachtingen. Mede op basis van die risico-regels beslist
  een ondernemer om al dan niet een transactie aan te gaan, en zo ja, op welke voorwaarden (waaronder de prijs) alsmede voor welke risico’s hij zich desgewenst wil verzekeren. Voor het kunnen inschatten van risico’s is het wenselijk dat de rechtsregels dienaangaande duidelijk en zeker zijn.”
  Voorlopig moeten wij het doen met de gevolgtrekkingen welke kunnen worden ontleend aan in hoofdzaak onder het gemene verbintenissenrecht gevormde wetsuitleg en jurisprudentie. Ik voeg daar aan
  toe, dat de uitspraak van de Hoge raad in zake Hoog Catharijne wat dat betreft wel effect heeft gesorteerd. De rechtspraktijk ontving een heldere waarschuwing, dat goed kijken en doorvragen absoluut
  vereist is wanneer er een due diligence onderzoek wordt uitgevoerd. Door meer aandacht van rechters
  en in de literatuur voor het bijzondere vraagstuk van (het wel of niet genoegzaam voldoen aan) een
  onderzoeksplicht – want daar komt het bij het vraagstuk van een due diligence onderzoek meer nog
  dan op een mededelingsplicht op aan – kan worden bijgedragen aan de vorming van in elk geval in
  materieel opzicht overeenkomstenrecht voor ondernemers. Wanneer een koper – en dit laat de eigen
  verantwoordelijkheid en de eigen verplichtingen van een verkoper onverlet – nalaat om bij een transactie als waarover dit boek handelt een naar diens vermogen optimaal onderzoek uit te doen voeren of
  zelf uit te voeren, dan treedt daarmee aan zijn kant van het spectrum in de rechtsverhouding een component van risicoaanvaarding binnen. Zoals ik hiervoor aangaf, ben ik het niet met Tjittes eens dat alle
  ondernemers over één kam geschoren kunnen worden als repeat players. Er zal nadrukkelijk moeten
  worden gekeken naar de hoedanigheid van partijen. Dit geldt zowel aan de zijde van de koper als aan
  de zijde van de verkoper. Zoals in de rechtspraak naar aanleiding van Haviltex ook tot uitdrukking
  komt, dient de hoedanigheid van partijen nadrukkelijk te worden meegewogen. Hoe de component van
  risicoaanvaarding te wegen, zal derhalve toch weer worden bepaald door alle omstandigheden van het
  geval. Dat die zullen (moeten) worden meegewogen, lijdt voor mij geen twijfel.  De omstandigheden van het geval
  Zoals ik heb betoogd, dienen de aan de jurisprudentie te ontlenen regels te worden uitgelegd naar de
  gebruiken en normen in de markten die zij betroffen. Dat zijn in het geval van een due diligence, zoals
  die het voorwerp van dit boek vormt de kapitaalmarkt, de onderhandse financiële markten en de markt
  van fusies, overnames en joint ventures. Ik vat die markten hierna verder samen onder het begrip financiële markten – tenzij ik een onderscheid benoem – en betrek in dat begrip dus zowel kapitaalmarkt- als onderhandse transacties, waaronder dus bijvoorbeeld ook arrangementen ter corporate
  finance, tot onderhandse verschaffing van private equity en het syndiceren van leningen. Daarbij blijft
  gelden, dat waar ik over “koper” spreek, het evengoed een andersoortige transactie dan koop en verkoop kan betreffen. Onder dat begrip moet dan tevens de partij worden begrepen die zich aan de kant
  van de transactie bevindt van degene die de financiële middelen ter beschikking stelt om een transactie tot stand te brengen (investeerder, aandeelhouder of anders).
  Ik ontleen aan de hier voor genoemde uitspraken de overtuiging dat er vooreerst moet worden gekeken naar de omvang van de transactie. Waarom zou – even los gezien van motiveringsgebreken – de
  uitkomst in bijvoorbeeld het geval Vletter-Stijnman kunnen zijn dat de koper er mee zou mogen volstaan te vertrouwen op mededelingen van de verkoper (zelf niet de akte hoefde te raadplegen en naar
  aanleiding daarvan geen nader onderzoek hoefde te doen) en in het geval van Hoog Catharijne ABP
  c.s. wel naar aanleiding van verschafte documenten verdergaand onderzoek zou moeten doen?
  Ook in andersoortige transacties dan consumentkoop geldt, dat de ‘overzienbaarheid’ van betekenis is.
   Wanneer het voorwerp van de transactie overzienbaar en relatief gemakkelijk te beoordelen is, is er
  minder verantwoordelijkheid bij de verkoper te leggen, zo zou ik menen. Omgekeerd geldt, dat naar-
  
  77
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  mate het voorwerp van de transactie minder makkelijk te overzien en te doorzien valt, er meer verantwoordelijkheid toekomt aan de verkoper (of aanbieder van producten, vergelijk de ontwikkelingen rond
  de zorgplicht bij de verkoop van financiële producten en bij transacties op de kapitaalmarkt). Er mogen
  dan meer inspanningen worden verlangd om een en ander toegankelijk en inzichtelijk te maken.
  Een gewaarschuwde partij zal eerder worden geacht een risico te hebben aanvaard dan een partij die
  ondanks gedegen onderzoek vooraf geen aanwijzingen heeft kunnen vinden, dat er zaken niet in orde
  waren.
  Enige vorm van onderzoek vereist
  Zoals ik hier voor al aangaf, is een gevolgtrekking die aan de gevormde jurisprudentie - voor zover die
  hier voor aan de orde kwam – te ontlenen valt dat als uitgangspunt heeft te gelden, dat er in beginsel
  een due diligence onderzoek zal dienen te worden uitgevoerd wanneer in de financiële markten een
  transactie wordt overwogen. Er dient – zij het binnen redelijke grenzen - voor te worden gewaakt dat
  men op grond van een onjuiste veronderstelling zijn toestemming verleent. De uitzonderingen op het
  beginsel dat een onderzoek vereist wordt, moeten passen binnen de marge van de ‘redelijke grenzen’.
   Daarbij is te denken aan een transactie waarmee relatief (afgemeten naar de draagkracht van de partij
  die een risico loopt bij een transactie) een gering bedrag gemoeid is of aan een situatie waarin de betrokken partij niet over de middelen beschikt om een onderzoek uit te (doen) voeren bijvoorbeeld. De
  laatst bedoelde omstandigheid zal echter niet snel als een verontschuldiging worden aanvaard. Een
  (zelf uitgevoerd) beperkt onderzoek zal vrijwel altijd mogelijk zijn. Wel is het denkbaar dat een partij
  zich financieel niet kan veroorloven om de vereiste deskundigheid te engageren, om de inhoud van
  een dataroom naar waarde te kunnen schatten. In beide hier voor laatst bedoelde gevallen, blijft er
  sprake van een risico inschatting en – in vrijwel al die gevallen, zo zou ik menen – sprake van vragen
  van risico-aanvaarding. Men is in het normale geval immers altijd vrij om van een transactie af te zien,
  ook al betekent dat verlies van kosten of het missen van kansen in de markt. Van Mohammed Ali is de
  fraaie spreuk: “if you want to realise your dreams, wake up.” Wanneer met het oog op het realiseren
  van groei scenario’s of door andere ambities ingegeven een transactie toch wordt doorgezet, zonder
  dat er voldoende due diligence heeft plaatsgevonden, betreft dat op zich zelf een afweging van kansen
  en risico’s. Alles heeft een prijs. Het zal dan alleen niet steeds mogelijk zijn om het prijskaartje dat
  hangt aan de met een transactie verbonden risico’s bij de verkoper neer te leggen wanneer er lijken in
  de kast worden aangetroffen.
   Waar men in beginsel mag afgaan op gedane mededelingen zal dit voor particulieren in gevallen,
  waarin een prospectus voorhanden is, kunnen rechtvaardigen, dat die geen (ander) due diligence onderzoek doen, dan het kennis nemen van de beschikbare documentatie, het “zorgvuldig lezen van de
  175
  financiële bijsluiter”.
  Een andere uitzondering op de verplichting om een due diligence onderzoek in te (doen) stellen, kan
  bestaan in een oprecht (vermeend) voldoende inzicht in het voorwerp van de transactie. Het veroorzaken van de kosten welke met een onderzoek in de regel zijn gemoeid, is dan niet nodig. De kostenafweging kan ook in andere omstandigheden aanleiding zijn om van een onderzoek af te zien en op het
  eigen oordeel te vertrouwen. Ik meen dat er dan wel een kenbare grond moet zijn om te rechtvaardigen dat er verlaten wordt op het eigen oordeel. Voor de hand liggende voorbeelden van situaties als
  laatst bedoeld zijn zogenaamde buy out transacties. Dit zijn transacties waar – al dan niet met financiële steun van de verkoper of externe financiers en al dan niet door middel van een koop van aande176
  len – leidinggevenden (een deel van) de onderneming kopen van hun werkgever.
  Betekent het vorenstaande nu dat er te onzent een verplichting moet worden aangenomen om een due
  diligence onderzoek in te stellen? Mos (noem het een verkeersopvatting) is volgens mij om wel een
  175
  
  Zie o.m. M.A. Blom, Prospectusaansprakelijkheid van de lead manager, Nijmeegse Serie, deel 53; A.F.J.A. Leijten, V&O
  1996, p. 114; H.F.C. Schoordijk, Prospectusaansprakelijkheid, een garantieverplichting?, in Onderneming en 5 jaar nieuw
  burgerlijk recht, Serie Recht en Onderneming, deel 7, p. 329 e.v.; G.T.J. Hoff, De lessen van het Co op-arrest, zelfde bundel,
  p. 347 e.v.
   176
  Zie W.J. Oostwouder, Management Buy-out, Groningse Serie, deel 27, p. 33, die overigens van mening is dat ook in het
  geval van een management buy out een due diligence onderzoek van belang blijft: “In de eerste plaats omdat financiers ook
  graag een onafhankelijk oordeel willen hebben over de achtergronden en perspectieven van de betrokken onderneming maar
  ook omdat het goed is voor het management om bepaalde gegevens door externe deskundigen te laten verifiëren. Terwijl
  ook gegevens essentieel kunnen zijn waarover het management niet beschikt zoals (fiscale) claims die voortkomen uit de
  holding of de periode voordat het management benoemd was.” Niettemin is het denkbaar dat het zittende management de
  dingen voldoende overziet om zonder due diligence onderzoek tot een transactie over te gaan. Bovendien komen niet bij
  iedere management buy out externe fiananciers te pas.
  78
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  onderzoek in te (doen) stellen, in welke vorm dan ook, alvorens een transactie van enige importantie
  wordt aangegaan. Zoals ik al heb opgemerkt, dient de importantie te worden gerelateerd aan de positie
  van degene die middelen investeert. Afgezien van uitzonderingen als hier voor vermeld, meen ik dat er
  te onzent inderdaad van moet worden uitgegaan, dat enige vorm van eigen onderzoek verlangd wordt.
   Voor het achterwege laten van een due diligence onderzoek, moeten als gezegd gerechtvaardigde redenen aanwezig zijn, gerelateerd aan de omvang van de transactie en de positie van de betrokken investeerder(s). De betekenis van de in hoofdstuk 2 genoemde verschillende soorten van onderzoek,
  van heel beperkt tot uiterst uitgebreid, blijkt hier. Waar “enige vorm van onderzoek” vereist is, kan er
  sprake zijn van een op de aard van de transactie, de draagkracht van de betrokken partij en andere
  omstandigheden afgestemde voorzichtigheid, die in ieder geval de betrokkene tegemoet zal doen komen aan het vereiste dat deze een eigen verantwoordelijkheid heeft om te voorkomen dat deze op
  177
  grond van een onjuiste veronderstelling instemt. De wijze van rapporteren kan zelfs mondeling zijn.
  Wat nu, als (enige vorm van) onderzoek toch achterwege gelaten wordt? Ik denk dat Hijma dan gelijk
  heeft, die concludeert, dat de onderzoeksplicht - evenals als de mededelingsplicht - geen afdwingbaar
  178
  wettelijk voorschrift betreft. Om die reden wordt wel van een Obliegenheit gesproken. Het gaat om
  een eigen verantwoordelijkheid. Het niet nemen van die verantwoordelijkheid brengt mee dat de eigen
  positie wordt ondergraven. Een spijtoptant kan dan niet achteraf klagen onvoldoende kennis te hebben
  gehad en een vordering bijvoorbeeld op grond van dwaling, kan om die reden stranden (onverschoonbare dwaling). Het gaat er niet om wat iemand had kunnen ontdekken, maar om wat hij, mede in het
  licht van het handelen (spreken) en nalaten (zwijgen) van zijn wederpartij had behoren te ontdekken.
  Wat dat betreft, heeft Tjittes ook gelijk met de constatering, dat als er iets onduidelijk is er nu eenmaal
  179
  navraag gedaan moet worden.
   Evident is, dat de wederpartij van degene die bij het aangaan van een transactie (volledig) heeft afgezien van het verrichten van een onderzoek, binnen het kader van een risicoverdeling niet zal nalaten te
  wijzen op de risicoaanvaarding welke de ander door diens beslissing op zich genomen heeft. Dat dit
  onder omstandigheden een mededelingsverplichting niet opheft, leerde het arrest Vletter-Nijman.
  Soms wordt men niet in de gelegenheid gesteld om een due diligence onderzoek in te stellen. Toevlucht zal dan moeten worden genomen tot het bedingen van garantie, verrekeningsmechanismen en
  dergelijke, of afzien van de transactie. Wanneer er geen kijk in de keuken genomen kan worden, is het
  alternatief dat er gedetailleerde vragen worden gesteld. Aan de omvang en kwaliteit van de alsdan te
  verkrijgen informatie moeten hoge eisen worden gesteld. Degene die heeft geweigerd om een due diligence onderzoek toe te staan, neemt daarmee ook een verantwoordelijkheid op zich om er voor in te
  staan dat de wel verschafte informatie deugdelijk is. Het kan voorkomen dat een verkoper kan worden
  geacht toch voldoende aan de informatieplicht te hebben voldaan, ondanks het feit dat geen due dili180
  gence onderzoek werd toegelaten. Nodeloos te zeggen dat in een geval waarin onvoldoende eigen
  waarneming mogelijk is geweest, niet alleen garanties, maar ook zekerheden voor de nakoming van
  die garanties proportioneel in belang toenemen. Ik herhaal, dat er in het normale geval altijd de mogelijkheid is om een transactie geen doorgang te laten vinden.
   Spanningsveld tussen onderzoeks- en mededelingsplicht
  Waar er in beginsel mag worden afgegaan op mededelingen van de wederpartij, kan een (verdergaand) onderzoek (ook) achterwege blijven, wanneer er een prospectus, bid book of dataroom content
  voorhanden is, waarvan mag worden aangenomen, dat die een volledig beeld geeft van de transactie
  of de doelwitvennootschap en haar onderneming. Het Hoog Catharijne-arrest heeft als gezegd geleerd, dat de overtuiging dat een volledig beeld verkregen is, niet te snel mag ontstaan. Beter sluitende
  garanties dan in het geval van de transactie betreffende Hoog Catharijne moeten dan voor de benodigde aanvulling zorgen.
  177
  
  Ik citeer H. Beckman: “Er is geen regel die dwingt tot schriftelijke rapportage, waarom zou het ook. Vervelend is daarom dat
  achteraf wel eens blijkt dat rechters, arbiters, door rechters benoemde deskundigen, enz. een mondelinge rapportage maar
  gek vinden. Het komt zelfs voor dat dan geoordeeld wordt dat geen due diligence is ingesteld. Onzin natuurlijk!” in Due
  diligence en de overname (Ondernemingsrecht 1999-16, p. 435).
  178
  Asser-Hijma 5-I, nr. 242.
  179
  R.P.J.L. Tjittes, Naar een bijzonder contractenrecht voor ondernemers in Onderneming en 5 jaar nieuw burgerlijk recht, Serie
  Onderneming en Recht, deel 7, p. 375 e.v.
  180
  Zie gerechtshof Amsterdam 16 april 1998, NJ 1999, 161.
  79
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  Zo goed als het verstandig is om voorafgaand aan het aangaan van een transactie de eigen doelstelling daarbij duidelijk te formuleren, is het goed om voorafgaand aan een due diligence onderzoek voor
  zich zelf duidelijk te inventariseren welke (soort van) informatie men belangrijk vindt om te leren kennen en te verifiëren, en hierover met het bestuur van de doelwitvennootschap te communiceren. Een
  goed uitgevoerde due diligence vergt een goed uitgewerkt ‘due diligence plan”.
   Het stellen van duidelijke vragen, geeft mede invulling aan de bepaling van de omvang van de mededelingsplicht van de wederpartij.
  Een reden om af te zien van een onderzoek zou daarom kunnen zijn dat er adequate garanties worden
  verstrekt. Is er sprake van minder garanties dan kan ook worden volstaan met een onderzoek dat zich
  beperkt tot die terreinen ter zake waarvan geen garanties worden gegeven. De kwestie rond Hoog
  Catharijne leerde dat er wel voor moet worden gezorgd, dat er geen misverstanden kunnen bestaan
  over wat wel en wat niet onder – in dat geval – balansgaranties wordt begrepen. In die zaak ging het
  181
  om zogenaamde off balance sheet verplichtingen.
  Bedacht dient bovendien steeds te worden dat
  een garantie zo goed is “als de portemonnee” van degene die de garantie afgeeft. Er kunnen omstandigheden zijn, waaronder niet kan worden volstaan met te vertrouwen op hetgeen verklaard of zelfs
  gegarandeerd lijkt te zijn, zoals het Hoog Catharijne arrest leerde. Hetgeen wel wordt meegedeeld
  dient te worden gewogen en naar aanleiding daarvan kan het nodig zijn nader onderzoek in te stellen.
  De vraag die in de Hoog Catharijne zaak vervolgens rees, was of voldaan was aan de garantie van de
  verkoper dat hij verklaarde ervoor in te staan, dat ‘alle relevante informatie’ was verschaft. Het desbetreffende arrest leerde verder dat ook de uitleg van op zich zelf wel duidelijk lijkende garanties of
  verklaringen door de rechter nog voor verrassingen kan zorgen. “Meten is weten” en “beter mee verlegen dan om verlegen”, zijn raadgevingen, die van veel volkswijsheid getuigen.
   Afspraken zijn mogelijk over de reikwijdte van de onderzoeksplicht, zoals die tussen partijen zal gelden. Zo kan worden overeen gekomen, dat de onderzoeksplicht niet verder reikt dan het bestuderen
  van de documentatie die is verschaft naar aanleiding van een overgelegde vragenlijst. Dat een dergelijke afspraak “flankerend beleid” vergt, zal duidelijk zijn. Bedongen zal dienen te worden dat de wederpartij alle overige informatie, waarvan die weet of behoort te veronderstellen dat die voor de ander
  relevant is, desondanks zal hebben te verschaffen. Ook zal afgesproken moeten worden, dat door de
  inrichting van de afspraken over de reikwijdte van het onderzoek, er achteraf geen verwijt door de wederpartij gemaakt zal worden over de (te beperkte) omvang van het onderzoek. Evenzo goed wordt er
  in overname overeenkomsten gebruikelijk door de overnemer geprobeerd de afspraak opgenomen te
  krijgen dat het doen instellen van due diligence onderzoek uitsluitend geschiedt ten dienste van het
  verkrijgen van een goed beeld van de doelwitvennootschap en haar onderneming, maar niet mag
  meebrengen dat daardoor het recht om zich achteraf op een garantie te beroepen zou worden beperkt.
  Verderop in dit boek zal op de status en het (intellectuele) eigendom van een due diligence rapport nader worden ingegaan. Zie hoofdstuk 11.
  Deskundigheid betrokkenen van belang
  
  182
  
  183
  
  Zoals Cohen Henriquez het uitdrukte, gaat het bij het vraagstuk van de mededelingsplicht meer in
  het algemeen ‘over de verplichting van de ene partij bij een overeenkomst om zijn wederpartij van bepaalde omstandigheden op de hoogte te stellen om te voorkomen dat de wetende partij profiteert van
  de onwetendheid van de andere.’ Naarmate een partij meer als deskundige (vakkundige) optreedt,
  heeft hij een grotere spreekplicht.
  184
  Castermans neemt als uitgangspunt, dat de positie van onderhandelende partijen gelijk moet zijn.
   Zodra één der partijen wat kennis betreft meer in haar mars heeft dan de ander is er volgens hem reden om een mededelingsplicht aan te nemen. Hij meent echter dat dit slechts een uitgangspunt betreft.
  181
  
  Ter vermijding van misverstanden als in het geval van Hoog Catharijne wordt in de praktijk naast of in de plaats van een
  algemene balansgarantie wel een garantie verlangd, dat er op een balansdatum een zeker vermogen zal zijn waarbij in de
  definitie van ‘vermogen’ rekening wordt gehouden met off balance sheet verplichtingen. De rechtbank Utrecht kreeg in 1997
  te oordelen over de vraag of een balans, opgemaakt in het kader van een going concern jaarrekening wel dienst kon doen
  als overnamebalans (Rb. Utrecht 23 april 1997, JOR 1997, 92). Het verschil tussen de ene en de andere soort balans zijnde
  dat een balans die voor een overname bestemd is een meer volledig inzicht zou dienen te geven in de verplichtingen van de
  vennootschap. In dezelfde uitspraak werd overigens aangenomen dat de term “instaan” voor betekende het “risico
  aanvaarden voor”.
  182
  Zie R.P.J.L. Tjittes, De hoedanigheid van contractspartijen, Kluwer 1994.
  183
  E. Cohen Henriquez, Spreken is zilver, zwijgen is fout, NJB 8 mei 1976, p. 625.
  184
  A.w., p. 189 e.v.
   80
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  Volgens hem dient bij het bepalen van de grenzen van de mededelingsplicht en de gevolgen van
  schending naar een evenwicht te worden gezocht tussen enerzijds het gelijkheidsidee en anderzijds de
  bescherming van het eigenbelang en de eigen waardigheid. Mijn idee is, dat een evenwicht alleen
  evenwichtig zal zijn wanneer er sprake is van handicapverrekenig, waar het een verschil in deskundigheid betreft. Naarmate een partij meer als deskundige optreedt, wordt de spreekplicht van de andere
  185
  186
  partij minder, aldus ook Cohen Henriquez. Hijma en hij zijn het er over eens, dat het daarbij gaat
  om hoe men zich aan de ander presenteert en niet om de vraag of men feitelijk gesproken deskundig
  is.
  Hijma voegt aan die opvatting naar mijn mening terecht toe, dat de (on)deskundigheidsfactor van eminent gewicht is.
  In kapitaalmarkttransacties komt tot uitdrukking dat – daar waar er een verschil in deskundigheid kan
  worden verondersteld – de beschermingsgedachte meebrengt, dat het accent terecht komt bij een mededelingsplicht, denk aan de zogenaamde prospectusplicht en de verplichting om bij ieder complex financieel product een financiële bijsluiter toe te voegen. Naarmate het verschil in deskundigheid minder
  groot wordt verondersteld, verandert dit. Ik noem maar de uitzonderingen van artikel 5:1a Wft. op het
  verbod van tegenwoordig artikel 5:2 van diezelfde wet. Artikel 5:3 Wft. denkt het beleggend publiek
  meer eigen mogelijkheden toe om zelf te (kunnen) onderzoeken of het verstandig is om tot een transactie over te gaan, wanneer het een doelgroep betreft, die aan de in artikel 5:3 lid 1 Wft. genoemde
  voorwaarden voldoet.
   De uitspraak van de Hoge Raad in de kwestie rond Hoog Catharijne heeft geleerd dat waar het een
  onderzoeksplicht betreft, bij onderhandse transacties de eigen verantwoordelijkheid van de onderzoeker recht evenredig toeneemt met diens deskundigheid. Deskundigheid van de onderzoeker wordt toegerekend aan de risicosfeer van diens opdrachtgever. Zie ook hoofdstuk 15 hierna.
  Onder professionals mag daarbij verder van het bestaan van bepaalde verkeersopvattingen worden
  uitgegaan. Die kunnen per professie verschillen.
   Wederkerig belang
  De koper zal uit defensieve overwegingen een due diligence onderzoek instellen om te vermijden dat
  een transactie per saldo verlies zal opleveren, dus om aan risico beheersing te doen en tegelijkertijd
  offensieve overwegingen doen gelden om het vertrouwen te verwerven dat de transactie de toevoeging aan de eigen marktpositie zal opleveren die wordt nagestreefd, dat integratie mogelijk zal zijn en
  de prijs passend is. Door het uitvoeren van een due diligence onderzoek dient de koper diens eigen
  belang. De verkoper heeft er niettemin eveneens belang bij dat er een due diligence onderzoek zal
  plaats vinden. De uitvoering van het onderzoek brengt mee dat de verkoper in het algemeen zal kunnen stellen aan diens mededelingsplicht te hebben voldaan, er van uitgaande dat toegang is verleend
  tot alle relevante informatie. Door het moeten beantwoorden van een questionnaire, door het inrichten
  van een dataroom en te moeten afwegen welke garanties en vrijwaringen wel of niet gegeven kunnen
  worden (en te moeten bedenken wat er in een disclosure letter zou moeten worden opgenomen),
  wordt de verkoper er toe aangezet aan een vorm van zelf onderzoek te doen, die kan meebrengen dat
  problemen achteraf worden voorkomen. Een verstandige verkoper zal daarom zorgen voor een zo
  goed mogelijke informatie voorziening. Voor zover de koper er al overspannen verwachtingen op nahield, moet die worden geacht (in staat te zijn gesteld om) te hebben kunnen nagaan hoe de actuele
  situatie was. De kansen op aantasting van de overeenkomst op grond van dwaling, wanprestatie, een
  gebrek in conformiteit, wegens bedrog of onrechtmatige gedraging – waarover meer in het volgende
  hoofdstuk - wordt daar door aanzienlijk verkleind. De andere kant van de medaille is dat in het merendeel van de gevallen het argument dat een koper niet aan diens onderzoeksplicht heeft voldaan,
  minder gemakkelijk inzetbaar zal worden in geval van een probleem achteraf. Zoals wij in hoofdstuk 11
  zullen zien, levert de aanwezigheid van een due diligence rapport in handen van de koper – en afhankelijk van de gemaakte afspraken, ook in handen van de verkoper – de beschikbaarheid van documentatie op die een belangrijke rol kan vervullen wanneer er achteraf vragen rijzen omtrent de kennis
  waarover de koper ten tijde van het aangaan van de transactie beschikte.  Asser-Hijma 5-I, nr. 236.
  81
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  vante informatie beschikbaar heeft gemaakt. Zo gelden over en weer overwegingen die maken dat het
  uitvoeren van een due diligence onderzoek zowel in het belang van de koper als van dat van de verkoper kan worden geacht. De reden daarvan is vooral, dat in het geval er sprake is van teleurgestelde
  verwachtingen of andere problemen na het tot stand komen van de transactie, ons recht een aantal
  acties kent die kunnen worden ingesteld om tot ongedaanmaking van de transactie te komen of tot het
  verhalen van schade. Op deze juridische context die steeds ook een belangrijke rol speelt bij beantwoording van de vraag of het aangewezen is om een due diligence onderzoek in te stellen, wordt in
  het nu volgende hoofdstuk ingegaan.
  82
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  5.
   De leerstukken welke ten grondslag liggen aan een onderzoeksplicht en een mededelingsplicht
  
  5.1
  
  Inleiding
  
  Ter introductie van dit hoofdstuk kan een citaat dienen van de bijdrage van Van Dunné aan “Onderne187
  ming & 5 jaar Nieuw Burgerlijk Recht”:
  “Augen auf, Kauf ist Kauf!” lijkt een toepasselijk adagium bij het kopen van een bedrijf; al
  noemen wij het overname, in wezen gaat het om een gewone koop. Althans, dat adagium
  zal de verkoper inroepen; of een teleurgestelde koper van een bedrijf daar ook zo over
  denkt als hij zijn ogen uitgewreven heeft, valt echter te betwijfelen. Als hij niet uit zijn doppen gekeken heeft bij de onderhandelingen die aan de overname vooraf gingen, ligt het
  verwijt voor de hand dat de wederpartij hem de zaak mooier voorgespiegeld heeft dan in
  overeenstemming met de werkelijkheid was. Sinds de Romeinen weten wij dat de teleurgestelde koper in beginsel een aantal acties ten dienste staat: behalve die uit wanprestatie,
  die uit verborgen gebreken, dwaling of bedrog. Het zal van de casus afhangen welke actie
  het beste bij het geval past en de meeste kans van slagen heeft. Is er een toezegging of
  garantie gedaan, dan komt wanprestatie in beeld; is er een misleidende verklaring gedaan,
  dan is er de mogelijkheid van dwaling (onopzettelijke misleiding) of bedrog (opzettelijke
  misleiding); betreft het een gebrek met betrekking tot de kwaliteit of het gebruik van de
  zaak, dan kan men de verborgen gebreken-actie instellen. Aldus het klassieke tableau, in
  landen van Europa, waar de Fransen ooit langs zijn geweest”.
   Zoals hier voor werd opgemerkt zal vooral de verkoper willen vermijden dat een transactie achteraf
  nog weer kan worden aangetast of dat deze achteraf met een vordering tot vergoeding van schade kan
  worden geconfronteerd. Een due diligence onderzoek toestaan kan bijdragen aan het bereiken van die
  doelstelling. Voor een koper is een due diligence onderzoek een belangrijk instrument om te vermijden
  dat die een kat in de zak koopt. De wat ik noem juridische context van een due diligence onderzoek
  wordt gevormd door de leerstukken van dwaling, onder omstandigheden bedrog, conformiteit en onrechtmatige daad. Die leerstukken bieden voor kopers instrumenten om zich te verhalen op verkopers
  wanneer er zich gebreken in de prestatie van de verkoper zouden voordoen. Het is voor een koper van
  belang te weten welke stappen al vroeg in een transactieproces vereist zijn om de rechten welke ingevolge die instrumenten geldend zouden kunnen of moeten worden gemaakt niet prijs te geven. Het
  doen van behoorlijk onderzoek naar het voorwerp van een transactie wordt zeker tussen professionele
  partijen of wanneer de koper een professionele partij is, gerekend tot een inspanning die van een koper wordt verlangd wil die niet naderhand het verwijt krijgen de risico’s waarover deze zich wil beklagen, bewust te hebben aanvaard.
   Een due diligence onderzoek is als gezegd een belangrijk middel om te voorkomen, dat er bij het aangaan van een transactie of achteraf ongelukken gebeuren. Een due diligence onderzoek bestaat vooral
  daarin dat er in meer of mindere mate voldaan wordt aan de mededelings- en onderzoeksplicht, zoals
  die laatst bedoelde Obliegenheiten in het vorige hoofdstuk (onder 4.2) zijn benoemd.Op de vraag hoe
  accuraat de term Obliegenheit is waar het een mededelingsplicht betreft, is elders in dit boek inge188
  gaan. Als twee partijen een transactie aan willen gaan is het, zoals wij hebben gezien, van belang
  dat zij beiden bij het tot stand komen van een overeenkomst een juiste voorstelling van zaken hebben.
  Dit is in het belang van een succesvol zakelijk verkeer. Partijen zullen er in het belang van het door
  hen te behalen rendement naar (moeten) streven er voor te zorgen dat er zo weinig mogelijk gereclameerd, hersteld of geprocedeerd behoeft te worden. Dit kan worden bevorderd door het instellen van
  een onderzoek voorafgaand aan het formaliseren van een transactie. Er zal niet alleen met aandacht
  187
  
  J.M. van Dunné, Onderzoeks- en spreekplichten bij bedrijfsovername, Onderneming en 5 jaar Nieuw Burgerlijk Recht, Serie
  Onderneming & Recht, deel 7, p. 399 e.v.
   188
  Zie het vorige hoofdstuk onder Mededelingsplicht- versus onderzoeksplicht?
  
  83
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  kennis moeten worden genomen van de mededelingen van de wederpartij, maar ook invulling moeten
  worden gegeven aan de eigen verantwoordelijkheid om te voorkomen dat onder een onjuiste voorstelling van zaken, beslissingen worden genomen. Wordt een due diligence onderzoek bij het aangaan
  van een commerciële transactie of een transactie op de financiële markten achterwege gelaten of onvoldoende gedaan, dan worden er door de koper of investeerder aanzienlijke risico’s gelopen. In zeker
  opzicht geldt dit ook ten aanzien van de wederpartij bij die transacties, die om problemen achteraf te
  voorkomen er goed aan doet adequate voorlichting te geven.
   Een overeenkomst die tot stand is gekomen onder invloed van dwaling en bij een juiste voorstelling
  van zaken niet zou zijn gesloten, is onder bepaalde omstandigheden namelijk vernietigbaar (artikel
  6:228 lid 1). Zo al niet de hele transactie ongedaan zal worden gemaakt, is het denkbaar dat – op
  grond van artikel 6:230 – de beoogde gevolgen van een overeenkomst, niet onveranderd zullen gelden. Indien bepaalde reeds ingetreden rechtsgevolgen bezwaarlijk ongedaan gemaakt kunnen worden, kan in plaats van gehele of gedeeltelijke vernietiging de rechter (ook) schadevergoeding toewijzen
  op grond van artikel 3:53 lid 2. Een overeenkomst, waarbij blijkt, dat de afgeleverde zaak, mede gelet
  op de aard van de zaak en de mededelingen die de verkoper over de zaak heeft gedaan, niet de eigenschappen bezit die de koper op grond van de overeenkomst mocht verwachten, kan de verkoper
  op grond van artikel 7:17 verschillende sancties opleveren. De koper heeft aanspraak op correcte nakoming. Een vordering tot schadevergoeding of ontbinding is denkbaar op voet van artikel 6:74 respectievelijk 6:265. Op de hier genoemde grond kan ook een vordering wegens dwaling volgen en - on189
  der omstandigheden – op grond van bedrog op voet van artikel 6:228 of 3:44. Op grond van artikel
  6:230 kan een verplichting tot vergoeding van nadeel ontstaan of – wanneer aan de vereisten daarvoor
  is voldaan - ingevolge artikel 6:162 e.v. een gehoudenheid om schade te vergoeden op grond van een
  190
  onrechtmatige daad. De mogelijkheid om een beroep op dwaling te doen staat in beginsel niet aan
  beroep op een andere vernietigingsgrond in de weg, noch aan op een tekortkoming in de nakoming
  gebaseerde actie, terwijl omgekeerd dergelijke acties een beroep op dwaling niet in de weg staan.
   Gronden die een beroep op dwaling rechtvaardigen, komen volgens een ruim gedragen visie in aanmerking voor overeenkomstige toepassing bij een beroep van een koper op de hierna te bespreken
  191
  non-conformiteit als bedoeld in artikel 7:17 BW (alhoewel er over deze laatst genoemde opvattingen
  niet volstrekt eenduidig gedacht wordt. Zie hierna onder 5.6).
  Een reden om zorgvuldig te werk te gaan bij het aangaan van transacties is ook het vermijden van
  verwijten achteraf, dat er in strijd is gehandeld met de zorgvuldigheid welke past bij behoorlijk bestuur
  (artikel 2:9) of bij behoorlijk toezicht op het bestuur (artikel 2:259).
  Wil er sprake zijn van bestuurdersaansprakelijkheid, zal er volgens de jurisprudentie sprake moeten
  192
  zijn van onbehoorlijke taakvervulling, in zonderheid van een ‘ernstig verwijt’.
  In de visie van Assink, is het aannemen van persoonlijke aansprakelijkheid van bestuurders gerechtvaardigd, wanneer – gelet op alle omstandigheden van het geval - de zorgvuldigheidsplicht van de
  bestuurder zodanig is geschonden, dat deze:
  (a) een jegens de vennootschap in acht te nemen, onder de zorgvuldigheidsplicht ressorterende, gedragsnorm heeft geschonden (i.e. ondermaats gedrag heeft vertoond);
  (b) terwijl hij dit had kunnen weten én zich anders had kunnen gedragen (i.e. waarvan de bestuurder
  193
  schuld treft).
  Opmaat naar de vaststelling dat er van een ernstig verwijt sprake is, kan zijn dat gedragingen van het
  bestuur en/of de commissarissen door de OK voorzien worden van de kwalificatie wanbeleid binnen
  194
  het kader van het enquêterecht. Zie verder hierna onder 5.9.
  189
  
  Wanneer een partij niet in staat was diens wil te bepalen, kan de overeenkomst voor vernietiging in aanmerking komen, tenzij
  de wederpartij zich met succes kan beroepen op het in artikel 3:35 BW neergelegde vertrouwensbeginsel. Zie voor een
  recent voorbeeld Rechtbank Arnhem 20 februari 2008, LJN BC5068.
   190
  De artikelen 7:24 en 7:25 geven regels voor schadevergoeding bij consumentenkoop.
  191
  Zie de opsomming van auteurs in Bijzondere overeenkomsten I (Van Rossum), artikel 17, aantekening 11, en Asser-Hijma 5I, 2001, nr. 340 en AG J. Wuijsman onder HR 25 mei 2007, LJN BA2012 (onder 3.4.).
  192
  Zie HR 10 januari 1997, NJ 1997, 360 (Staleman/Van de Ven) en HR 29 november 2002, JOR 2003, 2 m.nt. Bartman
  (Schwandt/Berhuizer Papierfabriek). Zie ook J.B. Wezeman, Aansprakelijkheid van bestuurders, Groningse Serie, deel 29.
  193
  B.F. Assink, Rechterlijke toetsing van bestuurlijk gedrag, Groningse Serie, deel 59, p. 616.
  194
  In HR 10 januari 1990, NJ 1990, 466 besliste de Hoge Raad dat het niet nodig is voor de kwalificatie wanbeleid van de
  rechtspersoon, dat aan bestuurders en/of commissarissen persoonlijk wanbeleid moet kunnen worden verweten. In HR 4 juni
  1997, NJ 1997, 671 werd uitgemaakt dat bij de vaststelling bij wie de verantwoordelijkheid berust voor mogelijk blijkend
  wanbeleid, in de eerste plaats valt te denken aan de verantwoordelijkheid van de onderscheiden organen van de
  rechtspersoon. Bij een onderzoek naar het beleid en de gang van zaken van de rechtspersoon zal de beoordeling van de
  
  84
  
  © mr. M. Brink - 2008
  
  Al de hier voor genoemde omstandigheden maken dat een due diligence onderzoek van belang is tegen de achtergrond van de juridische complicaties die zich laten denken, wanneer er voorafgaand aan
  het aangaan van een transactie onvoldoende zicht is verkregen of gegeven op de informatie die nodig
  is om verantwoord te besluiten tot het aangaan van de transactie en het zonder problemen uitvoeren
  daarvan.
  5.2
  
  Onderzoeksplicht
  
  De onderzoeksplicht is niet te herleiden naar een bepaald wetsartikel.
   In het algemeen worden vorderingen van zogenaamde “teleurgestelde kopers” op één van twee soorten gronden ingesteld: op grond van “wanprestatie” (toerekenbare tekortkoming in de nakoming) of op
  grond van dwaling. Nu het onderwerp van dit boek “due diligence” betreft, zal worden volstaan met
  slechts een algemene beschrijving van de leerstukken van dwaling en non-conformiteit. De leerstukken
  van bedrog en onrechtmatige daad, zullen met nog minder woorden aan de orde komen. Niettemin is
  het noemen van deze leerstukken nodig, nu die steeds het decor vormen waartegen een due diligence
  onderzoek aan de orde kan zijn.
   Met name zal bij transacties een onderzoek relevant zijn om te weten hoe de risicoverdeling in eventuele documentatie moet worden geregeld, danwel welke risicoverdeling, bij gebreke van een regeling,
  te verwachten valt. Als er dingen mis gaan, is immers per saldo de vraag hoe de risicoverdeling tussen
  195
  partijen is op basis van alle relevante (risico)factoren. Raaijmakers meent dat het palet aan risicofactoren die een rol spelen bij de rechtsvinding, inmiddels feitelijk breder is dan alleen strikte mededelingsplicht en onderzoeksplichten, zij het dat er nog altijd – zijns inziens ten onrechte – een sterke
  neiging bestaat om alle relevante risicofactoren in het keurslijf van één van die twee ‘plichten’ onder te
  brengen. Hij meent dat het er per saldo om gaat dat wij een instrumentarium nodig hebben om uit te
  drukken dat gegeven bepaalde omstandigheden een risico voor de koper danwel de verkoper dient te
  komen. Hij spreekt dan ook liever van risicofactoren, zorgplichten en eigen verantwoordelijkheid als
  196
  beslissende ijkpunten voor het vaststellen van een risicoverdeling. Raaijmakers duidt erop dat in wezen risicoverdeling steeds meer plaatsvindt als afweging in het spectrum tussen zorgplicht en eigen
  verantwoordelijkheid, waarvan mededelings- en onderzoeksplichten slechts een deel uitmaken. Ik ben
  het hier van harte mee eens en wil verder op in dit boek een poging doen een en ander te vertalen
  naar de betekenis daarvan voor een due diligence onderzoek (zie hoofdstuk 1, onder 1.3).
  