title: None
text: SO C IA L E E C O N O M IE E N B E D R IJF SE C O N O M IE
  door H . Reinoud
  Een toevallige omstandigheid - een overgenomen spreekbeurt van een
  collega, die op het laatste moment verhinderd was - voerde mij enige jaren
  geleden naar een bijeenkomst van de Schmalenbach Gesellschaft, waarvan
  het bestaan mij tot die tijd onbekend was. Sindsdien ontvang ik jaarlijks
  een uitnodiging tot het bijwonen van een zgn. „Arbeitstagung" van deze
  vereniging, wier doelstelling „Förderung der betriebswirtschaftlichen For­
  schung und Praxis” is.
   Kortgeleden werd deze bijeenkomst te Keulen gehouden. Het onderwerp,
  dat speciaal gekozen bleek met het oog op het 25-jarig bestaan der vereni­
  ging, was „Bessere Marktanpassung durch unternehmerisches Planen”
  met als ondertitel „W ie begegnet die Unternehmensleitung der wachsenden
  Ausweitung der fixen Kosten und ihrer Auswirkung auf das Unternehmer­
  risiko?”
  Gelijk sommige lezers zich nog wel zullen herinneren trok een in 1928
  te Wenen gehouden lezing van Schmalenbach, „Die Betriebswirtschafts­
  lehre an der Schwelle der neuen W irtschaftsverfassung” , internationaal
  nogal de aandacht. Schmalenbach’s thema was in het kort: door verschillen­
  de oorzaken, vooral door de stijging van de kapitaalintensiviteit en de toe­
  neming van de bedrijfsgrootte, nemen de constante kosten (fixe Kosten)
  relatief snel toe. Om het bekende daaraan verbonden gevaar van chronische
  verstoring van het evenwicht tussen vraag en aanbod te ontgaan zal deze
  ontwikkeling in toenemende mate tot ondernemerscombinaties leiden. Daar­
  mede wordt echter tevens het einde van de vrije economie, d.w.z. van een
  economie gebaseerd op een min of meer volledige mededinging, ingeluid. *)
  Erkennende het nut, dat kartels in deze situatie kunnen hebben, stelt hij
  evenwel vast, dat zowel hun intern beleid - geen sanering der bedrijven als hun externe bedrijfspolitiek, in het bijzonder hun prijspolitiek - hoge
  binnenlandse en lage exportprijzen - zeer veel te wensen overlaat. „Die
  Gedankenlosigkeit auf diesem Gebiete geht so weit, dass nicht einmal eine
  genaue Kalkulation darüber angestellt wird, wie hoch sich die proportio­
  nalen Kosten belaufen.2 ) Ein noch grösserer wirtschaftlicher Nonsens
  besteht darin, dass man nicht alles daran setzt, die übergrosse Kapazität
  für die Zukunft zu vermeiden. Man macht auf diese W eise die vorüber­
  gehende Krankheit zu einer Dauerkrankheit.”
  En dan profeteert hij: „Ich bin überzeugt, dass wir in nicht zu ferner Zeit
  zu einem Zustande kommen müssen, den auch die Zünfte besassen; die
  Monopolgebilde der neuen W irtschaft müssen ihr Monopol vom Staate
  empfangen und auf der anderen Seite überwacht der Staat die Erhaltung
  der aus dem Monopol entspringenden Pflichten.”
  Schmalenbach zelf merkte later op, dat zijn gedachtengang „Die Z er­
  störung der freien Wirtschaft durch die fixen Kosten” niet nieuw was,
  waarbij hij verwees naar beschouwingen van K. Wittgenstein voor de V er­
  ein für Sozialpolitik in 1894 en naar eigen uitlatingen vóór 1928. 3)
  In ons land had Prof. Dr Th.  Hier te lande heeft zijn rede van 1928, voorzover ik kon nagaan, de econo­
  mische en bedrijfseconomische tijdschriften niet beroerd, maar wel komt
  in de crisistijden der dertiger jaren de problematiek der constante kosten
  explicite of implicite in allerlei beschouwingen tot uiting. Prof. Dr P.
   Lieftinck bijv. bracht het vraagstuk van de constante kosten in verband
  met chronisch prijsbederf op de internationale markten en met protectiestrevingen5), terwijl de betreffende materie aldus zijn weerslag vond in
  de memorie van toelichting op het in 1934 ingediende ontwerp van wet tot
  algemeen verbindend en onverbindend verklaren van ondernemersovereenkomsten: „Elders zijn rationalisatie en concentratie zover doorgevoerd,
  dat zelfs bij gelijk gebleven afzet een belangrijke overcapaciteit bestaat,
  die onder de druk der hoge vaste kosten in plaats van tot inperking der
  productie tot een verdere overvoering der markt leidt, waardoor de renta­
  biliteit wordt vernietigd.”
  De plaats der constante kosten in het economisch mechanisme, in het
  bijzonder ook zoals Schmalenbach die zag, gaf voorts Dr P. J. Verdoom
  aanleiding tot een in 1943 gepubliceerde studie „D e verstarring der produc­
  tiekosten” , in andere vorm uitgegeven onder de titel „De ontwikkeling en
  druk der constante kosten” , waarin hij o.a. tot de conclusie kwam, dat het
  dubieus is „of het thema van de toenemenden druk der constante kosten
  wel zijn oorsprong vindt in den relatieven groei t.o.v. de totale kosten, zooals dit door Schmalenbach gesteld wordt. Eerder ligt de gedachte voor de
  hand aan een absoluten groei per onderneming, een concentratie der con­
  stante kosten, die zich tegelijk met den groei en concentratie der individueele ondernemingen voltrekt” .6)
  Uit het onderwerp van zijn rede blijkt de betekenis, die Schmalenbach
  aan het waarnemen en verklaren van de verschijnselen in de bedrijfshuishouding toekende voor de sociale economie. Dit wil overigens niet zeggen,
  dat Schmalenbach zich altijd een overtuigd voorstander van een samengaan
  van Volkswirtschaftslehre en Betriebswirtschafslehre heeft betoond; in
  feite stond hij sterk ambivalent tegenover de relatie sociale economie-bedrijfseconomie. Enerzijds was er bij hem een weten, dat de bedrijfseconomie
  onlosmakelijk verbonden is met een groter geheel en omgekeerd, anderzijds
  een nadrukkelijk afstand nemen tot de sociaal-economen. In zijn inleiding
  tot zijn „Grundlagen der Selbstkostenrechnung und Preispolitik" schreef
  hij: „Obwohl ich die Aufgabe betriebswirtschaftlicher Forschung unter
  gemeinwirtschaftlichen und nicht privatwirtschaftlichen Gesichtspunkten
  sehe, ist doch dieser Aufsatz weit davon entfernt, ein volkswirtschaftlicher
  zu sein. Volkswirtschaftslehre und Betriebswirtschaftslehre haben nur
  einen grossen Teil des Stoffes, nicht aber den Geist gemein. Die Volks­
  wirtschaftslehre ist eine philosophische W issenschaft mit den ihr anhaften­
  den Eigentümlichkeiten. Die Betriebswirtschaftslehre in der von mir ver­
  treten Art dagegen ist angewandte W issenschaft.  De eerste, Prof. Dr Th. W essels, sprak over „Wachsende Starrheit der
  Unternehmungen und ihre Ursachen” ; de tweede, Prof. Dr Th. Beste,
  over .^Grössere Elastizität durch unternehmerisches Planen vom Stand­
  punkt der W issenschaft”.
  De Schmalenbach Gesellschaft heeft niet de gewoonte de refaraten te
  voren in enigerlei vorm te verstrekken; van Prof. W essels waren er echter
  ditmaal enige Stellingen, hoewel zeer beknopt. 9) Hetgeen ik dan ook hier­
  onder over de uiteenzettingen van Prof. W essels in eigen bewoordingen
  mededeel, berust overwegend op goed begrip en verstaan mijnerzijds van
  het voorgedragene.
  De gedachtengang van Schmalenbach, aldus Prof. W essels, moet gezien
  worden tegen de achtergrond van het economisch tijdsgebeuren, waarin
  hij was opgegroeid. Kenmerkend voor dat tijdsgebeuren was, dat tijden van
  opgang gevolgd werden door vaak langdurige perioden van teruggaande
  economische bedrijvigheid, waarin de vraag belangrijk achterbleef bij de
  produktiemogelijkheden, de prijzen veelal scherp daalden en het produktieapparaat over de gehele linie een sterke onderbezetting vertoonde. De
  analyse van de economische golfbeweging was in die tijd nog onvolkomen,
  waardoor weinig inzicht bestond in de mogelijkheden om een betekenende
  en langdurige teruggang van de vraag te voorkomen.
  W erd daarom aan een beinvloeding van de vraagfunctie in het algemeen
  niet serieus gedacht, anders was dit gesteld met de aanbodzijde. Het was bebegrijpelijk dat producenten door onderlinge afspraken de aanbodfactoren en daarmede de gevolgen van de druk van de constante kosten - trachtten
  te beinvloeden. Evenzeer begrijpelijk was het echter, dat er economen e.a.
  waren, die deze ondernemersovereenkomsten en de daaruit voortvloeiende
  invloed op de prijsvorming met zorg gadesloegen, omdat zij er een verstar­
  ring der produktiekosten en prijsstruktuur van vreesden.
   De moderne economen, aldus Prof. W essels, tonen voor de problematiek
  van de constante kosten, zoals Schmalenbach die zag, niet zoveel belang­
  stelling meer. Zij denken niet meer in de eerste plaats aan prijzen en kosten,
  maar aan beinvloeding van het nationaal inkomen, aan de inkomensstromen
  en de bestedingen.10) Velen van hen zijn van mening dat, al zal het conjunctuurverschijnsel als zodanig altijd blijven bestaan, toch een langdurige
  en diepgaande teruggang van het economisch leven door een doeltreffende
  economische politiek is te voorkomen. In deze gedachtengang zullen lange
  perioden van „generale Unterbeschäftigung” niet meer voorkomen, waar­
  door tevens het vraagstuk van de constante kosten in zijn relatie tot de
  algemene economie, zoals Schmalenbach die zag, belangrijk aan betekenis
  heeft ingeboet.
  Is er in verband met deze gedachtengang geen bijzondere aandacht meer
  voor de ontwikkeling van de constante kosten, op beperkter schaal, aldus
  Prof. W essels, is er nog wel een verwant probleem. Ook wanneer - in de
  evenbedoelde macro-economische beschouwingswijze - de vraag in totali­
  teit op een hoog niveau kan worden gehandhaafd, kunnen er toch voor
  sommige bedrijven met veel „vast kapitaal” problemen ontstaan doordat
  de smaak en de gewoonten van het publiek zich veel sneller wijzigen dan
  mab
  
  blz. 55
  
  vroeger en daardoor voor deze bedrijven een duurzame vermindering van
  de vraag doen ontstaan.
  Als afweer tegen dit risico meent Prof. W essels de neiging waar te nemen
  om de produktiemiddelen minder op de vervaardiging van speciale Produk­
  ten te richten en meer op „Funktionen” , waardoor de omschakeling op
  gewijzigde marktomstandigheden makkelijker, althans minder moeilijk,
  wordt.
   Hoezeer de uiteenzettingen van Prof. W essels, waarvan het bovenstaan­
  de een fragment is, het aanhoren waard waren en hoezeer het prima vista
  juist lijkt, dat de moderne economie weinig of geen belangstelling meer
  schijnt te tonen voor de rol van de constante kosten in het ondernemingsgedrag, toch zijn wel enige kanttekeningen bij zijn betoog op hun plaats.
  Allereerst: het theoretisch-economisch inzicht moge in het bijzonder sinds
  Keynes aanmerkelijk verdiept zijn en verschillende argumenten van diens
  volgelingen mogen overtuigend schijnen - bijv. het effect van de ingebouw­
  de stabilisatoren11) - toch zijn de nieuwere opvattingen in feite nog nau­
  welijks in de praktijk beproefd. Gaat men er van uit dat een doelmatige
  conjunctuurpolitiek in de hausse moet beginnen - tegengaan van excessieve
  ontwikkelingen en vorming van een krachtige deviezenreserve - , dan zou
  men zelfs, gezien de recente ervaringen in ons land, kunnen zeggen dat de
  eerste proef niet bepaald een succes geweest is.12) Bewust zullen leiders
  van bedrijven zich dan ook weinig aan de nieuwere inzichten gelegen laten
  liggen.
   Ook in hun denken is de herinnering aan de dertiger jaren bewust of
  onbewust nog zeer levendig. En dat niet alleen in Europa, maar ook in de
  Verenigde Staten. „Socially, let us assume that by 1966 the American
  people have finally outgrown the shock and fears of depression psycho­
  logy” , merkte de president van de General Electric Company in een rede
  op.13)
  Al is het, indien lange perioden van „generale Unterbeschäftigung” ach­
  terwege blijken te blijven, natuurlijk mogelijk, dat te zijner tijd een geringere
  drang naar kartels e.d. uit hoofde van de constante kosten problematiek
  wordt geregistreerd (gesteld die registratie is mogelijk), het waarschijn­
  lijkst lijkt het toch, dat de „fixe Kosten” nog zeer geruime tijd hun invloed,
  of althans mede hun invloed, zullen doen gelden op het streven naar prijs­
  afspraken e.d. of - ruimer - naar economische machtsposities door de be­
  drijven. Deze opvatting vindt men ook weerspiegeld in een der conclusies
  van het in april 1957 te Parijs onder auspiciën van de O .E.E.C. gehouden
  congres over automatisering: „The changes in cost structure that follow the
  introduction of automation will mean that variable labour costs are re­
  placed by fixed Capital costs. This development will have a series of conse­
  quences for the position of individual firms and for the functioning of
  markets and these ought to be closely studied. The break-even point of
  firms will rise, industries will become more sensitive to changes in demand
  and there may'develop tendencies to stabilize markets through restrictive
  business practices or agreements, or through public control on a national
  or international level”.
   Bij nadere overweging is het voorts een vraag of de zgn. moderne econo­
  mie geen belangstelling meer heeft voor het constante kostenvraagstuk. Be­
  grijpt men onder het begrip moderne economie ook de theorie van de mono­
  polistische concurrentie en van de marktvormen, zoals die in het eind van de
  dertiger jaren tot ontwikkeling is gekomen, dan is de opvatting van Prof.
  W essels zeker niet geheel juist. In deze theorie spelen toch de constante
  kosten explicite of implicite wel degelijk een rol.
  m a b blz. 56
  
  Zo merkt bijv. Prof. Tinbergen in zijn studie „Beperkte concurrentie” op,
  dat in een bepaalde situatie bij vrije concurrentie de ondernemers verliezen
  lijden „als gevolg van de vaste kosten en constante grenskosten; het is,
  volgens verschillende auteurs, de diepere grond en een zekere rechtvaardi­
  ging van de monopolievorming” .14)
  Let men alleen op de naoorlogse theoretische economie, waarin de Keyne­
  siaanse theorieën en in toenemende mate het vraagstuk van de „economics
  of growth” de aandacht hebben, dan lijkt Prof. W essels wel gelijk te hebben.
  Het zal echter nog moeten blijken of dit niet een voorbijgaand verschijnsel
  is en of prijzen en kosten - en daarmede ook de problematiek van de
  constante kosten - te zijner tijd niet weer een meer op de voorgrond tredende
  positie gaan innemen.15)
  In de discussies, die op de inleidingen volgden, gaf collega H. L. van den
  Bosch refererend aan Prof. Limperg en Prof. A. Mey een uiteenzetting
  van de bezwaren tegen Schmalenbach’s hantering van de constante kosten,
  in het bijzonder het onvoldoend onderscheiden tussen kosten en verliezen.
   Naar aanleiding hiervan merkte de kundige discussieleider Prof. Dr K. Hax
  op, dat, aangenomen dat de betreffende kritiek juist is, toch die verliezen
  of Leerlaufkosten voor de leiding van een bedrijf als probleem blijven be­
  staan. Een opmerking waaraan m.i. wel enige aandacht mag worden ge­
  schonken, omdat de Nederlandse bedrijfseconomie, hoe principieel juist haar
  grondslagen in menig opzicht ook mogen zijn, bij haar presentatie op bui­
  tenstaanders licht de indruk kan maken, dat zij haar taak met het aangeven
  van juiste calculatiegrondslagen (annex de analyse van het vraagstuk van
  waarde en winst) beëindigd ziet.16)
  De opmerkingen van Prof. W essels over de gewoonten- en smaakwijzigingen en in verband daarmede het nut van despecialisatie van de tech­
  nische produktiemiddelen zetten eveneens tot denken over de relatie be­
  drijf seconomie-sociale economie. Is het inderdaad zo, dat smaak en gewoon­
  ten aanmerkelijk sneller en in omvangrijker mate veranderen dan voorheen
  en de gevolgen daarvan voor de bedrijfshuishoudingen ingrijpender zijn
  dan vroeger? Is hierbij sprake van een hausseverschijnsel of zijn er dieper­
  liggende ontwikkelingen? Voltrekt zich momenteel inderdaad in de tech­
  niek een accentverschuiving in de richting van differentiatie en dan alleen
  of in hoofdzaak onder invloed van veranderingen in de preferenties van de
  gebruikers? Heeft de bedrijfshuishouding nog andere afweermogelijkheden
  tegen deze wijzigingen en haar gevolgen?
  Velen menen, dat de eerste vraag inderdaad bevestigend moet worden
  beantwoord en dat niet alleen verband moet worden gelegd met de lang­
  durige hausse, maar evenzeer met verderreikende mentaliteitswijzigingen
  (From the bank account to the expens account!) De sociale economie heeft
  de laatste tijd verhoogde aandacht voor dit vraagstuk, o.a. in verband met
  het feit dat de door Keynes c.s. aangenomen stabiliteit der consumptiefunctie - één der „essentiële relaties in zijn model" - door de naoorlogse erva­
  ringen niet meer bevestigd is.17) De verbijzonderde belangstelling, die
  mede daardoor voor het theoretisch en empirisch onderzoek van het consu­
  mentengedrag is ontstaan, kan ook voor de bedrijfshuishoudkunde van be­
  tekenis blijken.
   Behalve het belang, dat de sociale economie bij deze verbijzondering heeft
  en dat meer gericht is op het algemene in het bijzondere, kunnen voor de
  bedrijfseconomie bovendien de meer specifieke aspecten - naar tijd, plaats,
  enz. - van de resultaten van bedoeld onderzoek van waarde zijn. Voor een
  belangwekkend overzicht van dit vraagstuk moge verwezen worden naar
  ma b
  
  blz. 57
  
  een studie van Prof. Dr L. M. Koyck: „Consumentengedrag, theorie en
  empirisch onderzoek’’.18)
  De gesignaleerde tendenz tot despecialisatie van de technische produc­
  tiemiddelen herinnert aan Limperg’s befaamd leerstuk van de differentia­
  tie en specialisatie en diens principiële en genuanceerde behandeling daar­
  van. Naar mijn eigen ervaring is er inderdaad de laatste jaren een verhoogde
  belangstelling voor de betreffende problematiek in de praktijk waar te ne­
  men. Herhaaldelijk heb ik bij allerlei besprekingen met en bezoeken aan
  bedrijven in verband met automatiseringsvraagstukken, zowel in de V er­
  enigde Staten als in Europese landen, horen spreken enerzijds over de mo­
  gelijkheden, die de nieuwe ontwikkelingen bieden om in sommige gevallen
  flexibeler produktiemiddelen te construeren, anderzijds over de zorgen
  met betrekking tot de enorme bedragen die met de invoering van geauto­
  matiseerde apparatuur waren gemoeid. Dit laatste echter niet alleen in
  verband met preferentiewijzigingen bij de afnemers, maar ook wegens de
  opmerkelijke acceleratie in de technische ontwikkeling zelve, waardoor de
  risico’s van versnelde economische slijtage belangrijk zijn toegenomen. De
  bekende Amerikaanse deskundige op het gebied van de automatisering,
  J. Diebold, heeft op het eerste verschijnsel - flexibeler produktiemiddelen gewezen in verband met mogelijkheden voor het middelgrote en kleinere
  bedrijf om zich ook de voordelen van de nieuwere technieken te verwer­
  ven.19)
  W at het laatste verschijnsel betreft, de grote bedragen die in speciale
  automatiseringsapparatuur worden geinvesteerd en de snelle economische
  veroudering, vermeldt P. Niland in een recente beschouwing in „Harvard
  Business Review20) de volgende uitlating van de vice president of manufac­
  turing van de Ford Motor Company: „Each year, with our expanding volu­
  me and changing models, we are faced with greater obsolescence of machine
  tools that we bought either last year or the year before. In our particular
  case, we obsoleted $ 20.000.000 in machine tools that we bought two years
  ago, because of product changes.”
  Hij voegt er aan toe, dat Ford in 1955 voor $ 116.000.000 aan machines
  e.d. kocht en vermeldt voorts nog verschillende gelijksoortige ervaringen
  bij andere bedrijven.
   Hoe rationeel het vermoeden, dat in de huidige ontwikkelingsfase de
  produktiemiddelen zich meer in de richting van differentiatie bewegen, ook
  is, toch is het m.i. bezwaarlijk daarover iets definitiefs te zeggen, omdat
  het uiterst moeilijk is het gehele desbetreffende gebied te overzien. Op het
  terrein van de elektronische administratiemachines bijv. is juist op het ogen­
  blik, zij het nog op zeer bescheiden schaal, de tegengestelde tendenz waar
  te nemen, nl. de vervaardiging van special purpose machines, o.a. voor
  spaarbanken, naast de general purpose apparatuur van Remington Rand,
  I.B.M. e.a. In elk geval is de strijd tussen de beide richtingen der verbijzon­
  dering, hoewel uiteraard altijd aanwezig, thans ongetwijfeld levendig.
  Nu de vraag of een bedrijf nog andere mogelijkheden dan heroriëntering
  van zijn produktiemiddelen in de richting van differentiatie heeft om zich
  zo goed mogelijk te wapenen tegen de risico’s van relatief snelle verande­
  ringen in de voorkeursoordelen van zijn afnemers en in de produktietechniek. Men zou zich allereerst kunnen voorstellen dat er naar gestreefd wordt
  om de technische levensduur meer aan de mogelijke economische levens­
  duur aan te passen, bijv. door mindere perfectie, mindere kwaliteit, enz.
   Ik heb daaromtrent vele technici gevraagd en hoewel sommigen menen
  dat die mogelijkheden er wel zijn, staan toch de meesten er afwijzend
  '■* Vy
  
  V1<fi
  
  tegenover. Technici houden veelal van perfecte kwa'iteit en constructie,
  mede omdat de kwaliteit van het eindprodukt daa .van soms afhankelijk
  is.2 1 )
  Een andere mogelijkheid is uiteraard geleger in een zo zorgvuldig mo­
  gelijke verkenning van de vele factoren, dm de toekomstige rentabiliteit
  van de investeringen kunnen beïnvloeden, waarbij o.a. niet alleen aan markt­
  analyse en de daarmede verband houdende bestudering van het consumen­
  tengedrag (zie boven) moet worden gedacht, maar evenzeer aan een zich
  rekenschap geven van de ontwikkelingsmogelijkheden in de technische produktiemiddelen en produktieprocessen, waarvan een bedrijf zich denkt te
  bedienen. In dit verband rijst de vraag of, in het bijzonder ook met het oog
  op de problematiek van het economisch groeiproces, de studie van „het
  selecteren van investeringsobjecten” 22) niet meer speciale aandacht van
  de bedrijfseconomie toekomt. Annex dit selectievraagstuk zijn uiteraard
  een doeltreffende afschrijvingspolitiek, een krachtig financieel weerstands­
  vermogen e.d. (Prof. W essels noemde die eveneens) van betekenis.
  Ook een goede leiding en organisatie - niet als een statisch gegeven maar
  als een voortdurend in ontwikkeling zijnd proces, men denke bijv. aan de
  zgn. management development - zouden tot de bedoelde wapenrusting kun­
  nen worden gerekend, omdat zij beslissend zijn voor de slagvaardigheid
  van een bedrijf in kritieke situaties.
  Kartels e.d. kunnen in bepaalde omstandigheden evenzeer het afweer­
  vermogen van de bedrijven tegen te snelle ontwikkelingen vergroten. Vele
  bedrijven bevorderen o.a. door hun reclamecampagnes meer dan eens zelf
  het irrationele en labiele gedrag van hun afnemers; als zij het wilden zou
  samenwerking op dit gebied tot matiging kunnen leiden. Een dergelijk
  overleg zou ook een te snel volgen van de technische vooruitgang enige
  tijd kunnen voorkomen.
   Doeltreffender voor het individuele bedrijf is wellicht nog het creëren
  van een eigen economische machtspositie, al moet men van vele mogelijk­
  heden daartoe, bekend uit de theorie van de monopolistische concurren­
  tie, 16) te dezer zake geen wonderen verwachten. Toch heb ik enige malen
  van nabij kunnen waarnemen hoe oligopolisten er in slaagden de toepassing
  van nieuwe technische uitvindingen in hun produkt enige tijd op te houden.
  Al deze maatregelen, waarbij in het midden is gelaten in hoeverre zij
  met het algemeen belang stroken en of zij op grond van overheidsregelingen
  met betrekking tot economische machtsposities e.d. toelaatbaar zijn,23)
  hebben dit gemeen, dat zij in hoofdzaak van preventieve aard zijn. Veel
  zuiver repressieve mogelijkheden lijken mij er niet te zijn.
  W el hebben verschillende bedrijven in crisistijden tijdelijk bijzondere
  produkten gemaakt, maar meestal in hoofdzaak met gebruikmaking van
  een deel van haar bedrijfsruimte en het personeel, dat zij coûte que coûte
  wilden behouden. Het eigenlijke machinepark kwam er, naar ik meen, wei­
  nig of niet aan te pas.24)
  Dit waren enige gedachten, die opkwamen naar aanleiding van het ini­
  tiatief van de Schmalenbach Geseilscbaft om aan de hand van de constante
  kosten problematiek sociaal- en bedrijfseconomische gezichtspunten op een
  wat aparte wijze met elkaar te confronteren. Het deed de Nederlandse
  bezoekers goed Prof. Hax - denkend aan de uiteenzettingen van Polak en
  de Jongh over de zgn. expansiefinanciering25) en aan Prof. Limperg's
  theorie van de economische kostprijs - in zijn toespraak te horen zeggen,
  dat in Nederland reeds 30 jaar geleden op het gebied van de bedrijfsecono­
  mie iets „ungewöhnliches geleistet worden ist”.
   ra a b
  
  blz. 59
  
  Op de tafels lag voor de bezoekers een prospectus over een te zijner tijd
  te verschijnen „Handbuch der Wirtschaftswissenschaften” onder redactie
  van de hoogleraren Hax en W essels, deel I „Volkswirtschaft” , deel II
  „Betriebswirtschaft” . In de inleiding, die in het prospectus is afgedrukt,
  ziet men temidden van de vele namen van degenen, die een rol van betekenis
  in de ontwikkeling van de bedrijfseconomie hebben gespeeld, met genoegen
  ook die van wijlen Prof. N. J. Polak vermeld. Die van Prof. Limperg ont­
  brak. M aar misschien wordt dat verzuim in de volgende hoofdstukken
  hersteld.
  !) Zie „Zeitschrift für Handelswissenschaftliche Forschung”, 22e jaargang (1928),
  blz. 243, e.v.
  2) Voor Schmalenbach’s kostenterminologie en -opvattingen zie Prof. Dr. H. J. van der
  Schroeff: „De leer van de kostprijs”.
  3) E. Schmalenbach: „Grundlagen der Selbstkostenrechnung und Preispolitik”, 5e druk,
  1930, blz. 93 e.v.
  De beschouwing van K. Wittgenstein, Centraldirektor der Prager Eisen-Industrie-Gesellschaft, heet „Kartelle in Österreich”. Een typische passage uit deze beschouwing laat
  ik hieronder volgen.
  „Ich kenne in den Vereinigten Staaten von Nordamerika ein Eisenwerk (Potstown
  Iron Company). Als ich vor fünf Jahren dasselbe besuchte, war es in voller Thätigkeit.
   Ein halbes Jahr später bat mich der Chemiker dieses Werkes, ihn auf einem der unter
  meiner Leitung stehenden Werke praktizieren zu lassen, weil das Werk in Potstown
  wegen Mangeis an Beschäftigung auf ein halbes Jahr eingestellt sei, und man erst in
  einem halben Jahre wieder zu arbeiten anfangen werde. Die Beamten werden in einem
  solchen Falle auf halben Gehalt gestellt und die Arbeiter entlassen, möge mit ihnen ge­
  schehen, was da wolle. In der That war der Chemiker während eines halben Jahres auf
  einem Werke in Böhmen und kehrte dann, als er die Nachricht bekam, dasz sein Werk
  wieder in Betrieb gesetzt werde, wieder nach Amerika zurück.
  Dies kann man in den Vereinigten Staaten durchführen - bei uns nicht. In den Ver­
  einigten Staaten zahlt man den Arbeiter gut, wenn man ihn braucht; es macht sich aber
  kein Fabrikant den leisesten Skrupel darüber, den Arbeiter auf die Strasze zu setzen,
  wenn er seiner nicht bedarf. Das geht in den Vereinigten Staaten an, wohin jährlich
  ein groszes, augezeichnetes Menschenmaterial zuströmt, das schieslich noch immer gewillt
  ist, sich im Westen auch unter groszen Entbehrungen anzusiedeln. W ir in Österreich
  und unsere Kollegen in Deutschland können nicht ein Werk auf ein halbes Jahr einstellen,
  um es dann wieder arbeiten zu lassen. Wir können nicht unsere Beamten auf halbes Ge­
  halt setzen. Und was sollten wir mit unseren Arbeitern thun? Selbst wenn ein Fabrikant
  in Österreich das Herz hätte, den ganzen Jammer anzusehen, der mit einer solchen Ein­
  stellung verbunden ist, er würde es vor der öffentlichen Meinung nicht wagen."
  4) Prof. Th. Limperg Jr: „Enige beschouwingen over kostprijs en prijsvorming als
  bedrijfshuishoudkundig probleem”, oratie 1922. Hij vermeldde overigens „prijsregelingen­
  overeenkomsten" wel.
   Bij het overlezen van deze rede viel het mij op hoe op blz. 27 reeds elementen van wat
  later genoemd zou worden de theorie der „monopolistische concurrentie” worden vermeld.
  5) Prof. Dr P. Lieftinck: „De toekomst der wereldmarkthuishouding” , inaugurale rede,
  Groningen 1934.
  f>) Dr P. J Verdoorn: „De verstarring der productiekosten” , Haarlem 1943, blz. 145­
  146.
  7) E. Schmalenbach: „Grundlagen der Selbstkostenrechnung und Preispolitik” , 5e druk,
  1930, blz. 2.
  8) M.A.B. 1946, in het bijzonder blz. 238 e.v.
  9) Deze Stellingen waren als volgt:
  I. Die betriebswirtschaftliche Vorstellung der fixen Kosten ergibt für den Volkswirt­
  schaftler noch nicht eindeutige Konsequenzen für den Starrheitsgrad der Unter­
  nehmungen. Es bedarf vielmehr der Analyse der Fälle, in denen die fixen Kosten die
  Beweglichkeit der Betriebe hemmen.
  II. Das problem stellt der Volkswirtschaftspolitik in doppelter Hinsicht Aufgaben.
  a) Durch das Wachsen der fixen Kosten ist der Zusammenhang zwischen dem
  Schicksal des Einzelbetriebes und dem Gesamtablauf der Volkswirtschaft viel
  enger geworden. Die Einzelmaßnahmen der Wirtschaftspolitik müssen so ge-
  
  ma b
  
  blz. 60
  
  staltet werden, daß der Unternehmer das Risiko, das sich aus der Starrheit der
  Betriebe ergibt, sieht. Sie darf nicht dazu beitragen, daß dem Unternehmer die
  Konsequenzen einer wachsenden Erstarrung der Produktion uninteressant werden.
  b) Der Gesamtablauf der Volkswirtschaft muß so gestaltet werden, daß Beschäf­
  tigungsschwankungen, die nicht im Interesse der Weiterentwicklung erforderlich
  sind, vermieden werden. Deshalb ist eine Wirtschafspolitik, die auf möglichst
  volle Ausnutzung aller Produktivkräfte gerichtet ist, ein wichtiges Mittel, den
  Gefahren, die aus der Erstarrung der Wirtschaft entstehen, entgegenzuwirken.
  Dabei muß jedoch eine Ausdehnung der Beschäftigung um jeden Preis verhindert
  werden, weil sonst die Erstarrung nur mit einer ständigen Inflationsgefahr über­
  wunden wird.
   c) Auch wenn gesamtwirtschaftlich die Nachfrage der Produktion angepaßt ist,
  bleibt es möglich, daß bestimmte Betriebsgruppen unter der Kostenerstarrung
  leiden, da sich die Struktur der Nachfrage verändert hat. Nachteile, die sich aus die­
  ser Tatsache für einzelne Betriebe ergeben, werden in einer marktwirtschaftlichen
  Organisation der Volkswirtschaft niemals ganz zu vermeiden sein. Sie gehören
  z. T. zu den unvermeidlichen Kosten, die wir in einer Marktwirtschaft auf Grund
  der Konsumfreiheit aufzubringen haben. Allerdings kann der einzelne Unternehmer
  durch Ausnutzung der Informationen, die die Volkswirtschaftslehre auf Grund
  relativ zuverlässiger Methoden für die Bedarfsentwicklung gibt, den Anpassungs­
  grad seines Betriebes heben.
  10) Op ongeveer dezelfde wijze geformuleerd door Prof. Dr. P P. van Berkum in zijn
  interessante uiteenzetting „Van Keynes tot onze tijd" (Leiden 1957).
  „Methodologisch betekende de verschijning van de General theorie een accentverschui­
  ving van de sfeer van productie en prijzen naar de sfeer van inkomen en verbruik. Niet
  prijzen, maar inkomens en bestedingen nemen de centrale plaats in het economisch ge­
  beuren in. Het initiatief tot het benutten van het productie-apparaat wordt van de aan­
  bieders naar de verschillende categorieën vragers verlegd.”
  11) Zie o.a. Prof. Dr H. J. Witteveen: „Is de wereldeconomie minder conjunctuur­
  gevoelig geworden?’’, stellingen Accountantsdag N.I.v.A. 1954.
  12) Bedacht dient evenwel te worden, dat deze ervaring nog niet tegen de juistheid
  van de theorie behoeft te pleiten. Wellicht is veeleer het vraagstuk, dat de nieuwere
  inzichten nog te weinig in het maatschappelijke en politieke denken en doen zijn opgenomen
  en dat nagegaan en afgewacht moet worden in hoeverre deze integratie mogelijk is.
  13) Ralph J. Cordiner: „New Frontiers for Professional Managers", New York 1956,
  blz. 92.
  14) Prof. Dr T. Tinbergen: „Beperkte concurrentie” , Leiden 1946, blz. 88.
   Later (blz. 121) geeft hij als zijn mening te kennen, dat „een toenemende monopolisatie
  niet kan worden gemotiveerd door een toenemen der vaste kosten. Door Verdoom is nl.
  aannemelijk gemaakt, dat een zodanige toeneming op zijn minst dubieus is." Het lijkt mij toe,
  dat hij hierbij voorbij ziet, dat Verdoom daarnevens aan het slot van zijn studie de reeds
  gesignaleerde opmerking heeft gemaakt, dat het in deze materie misschien niet zozeer op
  de relatieve toeneming der constante kosten als op hun absolute hoogte aankomt. Overigens
  pleit Tinbergen voor een deugdelijk en breed opgezet onderzoek naar het werkelijkheids­
  gehalte van de theorie der beperkte concurrentie, omdat er op dat hele gebied „nog
  zoveel in het duister” ligt.
  15) a. Zie ook Prof. Dr P. P. van Berkum: „Van Keynes tot onze tijd” , blz. 8: „Dit
  betekende niet, dat de vraagstukken van productie en prijsvorming, de problemen van
  kostprijs en winst en de door een werkzame concurrentie in de juiste banen te brengen
  allocatie der productiefactoren door Keynes overbodig werden geacht, doch hij zag dit
  zo, dat, indien men in staat zou zijn om de altijd dreigende insufficiëntie van de vraag
  op te vangen en daardoor een volledig bezette economie te krijgen, de klassieke theorema’s
  van het productie- en prijsvormingsmechanisme eerst ten volle tot hun recht zouden komen."
  b. In de praktijk van de economische politiek in ons land spelen kosten en prijzen - men
  denke aan het loon- en prijsbeleid - overigens wel een rol van betekenis.
   tr>) Prof. Limperg merkt op blz. 27 van zijn eerder vermelde rede van 1922 op. na
  enige middelen te hebben opgesomd waarvan de bedrijfshuishouding zich bedient „in haar
  voortdurende worsteling met de algemeene maatschappij om zich zoo lang mogelijk van
  de nivellerende werking van de algemeene prijsvorming te onttrekken” , „deze middelen
  noodigen op zichzelf den bedrijfshuishoudkundige tot nader onderzoek uit". Vergis ik mij
  als ik meen, dat van dit onderzoek in ons land weinig is gekomen?
  Vergelijk ook de opmerking van Dr J. L. Mey - hoewel niet speciaal op de Nederlandse
  bedrijfseconomie betrekking hebbend - in zijn artikel „Kostprijs en prijsleer in sociale
  economie en bedrijfseconomie”, M.A.B. 1947, blz. 319 e.v.: „Hoewel het geenszins haar
  
  ma b
  
  blz. 61
  
  bedoeling is, dat de bedrijfshuishouding zich to.v. deze verliezen slechts lijdelijk zou
  hebben te gedragen, heeft naast de analyse van de kostprijs de studie omtrent de gedra­
  gingen van de bedrijfshuishouding t.a.v. laatstgenoemde factoren aanvankelijk toch een
  bescheiden plaats ingenomen."
  17) Zie Prof. van Berkum: „Van Keynes tot onze tijd", blz. 17; ook de hieronder
  volgende noot.
  18) „Verbruik en sparen in theorie en praktijk", Haarlem (z. j.).
  1.®) Zie „Hearings before the Subcommittee on Economie Stabilization of the Joint
  Committee on the Economie Report", Washington 1955, blz. 9 en blz. 20 (New approach
  to machine design).
  20) „Investing in special automatic equipment", Harvard Business Review, novemberdecember 1957.
  21) Wel herinner ik mij uitlatingen van verschillende technici, die voor bedrijfsstudie
  fabrieken in de V.S. bezocht hadden, dat de afwerking van gereedschappen en machines
  enz. zoveel minder degelijk was dan bij ons. Ik weet echter niet of dit bewust gedaan is
  met het oog op verkorting van de technische levensduur.
  22) Zie Prof. Dr H. J. Kruisinga: „Het selecteren van investeringsprojecten” , Leiden
  1957.
   23) In dit verband zij opgemerkt, dat Schmalenbach’s mening, dat in de toekomst de
  bedrijven „ihr Monopol vom Staate" zouden ontvangen, vergaand bewaarheid lijkt te
  worden. In het Euromarktverdrag is in beginsel een kartelverbod opgenomen. Zie art. 85
  van het verdrag inzake de Europese Economische Gemeenschap en het artikel van Mr
  G. E. Kruseman, „De Nederlandse kartelbepalingen en die van de E.E.G.", in E.-S.B.
  van 4 december 1957.
  24) Een Zweedse hoogleraar was daaromtrent op onderzoek uitgegaan en vermeldde
  in het debat verschillende praktijkvoorbeelden; de Ericsson Telefoonmaatschappij bijv.
  had tijdelijk keukengerei gemaakt.
  25) Polak zelf vermeldt ook Busé en v. d. Heyden.
  Z U SA M M EN FA SSU N G
  SO ZIA LW IR T SC H A FT UND BE TR IEB SW IR TSC H A FT
  
  Im November 1957 hat die Schmalenbach Gesellschaft in Köln eine
  Arbeitstagung zur Feier ihres 25-jährigen Bestehens abgehalten. Als
  Thema der Beratung hatte man dazu „Bessere Marktanpassung durch un­
  ternehmerisches Planen” gewählt, mit als Nebentitel „W ie begegnet die
  Unternehmersleitung der wachsenden Ausweitung der fixen Kosten und
  ihrer Auswirkung auf das Untemehmerrisiko?” Dieses Thema stand im
  Zusammenhang mit einem 1928 in W ien von Schmalenbach gehaltenen
  Vortrag „Die Betriebswirtschaftslehre an der Schwelle der neuen Wirt'Schaftsverfassung” , in welchem Schmalenbach engen Zusammenhang fest­
  stellte zwischen der relativen Zunahme der fixen Kosten - die er als T at­
  sache voraussetzt - und der Bildung von Kartellen als Abwehr gegen die
  Gefahren ständiger Kosten in Perioden längerer Unterbeschäftigung.
  Die Schmalenbach Gesellschaft hat nunmehr einen Sozialwirtschaftler,
  Prof. Dr. Th. W essels, und einen Betriebswirtschaftler, Prof. Dr. Th.
   Beste, eingeladen, vom Standpunkt der Gegenwart aus ihre Anschauung
  hinsichtlich der Problematik der fixen Kosten klarzulegen. Ersterer tat dies
  unter dem Titel „W achsende Starrheit der Unternehmungen und ihre U r­
  sachen” , letzterer sprach über „Größere Elastizität durch unternehmeri­
  sches Planen vom Standpunkt der W issenschaft”.
  Der Verfasser bespricht nunmehr einige Gesichtspunkte von Prof. W es­
  sels’ interessantem Vortrag. Insbesondere geht er dabei auf zwei Punkte in
  dessen Rede näher ein. Zunächst, daß die modernen Nationalökonomen
  sich in erster Linie mit der Problematik des Nationaleinkommens beschäf­
  tigen, mit den Aufwänden, den Einkommenströmen und namentlich der
  ma b
  
  blz. 62
  
  Möglichkeit, diese auf einem angemessenen Niveau zu halten, wodurch ein
  längerer und tiefgehender Niedergang des Wirtschaftslebens verhütet wer­
  den kann und wodurch Schmalenbachs Problematik der fixen Kosten als
  allgemeine Erscheinung nicht mehr auf die Tagensordnung erscheinen
  wird.
  Obwohl er die Richtigkeit von Prof. W essels’ Gedankengang gewisser­
  maßen anerkennt, gestattet der Verfasser sich einige Bemerkungen. Zu­
  nächst, daß die neueren wirtschaftlichen Auffassungen noch in der Praxis
  erprobt werden müßten und daß man die Ergebnisse bis jetzt noch nicht
  optimistisch beurteilen könne, sodaß Unternehmer in der Praxis, auch in­
  dem sie sich die Krisis der dreißiger Jahre erinnern, in ihren Erwägungen
  und ihrem Verhalten die fixen Kosten schwer wiegen lassen würden und
  letztere deswegen beim Streben nach Bildung wirtschaftlicher Machstellun­
  gen auch nach wie vor eine wichtige Rolle spielen würden.
  Weiter bemerkt der Verfasser, daß, wenn man zur neuzeitlichen Oekonomik auch die Theorie der monopolistischen Konkurrenz rechne, man al­
  lerdings von Interesse für die Kostenproblematik sprechen könne, weil in
  dieser Theorie die fixen Kosten explizite oder implizite ganz bestimmt eine
  Rolle spielen.
  Der Verfasser bezieht sich weiter auf eine Aeußerung des Herrn Prof.
   Dr. P. P. van Berkum, der darauf hinweist, daß Keynes gerade der Ansicht
  sei, bei vollständig besetzter Oekonomie würden die klassischen Theorien
  des Produktions- und Preisbildungs-Mechanismus erst recht zur Geltung
  gelangen.
  Darauf geht der Verfasser summarisch auf einen zweiten Punkt der
  Ausführungen von Prof. W essels ein, nämlich, daß auch bei allgemeiner
  Nachfrage auf hohem Niveau trotzdem bestimmte Unternehmungen mit
  großen fixen Kosten durch plötzliche und rasche Aenderungen von Ge­
  schmack und Gepflogenheiten des Publikums mit unerwarteten Problemen
  zu kämpfen haben mögen. Prof. W essels glaubt deswegen eine Tendenz
  nach erhöhter Differenzierung (Vgl. Limpergs Lehrstück über Spezialisie­
  rung gegen Differenzierung) zu bemerken. Der V erfasser vergleicht diese
  Wahrnehmung mit eignen Erfahrungen und einer rezenten Beobachtung in
  den Vereinigten Staaten. Weiter bespricht er die Bedeutung der neuen
  wirtschaftlichen Spezialisierung - der theoretischen und empirischen Un­
  tersuchung des Verbraucherverhaltens - in diesem Zusammenhang und für
  die Betriebswirtschaft überhaupt.
  Schließlich weist der Verfasser noch auf den interessanten Versuch hin,
  der, wie aus einem in der Versammlung anwesenden Prospekt hervorgeht,
  angestellt wird, ein gemeinschaftliches W erk über die Sozial- und Be­
  triebswirtschaft zu veröffentlichen. Er erwähnt dazu, daß in der im Pros­
  pekt enthaltenen Einleitung auch der niederländische Gelehrte Prof. N. J.
  Polak genannt werde, daß jedoch der Name Prof. Th. Limpergs, der ja
  mehr als wer auch eingehend sein Gepräge auf die Emanzipation und Ent­
  wicklung der Betriebswirtschaft als W issenschaft gedrückt habe, fehle.
  Er äußert die Hoffnung, daß dieses Versäumnis in den weiteren Abschnit­
  ten gutgemacht werden möge.
  ma b
  
  blz. 63.
  