title: Pioniers of mislukking?
text: Pioniers of mislukking?
  AUTEUR Michiel Overkamp
  FOTOGRAFIE Gemeentearchief Amsterdam, ANP/Cor Out & Michiel Overkamp
  
  Eenvormig, onveilig en zonder identiteit. Met deze
  blik kijken veel Nederlanders naar wederopbouwwijken. Maar doen wij deze wijken daarmee niet
  tekort? Wijken zijn een product van hun tijd; ook de
  wijken die werden gebouwd tussen 1945 en 1973.
  Een uitgebreidere beschouwing van de ideeën
  achter dit type wijken is op zijn plaats.
  zen’, zodat – ondanks de bevolkingstoename – ruimte voor andere
  functies, zoals groen en verkeer, overblijft. De kromme, smalle
  straatjes uit de Middeleeuwse stad wisselen de moderne stedenbouwers in voor brede rechte straten die ruimte bieden aan auto’s en
  trams. Nieuwe technologische snufjes als de bouwkraan en materialen als beton maken dat woningbouw verandert van een ambacht in
  een industriële activiteit. De bouwkraan maakt het makkelijker om de
  hoogte in te bouwen en het bouwtempo kan enorm omhoog door
  
  De meeste wederopbouwwijken zijn functionalistische wijken
  geïnspireerd op het zogenaamde CIAM (Congrès Internationaux
  d’Architecture Moderne) -gedachtegoed uit de jaren dertig. De
  bekendste vertegenwoordiger van deze moderne stedenbouw was
  de Fransman Le Corbusier. Begin jaren dertig stelt hij bij een lezing
  in Rotterdam retorische vragen: ‘Zou de mens nu werkelijk een
  trieste binnenplaats verkiezen boven een zonnige en gezonde
  
  het gebruik van kant-en-klare onderdelen.
   Zou de mens een trieste
  binnenplaats verkiezen
  boven een zonnige en
  gezonde daktuin?
  
  daktuin? En voldoen 'groene steden' met torenhuizen niet beter dan
  afgelegen tuindorpen?’ Deze woorden kun je plaatsen als je weet
  
  Deze nieuwe stadsuitleg wordt met geometrische precisie berekend
  
  dat Europese steden sinds halverwege de negentiende eeuw
  
  en ontworpen. Planologen berekenen – voor het eerst – toekomstige
  
  onstuimig zijn gegroeid. Industrialisatie zorgt voor enorm veel extra
  
  woningbouwbehoeftes op basis van statistische modellen. Dit
  
  werkgelegenheid, waardoor plattelanders de stad opzoeken om een
  
  betekent dat zij kunnen prognosticeren hoeveel inwoners een stad
  
  beter bestaan op te bouwen. Zo verdriedubbelt het bevolkingsaantal
  
  over 25 jaar heeft en daarmee hebben zij zicht op het benodigd
  
  van Amsterdam tot 750 duizend inwoners in 75 jaar tijd. Deze snelle
  
  aantal woningen. De precisie in het ontwerp is zichtbaar in de
  
  migratiegolven kan de stad nauwelijks aan: de behuizing is slecht, de
  
  aandacht voor de afstand tussen en de ligging van flats. Deze moet
  
  fabrieken zijn vies en de middeleeuwse straatjes zijn krap. Le
  
  zo zijn dat bewoners optimaal van het zonlicht kunnen profiteren.
  Corbusier beoogt met zijn ontwerp oplossingen te bieden voor de
  
  ‘Licht, lucht en ruimte’ is daarbij het credo. Dit vormt een groot
  
  slechte leefomstandigheden in de geïndustrialiseerde stad.
  contrast met de smalle steegjes in de oude binnenstad. Ook op
  
  Een ruimtelijke scheiding van wonen, werken, verkeer en recreatie
  
  esthetisch vlak brengen de moderne stedenbouwers een revolutio-
  
  maakt de stad veiliger en gezonder, denken de moderne stedenbou-
  
  nair concept in. De architectuur is sober zonder tierelantijnen, vorm
  
  wers. Elke functie krijgt zijn eigen plek. Een fabriek staat niet langer
  
  volgt functie en niet andersom. Moderne architecten kijken dit af van
  
  naast een woonwijk. De verschillende wijken bieden plaats aan
  
  de schilderkunst, waarbij het credo less is more in de mode is.
   maximaal 20.000 inwoners. Deze beperkte schaalgrootte moet er toe
  bijdragen dat mensen zich niet verloren voelen in een almaar
  
  Stedenbouw maakt de samenleving
  
  uitdijende stad. De moderne stedenbouwers kiezen voor ‘torenhui-
  
  De wijk is voor modernisten de plek waar de samenleving vorm
  
  AGORA 2012-2
  
  PIONIERS OF MISLUKKING?
  
  WEDEROPBOUW
  
  7
  
  met functionalistische ideeën. Herkenbare elementen zijn: functiescheiding, de stempelstructuur van bouwblokken met veel groen
  daartussen en de sobere architectuur. Ook andere steden zoals
  Arnhem en Eindhoven krijgen vergelijkbare uitbreidingsplannen.
  De bouw van deze wijken laat echter nog even op zich wachten. De
  Tweede Wereldoorlog gooit roet in het eten. Toch zou van diezelfde
  oorlog een katalyserende werking uitgaan bij de realisatie van de
  plannen. Zo’n 130.000 huizen zijn verwoest of zwaar beschadigd
  door de oorlog. Daarnaast groeit de Nederlandse bevolking sterk
  van 8,8 miljoen in 1940 tot 12,9 miljoen in 1970. Het gevolg is dat
  de vraag naar woningen veel groter is dan het aanbod. Hele
  gezinnen moeten intrekken bij familie op zolder. Snelle actie is
  geboden. De vooroorlogse moderne uitbreidingsplannen bieden
  perspectief. Het voordeel van het moderne bouwen is dat het snel
  en goedkoop kan door de technische ontwikkeling. Betonnen platen
  kunnen met de hijskraan op elkaar gezet worden en de kozijnen
  komen kant en klaar uit de fabriek. Aan de hand van de moderne
  uitbreidingsplannen weet Minister Bogaers (KVP) de woningbouwproductie dan ook op te voeren tot 100.000 op jaarbasis in 1963.
  Binnen tien jaar weet hij de woningnood op te lossen.
   De teloorgang van de functionalistische wijk
  Beelden van de familie Copral, de eerste bewoners van de BijlmerKrotwoningen anno 1925 in de Jodenbuurt Amsterdam
  
  meer, laten een opgewekt beeld van de nieuwe stad zien. Zij
  betrekken een 6-kamerappartement met acht personen. De vooruit-
  
  krijgt. In een snelgroeiende stad moet de wijk een overzichtelijke
  
  gang is groot. Van een gedeelde woning met familieleden naar een
  
  eenheid vormen. Vrienden opzoeken, recreëren en winkelen doe je
  
  eigen appartement van zo’n 100 vierkante meter van alle moderne
  
  allemaal in de wijk. Alleen voor werk moet je de wijk uit, omdat de
  
  gemakken voorzien. De snelweg nabij. Dit voorbeeld is exemplarisch
  
  functiescheiding zorgt voor een grotere afstand tot de fabriek. En als
  
  voor het optimisme in nieuwe wijken elders in het land. Hoe konden
  
  je toch wil verhuizen, omdat door gezinsuitbreiding het huis te klein
  
  diverse wederopbouwwijken dan zo snel afglijden?
  
  wordt dan moet dat binnen de wijk kunnen. Dit idee staat ook wel
  
  De moderne stedenbouwers onderschatten de hang naar een
  
  bekend als de wijkgedachte. De stedenbouwkundige structuur zou
  
  grondgebonden woning. Zo verwacht Le Corbusier dat mensen
  
  dienstbaar en sturend moeten zijn voor het creëren van deze
  
  ‘torenhuizen’ zouden verkiezen boven een krappe binnenstad. Dit
  
  microsamenleving. De openbare ruimte is zodanig ontworpen dat
  
  klopt in de vijftiger en zestiger jaren ook, maar de sterke welvaarts-
  
  mensen elkaar kunnen ontmoeten op een plein, speelveld of
  
  groei gooit roet in het eten. Een eengezinswoning met tuin wordt in
  
  wandelpad. Ideologisch gezien kiezen modernisten voor het
  
  de jaren zeventig bereikbaar voor de middenklasse. Dergelijke
  
  stimuleren van ‘gelijkheid’ in de samenleving. De architectuur straalt
  
  woningen worden en masse gebouwd in de zogenaamde groeiker-
  
  eenvoud en eenvormigheid uit, waardoor je niet aan het huis kan
  
  nen als Lelystad, Hoofddorp en Capelle aan den IJssel. De auto
  
  afleiden of iemand rijk, arm, jong of oud is. En moderne technieken
  als elektriciteit en eenvoudige temperatuurregeling in huis moeten
  het leven voor iedereen veraangenamen. Uit deze ideeën kun je een
  maakbaarheid- en vooruitgangsgeloof ontwaren.
   Snelle oplossing voor woningnood
  De ideeën van Le Corbusier worden in Nederland met verwondering
  bekeken. ‘Hij durft en wat hij wil staat hem helder voor de geest. Wel
  holt hij door, maar alle vernieuwers hebben overdreven, vooral in
  een tijd en een land dat zo gehecht is aan traditie. Wie zijn theorieën
  wil begrijpen moet alle vooroordelen laten varen en zich van
  schoolse kennis ontdoen.’ ‘s Lands bekende stedenbouwer Cor van
  Eesteren raakt echter begeesterd van deze vernieuwende ideeën en
  wordt zelfs voorzitter van de CIAM-beweging. Het Amsterdamse
  Uitbreidingsplan (AUP) uit 1934 van zijn hand is dan ook doorspekt
  
  8
  
  WEDEROPBOUW
  
  PIONIERS OF MISLUKKING?
  
  De moderne stad
  
  AGORA 2012-2
  
  maakte het mogelijk om op afstand van de stad te gaan wonen en in
  de stad te blijven werken. De middenklasse vertrekt hierdoor uit de
  wederopbouwwijken en hun plek wordt opgevuld met een divers
  palet aan sociaal zwakkere groepen. Het grote aandeel sociale
  huurwoningen in veel wederopbouwwijken verergert deze
  ontwikkeling.
  Moderne stedenbouwers
  onderschatten de hang naar
  een grondgebonden woning
  Ook ontstaat de microsamenleving op wijkniveau niet. Mensen
  hebben door de snelle doorstroom niet de tijd om elkaar te leren
  kennen. En de pluriforme instroom van diverse migrantengroepen
  vanaf eind jaren zeventig maakt onderling contact nog moeilijker.
  Traditionele hulpstructuren voor sociaal contact als de kerk, vakbond
  en vereniging verliezen in dezelfde tijd tevens aan waarde. En de
  levenswereld van veel mensen beperkt zich door de toegenomen
  mobiliteitsmogelijkheden allang niet meer tot de wijk. Veel wederop-
  
  Openbare ruimte in Overvecht
  
  bouwwijken worden zo ‘anonieme’ woonplekken met veel minder
  sociale controle dan gehoopt.
  je jezelf wilt onderscheiden. En dat gaat nu eenmaal niet als er
  
  Daarnaast blijkt in het ontwerp de openbare ruimte een achilleshiel.
   honderden dezelfde woningen in een wijk staan. De wederopbouw-
  
  Een geleidelijke overgang tussen privé en publiek, wat cruciaal is
  
  wijken zijn daardoor minder populair op de woningmarkt dan wijken
  
  voor een succesvol stedelijk leven, ontbreekt. De geplande winkels
  
  met architectuurstijlen waar deze diversiteit wel zichtbaar is.
  en cafés in de plinten van de flats komen er niet, waardoor een
  
  Dit lezend zou u de indruk kunnen krijgen dat de wederopbouwwij-
  
  gebrek aan ‘ogen op straat’ bestaat. De groenstructuur van derge-
  
  ken mislukt zijn. Toch is dat niet helemaal terecht. De wederopbouw-
  
  lijke wijken is wellicht ruim, maar blijkt door het anonieme karakter
  
  wijken zijn pioniers in meerdere opzichten: prefab woningbouw,
  
  het sociale leven eerder te belemmeren dan te ondersteunen. Een
  
  volwaardig meeontwerpen van het groen en gezonde woonomstan-
  
  deel van dit gebrek aan identiteit in de openbare ruimte is terug te
  
  digheden voor iedereen. Waar gepionierd wordt, worden dingen
  
  voeren op een gebrek aan leesbare historie. Oude boerderijen
  
  over het hoofd gezien. Het alleen wijzen op tekortkomingen doet de
  
  moesten verdwijnen, slootjes werden drooggelegd en landwegen
  
  wederopbouwwijken geen recht. Het zijn de wijken waar de basis
  
  vervangen door moderne infrastructuur. Alle sporen van het
  
  gelegd werd voor onze welvaart. Ze boden bovendien een snelle
  
  (agrarische) verleden zijn vakkundig weggewerkt. Spannende
  
  oplossing voor de woningnood. Zonder de wederopbouwwijken
  
  combinaties van oud en nieuw zijn hierdoor nauwelijks te vinden in
  
  zouden wij ons nu niet druk kunnen maken over ‘kleine’ dingen als
  
  de wederopbouwwijken.
  de façade van een woning. Een herwaardering van de cruciale
  
  En als klap op de vuurpijl raakt ook nog de moderne architectuur uit
  
  periode in de Nederlandse stedenbouw 1945-1973 is daarom op zijn
  
  de mode. Een woning is een consumptiegoed geworden, waarmee
  
  plaats.
  Michiel Overkamp is sociaal geograaf en redacteur van AGORA.
   Literatuurselectie
  Bakker (2011), Grond, -een pleidooi voor aards denken en een
  groene stad.
  Blom, A., Jansen, B. & Heide, M. van der (2004), De typologie van
  de vroeg-naoorlogse woonwijken.
  Cammen, H. van der & De Klerk, L. (2008), Ruimtelijke Ordening, Van
  Grachtengordel tot VINEX-wijk.
  Het Vaderland, 14 januari 1932, De architectonische revolutie lost de
  stedenbouwkundige vraagstukken der grote steden op.
  NRC, 6 november 1925, Naar een nieuwe bouwkunst.
  Polygoon Nieuws, Eerste bewoners van de Bijlmermeer, 25-11-1968
  
  Eerste bewoners van Bijlmermeer
  
  AGORA 2012-2
  
  Wagenaar, C. (2012), Town Planning in The Netherlands since 1800.
  PIONIERS OF MISLUKKING?
  
  WEDEROPBOUW
  
  9.
  