title: None
text: In tabel 3 is gekeken naar de totale variantie tussen gezinnen. Een deel van
  die variantie is het gevolg van het feit dat siblings ongeveer dezelfde leeftijd hebben en van de huidige omstandigheden. Omdat we vooral geïnteresseerd zijn in
  de invloed van het gezin van herkomst, controleren we eerst voor leeftijd en de
  huidige omstandigheden. Hierdoor wordt een substantieel deel van het gezinseffect verklaard (zie tabel 4), vooral waar het gaat om algemene verplichtingen (32
  procent) en verplichtingen jegens kinderen (46 procent). Wat betreft verplichtingen jegens ouders kan 12 procent worden toegeschreven aan het effect van
  leeftijd en huidige omstandigheden. De mate waarin de overeenkomst tussen
  kinderen het gevolg is van huidige omstandigheden dient niet te worden toegeschreven aan het gezin van herkomst. We dienen het gezinseffect te corrigeren
  voor de proportie van de variantie die het gevolg is van huidige omstandigheden.
  Voor verplichtingen jegens kinderen en algemene verplichtingen is het gezinseffect dat overblijft klein, namelijk, [1 – 0,322] × .19 = 13 procent en [1 – .458] × 0,30
  = 16 procent. Voor verplichtingen jegens ouders is de resterende gezinsinvloed
  nog steeds redelijk groot: [1 – 0,122] × 0,30 = 26 procent.
  Nu richten we ons op de vraag waarom het gezin een effect heeft. Tabel 4
  geeft de resultaten van een model waarin verschillende gezinskenmerken zijn
  opgenomen. De RMSEA is 0,067, wat beschouwd kan worden als een redelijke fit
  (Browne & Cudeck, 1993).
   Volgens onze tweede hypothese dragen ouders hun normen direct over aan
  hun kinderen. We hebben dit getoetst door te kijken naar de effecten van de drie
  dimensies van familienormen van de ouders op de drie dimensies van de normen
  van hun kinderen. Op deze manier kijken we tegelijkertijd naar parallelle effecten (zoals het effect van opwaartse verplichtingen van ouders op de opwaartse
  verplichtingen van siblings) en kruiseffecten (zoals het effect van de opwaartse
  verplichtingen van de ouders op de neerwaartse verplichtingen van de siblings).
   De hypothese over de directe overdracht van normen wordt ondersteund. Hoe
  sterker de normen van de ouders zijn, des te sterker zijn de normen van hun kinderen. De normen van de ouders vormen de variabele met het op een na grootste
  
  117
  
  Intergenerationele overdracht van familienormen?
  
  jannes de vries, matthijs kalmijn en aart c. liefbroer
  0,52
  0,22
  0,04
  0,20
  
  0,351
  0,145
  0,037
  0,181
  0,322
  0,414
  0,404
  0,461
  
  Proportie variantie tussen gezinnen verklaard door:
  Leeftijd en huidige situatie
  Leeftijd en huidige situatie en gemeenschappelijke context
  Leeftijd en huidige situatie en directe overdracht van nomen
  Alle variabelen in het model
  
  Fit van model: X2= 17.423, df = 1.057, RMSEA = 0,067, N = 3.496
  
  BRON: Netherlands Kinship Panel Study, 2002-2004
  
  a
  
  * = p<0,05; ** = p<0,01 (tweezijdige toets)
  
  0,03
  -0,05
  -0,03
  
  **
  
  **
  **
  
  0,00
  0,12
  -0,01
  -0,10
  -0,12
  -0,01
  
  0,018
  -0,062
  -0,021
  
  **
  **
  
  **
  
  -0,01
  
  0,000
  0,017
  -0,006
  -0,010
  -0,002
  -0,001
  
  0,21
  0,11
  -0,02
  
  -0,005
  
  **
  **
  
  0,122
  0,223
  0,217
  0,275
  
  0,273
  0,122
  -0,093
  -0,186
  
  -0,041
  -0,074
  -0,056
  
  -0,021
  
  -0,004
  0,024
  0,061
  -0,012
  -0,001
  -0,021
  
  0,057
  0,153
  -0,002
  
  **
  **
  **
  **
  
  *
  
  *
  
  **
  *
  **
  
  **
  **
  
  β
  
  0,31
  0,14
  -0,09
  -0,16
  
  -0,04
  -0,05
  -0,06
  
  -0,04
  
  -0,02
  0,14
  0,06
  -0,09
  -0,03
  -0,07
  
  0,09
  0,27
  0,00
  
  B
  
  Directe overdracht van normen
  Algemene familieverplichtingen ouders
  Opwaartse verplichtingen ouders
  Neerwaartse verplichtingen ouders
  Gemeenschappelijke context
  Logeren bij familie
  # siblings
  Ouders kerklid
  Opleiding ouders
  Beroepsstatus vader
  Urbanisatie op 15 jarige leeftijd
  Huidige gezinsomstandigheden
  Slechte gezondheid ouders
  Positie ouders (versus beide ouders in leven en gehuwd)
  beide ouders overleden
  ouders gescheiden
  één ouder overleden
  Leeftijd (referentiecategorie 40-50 jaar):
  15-30 jaar
  30-40 jaar
  50-60 jaar
  60+ jaar
  0,099
  0,047
  -0,007
  
  B
  
  verplichtingen
  β
  
  Opwaartse
  verplichtingen
  
  Algemene familie-
  
  Tabel 4 Effecten van geselecteerde verklarende variabelen op familienormena
  
  0,458
  0,474
  0,486
  0,497
  
  0,403
  0,060
  0,232
  0,396
  
  0,211
  0,067
  -0,024
  
  -0,020
  
  -0,003
  0,009
  0,015
  -0,003
  -0,001
  -0,020
  
  -0,014
  0,091
  0,018
  
  B
  
  **
  **
  **
  **
  
  **
  
  **
  
  *
  
  **
  
  0,48
  0,07
  0,22
  0,34
  
  0,24
  0,04
  -0,03
  
  -0,04
  
  -0,02
  0,05
  0,02
  -0,02
  -0,05
  -0,07
  
  -0,03
  0,17
  0,04
  
  β
  
  verplichtingen
  
  Neerwaartse
  
  118
  
  effect in het model (na leeftijd). Voor verplichtingen jegens ouders is er, zoals verwacht, een sterk parallel effect (van de opwaartse verplichtingen van de ouders)
  en zwakkere kruiseffecten. Verrassend is dat voor de neerwaartse verplichtingen
  van siblings er geen parallel effect is, maar alleen een kruiseffect (van de opwaartse verplichtingen van de ouders).  We hebben geen informatie over de normen van de ouders voor die broer-zusdyades van wie de ouders de vragenlijst niet terugstuurden. Dit hebben we opgelost door FIML (zie de paragraaf over item non-respons) te gebruiken. We hebben
  de analyses ook uitgevoerd zonder de dyades waarvan de informatie over de normen van de ouders ontbreekt (hier niet gepresenteerd). De resultaten daarvan
  komen overeen met die gepresenteerd in tabel 4. Sommige regressie-coëfficiënten waren iets groter, wat mogelijk het gevolg is van het feit dat na het weglaten
  van dyades met ontbrekende waarden, de jongere respondenten overbleven.
  Volgens onze derde hypothese is de directe overdracht van normen het sterkst
  voor de verplichtingen jegens ouders. Het gestandaardiseerde parallelle effect is
  0,27 voor verplichtingen jegens ouders, terwijl het 0,21 is voor algemene verplichtingen en 0,04 voor verplichtingen jegens kinderen. Dit lijkt onze differentiële overdrachtshypothese te ondersteunen, hoewel het verschil in de grootte
  van de parameters voor de parallelle effecten van algemene verplichtingen (0,21)
  en verplichtingen jegens ouders (0,27) niet significant is.
  Om onze vierde hypothese te toetsen bekijken we verschillende gemeenschappelijke contexten. De eerste is het logeren bij familie tijdens vakanties. We gingen ervan uit dat familienormen sterker zouden zijn, naarmate mensen in hun
  jeugd tijdens vakanties vaker bij familie logeerden. Logeren bij familie heeft echter op geen van de drie dimensies van familienormen een effect. We veronderstelden dat het aantal siblings de familienormen zou versterken. We constateren
  inderdaad dat hoe meer siblings men heeft, hoe sterker de familienormen zijn.
   Familienormen zijn dus sterker in grotere gezinnen. In overeenstemming met
  onze verwachtingen hebben mensen van wie de ouders kerklid waren sterkere
  verplichtingen jegens ouders dan mensen wier ouders geen lid waren. Ouderlijk kerklidmaatschap heeft echter geen effect op de andere twee dimensies van
  familienormen. Het lijkt er dus op dat met name het bijbelse gebod ‘Eert uw
  vader en uw moeder’ van invloed is op kerkleden.
  Met betrekking tot opleiding van de ouders en vaders beroep hadden we
  tweezijdige hypothesen opgesteld. Het blijkt dat ze familienormen verzwakken.
  De opleiding van de ouders verzwakt algemene en opwaartse verplichtingen,
  terwijl vaders beroepsstatus een negatief effect heeft op algemene verplichtingen. Familienormen lijken dus sterker te zijn in de lagere sociale lagen. Verder
  blijkt dat hoe verstedelijkter de woonplaats tijdens de jeugd was, hoe zwakker de
  opwaartse en neerwaartse verplichtingen zijn.
   Zoals gezegd kan overeenkomst tussen kinderen in familienormen ook het
  gevolg zijn van de gemeenschappelijke huidige omstandigheden. Daarom hebben
  we gecontroleerd voor de gezondheid van de ouders, de burgerlijke staat van de
  
  119
  
  Intergenerationele overdracht van familienormen?
  
  120
  
  ouders en leeftijd. We verwachtten dat ziekte van de ouders de verplichtingen
  jegens ouders zou versterken, maar dit blijkt niet het geval te zijn. We vinden wel
  effecten van het gegeven of de ouders nog in leven zijn. Als beide ouders in leven
  zijn, blijken de verplichtingen jegens ouders sterker te zijn dan als beide ouders
  zijn overleden, wat overeen komt met onze verwachting. Dit effect is significant
  (p < 0,05) bij een eenzijdige toets (niet in tabel 4 te zien). Daarnaast constateren
  we dat verplichtingen jegens ouders zwakker zijn als de ouder verweduwd is dan
  als beide ouders in leven zijn. Dit is verrassend, aangezien we ervan uitgingen
  dat het hebben van een verweduwde ouder de verplichtingen jegens ouders juist
  zou versterken. We zien ook dat verplichtingen jegens kinderen sterker zijn als
  beide ouders zijn overleden. Dit is een interessante bevinding aangezien het suggereert dat mensen zich meer verantwoordelijk voelen voor de generatie ‘onder’
  hen als ze zelf de ‘bovenste’ generatie zijn. Zoals men zou verwachten, blijkt
  echtscheiding de algemene en opwaartse verplichtingen te verzwakken (significant (p < 0,05) bij een eenzijdige toets; niet in tabel 4 te zien).
  Leeftijd heeft het sterkste effect op familienormen. Algemene familieverplichtingen nemen af tot veertig- à vijftig-jarige leeftijd en worden dan weer
  sterker, maar ze worden niet zo sterk als toen mensen onder de dertig waren.
   Ook verplichtingen jegens kinderen worden zwakker tot de leeftijd van veertig
  à vijftig, waarna ze sterker worden. Tot slot zien we dat verplichtingen jegens
  ouders lineair met leeftijd afnemen. Dat verplichtingen jegens ouders zwakker
  zijn onder ouderen is misschien verrassend omdat zij eerder hulp van kinderen
  nodig hebben dan jongeren. Zoals eerder vermeld is deze uitkomst echter ook in
  Amerikaans onderzoek gevonden, en kan ze waarschijnlijk beschouwd worden
  als een effect van autonomie: ouderen zouden hun onafhankelijkheid van hun
  kinderen willen onderstrepen, zelfs als ze het gevoel hebben dat ze hun steun
  nodig hebben. De niet-lineaire leeftijdseffecten voor de andere twee dimensies
  van familienormen zijn moeilijker te verklaren.
  In hoeverre zijn we in staat om het gezinseffect te verklaren? In hoeverre kunnen we de gezinsinvloed verklaren door gemeenschappelijke context en door
  directe overdracht van normen? Om deze vragen te beantwoorden schatten we
  de proportie van de gezinsinvloed die door verschillende modellen verklaard
  wordt. Deze schattingen worden gepresenteerd in tabel 4.
   Als we de proportie van het gezinseffect dat we kunnen verklaren door leeftijd
  en huidige omstandigheden als uitgangspunt nemen, zien we dat nog steeds een
  deel van het gezinseffect verklaard wordt door de gemeenschappelijke context
  en door de directe overdracht van normen. Voor algemene familieverplichtingen
  is dit 14 procent, voor verplichtingen jegens ouders is het 15 procent en voor
  verplichtingen jegens kinderen is het 4 procent. De inhoudelijke variabelen in
  ons model verklaren – hoewel de effecten significant zijn – slechts een bescheiden deel van de totale gezinsinvloed nadat voor de huidige omstandigheden en
  leeftijd is gecontroleerd. We merken verder nog op dat de twee verklaringen min
  of meer even belangrijk zijn, dat wil zeggen dat de gemeenschappelijke context
  
  jannes de vries, matthijs kalmijn en aart c. liefbroer
  
  variabelen en de variabelen voor de directe overdracht van normen ieder op zich
  ongeveer evenveel van het gezinseffect verklaren (tabel 4).
  121
  
  Conclusie en discussie
  Uit onze analyses kunnen diverse conclusies worden getrokken. Zo vinden wij
  duidelijke aanwijzingen dat familienormen sterk variëren al naar gelang het
  type familierelatie dat in beschouwing wordt genomen. Uit de uitgevoerde factoranalyse komen drie dimensies naar voren, te weten algemene familieverplichtingen, verplichtingen jegens ouders en verplichtingen jegens kinderen. Verder
  blijkt de samenhang tussen deze dimensies zwak te zijn en worden de verschillende typen verplichtingen deels door onderscheiden factoren beïnvloed. Dit
  betekent dat mensen niet zozeer algemene gevoelens van verplichting tegenover
  familieleden lijken te koesteren, maar dat deze gevoelens verschillen al naar
  gelang welk familielid het betreft. Deze conclusie bevestigt resultaten welke in
  het verleden met andere onderzoeksmethoden, zoals vignetanalyse, zijn gevonden (bijvoorbeeld Rossi en Rossi, 1990).
   De vraag waar familienormen vandaan komen is belangrijk, maar heeft tot
  nu toe onvoldoende aandacht gekregen in surveyonderzoek. In dit artikel zijn
  wij nagegaan in hoeverre dergelijke normen ontstaan in iemands gezin en bredere familie van herkomst. Om het belang van het gezin van herkomst vast te
  stellen maken wij gebruik van zogenaamde ‘sibling’-modellen, omdat die een
  schatting geven van de mate waarin gelijkenis tussen familieleden kan worden
  toegeschreven aan gedeelde familie-invloed. Onze resultaten laten zien dat – na
  correctie voor overeenkomsten tussen kinderen die een gevolg zijn van gedeelde
  huidige omstandigheden – ongeveer een kwart van de variantie in gevoelens van
  verplichting jegens ouders aan het gezin van herkomst kan worden toegeschreven. De invloed van het gezin van herkomst op gevoelens van verplichting jegens
  familie in het algemeen en jegens kinderen, is geringer. In deze gevallen kan
  zo’n 13 à 16 procent van de variantie aan het gezin van herkomst worden toegeschreven. Dat de invloed van het gezin van herkomst op verplichtingen jegens
  ouders sterker is dan op andere verplichtingen komt niet onverwachts. Ouders
  hebben er meer belang bij om hun kinderen gevoelens van verplichting jegens
  ouders in te prenten, dan om hun kinderen te leren dat ook andere familieleden
  door hen gesteund horen te worden.
  De sterkte van de gevonden gezinsinvloed is redelijk vergelijkbaar met die
  van gezinsinvloed op andere waarden. Een recent onderzoek dat ook gebruik
  maakt van gegevens van broers en zussen toont aan dat – afhankelijk van de
  welke waarde wordt bestudeerd – tussen de 14 en 36 procent van de variantie
  in waarden aan het gezin van herkomst kan worden toegeschreven (Sieben & De
  Graaf, 2004).
   Een belangrijke vervolgvraag is hoe we kunnen verklaren dat familienormen
  worden beïnvloed door het gezin van herkomst. In ons onderzoek leggen we
  
  Intergenerationele overdracht van familienormen?
  
  122
  
  de nadruk op twee mechanismen, te weten enerzijds op de directe overdracht
  van waarden, en anderzijds op de gedeelde omstandigheden waarin kinderen
  opgroeien. Het NKPS biedt een unieke mogelijkheid om deze verklaringen te
  toetsen, omdat er niet alleen informatie beschikbaar is over de omstandigheden
  waaronder broers en zussen opgroeiden, maar ook omdat er bij de ouders zelf
  informatie verzameld is over hun familienormen. Dat laatste is iets dat zelden
  gebeurt. De resultaten van de uitgevoerde analyses suggereren dat beide mechanismen – directe overdracht en gedeelde omstandigheden – ongeveer even
  belangrijk zijn, maar dat ze tezamen slechts een deel van de gezinsinvloed kunnen verklaren.
   Een andere belangrijke uitkomst van de analyse is dat een omvangrijk deel
  van de initiële gezinsinvloed op het conto kan worden geschreven van de factoren leeftijd en huidige omstandigheden. Broers en zussen zijn vaak ongeveer
  even oud en delen niet alleen een verleden, maar ook een heden met elkaar
  – zoals bijvoorbeeld de gedeelde zorg voor een zorgbehoevende ouder. Dergelijke overeenkomsten tussen broers en zussen leiden tot een verhoging van de
  variantie op het niveau van het gezin. In onze ogen kunnen dergelijke effecten
  echter niet worden beschouwd als effecten vanuit het gezin van herkomst en
  dient er dus voor dergelijke invloeden te worden gecontroleerd bij het bepalen
  van de totale invloed van het gezin van herkomst. Daarnaast is het mogelijk dat
  de invloed van leeftijd op de gezinsgelijkenis in familienormen eigenlijk niet de
  invloed van leeftijd, maar de invloed van cohort weerspiegeld. Deze twee aspecten kunnen met onze cross-sectionele gegevens namelijk niet uit elkaar worden
  gehaald. Het is echter zo dat het patroon van het leeftijdseffect dat we in onze
  studie vinden niet suggereert dat een cohort-interpretatie erg voor de hand ligt.
  Leeftijd heeft soms een niet-lineair en soms een negatief effect op familienormen. Als er sprake zou zijn van een cohorttrend, dan zou men verwachten dat
  oudere cohorten sterkere familienormen hebben, in plaats van de zwakkere normen zoals wij die vinden (Lye, 1996). Daarom gaan wij ervan uit dat de gevonden
  effecten ‘echte’ leeftijdseffecten zijn en werkelijke correlatie tussen de familienormen van kinderen kan vertekenen.
   Een onverwacht resultaat van de analyse is dat de gevoelens van verplichting
  jegens kinderen in de jongste generatie sterker wordt beïnvloed door de gevoelens van verplichting jegens ouders dan door gevoelens van verplichting jegens
  kinderen in de oudste generatie. Mogelijk is dit een gevolg van onze onderzoeksopzet. In het onderzoek is naar de huidige normen van de ouders gevraagd en
  het kan zijn dat vooral de normen omtrent verplichtingen jegens kinderen sterk
  veranderd zijn sinds deze laatsten het huis hebben verlaten. Als dit het geval
  is – en als normen omtrent verplichtingen jegens ouders stabieler zijn – dan
  leidt dit tot een onderschatting van de directe invloed van ouderlijke normen
  omtrent verplichtingen jegens kinderen.
   Eerder gaven wij reeds aan dat we slechts in beperkte mate succes hebben
  gehad in onze poging om de totale gezinsinvloed te verklaren door middel van
  
  jannes de vries, matthijs kalmijn en aart c. liefbroer
  
  gemeten gezinskenmerken. Dit roept de vraag op welke factoren de rest van het
  gezinseffect kunnen verklaren. Een mogelijk belangrijk mechanisme is gedragsmodellering. Ontwikkelingspsychologen zijn van mening dat gedragsmodellering een van de krachtigste manieren is waarin gedragingen en opvattingen
  worden overgedragen van ouders op kinderen (Amato, 1996; Bandura, 1982). Het
  komt voort uit het observeren en onbewust imiteren van gedragingen en rollen
  gedurende de vroege jeugd (Tillmann, 2004). Gedurende de adolescentie en de
  vroege volwassenheid zal het leren door verbale communicatie tussen familieleden belangrijker worden, maar zelfs in deze levensfasen zullen kinderen naar
  verwachting nog steeds veel over familienormen leren door de manier waarop
  familieleden met elkaar omgaan en zich solidair dan wel niet-solidair opstellen
  ten opzichte van elkaar. Eén van de variabelen in ons model – de mate waarin
  ouders contact hadden met familieleden toen de respondent jong was – kan worden opgevat als indicator van gedragsmodellering, maar bleek geen invloed te
  hebben op de gelijkenis in familienormen. Het lijkt echter nuttig om in toekomstig onderzoek meerdere, en meer directere, indicatoren voor dit mechanisme
  op te nemen.
   Een laatste punt van aandacht is dat de effecten van de indicatoren voor
  gedeelde omgeving en van de meeste controlevariabelen betrekkelijk klein
  waren. Met uitzondering van de normen van ouders, zijn de gestandaardiseerde
  coëfficiënten tamelijk klein. Ook het percentage verklaarde individuele variantie is bescheiden, zeker wanneer we deze vergelijken met andere opvattingen
  waarover in de literatuur wordt gerapporteerd, zoals sekserol-attitudes, opvattingen over alternatieve leefvormen en religieuze opvattingen. Dit suggereert
  dat er niet zo heel veel variatie in familienormen bestaat. Het is in dat opzicht
  ook opvallend dat relatief veel respondenten instemmen met de familienormen
  en met name met de normen omtrent verplichtingen jegens ouders. Misschien
  is de conclusie gewettigd dat familienormen sterk en wijdverbreid zijn, zelfs in
  een samenleving zoals de Nederlandse, die soms als individualistisch wordt getypeerd. Als dat zo is, dan is het ook niet erg waarschijnlijk dat dergelijke normen
  een belangrijke factor zijn in de verklaring van verschillen in gezinssolidariteit.
   In methodisch opzicht zijn er enkele sterke punten te noemen van de door
  ons uitgevoerde studie – de dataset is omvangrijk, we hebben de beschikking
  over gegevens van meerdere familieleden, er is informatie verzameld over de
  normen van ouders bij de betrokken ouders zelf, en we hebben de normen gemeten met behulp van diverse items. Tegelijkertijd kent onze studie ook enkele duidelijke beperkingen. Eén probleem waar we eerder al de aandacht op vestigden,
  is dat de normen van de ouders op het heden betrekking hebben en niet op de
  tijd dat de kinderen nog in het ouderlijk huis verbleven. We weten niet of dit
  onze resultaten heeft beïnvloed, maar we veronderstellen dat het zal leiden tot
  een onderschatting van het effect van directe waardenoverdracht. Ten tweede is
  er sprake van een hoge, en mogelijk selectieve, non-response onder familieleden
  die in het onderzoek betrokken zijn. Eerdere analyses op basis van de NKPS data
  
  123
  
  Intergenerationele overdracht van familienormen?
  
  124
  
  suggereren dat dit mogelijk niet zo’n ernstig problem vormt voor analyses die
  zich richten op de overdracht van waarden, maar het is niet mogelijk om hier
  zeker over te zijn (Kalmijn & Liefbroer, 2007). Ten derde richten onze analyses
  zich op de gehele steekproef. Het zou interessant zijn om in vervolganalyses een
  levensloopperspectief te hanteren en te kijken naar gelijkenissen tussen broers
  en zussen binnen specifieke leeftijdsklassen. Het zou bijvoorbeeld kunnen zijn
  dat de invloed van het ouderlijk huis afneemt naarmate de kinderen ouder worden, hoewel men ook zou kunnen beweren dat ze juist geactiveerd worden wanneer ouders op latere leeftijd met gezondheidsproblemen worden geconfronteerd. Ten slotte is het met onze onderzoeksopzet niet mogelijk om de invloed
  van kinderen op elkaar en van de kinderen op de ouders te onderzoeken. Om
  dergelijke invloeden te ontrafelen dient een multi-actor opzet gecombineerd te
  worden met een prospectief paneldesign. Met gegevens van de tweede ronde van
  de NKPS zal het mogelijk worden dieper op dergelijke vragen in te gaan.
   Noten
  1
  
  2
  
  3
  
  Deze bijdrage maakt gebruik van data van de Netherlands Kinship Panel Study, waarvoor
  financiering is verkregen van het Fonds Investeringen Groot van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), onder subsidienummer 480-10-009. De NKPS
  wordt ook financieel en institutioneel gesteund door het Nederlands Interdisciplinair
  Demografisch Instituut (NIDI), de Universiteit Utrecht, de Universiteit van Amsterdam en
  de Universiteit van Tilburg.
  Het Engelse woord ‘sibling’ heeft geen eenduidige vertaling in het Nederlands. Het heeft
  betrekking op twee of meer broers en/of zussen, onafhankelijk van de sekse van de broer
  of zus. In deze bijdrage wordt het woord ‘sibling’ gebruikt als er in methodologische zin
  over broers en zussen wordt gesproken. Inhoudelijk spreken wij meestal over volwassen
  kinderen en een enkele maal over broers en/of zussen.
  Een derde bezwaar dat vaak wordt genoemd is dat kinderen hun ouders beïnvloeden, ook
  op het gebied van normen en waarden. Dit laatste ligt met name voor de hand bij normen
  en waarden die in de laatste decennia sterk zijn veranderd. Op dergelijke terreinen hebben ouders vaker wat conservatievere opvattingen dan hun kinderen en worden ze onder
  invloed van hun kinderen mogelijk liberaler. Met behulp van het sibling design kan een
  dergelijke omgekeerde causaliteit niet worden bestudeerd, omdat zij geen effect heeft op
  de correlatie tussen siblings.
  Literatuur
  Amato, P.R. (1996). Explaining the intergenerational transmission of divorce. Journal of Marriage and the Family, 58, 628-640.
  Axinn, W.G., & Thornton, A. (1993). Mothers, children, and cohabitation: The
  intergenerational effects of attitudes and behavior. American Sociological Review,
  58, 233-246.
  Axinn, W.G., & Thornton, A. (1996). The inﬂuence of parents’ marital dissolutions
  on children’s attitudes toward family formation. Demography, 33, 66-81.
  jannes de vries, matthijs kalmijn en aart c. liefbroer
  
  Bandura, A. (1982). Self-efﬁcacy mechanism in human agency. American Psychologist, 37, 122-147.
   Bengtson, V.L., & Roberts, E.L. (1991). Intergenerational solidarity in aging families: An example of formal theory construction. Journal of Marriage and the
  Family, 53, 856-870.
  Browne, M.W., & Cudeck. R. (1993). Alternative ways of assessing model ﬁt. In
  K.A. Bollen & J.S. Long (Red.), Testing structural equations models (pp. 136-162).
  Newbury Park: Sage.
  Burr, J. A., & Mutchler, J.E. (1999). Race and ethnic variation in norms of ﬁlial
  responsibility among older persons. Journal of Marriage and the Family, 61, 674687.
  Cialdini, R.B., & Trost, M.R. (1998). Social inﬂuence: Social norms, conformity,
  and compliance. In D. T. Gilbert, S. T. Fiske, & G. Lindzey (Red.), The handbook of
  social psychology, vol. 2 (pp. 151-192). Boston: McGraw-Hill.
  Coleman, M., Ganong, L.H., & Cable, S.M. (1997). Beliefs about women’s intergenerational family obligations to provide support before and after divorce and
  remarriage. Journal of Marriage and the Family, 59, 165-176.
  Cunningham, M. (2001). The inﬂuence of parental attitudes and behaviors on
  children’s attitudes toward gender and household labor in early adulthood.
  Journal of Marriage and the Family, 63, 111-122.
  Daatland, S. O., & Herlofson, K. (2003). Families and welfare states: Substitution
  or complementarity? In A. Lowenstein & J. Ogg (Red.), OASIS: Old Age and Autonomy – The Role of Service Systems and Intergenerational Family Solidarity. The Final
  Report (pp. 281-305). Haifa: University of Haifa.
  Dykstra, P.A., Kalmijn, M., Knijn, T.C.M., Komter, A.E., Liefbroer, A.C., & Mulder,
  C.H. (2005). Codebook of the Netherlands Kinship Panel Study, a multi-actor, multimethod panel study on solidarity in family relationships, Wave 1. Den Haag: Nederlands Interdisciplinair Demograﬁsch Instituut.
  Enders, C.K. (2001). A primer on maximum likelihood algorithms for use with
  missing data. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 8, 128141.
  Fischer, C.S. (1995). The subcultural theory of urbanism: A twentieth-year assessment. American Journal of Sociology, 101, 543-577.
   Frankenberg, E., Lillard, L., & Willis, R.J. (2002). Patterns of intergenerational
  transfers in southeast Asia. Journal of Marriage and the Family, 64, 627-641.
  Ganong, L., & Coleman, M. (2005). Measuring intergenerational obligations. Journal of Marriage and Family, 67, 1003-1011.
  Gans, D., & Silverstein, M. (2006). Norms of ﬁlial responsibility for aging parents
  across time and generations. Journal of Marriage and Family, 68, 961-976.
  Ganzeboom, H.B.G., De Graaf, P.M., & Treiman, D.J. (1992). A standard international socio-economic index of occupational status. Social Science Research, 21,
  1-56.
  Glass, J., Bengtson, V.L., & Dunham, C.C. (1986). Attitude similarity in three-gene-
  
  125
  
  Intergenerationele overdracht van familienormen?
  
  126
  
  ration families: Socialization, status inheritance, or reciprocal inﬂuence. Journal of Marriage and the Family, 51, 685-698.
  Grusec, J.E., Goodnow, J.E., & Kuczynski, L. (2000). New directions in analyses of
  parenting contributions to children’s acquisition of values. Child Development,
  71, 205-211.
  Harris, J.R. (1999). The nurture assumption: Why children turn out the way they do. New
  York: Touchstone.
  Hauser, R.M. (1988). A note on two models of sibling resemblance. American Journal of Sociology, 93, 1401-1423.
  Hauser, R.M., & Mossel, P.A. (1985). Fraternal resemblance in educational attainment and occupational status. American Journal of Sociology, 91, 650-673.
  Hogan, D. P., & Eggebeen, D.J. (1995). Sources of emergency help and routine
  assistance in old-age. Social Forces, 73, 917-936.
  Johnson, R.A., Gerstein, D.R., & Rasinski, K.A. (1998). Adjusting survey estimates
  for response bias: An application to trends in alcohol and marijuana use.
  Public Opinion Quarterly, 62, 354-377.
  Jöreskog, K.G., & Sörbom, D., (1996). LISREL VIII user’s reference guide. Chicago, IL:
  Scientiﬁc Software International.
  Kalmijn, M., & Liefbroer, A.C. (2007). Selectieve respons van alters in multi-actor
  surveys: Hoe selectief en maakt het uit? Paper gepresenteerd op de conferentie over Multi-actor Data in the Social Sciences, Januari 2007, Universiteit van
  Tilburg en DANS.
   Kalmijn, M., Liefbroer, A.C., Van Poppel, F., & Van Solinge, H. (2006). The family
  factor in Jewish-Gentile intermarriage: A sibling analysis of The Netherlands.
  Social Forces, 84, 1321-1346.
  Kapinus, C.A. (2004). The effect of parents’ attitudes toward divorce on offspring’s
  attitudes: Gender and parental divorce as mediating factors. Journal of Family
  Issues, 25, 112-135.
  Killian, T., & Ganong, L.H. (2002). Ideology, context, and obligations to assist older
  persons. Journal of Marriage and Family, 64, 1080-1088.
  Klein Ikkink, K., Van Tilburg, T.G., & Knipscheer, K.P.M. (1999). Perceived instrumental support exchanges in relationships between elderly parents and their
  adult children: Normative and structural explanations. Journal of Marriage and
  the Family, 61, 831-844.
  Kuo, H., & Hauser, R.M. (1995). Trends in family effects on the education of black
  and white brothers. Sociology of Education, 68, 136-160.
  Lee, G.R., Netzer, J.K., & Coward, R.T. (1994). Filial responsibility expectations and
  patterns of intergenerational assistance. Journal of Marriage and Family, 56, 559565.
  Liefbroer, A.C. (2005). Valt de appel nog steeds niet ver van de boom? Over intergenerationele overdracht van demograﬁsch gedrag. Oratie: Vrije Universiteit Amsterdam.
  Logan, J.R., & Spitze, G. (1995). Self-interest and altruism in intergenerational
  relations. Demography, 32, 353-364.
  jannes de vries, matthijs kalmijn en aart c. liefbroer
  
  Lye, D. (1996). Adult child-parents relationships. Annual Review of Sociology, 22: 79102.
  Mangen, D.J., & Westbrook, G.J. (1988). Measuring intergenerational norms. In D.
  J. Mangen, V. L. Bengtson, & P. H. Landry Jr (Red.), Measurement of intergenerational relations (pp. 187-206). Newbury Park: Sage.
  Marsh, R.M., & Hsu, C.K. (1995). Changes in norms and behavior concerning extended kin in Taipei, Taiwan, 1963-1991. Journal of Comparative Family Studies, 26,
  349-369.
   Moen, P., Erickson, A., & Dempster-McClain, D. (1997). Their mother’s daughters?
  The intergenerational transmission of gender attitudes in a world of changing roles. Journal of Marriage and the Family, 59, 281-293.
  Rossi, A.S., & Rossi, P.H. (1990). Of human bonding: Parent-child relations across the life
  course. New York: Aldine de Gruyter.
  Sabatier, C., & Lannegrand-Willems, L. (2005). Transmission of family values and
  attachment: A French three-generation study. Applied Psychology: An International Review, 54, 378-395.
  Sieben, I., & De Graaf, P.M. (2004). Schooling or social origin? The bias in the
  effect of educational attainment on social orientations. European Sociological
  Review, 20, 107-122.
  Silverstein, M., & Bengtson, V.L. (1997). Intergenerational solidarity and the structure of adult child-parent relationships in American families. American Journal
  of Sociology, 103, 429-460.
  Silverstein, M., Gans, D., & Yang, F.M. (2006). Intergenerational support to aging
  parents. The role of norms and needs. Journal of Family Issues, 27, 1068-1084.
  Silverstein, M., Parrott, T.M., & Bengtson, V.L. (1995). Factors that predispose middle-aged sons and daughters to provide social support to older parents. Journal
  of Marriage and the Family, 57, 465-475.
  Tillmann, K.J. (2004). Sozialisationstheorien: Eine Einführung in den Zusammenhang
  von Gesellschaft, Institution und Subjektwerdung. Reinbek: Rowohlt Tb.
  Ward, R.A. (2001). Linkages between family and societal-level intergenerational
  attitudes. Research on Aging, 23, 179-208.
  Zhan, H.J. (2004). Socialization or social structure: Investigating predictors of attitudes towards ﬁlial responsibility among Chinese urban youth from one- and
  multiple-child families. International Journal on Aging and Human Development,
  59, 105-124.
   127
  
  Intergenerationele overdracht van familienormen?
  
  Over de auteurs
  
  Dinny H. de Bakker is gepromoveerd in de sociale geografie. Sinds 2001 is hij
  afdelingshoofd op het Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg (NIVEL). Zijn onderzoeksinteresse ligt op het brede terrein van de eerstelijnsgezondheidszorg, waarin hij zowel op het terrein van de huisartsenzorg,
  als de paramedische zorg en de farmaceutische zorg publiceerde.
  d.debakker@nivel.nl
  Dorret I. Boomsma is hoogleraar aan de afdeling Biologische Psychologie van de
  Vrije Universiteit Amsterdam. Zij is de oprichter van het Nederlandse Tweelingen Register en speelt internationaal een prominente rol in het onderzoeksveld
  van de gedragsgenetica. Zij heeft in 2001 de NWO-Spinoza prijs ontvangen voor
  haar werk op dit gebied.
  di.boomsma@psy.vu.nl
  Mieke Cardol is in 2001 gepromoveerd op een onderzoek naar de sociale participatie van mensen met een lichamelijke beperking. Zij werkt bij het Nederlands
  Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg (NIVEL) als senior onderzoeker. Haar onderzoeksinteresses liggen zowel op het terrein van autonomie en
  empowerment van mensen met een beperking, als op het terrein van de huisartsgeneeskunde en gezinspatronen in het omgaan met ziekte en consultgedrag.
  m.cardol@nivel.nl
  Liset van Dijk is programmaleider Farmaceutische Zorg bij het Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg (NIVEL). Haar belangrijkste aandachtsgebieden zijn het doelmatig voorschrijven en afleveren van geneesmiddelen en het goed gebruiken van geneesmiddelen (therapietrouw), waarbij zij vooral gericht is op het verklaren van verschillen tussen bevolkingsgroepen hierin.
  l.vandijk@nivel.nl
  
  Pearl A. Dykstra is als senior onderzoeker verbonden aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) en als bijzonder hoogleraar verwantschapsdemografie verbonden aan de Universiteit Utrecht. Zij is voorzitter van de
  redactie van Mens & Maatschappij. Haar publicaties hebben betrekking op veroudering en de levensloop, inter- en intragenerationele familieverbanden, en eenzaamheid.
   dykstra@nidi.nl
  
  129
  
  Peter P. Groenewegen is socioloog. Hij werkt bij het Nederlands Instituut voor
  Onderzoek van de Gezondheidszorg (NIVEL) als hoofd van een van de onderzoeksafdelingen en bij de Universiteit Utrecht als bijzonder hoogleraar bij de
  Capaciteitsgroep Sociologie en bij het Departement Sociale Geografie. In 2007
  publiceerde hij (met Johan Hansen en Susan ter Bekke) het boek Professies en de
  toekomst: Veranderende verhoudingen in de gezondheidszorg.
  p.groenewegen@nivel.nl
  Matthijs Kalmijn is hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Tilburg.
  Zijn onderzoeksterrein beslaat levensloop, ongelijkheid, en etniciteit. Hij is
  (mede)initiatiefnemer van verschillende grootschalige en mede door NWO gefinancierde dataverzamelingsprojecten, waaronder het Netherlands Kinship Panel
  Study en het nog te starten Panel Study of Social and Cultural Dynamics.
  m.kalmijn@uvt.nl
  Aart C. Liefbroer is hoofd van de afdeling Sociale Demografie van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) en bijzonder hoogleraar
  Demografie van jong-volwassenen en intergenerationele overdracht bij de afdeling Methoden en Technieken van Sociaal-Wetenschappelijk Onderzoek van de
  Vrije Universiteit. Zijn onderzoek richt zich vooral op de wijze waarop jongeren
  de overgang van jeugd naar volwassenheid doormaken.
  liefbroer@nidi.nl
  Ineke Nagel studeerde psychologie en sociologie aan de Universiteit Utrecht.
  Daar promoveerde zij in 2004 op het proefschrift Cultuurdeelname in de levensloop.
  Sinds 2004 is zij werkzaam bij de afdeling Methoden en Technieken van Sociaal-Wetenschappelijk Onderzoek aan de Vrije Universiteit. Daar werkt zij binnen
  het onderzoeksproject “Jongeren en Cultuur”, waarin jongeren in het voortgezet
  onderwijs ondervraagd worden over hun cultuurparticipatie en vervolgens over
  de tijd gevolgd worden.
   FA.Nagel@fsw.vu.nl
  Anne van Putten doet promotieonderzoek aan de Utrecht School of Economics,
  Universiteit Utrecht, en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut
  
  over de auteurs
  
  130
  
  (NIDI). Zij neemt deel aan het opleidingsprogramma voor promovendi van het
  Interuniversitair Centrum voor Theorieën en Methoden van de Sociale Wetenschappen (ICS). Haar promotieonderzoek betreft de betekenis van intergenerationele relaties voor de arbeidspatronen van mannen en vrouwen in Nederland.
  putten@nidi.nl
  Joop J. Schippers is als hoogleraar Arbeids- en Emancipatie-economie werkzaam
  bij het departement Economie van de Universiteit Utrecht. Daarnaast is hij
  als programmahoogleraar verbonden aan de Organisatie voor Strategisch
  Arbeidsmarktonderzoek (Tilburg).
  j.schippers@econ.uu.nl
  Peter Spreeuwenberg is psycholoog. Hij werkt bij het Nederlands Instituut voor
  Onderzoek van de Gezondheidszorg (NIVEL) als statistisch adviseur. Zijn onderzoekinteresses liggen bij het gebruik van statistische en methodische innovaties
  in toegepast en wetenschappelijk gezondheidszorg onderzoek, in het bijzonder
  het gebruik van multilevel modellen.
  p.spreeuwenberg@nivel.nl
  Jannes de Vries promoveerde aan de Radboud Universiteit Nijmegen op een
  proefschrift over de vraag in hoeverre meetfouten in gezinsachtergrondvariabelen de overdracht van status, culturele consumptie, partijvoorkeur en religiositeit vertekenen. Nu is hij als postdoc verbonden aan de Universiteit van Tilburg,
  waar hij onderzoek doet naar levensloopeffecten en naar intergenerationele solidariteit.
  J.deVries_4@uvt.nl
  Gonneke Willemsen is als universitair hoofd docent werkzaam aan de afdeling
  Biologische Psychologie van de Vrije Universiteit Amsterdam. Zij is geïnteresseerd in de wijze waarop sociale factoren, leefstijl en genen leiden tot verschillen
  in gezondheid.
  ahm.willemsen@psy.vu.nl.
  over de auteurs.
  